Geschiedenis van de Europese arbeidersbeweging
- Leo Michielsen -

Geschreven: 1973-1980
Bron: Frans Masereelfonds, 1976; derde druk: april 1980
Deze versie: spelling, hernummering van de voetnoten; personenregister niet overgenomen
Transcriptie/HTML en contact: Adrien Verlee voor het Marxists Internet Archive
E-boek (EPUB) door Filip Van Bever

INHOUDSOPGAVE

Inhoudsopgave

INHOUDSOPGAVE 2 

DEEL 1: TOT 1914 4 

Inleiding 4 

Hoofdstuk 1 - De Engelse arbeidersbeweging in de eerste helft van de 19de eeuw 9 

Hoofdstuk 2 - Volksbeweging en socialistische ideeën in Frankrijk (1789-1848) 23 

Hoofdstuk 3 - De Duitse bijdrage (tot 1848) 42 

Hoofdstuk 4 - De revoluties van 1848 en de Communistenbond 48 

Hoofdstuk 5 - Ten tijde van de Eerste Internationale 58 

Hoofdstuk 6 - De Duitse sociaaldemocratie 76 

Hoofdstuk 7 - De arbeidersbeweging in Frankrijk ten tijde van de Derde Republiek 86 

Socialistische partijen tot 1905 87 

Syndicalisme 90 

De arbeidersbeweging en de oorlog 94 

Hoofdstuk 8 - De Britse Labour 96 

Hoofdstuk 9 - De Nederlandse ervaring 105 

Hoofdstuk 10 - De BWP tot 1914 117 

Hoofdstuk 11 - De Tweede Internationale 161 

Beknopte bibliografie (Deel 1) 172 

DEEL 2: TOT 1918 - I. De Eerste Wereldoorlog – 1914-1918 177 

Hoofdstuk 1 / dl.2-I De Eerste Wereldoorlog – 1914-1918 177 

Lijst van afkortingen 177 

Economische spanningen 178 

Hoofdstuk 2 / dl.2-I - De oorlog 181 

Hoofdstuk 3 / dl.2-I - De beweging in Duitsland 186 

Hoofdstuk 4 / dl.2-I - De Oostenrijkse sociaaldemocratie 199 

Hoofdstuk 5 / dl.2-I - De evolutie in Frankrijk 206 

Hoofdstuk 6 / dl.2-I - De Labour Party 213 

Hoofdstuk 7 / dl.2-I - De integratie van de BWP 222 

Hoofdstuk 8 / dl.2-I - De Italiaanse arbeidersbeweging 234 

Hoofdstuk 9 / dl.2-I - In het neutrale Nederland 244 

Hoofdstuk 10 / dl.2-I - De internationale conferenties 252 

DEEL 2: TOT 1918 - II. De Oktoberrevolutie en de Sovjet-Unie 259 

Hoofdstuk 1 / dl.2-II - De Oktoberrevolutie en de Sovjetunie - Het oude Rusland 259 

Hoofdstuk 2 / dl.2-II - Vestiging van de Russische sociaaldemocratische partij 262 

Hoofdstuk 3 / dl.2-II - De revolutie van 1905 268 

Hoofdstuk 4 / dl.2-II - De inzinking 272 

Hoofdstuk 5 / dl.2-II - De oorlogsjaren 277 

Hoofdstuk 6 / dl.2-II - De eerste revolutie van 1917 280 

Hoofdstuk 7 / dl.2-II - Opmars naar de tweede revolutie 283 

Hoofdstuk 8 / dl.2-II - De Oktoberrevolutie (7 november 1917) 288 

Hoofdstuk 9 / dl.2-II - De vestiging van het sovjetregime (8 november 1917 – midden 1918) 291 

Hoofdstuk 10 / dl.2-II - Interventie en burgeroorlog (tot 1921) 299 

Hoofdstuk 11 / dl.2-II - Instelling van de NEP 306 

Hoofdstuk 12 / dl.2-II - De ontwikkeling van de Sovjet-Unie 310 

Hoofdstuk 13 / dl.2-II - De Sovjet-Unie als probleem 321 

Enige lectuur 340 

Betreffende 1 340 

Betreffende 2 340 

DEEL 3 - A (1918-1929) 342 

Hoofdstuk 1 / dl.3-A 342 

Lijst van afkortingen 342 

Naoorlogse ontreddering en kapitalistisch herstel (1918-1929) 348 

Hoofdstuk 2 / dl.3-A - Duitsland 358 

Hoofdstuk 3 / dl.3-A - Oostenrijk (en Hongarije) 416 

Hoofdstuk 4 / dl.3-A - Frankrijk 440 

Hoofdstuk 5 / dl.3-A - Groot-Brittannië 459 

Hoofdstuk 6 / dl.3-A - Italië 478 

Hoofdstuk 7 / dl.3-A - Nederland 503 

Hoofdstuk 8 / dl.3-A - België 517 

Hoofdstuk 9 / dl.3-A - De Internationales 559 

DEEL 3 - B (1930-1939) 589 

Hoofdstuk 1 / dl.3-B - Economische crisis en fascistische agressie 589 

Hoofdstuk 2 / dl.3-B - Duitsland 604 

Hoofdstuk 3 / dl.3-B - Oostenrijk 628 

Hoofdstuk 4 / dl.3-B - Italië 635 

Hoofdstuk 5 / dl.3-B - Frankrijk 642 

Hoofdstuk 6 / dl.3-B - Groot-Brittannië 669 

Hoofdstuk 7 / dl.3-B - Spanje 680 

Hoofdstuk 8 / dl.3-B - Nederland 727 

Hoofdstuk 9 / dl.3-B - België 742 

Hoofdstuk 10 / dl.3-B - De Internationales 776 

Hoofdstuk 11 / dl.3-B - Naschrift 786 

Hoofdstuk 12 / dl.3-B - Beknopte Bibliografie 798 

DEEL 1: TOT 1914

Inleiding

Geschiedenis is niet alleen een zo nauwkeurig mogelijke beschrijving van wat was. Het komt er tevens op aan een situatie, een strijd, een stroming te situeren in de evolutie. Wij hebben op de mensen uit het verleden dit voor dat we hun toekomst kennen en bevinden ons daardoor in een betere positie dan de tijdgenoten zelf om hun streven in functie van hun toekomst te evalueren.

Geschiedenis is tevens een kritisch afrekenen met het verleden. We moeten dat verleden benaderen vanuit een actueel geëngageerde vraagstelling, d.i. een vraagstelling die betrekking heeft op de toekomst. De visie, die we op de toekomst hebben, bepaalt de vragen die we aan het verleden stellen. In deze zin is de vraagstelling subjectief. Het antwoord moet nochtans de grootst mogelijke objectiviteit beogen, want slechts in zoverre het antwoord objectief is, heeft het waarde voor onze (subjectieve) vraagstelling.

De geschiedenis van de arbeidersbeweging omvat duizenden grotere en kleinere episoden van klassenstrijd. Wat is de zin van die strijd? Het gaat altijd in de eerste plaats om directe lotsverbetering. Maar impliciet (meestal slechts bij een minderheid bewust) is er steeds een verder liggend doel aanwezig: de menselijke bevrijding, de opheffing van uitbuiting en van alle vormen van onderdrukking. Tot op heden werd dat doel nergens ter wereld bereikt, niet in de kapitalistische landen en ook niet in de socialistische regimes. In de hoog ontwikkelde kapitalistische landen is het tot een zekere stoffelijke welvaart voor brede massa’s van de arbeidersklasse gekomen... maar nog steeds niet, en bij lange niet, voor de totaliteit. Overigens bleef de uitbuiting behouden, is de sociale ongelijkheid niet verminderd, is de economische en politieke macht nog steeds in handen van de bourgeoisie, is de “vervreemding” nog steeds het lot van de arbeider. In de socialistische regimes werd het kapitalisme wel afgeschaft, werd de macht van de bourgeoisie gebroken, werden de socialistische productieverhoudingen in principe wel verwezenlijkt ... maar de democratie werd nog geenszins voltooid, vormen van bureaucratisch despotisme hebben zich gevestigd, de geestelijke vrijheid bleef geblokkeerd. Het heeft geen zin dat zonder meer te veroordelen. Het komt er op aan het historisch proces, dat daartoe geleid heeft, te onderzoeken. Het zal dan blijken dat het voorlopig niet anders kon. We hopen dat in een tweede deel nader te ontleden.

Dit eerste deel gaat slechts tot aan de vooravond van de eerste wereldoorlog. Het neemt een aanvang na de industriële revolutie. De geschiedenis van de industriële revolutie zelf valt dus buiten het kader van dit overzicht. Een paar aspecten nochtans dienen even aangestipt.

Grosso modo kan men van de middeleeuwen tot op heden drie vormen van nijverheid onderscheiden:

1. De stedelijke, kleinambachtelijke (artisanale) productie, d.i. de productie van de zelfstandige ambachtsman, die met eigen grondstoffen, met eigen werktuigen, in eigen werkhuis, voor eigen rekening produceert en zijn waren op de markt aan de man brengt; in de regel heeft hij een zeer beperkt aantal hulpkrachten in dienst.

2. De manufactuur, waarin enkele tientallen, mogelijk wel een honderdtal arbeiders, in dienst van een patroon, in één werkhuis samengebracht, produceren; waarbij het principe van de arbeidsverdeling reeds tot op zekere hoogte wordt doorgevoerd.

3. De fabriek, d.i. de manufactuur plus mechanisatie (machines en drijfkracht).

Het ontstaan van fabrieken – in de tweede helft van de 18de eeuw – dat is de industriële omwenteling. Met de industriële omwenteling groeit het kapitalisme als systeem.

Zeker, de manufacturen, ontstaan van in de 16de eeuw, functioneren reeds op kapitalistische grondslag: kapitaal en arbeid zijn gescheiden, de arbeiders zijn niet in het bezit van de productiemiddelen, zij zijn loonarbeiders. Manufacturen zijn dus wel degelijk kapitalistische verschijnselen. Maar er is nooit een manufactuurperiode geweest; er is nooit een periode geweest waarin de manufacturen de overheersende vorm van productie waren; van de 16de tot de 18de eeuw is hun aandeel in de totale nijverheidsproductie eerder gering. Daarom kan men in dit tijdvak niet over het kapitalisme als systeem enkel over kapitalistische verschijnselen spreken.

Daarnaast zijn er ook verschijnselen van commercieel en financieel kapitalisme. De koloniale handelsmaatschappijen (in Engeland, in de Verenigde Provinciën, in Frankrijk,...) waarvan het kapitaal op basis van aandelen wordt samengebracht, zijn zeer duidelijk op kapitalistische grondslag georganiseerd. Overigens ontwikkelen zich nog belangrijke banken. Al deze verschijnselen samen rechtvaardigen het wellicht, voor de periode van de 16de tot de 18de eeuw over vroegkapitalisme (W. Sombart) te spreken.

Het is slechts als de industrie globaal, en masse, naar de machinale productie overschakelt, dat het kapitalisme zich als systeem vestigt. Deze “industrial revolution” neemt een aanvang in de tweede helft van de 18de eeuw in Engeland. Dat is de grootste revolutie in de wereldgeschiedenis. In de duizenden jaren, die voorafgingen, was de wereld agrarisch met eilandjes van stedelijke ambachtelijke kleinnijverheid en verliep de economische groei uiterst langzaam. Met de “industrial revolution” doet zich de “take off” voor, de “décollage”, d.i. de snelle groei van productiviteit en productie. Het in Engeland aangevangen industrialisatieproces slaat over naar België, Frankrijk en West-Duitsland, breidt zich uit over Europa, grijpt Noord-Amerika aan, dringt door in alle werelddelen...

Toch moet de term kapitalistisch systeem met de nodige omzichtigheid gebruikt worden. Het geheel van de economie wordt slechts geleidelijk door de kapitalistische structuren doordrongen, blijft gedurende vele decennia nog aanzienlijke niet-kapitalistische sectoren (landbouw, kleinambacht, winkelierbedrijf) omvatten; slechts geleidelijk aan worden de wetten van het kapitaal dwingend en beslissend voor het ganse verloop van het economisch proces. Het is daarom geen toeval dat Marx en Engels de uitdrukking ‘kapitalisme’ nooit gebruikten in hun werken. Zij spreken enkel over “kapitaal”, “kapitalist”, “kapitalistische” productieverhoudingen. Eerst in het laatste decennium van de 19de eeuw komt de term “kapitalisme” in gebruik.

De beste ontleding over de wetten van de kapitaalwerking is en blijft deze van Marx. Wat was het originele in zijn visie? De economische leerstelsels, waarmee hij geconfronteerd werd, handelden over waren, geld, kapitaal, winst ... over dingen die als doel op zichzelf gesteld werden. Het centrale punt voor de liberale economisten lag op de markt. Daar zagen zij relaties tussen mensen en dingen. Zij bestudeerden het verschijnsel; hun standpunt was fenomenaal. Marx integendeel zocht onder het fenomeen de structuur. Het centrale punt lag voor hem in de productie. Het nieuwe inzicht dat hij gebracht heeft, gaat hiervan uit dat economie menselijke activiteit is, dat waren, geld, kapitaal, winst ... verzakelijkte kristallisaties zijn van menselijke activiteit: zodat warenproductie, prijsvorming, kapitaalsinvestering, winstverwezenlijkingen, enz. uitdrukking zijn van relaties tussen mensen en mensengroepen; zodat omgekeerd ook de verhoudingen tussen de mensen beheerst worden door de wetten van de warenproductie, van de marktprijzen, van de kapitaalwerking, van het winstdoel. Daar zit de kern van de “aliënatie”. Dat is het “fetisjisme” van de kapitalistische warenproductie: het ding beheerst de mens, de mens heerst over de medemens door het bezit van dingen. De mens wordt gedwongen aan vreemde machten te gehoorzamen. Zijn productie is niet de verwezenlijking van zichzelf, maar de uitvoering van activiteiten hem door de wetten van de kapitaalwerking opgelegd.

Voor een goed begrip van de sociale krachten, die in het kapitalisme optreden, is de kennis van Marx’ concepten over waar, waarde van de waar, waarde van de arbeidskracht, meerwaarde en uitbuiting onontbeerlijk.

In de kapitalistische productiewijze is de scheiding van kapitaal en arbeid doorslaggevend. Eensdeels heeft men de grond, de fabrieksgebouwen, de machines, de drijfkracht, de grondstoffen, de hulpstoffen, kortom de productiemiddelen of kapitaal als privébezit van kapitalisten. Anderdeels zijn de arbeiders bezitloos inzake productiemiddelen; het enige wat ze bezitten is hun arbeidskracht, die ze verkopen tegen loon: tenslotte brengen ze een waarde voort die groter is dan dat loon, de meerwaarde (winst), die toegeëigend wordt door de kapitalist (uitbuiting).

Het ligt voor de hand dat de kapitalist de lonen zo laag mogelijk wil houden, de meerwaarde zo hoog mogelijk wil opdrijven. Hieruit resulteert de tendenswet van de “absolute verarming”. We zeggen wel tendenswet, d.i. een wet die zich in de maatschappelijke ontwikkeling doorzet, in zoverre haar werking niet door tegengestelde krachten opgeheven wordt. Tegen de armoede, tegen de bedreiging van nog grotere armoede, voor het bekomen van een ruimer deel van de voortgebrachte rijkdom, voert de arbeidersklasse ononderbroken strijd. In zoverre het een strijd betrof voor directe eisen, moet het eindresultaat gezien worden in verhouding tot de enorme stijging van de productie: relatief is het arbeidersaandeel van de totale koek in geen geval gestegen, integendeel, het is verminderd; in relatie tot het toegenomen consumptiefonds is het arbeidersaandeel ongeveer gelijk gebleven; m.a.w. in absolute termen is het consumptiefonds van de arbeider wel aanzienlijk toegenomen.

Een historisch begrip – i.c. de arbeidersklasse – kan perfect operatief zijn, zonder dat het eenvoudig is een nauwkeurige omschrijving te geven. Tot aan de eerste wereldoorlog kan zij grosso modo omschreven worden als het geheel van loontrekkende handarbeiders. (De bedienden kwamen nog maar amper in aanmerking. In de latere periode komen er ook allerlei groepen geestesarbeiders bij. Men kan dat als uitbreiding van het begrip arbeidersklasse tot nieuwe categorieën beschouwen of – wat ons een juistere visie lijkt – intellectualisering van de arbeid bij steeds ruimere lagen van de arbeidersklasse. Overigens is de arbeidersklasse nooit een werkelijk homogene klasse geweest; steeds omvatte zij een grote verscheidenheid van groepen: arbeiders van de grootindustrie, van de kleinnijverheid, in de landbouw, enz.).

Of een groep tot een bepaalde klasse behoort, wordt dus in eerste instantie uitgemaakt door de plaats die deze groep in het productieproces inneemt en die plaats wordt in hoofdzaak bepaald door het bezit of het niet-bezit van de productiemiddelen. Hieraan verbonden zijn inkomenspeil, levensstijl, culturele ontwikkeling, enz.

Het dient opgemerkt dat de arbeidersklasse maar volledig arbeidersklasse wordt naarmate er ook een klassenbewustzijn aanwezig is. Dat bewustzijn groeit telkens er zich strijden voordoen. Op die momenten vormt zich bij de arbeiders een eigen ideologie, die zich duidelijker en scherper afzet tegen deze van de bourgeoisie.

Met ideologie bedoelen wij het geheel van de opvattingen die de mensen hebben over de maatschappij, waarin ze leven en over hun positie in die maatschappij + daarbij enige stellingneming, een zeker waardeoordeel omtrent wat gerechtvaardigd is en niet; in de regel is dat een onkritische voorstelling, een geheel van ideeën die men uit traditie of vanuit een bepaalde milieusituatie als vanzelfsprekend aanvaardt en wier oorsprong men zich niet bewust is. Het is klaar dat de ideologie van een klasse in meerdere of mindere mate door de ideologie van een andere klasse kan beïnvloed worden. In de regel is het de heersende klasse die er in slaagt haar ideologie tot in de gelederen van de onderdrukte klasse te doen binnendringen. Dat is wat Marx bedoelde met zijn uitspraak: “De ideologie van een periode is de ideologie van de heersende klasse”. Als bijvoorbeeld in 1848 de Gentse textielarbeiders uitleggen voor een heilige mis om minder arbeidsongevallen af te smeken, dan is de ideologische invloed van de bourgeoisie wel bijzonder duidelijk.

Een ideologie kan ook minder elementair zijn, min of meer wetenschappelijk tot een samenhangende doctrine getheoretiseerd worden. In die zin kan men zeggen dat bv. liberalisme en marxisme tegelijkertijd een ideologie en een doctrine zijn.

Een arbeidersstrijd kan zich voordoen als een elementaire revolte, wanhopig en wanordelijk. Om tot consolidatie van haar veroveringen te komen, hoeft de arbeidersbeweging niet alleen een eigen ideologie, een eigen organisatie, maar ook een eigen theorie te bezitten. Hier situeert zich de rol van de geestelijk meest ontwikkelde arbeiderselementen en de zeer belangrijke rol van de intellectuelen in de beweging.

* * *

De massaal aangroeiende arbeidersklasse van de 19de eeuw kreeg de naam proletariaat. De levensvoorwaarden van het proletariaat verschilden van land tot land, van groep tot groep, maar waren in de regel – meestal tot diep in de 19de eeuw – ontstellend slecht. Talrijke enquêtes werden daarover ingesteld: allen geven ze ons een beeld van huiveringwekkende miserie.

Er is bv. de enquête van het zogenaamde comité Sadler in 1831 betreffende de kinderarbeid in de Engelse katoenspinnerijen. De arbeid begon meestal om 5 u. ’s morgens en duurde minimum tot 7 u. ’s avonds. In de morgen werd 1/2 u., op de middag 1 u. pauze voor het eten voorzien, maar dikwijls gebeurde het dat er tijdens het eten moest doorgewerkt worden te midden van de verstikkende katoenpluchen, in een vochtige warmte van 30 graden. In sommige fabrieken begon tijdens de zomer de arbeid om halfvier ’s morgens om tot halftien ’s avonds voort te duren. Te laat komen werd zwaar gestraft: de kinderen kregen slagen met een ijzeren staaf. Arbeiders, die hun kinderen niet lieten werken, verloren daarmee de armensteun van de parochie.

Bijzonder belangrijk is het onderzoek door Friedrich Engels: Die Lage der Arbeitenden Klasse in England, 1845. Voor België zijn er een hele reeks enquêtes:

- Ed. Ducpétiaux: Le paupérisme en Belgique, causes et remèdes, Brussel, 1844.

- J. Mareska en J. Heyman: Enquête sur le travail et la condition physique des ouvriers employés dans les manufactures de coton, Gent,1848.

- Er is de officiële enquête “Sur le travail des classes ouvrières et sur le travail des enfants”, 3 delen, 1846-1848.

- Er is de officiële enquête in 4 delen in 1886-1887 door de Commission du travail ondernomen na de grote stakingen in Wallonië.

- Seebohm Rowntree: Comment diminuer la misère, Parijs, 1910, is in hoofdzaak een enquête omtrent het pauperisme in België bij het begin van de 20e eeuw.

Voor Frankrijk geeft Microéditions Hachette een zeer rijke verzameling op microfiches (iedere microfiche reproduceert 60 pagina’s): Paupérisme et condition ouvrière en France au 19° siècle, statistiques, enquêtes, documents, études, Parijs, 1972.

Het statistische standaardwerk over de levensvoorwaarden van de arbeiders van zeer vele landen is dat van Jurgen Kuczynski: Die Geschichte der Lage der Arbeiter unter dem Kapitalismus, Akademie-Verlag Berlin, 40 delen, 1961-1972.

Samenvattend kan men zeggen dat het leven van de arbeider zwarte ellende betekende. Tegen een hongerloon (in de letterlijke zin van het woord) werd 14, 16 ... tot 18 uur per dag in stinkende fabrieken gewerkt. De vrouwen- en kinderarbeid heeft de definitieve verminking van miljoenen mensenlevens veroorzaakt, lichamelijke verkreupeling en geestelijke verschrompeling. De arbeiders leefden in afschuwelijke sloppen, waren daar slachtoffer van tuberculose, van epidemieën van cholera en tyfus. Analfabetisme was de regel. Alcoholisme was een algemene plaag. Miskend, veracht, gebrutaliseerd, onderdrukt, gedeshumaniseerd, in alle opzichten, ploeterde de arbeider voort. De werkloosheid was massaal in periodes van crisis. De bedreiging met werkloosheid was bestendig, want het proces van uitschakeling van arbeidskrachten heeft nooit opgehouden in de ontwikkeling van het kapitalisme. Er was natuurlijk ook bestendige inschakeling, maar tussen beiden kon een lange, zeer lange tijd verlopen. Politiek had de arbeider geen de minste rechten. Strijd voor stemrecht was in meerdere landen een belangrijk onderdeel van de arbeidersstrijd.

De geschiedenis van de arbeidersbeweging moet natuurlijk in de algemene geschiedenis gesitueerd worden. Het overzicht, dat hier volgt, gaat van de veronderstelling uit dat de politieke en economische ontwikkeling van de West-Europese landen in grote trekken gekend is.

De onoverkomelijke moeilijkheid bij het opstellen van deze hoofdstukken lag in de vraag: wat wél en wat niet mededelen, waarover wél en waarover niet handelen. Uit een overweldigende veelheid moest een zeer beperkte keuze gedaan worden. Daar zit altijd een element van willekeur aan verbonden. Grote leemten zijn onvermijdelijk.

De bedoeling is een synthese. Maar al samenvattend vereenvoudigt men meer dan de complexe realiteit eigenlijk verdraagt. Dat zal ook hier wel het geval zijn ...

Hoofdstuk 1 - De Engelse arbeidersbeweging in de eerste helft van de 19de eeuw

De kernperiode van de industriële revolutie lag in Engeland tussen de jaren 1790 en 1815: bij de aanvang was de economie nog overwegend agrarisch, bij het einde overwegend industrieel. Deze periode viel samen met de tijd van de Franse Revolutie en Napoleon. In zekere zin was de omwenteling, die Engeland doormaakte, fundamenteler dan die van Frankrijk. Maar we moeten ons hoeden voor een eenzijdig economische visie. Wat in Frankrijk gebeurde was ideologisch zeer belangrijk en had een enorme weerklank. In Engeland bepaalde men zich ideologisch volgens de positie die men tegenover de Franse Revolutie innam.

De Engelse Whig-bourgeoisie was in de laatste decennia van de 18e eeuw overgeschakeld naar de Tory-partij. William Pitt (leidend minister sinds 1782) was haar vertegenwoordiger. Deze Engelse handelsbourgeoisie, die in feite een geprivilegieerde aristocratie geworden was, stond vijandig tegenover de Franse Revolutie. Die vijandschap nam toe naarmate de Franse Revolutie zich radicaliseerde, d.i. naarmate in Parijs de lagere volksklasse (sansculotten) op het voorplan traden. Die vijandschap werd nog heftiger toen Engeland in 1793 met Frankrijk in oorlog kwam ... en tot 1815 in oorlog bleef.

De uitdrukking van dit conservatieve denken was het boek van Burke: Reflections on the Revolution in France (1790) dat zowat de Bijbel werd van de contrarevolutionaire stroming in Engeland.

Daartegenover was er – zoals altijd – een minderheid bij de intellectuelen die zich voor de revolutionaire stellingen uitsprak. Uitdrukking daarvan was het antwoord op Burke van Tom Paine: Rights of Man.

Thomas Paine (1737-1809) was naar de Amerikaanse kolonies uitgeweken, had zich daar voor de Amerikaanse revolutie ingezet en meegewerkt aan het opstellen van de onafhankelijkheidsverklaring. In 1776 schreef hij Common Sense, een brochure waarin de zaak van de Amerikaanse onafhankelijkheid bepleit werd en die op zes maanden een oplage van 600.000 exemplaren bereikte (op een bevolking van 3 miljoen). Sinds 1786 was T. Paine terug in Londen.

Tom Paines Rights of Man, dat in 1792 verscheen, bereikte op korte tijd een verkoop van 200.000 exemplaren en verkondigde de geheel nieuwe idee dat politiek een zaak was voor de ganse massa van het gewone volk en niet alleen een aangelegenheid van de regerende oligarchie. Paine stelde het principe van de democratie. De taak van de regering was het veilig stellen van “Life, Liberty and Persuit of Happiness”. De regering, die daaraan niet beantwoordde, moest omvergeworpen worden, desnoods door revolutie. Het boek werd verboden en T. Paine vluchtte naar Frankrijk, waar hij lid van de Conventie werd.

Tom Paine dient als de geestelijke vader van het radicalisme in Engeland beschouwd te worden, radicalisme zijnde de consequente toepassing van de beginselen van de Franse Revolutie.

* * *

In dezelfde geest van radicalisme werd in hetzelfde jaar 1792 door de schoenmaker Thomas Hardy te Londen de Corresponding Society opgericht, een discussie- en propagandaclub, die weldra meerdere afdelingen in een twaalftal steden omvatte, in 1792 een 20.000, in 1795 een 80.000 leden telde en in oktober van dat jaar een openluchtmeeting organiseerde waarop 150.000 toehoorders toestroomden. De voornaamste eis van de Corresponding Society was de hervorming van het Parlement op basis van algemeen stemrecht.

W. Pitt maakte zich erg ongerust over het succes van deze beweging. Thomas Hardy en een tiental van zijn medestanders werden voor het gerecht gebracht en van hoogverraad beschuldigd. De straf daarop voorzien was gruwelijk: de veroordeelde werd opgehangen, de koord werd doorgesneden vooraleer de dood intrad, uit de opengereten buik werd een stuk ingewanden uitgesneden en verbrand voor de ogen van de veroordeelde, dan volgde onthoofding en vierendeling. De leden van de “Grand Jury” hadden de moed niet om tot daar te gaan, verklaarden Hardy en zijn medestanders “niet schuldig”. Ze werden in triomf door het volk door de straten van Londen gedragen.

Maar de repressie ging voort. Een “King and Church”-bende deed een inval in de woning van Hardy en veroorzaakte de dood van diens vrouw (in kraambed). De reactie, die haar toevlucht neemt tot terroristenbenden, knokploegen en moordcommando’s, is een oud gegeven uit de geschiedenis van de progressistische bewegingen.

Bovendien heeft Pitt de Habeas Corpus opgeheven (van 1794 tot 1801) en weldra de Corresponding Society buiten de wet gesteld. Onder druk van de repressie zijn deze, voor het einde van de eeuw, tot ontbinding gekomen.

De Corresponding Societies vormden nog geen eigenlijke arbeidersbeweging. Hun stichters en aanhangers waren in hoofdzaak ambachtslieden (schoenmakers, kleermakers, timmerlieden ... die voor eigen rekening werkten) en kleine winkeliers. Hun ideeën zouden in de proletarische beweging verworteld blijven, maar de proleten van die tijd waren geestelijk te afgestompt om politieke ideeën te kunnen vatten.

* * *

De eigenlijke arbeidersbeweging van die jaren vertoonde spontane, gewelddadige uitbarstingen, stakingen, plunderingen van magazijnen, manifestaties tegen de oorlog en de belastingen, kortom allerlei vormen van wanhopige revolte. De Corresponding Societies zijn er niet in geslaagd een verbinding tot stand te brengen met die arbeidersrevolten. Dat was hun beider zwakte.

Om die onlusten te beteugelen, ging Pitt over tot de oprichting van de yeomanry, d.i. een militie, een cavalerie van vrijwillig toetredende bourgeois (cfr. onze burgerwacht), die zeer hard en brutaal toesloeg. Ook het leger werd ingezet: industriële centra in staat van beleg werden als veroverd grondgebied behandeld (mishandeld). In 1799 en 1800 werden de Combination Acts gestemd, waardoor het coalitieverbod bepaald werd, het verbod vakbonden te vormen.

In de jaren 1811-13 deed zich de beweging van de luddieten voor, georganiseerde benden, zo genoemd naar haar vermeende leider Ned Ludd, een min of meer mythische figuur. Hun optreden: het stukslaan van machines, het vernietigen van fabrieken en voorraden. Het begon in het gebied van Nottingham en breidde zich uit over talrijke industriële centra. Het Parlement stemde een wet die de doodstraf voorzag op het vernielen van machines en een harde repressie werd ingezet. De organisatie werd gebroken door massale aanhoudingen en door een proces in 1813, waarbij 18 leiders opgehangen werden en tientallen tot deportatie veroordeeld werden.

Om het vernielen van machines als reactie van de arbeiders te begrijpen, moeten we bedenken dat deze arbeiders gewezen zelfstandigen waren (ambachtslieden, boeren), die met de invoering van de machines (door het proces van de primitieve accumulatie) van hun productiemiddelen beroofd werden en tot bezitloze loonarbeiders vernederd werden. De beweging van de luddieten is maar één episode uit een lange reeks: gevallen van machinevernietiging hebben zich vroeger en later veelvuldig voorgedaan, telkens als protest tegen de proletariseren.

* * *

In 1815 eindigden de oorlogen tegen Napoleon. Daarmee viel ook de oorlogsproductie weg, wat een economische crisis teweeg bracht (de prijs van het ijzer daalde van 20 tot 8 pond per ton). Bovendien werden een 300.000 soldaten en zeelieden op de arbeidsmarkt geworpen, wat de hoge werkloosheid nog deed vermeerderen. Het einde van de oorlog bracht ook hernieuwde graaninvoer uit Europa mee. Ten einde de graanprijs zeer hoog te houden, zorgden de Landlords ervoor dat het Parlement de Corn Laws stemde, die zware invoertaksen op het graan voorzagen. Dat betekende verhoogde levensduurte voor de arbeiders: brood was nog het basisvoedsel, meer dan de helft van het arbeidersbudget werd daaraan besteed. Dit verklaart waarom tijdens de discussie van de Corn Laws er op vele plaatsen arbeidersonlusten uitbraken. De luddieten herleefden, gevallen van machinevernietiging deden zich op vele plaatsen voor. Die onrust bleef aanhouden en begin 1817 “ontdekte” de regering een “samenzwering tegen de grondwet en het bezit”. De Habeas Corpus werd opnieuw opgeheven. In maart van datzelfde jaar werd een hongermars van Manchester naar Londen gepland, tevens met een petitie voor het herstel van de Habeas Corpus. Een 5 à 6.000 man verzamelden zich, maar de manifestatie werd uiteengeslagen.

Toevlucht tot provocateurs behoorde reeds tot de regeringspraktijk. De beruchte Oliver the Spy behoorde tot dat korps van provocateurs, wier taak erin bestond groepjes tot wanordelijkheden aan te sporen om de “ordestrijdkrachten” de gelegenheid te geven hardhandig op te treden.

In deze tijd kwam enige verbinding tot stand van de arbeidersbeweging met de radicalen. In augustus 1819 organiseerden deze laatsten in Manchester op het Peterlooplein een meeting voor de afschaffing van de Corn Laws en hervorming van het Parlement. Er waren 80.000 toehoorders verzameld; alles verliep rustig en ordelijk; niettemin werd de meeting door de yeomanry overvallen, die er zo woest in sabelde dat op enkele minuten 11 doden en 400 gekwetsten vielen. Deze episode staat in de geschiedenis bekend als de Peterloomassacre. Hoe diep de verontwaardiging bij de bevolking hierover was, werd enkele jaren later zichtbaar: in 1822 pleegde minister Castlereagh, die als verantwoordelijke voor de Peterloomassacre beschouwd werd, zelfmoord door zich de keel over te snijden. Zijn begrafenis werd een uitbundig en luidruchtig feest voor de arme bevolking van Londen; de mensen juichten en dansten langs de uitvaart.

In november 1819 werden een reeks repressiewetten, de zogenaamde Six Acts van kracht. Zij voorzagen een supplementaire macht voor de magistraten inzake arrestatie, verbod van meetings en betogingen, recht op beslagneming van “blasphemous and seditious libels”, enz. Wettelijke oppositie werd van nu af haast onmogelijk. Wanneer in 1820, 60.000 arbeiders van Glasgow een algemene staking (met overigens ook politieke doeleinden) inzetten, zorgden provocateurs ervoor dat een groep wevers wat woelig optrad, zodat de repressie met bruut geweld kon ingrijpen.

Het is een algemene tactiek van de heersende machten aan repressie ook enige concessie te verbinden; dat gebeurde in Engeland:
- In 1819 verscheen een eerste stukje arbeidswetgeving: in de katoenfabrieken mochten kinderen van 9 tot 16 jaar niet meer dan 131/2 uur werken; de wet voorzag echter geen controle en bleef in feite dode letter;
- In 1824 werden de Combination Acts herroepen; het recht op syndikeren werd dus van nu af aan erkend. De regering was tot het inzicht gekomen dat de repressie tegen de illegale vakbonden aanleiding gaf tot veel beroering. Zij hoopte dat de vakbonden, nu zij legaal werden, zich voorzichtiger en gedweeër zouden gedragen.

Dit bleek een misrekening te zijn. De vakbonden organiseerden stakingen. Zodat de regering in 1825 een reeks ernstige restricties invoerde: de vakbonden bleven legaal, maar hun actie word in alle opzichten door de wet verboden. Niettemin, als in 1816, een moment van economische crisis, de patroons loonsverminderingen doorvoeren, gingen er aanzienlijke stakingsgolven ver het land, vooral in Lancashire.

Ondertussen nam ook de strijd tegen de proletarisatie bij de boeren bijzonder scherpe vormen aan. De ruïne en de uitschakeling van de arme boeren was een proces, dat reeds bij de aanvang van de 18de eeuw begon. Maar het is een proces van zeer lange duur geweest: in de periode 1815-1830 was het nog zeer acuut. In één generatie tijd verviel de massa van de landelijke bevolking van een voeding op basis van vlees, brood, eieren en bier, naar een voeding op basis van aardappelen en thee. Dat leidde tot heel zware beroering.

Sinds lang voerden de met ondergang bedreigde boeren een soort guerrilla, een hardnekkige, nooit aflatende strijd van stropersbenden tegen de Landlords en hun boswachters. Die strijd was al volop bezig in de 18de eeuw. Tegen deze benden werden al maar door strengere wetten uitgevaardigd, met als enig resultaat dat die benden groter werden, zich beter organiseerden, sluwer optraden. Het stropen betekende voor die mensen tegelijkertijd een supplement aan voeding en een uitdaging tot de rijken. In de periode 1815-1830 werden duizenden stropers gestraft.

De wanhoop leidde in 1830 tot een laatste, zeer omvangrijke revolte van het landelijke proletariaat. De directe oorzaak was de invoering van de dorsmachine, waardoor het handwerk met de dorsvlegel, dat nog redelijk goed betaald werd, dreigde te verdwijnen. 1830 was bovendien een jaar van misoogst en van epidemie onder de schapen. De revolte verspreidde zich over vele gewesten, ontwikkelde zich tot een ware oorlog in het dorp ... Maar, zoals alle opstanden van boerenmiserie, werd ook deze uiteengeslagen en neergesabeld. 1830 was de laatste, grote beweging op het platteland in Engeland.

* * *

De schrijver-agitator, die het best de miserie en de opstand van de boeren verwoordde, was de radicaal Cobbett (†1835). Zijn weekblad Political Register heeft gedurende tientallen jaren beschreven en aangeklaagd hoe de boeren geruïneerd, geproletariseerd, uitgebuit werden. Cobbett riep op tot de strijd tegen “the Thing” (het establishment). Hij eiste parlementaire hervorming, eiste democratie en zag daarin de mogelijkheid om de heerschappij van de bezittende klasse te breken.

Enige parlementaire hervorming zou inderdaad verwezenlijkt worden, maar niet in de zin zoals Cobbett en de radicalen het verlangden.

Dit hing samen met een belangrijke politieke verschuiving bij de leidende klassen. Zoals we zagen, verloor de Whig-partij (in de laatste decennia van de 18de eeuw) haar politiek cliënteel aan de Tory-partij. De Whigs bleven, gedurende tientallen jaren, als politieke macht uitgeschakeld. Maar tegen 1830 begon de Whig-partij opnieuw aan kracht te winnen, naarmate zij een nieuwe basis verwierf, naarmate zij er in slaagde de nieuwe, steeds groeiende fractie van de industriële bourgeoisie, achter zich te scharen.

De Whigs eisten een hervorming van het kiesstelsel. Die eis had een heel andere inhoud dan die van de radicalen. De parlementshervorming, die de Whigs beoogden, werd niet opgevat als een etappe naar sociale hervormingen, maar als een middel tot machtsgreep door de industriële bourgeoisie. Natuurlijk werd dat niet zo expliciet onder woorden gebracht. Dat aspect werd ideologisch verdoezeld, zodat het tot enig bondgenootschap met de radicalen en de arbeidersbeweging kon komen.

Bij de verkiezingen van 1830 behaalden de Whigs een lichte meerderheid in het Lagerhuis. Zij trachtten een kieshervorming door te drukken, maar de Tories (die het overwicht in het Hogerhuis hadden) zetten zich schrap. De Whigs, daarin geholpen door de radicalen (o.a. door Cobbett), deden beroep op de arbeidersbeweging. Bedoeling was door heftige volksdemonstraties de indruk te verwekken dat de revolutie nakend was en de Tories de schrik op het lijf te jagen. De arbeidersbeweging werd dus voor de wagen van de Whigs gespannen.

In juni 1832 werd de Reform Bill gestemd:
- vertegenwoordiging van de “rotten boroughs” en van de “pocket-boroughs” (bolwerk van de Landlords) werd uitgeschakeld;
- nieuwe industriële centra (Manchester, Birmingham, Leeds, Sheffield), tot hiertoe electoraal niet bestaande, werden van nu af wel vertegenwoordigd;
- de verkiezing geschiedde op basis van een nog hoge kiescijns, maar toch werd enige uitbreiding van het kiesrecht doorgevoerd, vermits het aantal kiezers van 220.000 op 670.000 (op 14 miljoen inwoners) gebracht werd.

De hervorming kwam hierop neer dat de politieke macht voor een deel in handen kwam van de industriële bourgeoisie (middle class); slechts voor een deel, want de Landlords waren ver van uitgeschakeld. De Reform Bill van 1832 was een compromis.

* * *

De arbeiders, die voor de zaak gestreden hadden, zouden weldra vaststellen dat ze bedrogen uitkwamen. Zeker, het jaar 1833 bracht hen iets: een arbeidswet bepaalde dat in de textiel geen kinderen beneden de 9 jaar mochten te werk gesteld worden, dat hun arbeidsdag tot 131/2 uur moest beperkt blijven en dat inspecteurs gelast werden met de controle op de uitvoering. Maar de wet gold enkel voor de textiel, was bv. niet van toepassing in de koolmijnen, waar de kinderarbeid bestendig toenam in de volgende jaren. Zij was overigens ook niet van toepassing in de zijde-industrie; hier was nl. internationale concurrentie en in deze tak van de textiel wenste men de massale kinderarbeid in stand te houden.

Maar de ware aard van de Whig-heerschappij werd de arbeiders duidelijk met de Poor Law Act van 1834. Op dat moment was het proces van de ondergang der ambachtelijke kleinnijverheid nog altijd niet voltrokken. Menig ambachtsman trachtte zich in zijn positie te handhaven door beroep te doen op de behoeftigensteun die hem door de gemeente bijgepast werd. De bedoeling van de Poor Law Act was die arbeidskrachten in de fabriek te drijven en in te schakelen in het proces van de kapitalistische winstmakerij. De onderstand aan de werkbekwamen werd afgeschaft; wie behoeftig was werd voor de keuze geplaatst: ofwel in een officieel “workhouse” te treden, ofwel naar de fabriek te gaan. De levensvoorwaarden in de beruchte “workhouses”, in feite gevangenissen, waren eenvoudig hels: de wreedheid werd hier systematisch ingesteld, de onmenselijkheid kende er geen grenzen, zodat de arbeider er de voorkeur aan gaf zelfs in de slechtst betalende fabriek te gaan werken.

Benevens dit dwangsysteem heeft een tweede factor de overschakeling van de paupers naar de kapitalistische onderneming bespoedigd. In de jaren ’30-’40 kende Engeland een koortsachtige ontwikkeling van het spoorwegnet. Deze reusachtige spoorwegbouw werd de basis van een algemene economische expansie. Massa’s nieuwe arbeiders konden daardoor in de industrie opgenomen worden. Ook de arbeiders van achtergebleven gebieden konden zich per spoor naar de industriecentra verplaatsen. De arbeidersbeweging van die jaren kwam voor de eerste maal tot massale syndicale organisatie.

De grote stakingen van 1826, vooral in Lancashire, gingen gepaard met talloze gevallen van vernietiging van weefgetouwen. Uit de beweging van Lancashire trad de eerste grote syndicale leider op het voorplan: John Doherty. Zijn bedoeling was de verspreide lokale vakbonden in een grote nationale organisatie te verenigen. Een conferentie op het eiland Man in 1829 bracht afgevaardigden samen van textielbonden uit Engeland, Schotland en Ierland. De Grand General Union of the United Kingdom werd gesticht. In feite omvatte deze organisatie enkel katoenspinners. Dat bevredigde Doherty niet. In 1830 slaagde hij erin ook vakbonden van andere beroepen te doen toetreden. De nieuwe organisatie kreeg de naam National Association for the Protection of Labour. John Doherty werd de secretaris. De vereniging bereikte al snel de 100.000 leden. Ze nam deel aan de agitatie voor de Reform Bill. Zij kende slechts een kort bestaan.

Dat is typisch voor het syndicalisme in de eerste periode overal: vakbonden komen tot stand, kennen een snelle opgang, vallen terug uiteen; dit verloop van zaken herhaalt zich overal verschillende malen; overal is het een geschiedenis van opstaan, vallen en weer opstaan. In Engeland doet het zich vroeger voor dan elders, maar in alle landen maakt het syndicalisme een gelijkaardige geschiedenis door.

In 1834 kwam een nieuwe nationale organisatie tot stand: de Grand National Consolidated Trades Union. De voornaamste doelstellingen luidden: – strijd tegen loonsvermindering en voor loonsverbetering; – strijd voor vermindering van de arbeidsduur; – inrichting van ziekenkassen en pensioenkassen; – strijd voor “a different order of things”.

Met deze laatste uitdrukking bedoelde de Trades Union een “nieuwe orde”, een andere, een niet-kapitalistische maatschappij, socialisme. Deze “nieuwe orde” werd essentieel in morele termen gedacht. Denken in morele termen zal overigens een bestendige (zij het onvruchtbare) stroming in de arbeidersbeweging blijven. Robert Owen (zie verder) was in die tijd de woordvoerder van die strekking.

De Trades Union kende direct een heel groot succes. Praktisch alle bestaande vakverenigingen sloten aan. Het ledental groeide snel tot vele honderdduizenden. Reusachtige stakingen braken ten allen kante uit, o.a. bij de bouwvakkers, o.a. bij de textielarbeiders in gans Lancashire (gedurende 16 weken). Maar die snelle groei en de omvang van de acties overtroffen de mogelijkheden van de organisatie; men was niet in staat voldoende stakersgelden uit te keren. Het verzet van de patroon was zeer heftig: op vele plaatsen legden zij de arbeiders het “document” voor (verbintenis zich niet te syndikeren). De meeste stakingen liepen op een mislukking uit. Reeds in augustus 1834 kwam de Trades Union tot ontbinding. Het jaar 1834 is een groot moment van revolutionair syndicalisme geweest.

* * *

We herhalen het: de arbeidersbeweging – als zij het perspectief van de toekomstmaatschappij stelt – heeft dikwijls neiging zich deze nieuwe orde in moraliserende termen in te denken. Het was de rol van de “utopisten” aan deze gedachte gestalte te geven.

De grote Engelse utopist uit de eerste helft van de 19de eeuw was Robert Owen (1771-1858).

Hij werd directeur, weldra medebezitter, van een grote katoenspinnerij te Manchester, moderniseerde het bedrijf op merkwaardige wijze, behaalde schitterende commerciële successen en trad op als filantroop. De toestand van de arbeiders in zijn bedrijf werd aanzienlijk gehumaniseerd. Vooral de opvoeding van de kinderen was Owen een grote zorg. In 1799 bewoog hij een groep aandeelhouders ertoe de grote katoenspinnerij van New Lanark in Schotland te kopen. Deze fabriek werd als model van humane bekommernis voor het lot van de arbeiders een beroemde zaak. Het experiment was een succes, doordat de onderneming commercieel bloeiend was en de aandeelhouders zich met matige dividenden tevreden stelden. Niettemin waren er bestendig onvoldane aandeelhouders die zich terugtrokken, zodat Owen zich verplicht zag nieuwe, min of meer filantropisch ingestelde kapitaalbezitters in te schakelen. Owens beheer bracht het merkwaardige bewijs dat kortere arbeidsduur en betere arbeidsvoorwaarden van aard waren de arbeidersproductiviteit aanzienlijk te doen stijgen en dus ook voordelen voor de kapitalist inhielden.

Vanaf 1815 trad Owen als maatschappelijk hervormer in de openbaarheid. Hij stelde zich een socialistische maatschappij als streefdoel. Die socialistische maatschappij heeft hij later omschreven als New Moral World. Hij vertrok van abstracte ideeën als Recht en Rechtvaardigheid. Daarnaast heeft hij enkele merkwaardig nieuwe ideeën ontwikkeld. Hij zag dat de menselijke “natuur” product was van de maatschappij en dat verandering van de maatschappij naar verandering van de mens leidde. (Zijn theorie bevatte de elementen van het dialectisch antwoord op het valse dilemma: eerst de mens en dan de maatschappij veranderen, of omgekeerd? De realiteit is, dat in de strijd voor de verandering van de maatschappij de mens zichzelf verandert).

Owen erkende dat de maatschappelijke verandering in de eerste plaats door de arbeidersklasse zelf zou bewerkstelligd worden. Als instrument voor de verwezenlijking van de socialistische maatschappij zag hij de productiecoöperatieven juister: producentencoöperatieven, samenwerking van voortbrengers . Het aanvangskapitaal kon van filantropen of van een gemeente afkomstig zijn; het kon ook door de vakbonden geleverd worden. In alle geval verwachtte Owen dat, op basis van de geleverde arbeid, het bezit van de onderneming alras in handen zou komen van de gemeenschap die er in werkte. Hij voorzag ook dat die productiegemeenschappen zich zouden uitbreiden, meer en meer arbeiders aan het kapitaal zou onttrekken, geleidelijk de kapitalistische productiewijze zouden vervangen. Het was een gedachte die ongetwijfeld de meest ontwikkelde arbeiders sterk aansprak. De productiecoöperatief was een ontwerp, dat ook in Frankrijk, in België, in Duitsland geestdriftig zou onthaald worden. Dat was begrijpelijk: de productiecoöperatief beantwoordde aan het heimwee van de geproletariseerde ambachtsman, die van zijn productiemiddelen beroofd werd, in de coöperatieve gemeenschap de hereniging van kapitaal en arbeid wilde bewerkstelligen en aldus zijn proletarische situatie direct wilde opheffen.

De gedachte was utopisch, omdat de arbeiders (per definitie) niet over voldoende beginkapitaal beschikten, omdat de concurrentie met de kapitalistische bedrijven hun niet toeliet merkelijk betere arbeidsvoorwaarden in te stellen en omdat de Staat, als instrument van de kapitalisten, in alle geval de veroveringsmars van de productiecoöperatieven op het privékapitaal zou verhinderen.

Owen zelf bracht het bewijs van zijn utopisch inzicht. Hij ondernam experimenten met productiecoöperatieven in Amerika en schoot er haast heel zijn fortuin bij in.

Overigens is er de globale ervaring van de geschiedenis sindsdien. De op touw gezette productiecoöperatieven moesten het tegen de kapitalistische concurrentie afleggen.

Owen keerde in 1829 naar Engeland weer, werd door de arbeidersbeweging als vriend en bondgenoot gewaardeerd en speelde een rol bij de oprichting in 1834 van de Trades Union. Al direct echter nam hij een rechtse positie in: tegenover harde veroordeling van het patronaat en tegenover stakingen had hij voorbehoud. Hij zag de vakbonden in de eerste plaats als hulp bij de oprichting van coöperatieven en werd bestreden door Morisson en andere linkse leiders voor wie de directe klassenstrijd primeerde.

* * *

De Engelse arbeidersbeweging stond voor de ervaring, eensdeels dat politieke strijd in het vaarwater van de Whigs naar ontgoocheling leidde, anderdeels dat syndicale strijd alleen niet volstond. In hoeverre de toenmalige Engelse arbeidersbeweging zich van deze conclusies duidelijk bewust was, is moeilijk uit te maken. We moeten er ons voor hoeden, conclusies die wij vandaag kunnen opmaken, zonder meer naar het bewustzijn van de mensen van toen te verleggen. In alle geval is de grote beweging die nu ging groeien, het chartisme, een verbinding van politieke en economische strijd geworden.

De voorgeschiedenis van het chartisme ging terug tot 1831. Rond William Lovett en Henry Hetherington organiseerde zich te Londen een groep, die benadrukte dat de arbeiders zich, in de campagne voor de Reform Bill, lieten bedriegen. Hun gedachtegang: de arbeiders en zij alleen brengen de “totale rijkdom van het land” voort: maar zij ontvangen slechts een klein deel van wat ze voortbrengen; de campagne voor de Reform Bill wordt gevoerd door deze die zich de rest toe-eigenen en die nu, met de Reform Bill, ook nog de politieke macht willen verwerven: onze strijd gaat evenzeer tegen de “middle class” als tegen de aristocratie. Als in 1832 de Reform Bill gestemd werd, namen Lovett en Hetherington als stelling: wij hebben niets gewonnen, onze onderdrukkers wel: het Parlement komt in handen van de “hevigste vijanden van de arbeiders”. Zij stelden daarom de eis van het algemeen stemrecht in dezelfde termen als het chartisme enkele jaren later. Zij zagen politieke democratie als middel om de maatschappij om te vormen.

Lovett was een schrijnwerker, Hetherington een typograaf. Hun medestanders waren: boekbinders, schoenmakers, draaiers, schilders, kleermakers, graveurs, lettergieters... Zij voerden een intense propaganda in Londen en uit hun activiteit ontstond in 1836 de London Working Men’s Association (WMA). Uitgangspunt en eerste voedingsbodem van de nieuwe beweging was Londen met zijn nog talrijke artisanale arbeiders, die min of meer redelijk betaald werden en hoger ontwikkeld waren. Doordat zij in de hoofdstad leefden, het centrum van de politieke beslissing, de zetel van het Parlement, hadden zij een traditie van politieke discussie (eigenlijk meer van discussie dan van actie) De WMA richtte zich speciaal tot de “intelligent and influent portion of the working classes”, stelde zich de politieke opvoeding tot doel, wilde de arbeidersklasse mondig maken om eigen zaken te beredderen. Zij benadrukte de “eminente waardigheid” van de arbeidersklasse en wilde haar als een zelfstandige macht zien optreden, maar aanvaardde bij gelegenheid samenwerking met de burgerlijke radicalen.

In 1837 besloot de WMA een petitie te organiseren op een eisenprogramma in zes punten dat de naam People’s Charter droeg:
1. algemeen mannelijk stemrecht;
2. gelijke kiesdistricten (één mandaat per district);
3. geen cijns voor verkiesbaarheid;
4. jaarlijkse parlementen;
5. geheime verkiezing;
6. vergoeding aan parlementsleden.

De petitie rond het People’s Charter ware wellicht zonder veel weerklank gebleven, ware niet in 1837 een economische crisis ingetreden, die tot 1843 zou aanhouden en werkloosheid op grote schaal en loonsverminderingen meebracht. Daaruit ontstond een grote beroering onder de arbeiders van het geïndustrialiseerde noorden: Lancashire, Yorkshire... Daardoor kreeg het People’s Charter plots een geweldige weerklank in de industriële centra en zo werd het chartisme een enorme, onstuimige massabeweging. Reusachtige meetings werden georganiseerd: 200.000 toehoorders in Glasgow, 80.000 in Newcastle, 250.000 in Leeds, 300.000 in Manchester.

Zoals altijd, kwamen al snel verschillende tendensen met elkaar in botsing.

1. De “moral force”, de rechtervleugel van Lovett en zijn medestanders, die vooral door opvoeding en overtuiging, langs wettelijke en vredelievende paden, naar het doel wilden.

2. De “physical force”. De leidende figuur was Feargus O’Connor, een man van aristocratische Ierse afkomst, die extreem radicaal parlementslid geweest was en zich bij het chartisme aangesloten had. Hij leidde een strijdblad, de Northern Star, dat weldra op meer dan 50.000 exemplaren verspreid geraakte. O’Connor was een kleurrijk personage, een indrukwekkende verschijning, een reus met een atletische kracht en een stem als een klok. Hij had een ongemeen meeslepende welsprekendheid en was beslist een grootscheeps agitator. Hij kon zeker geen socialist genoemd worden; omtrent zijn doelstellingen was hij altijd zeer verward. Hij had iets van een avonturier; op beslissende momenten was hij de eerste om te capituleren, maar – machtig demagoog als hij was – slaagde hij er telkens weer in zijn krediet te herwinnen. De meetings werden meestal ’s avonds gehouden, met toortsen, in een sfeer van romantiek. Wat O’Connor daar uitschreeuwde was precies de gevoelsgeladenheid die de massa samengestroomde toehoorders bezielde.

In dezelfde stijl, maar nog extremer, trad Dominee Stephens op. “Zijt gij bereid?” riep hij tot de massa in het duister ... enkele geweerschoten! “Zijt gij niet meer bereid?”... formidabele salvo’s! Een van zijn uitspraken: wat wij nodig hebben... scherpe messen, scherpe pieken en geweren “die meer snijdende woorden dan de mond zullen spreken”.

Een derde belangrijk volksredenaar van deze strekking, maar van een heel andere stijl, was Henry Vincent, een drukkersgezel, een man van buitengewoon lieftallig optreden, een spreker die diep beroerde.

Stephens werd in december 1839 aangehouden en de verontwaardiging daarover werd door O’Connor aangewend om overal de arbeidersmassa’s nog heftiger op te zwepen. O’Connor lanceerde de gedachte van de algemene staking, riep op tot harde, gewelddadige klassenstrijd, spande zich in om de leiders van de “moral force” te discrediteren en zichzelf meer op het voorplan te dringen.

3. Een derde strekking werd vertegenwoordigd door de London Democratic Association onder leiding van O’Brien, vertaler van Buonarotti’s Conspiration des Egaux, bewonderaar van Babeuf. O’Brien had een meer klare visie op het socialistische doel, was voorstander van consequente klassenstrijd, maar had veel minder aanhang dan O’Connor. Hij was de man van het klare, logische, zakelijke betoog, had veel zin voor sarcasme, maar straalde minder emotionaliteit uit. De London Democratic Association sloot nu eens bij deze dan bij gene strekking aan.

Vanaf het begin van 1839 werd de leiding van het chartisme waargenomen door een te Londen vergaderende Conventie, zowat het Parlement van de beweging. Hier laaide de tendensstrijd heftig op. De strekking “physical force” won bestendig terrein en dit onder indruk van de agitatie in het land. Als op 9 mei 1839 Henry Vincent aangehouden werd, ging zelfs Lovett over naar de stellingen van “physical force”. Op 13 mei verhuisde de Conventie van Londen naar Birmingham, een geografische verplaatsing die tevens een politieke verschuiving, een radicalisatie betekende.

Ondertussen ging de campagne voor het verzamelen van handtekeningen met groot succes voort in het land. De bedoeling was deze petitielijsten aan het Parlement over te maken. Maar daarmee stelde zich ook de kwestie: wat gaat de beweging doen, als het Parlement de petitie verwerpt? De Conventie onderschreef een manifest, waarin de algemene staking, de “heilige maand” vooropgesteld werd in geval van weigering. Deze resolutie was met haast eenparigheid van stemmen aangenomen. Maar de meeste leden van de Conventie hoopten dat het niet zo ver zou komen, dat het Parlement zou toegeven. In hun geest was de resolutie eerder een bedreiging, een drukkingmiddel, dan een intentie. Bij velen in de Conventie voelde men een zekere (overigens niet duidelijk uitgesproken) aarzeling.

1.280.000 handtekeningen werden aan het Parlement overgemaakt. Enige dagen vóór de zaak in het Lagerhuis ging behandeld worden, ten einde de leden tot weigering aan te sporen, zette de regering een grootscheepse provocatie op touw. Zo kwam het op 5 juli 1839 te Birmingham, bij een massameeting, tot een zwaar treffen met de politie, die een overval deed, maar teruggeslagen werd. Het duurde dagen vooraleer zij de situatie terug in handen kreeg. Er werden 84 aanhoudingen verricht, o.m. die van William Lovett.

Op 12 juli 1839 kwam de petitie voor het Lagerhuis; ze werd met 247 tegen 48 stemmen verworpen. Daarmee stond de Conventie van het chartisme voor haar verantwoordelijkheid: ofwel de nederlaag aanvaarden, ofwel tot de actie overgaan. Zij besloot tot algemene staking, maar zeer aarzelend, met 13 tegen 12 stemmen (er waren vele afwezigen, sommige ingevolge aanhouding). Onder diegenen die tegenstemden: O’Connor, de demagoog, de “gauchist”. Hij betoogde dat slechts een kleine minderheid zou bereid zijn de staking te ondersteunen, dat de patroons een voldoende aantal werkwilligen zouden vinden onder de werklozen... Het bleek dat de Conventie over niet voldoende organisatiekracht beschikte om haar besluit waar te maken. Er deden zich enkele bewegingen voor, maar van een algemene staking kwam niets terecht. Na heel wat aarzeling en geschipper ging de Conventie over tot haar ontbinding (op 6 september 1839). De beweging was gebroken. Een laatste episode heeft haar afgesloten. In de nacht van 3 op 4 november ondernamen enkele duizenden, voor een deel gewapende, mijnwerkers uit Wales, onder leiding van John Frost een mars naar Newport met de bedoeling aldaar de arbeidersleider Henry Vincent uit de gevangenis te halen. Maar in Newport werden de mijnwerkers op het volle vuur van het leger onthaald: 14 doden, een vijftigtal gewonden, de rest uiteengeslagen. Verschillende leiders werden aangehouden, onder hen John Frost, die enkele maanden later ter dood veroordeeld werd. Zijn straf werd achteraf in deportatie omgezet.

In deze aangelegenheid heeft O’Connor een heel twijfelachtige rol gespeeld. Aan boodschappers van de mijnwerkers had hij beloofd, ter ondersteuning van de actie op Newport, een opstand in Lancashire en Yorkshire te ontketenen. Maar hij zorgde ervoor dat van die opstand niets terecht kwam en vluchtte naar Ierland.

De regering profiteerde van het Newport-avontuur om de leidende elementen van het chartisme te arresteren. Onder de aangehoudenen was ook O’Connor, wat het herstel van zijn geloofwaardigheid bij de massa achteraf vergemakkelijken zou.

* * *

De eerste golf van het chartisme is in elkaar gestuikt. Vooraleer de geschiedenis van de tweede aan te vatten, lijkt het nuttig even de polemiek met de Anti-Corn Law League in te schakelen.

Als na de kieshervorming van 1832 de industriëlen meer parlementaire invloed verwierven, drongen zij aan op de afschaffing van de Corn Laws. Met de intrede van de economische crisis van 1837 werd die eis plots veel heftiger. In 1838 kwam de Anti-Corn Law League tot stand, onder leiding van Cobden. Hij spande zich in om het bondgenootschap van het chartisme te verwerven. Uitgaand van de vaststelling dat de Corn Laws ook bij de arbeiders zeer onpopulair waren, hoopte hij het chartisme voor zijn wagen te spannen om aldus ook in naam van de arbeidersklasse te kunnen spreken en tevens het chartisme van zijn eigen doeleinden af te leiden.

Zijn betoog aan de arbeiders kwam hierop neer: hoofdoorzaak van uw ellende is het dure brood; help ons de Corn Laws af te schaffen, dat betekent goedkoop brood; help ons de vrijhandel in te stellen, dat bevordert de uitvoer, verhoogt de productie, vermindert de werkloosheid, schept gunstige voorwaarden om loonsverhogingen te bekomen.

De chartisten gingen er niet op in. Hun antwoord was categoriek: gij belooft de arbeiders lagere broodprijs, goedkoper leven; maar gij belooft de kapitalisten lagere lonen en daarom is het u te doen.

De League organiseerde meetings en de chartisten kwamen er de contradictie brengen. Toch waren er momenten dat de League – die over aanzienlijke financiële middelen beschikte – enige invloed op een deel van de arbeidersklasse verwierf.

* * *

Reeds in 1840 kwam er enige herleving van het chartisme. Naarmate de leiders uit de gevangenis ontslagen werden, werd er gereorganiseerd. Op 20 juli 1840 vormden 23 afgevaardigden de National Chartist Association, met de bedoeling de nog bestaande lokale organisaties samen te bundelen, te ontwikkelen, in hun acties te coördineren. De Chartist Association was in feite de eerste arbeiderspartij in de moderne zin van het woord: een programma, een verkozen uitvoerend orgaan, een regelmatig betalend lidmaatschap en weldra 400 afdelingen. In 1842 bereikte men reeds 40.000 leden.

Een poging werd ondernomen om tot betere verbinding met de vakbonden te komen: – door groepen chartisten in de vakbonden te organiseren; – door een meer omvattend programma op te stellen, een nieuw People’s Charter, dat niet alleen politieke democratie, maar ook betere lonen, kortere arbeidsduur en arbeidswetgeving omvatte.

Een tweede petitie werd georganiseerd en zij had een indrukwekkend succes: 3.315.000 handtekeningen werden verzameld (meer dan de helft van de mannelijke bevolking in Engeland). Maar de petitie werd in mei 1842 opnieuw door het Parlement verworpen. Andermaal stelde zich de vraag: wat nu? De National Chartist Association was al even aarzelend als de Conventie destijds. Maar de beslissing werd haar uit de hand genomen door de spontane actie van de arbeiders. Stakingen braken los in het ganse industriële noorden; in Lancashire, Yorkshire, Staffordshire, Midlands... In de maand augustus werd het een formidabele beweging, gepaard met zware incidenten en heftige woelingen. De beweging was spontaan, in zoverre ze noch door de chartistenleiding, noch door de vakbondsbesturen uitgeroepen werd. Ze was in de eerste plaats een reactie, niet op de verwerping van de petitie, maar op de pogingen om de lonen steeds verder te verminderen; ze was een wanhoopsexplosie tegen het onhoudbare. Toch is het in deze beweging tot een intieme eenheid tussen economische en politieke eisen gekomen. Dat bleek op de Trade Union Conference van augustus 1842. Hier werd met overweldigende meerderheid een tekst goedgekeurd, waarin vastgesteld werd dat de oorsprong van de troebelen te vinden was in de “class legislation” en waarin als oplossing gesteld werd “the immediate and unmutilated adoption and carrying into law of the document known as the People’s Charter”. Globaal hadden deze stakingen voor effect dat de lonen behouden bleven; maar van de politieke eisen kwam niets terecht. De stakingen werden uiteindelijk neergeslagen; 1.500 aanhoudingen geschiedden. Typisch was weer de houding van O’Connor die, na zijn vrijlating in augustus 1841 aldra grote invloed herwon, maar die, zodra hij zag dat de zaak ging mislukken, bij de eersten was om de beweging te demobiliseren.

De heersende klassen gaven niet toe, omdat zij vreesden dat stemrecht aan de arbeiders het einde van hun heerschappij zou betekenen. Aan de hand van de ervaringen sindsdien zou men kunnen opmerken dat die vrees overdreven was, terwijl anderdeels de arbeiders illusies koesterden omtrent de mogelijkheden die voor hen in het algemeen stemrecht besloten lagen. Dat is een onhistorische zienswijze: algemeen stemrecht was wel degelijk een eis die de heersers in die tijd niet konden inwilligen, zonder hun positie onhoudbaar te maken. De bourgeoisie kon slechts veel later en etappegewijs uitbreiding van kiesrecht toestaan. Veel later: na een algemene verhoging van het consumptiefonds. Etappegewijs: om bij iedere etappe de verruiming van de formele democratie te kunnen opvangen in haar machtsstructuren, te kunnen verteren.

Waren de eisen van de arbeidersbeweging dan voorbarig, vermits niet realiseerbaar? Geenszins. Ook voor het momenteel niet realiseerbare moet opgetreden worden, anders gaat het niet vooruit. Dat is de dialectiek van de geschiedenis.

* * *

Tegen einde 1842 was de tweede golf van het chartisme voorbij. Een herleving van het zakenleven tussen 1843 en 1846 kwam overigens de autoriteiten ter hulp.

Dan deed zich voor, wat meermaals in de geschiedenis van de arbeidersbeweging gebeurde: als de frontale aanval te moeilijk blijkt, wordt enige oplossing langs zijwegen, op het terrein van de minste weerstand gezocht.

1. O’Connor ontwierp een Land Scheme, een plan om landbouwkolonies op te richten voor de chartisten. De zaak was eng individualistisch van aanpak: de deelnemers zouden een eigen uitbating, een eigen huis, een eigen stuk grond bekomen. Eigenlijk was het een conservatief opzet: een terugkeer naar de positie van de zelfstandige in een vaag coöperatief verband. Een inschrijving van 70.000 arbeiders bracht voldoende geld samen om een eerste kolonie te stichten: O’Connorville in Buckinghamshire. Men hoopte met de winst meerdere gronden te kopen, steeds maar uit te breiden, maar het zou enkele jaren later op een financieel fiasco eindigen. Toch heeft de onderneming dit positieve gehad, in een periode van diepe inzinking, de organisatie samen te houden.

2. Rochdale Pioneers. Het betreft een initiatief dat buiten het chartisme ontstond. In 1844 richtte een groep arbeiders uit Rochdale een verbruikscoöperatief op, algemeen model voor honderden gelijkaardige instellingen nadien. De coöperatieven van dit type waren kleinwarenhuizen, waarvan het kapitaal werd samengebracht door duizenden kleine aandelen en waarvan de winst onder de vorm van ristournes (zegeltjes bij aankoop) verdeeld werd. De winstverdeling gebeurde dus niet op basis van het ingebrachte kapitaal maar van de aankoopsom. Deze vorm heeft niet alleen goed stand gehouden. De verbruikscoöperatieven hebben een enorme uitbreiding in Engeland gekend, zijn grote kleinwarenhuizen geworden vooraleer de moderne kapitalistische magazijnen krachtig opkwamen. Voor coöperatieve handelsondernemingen in consumptiewaren was nog de nodige ruimte vrij. De coöperatief is een element van het dagelijkse bestaan van de Britse arbeider geworden. De coöperatieven zijn ook bestanddeel van de organisatie van de arbeidersklasse gebleven. Maar, in tegenstelling tot zekere utopische verwachtingen, heeft dat aan de totaalstructuur van het kapitalisme niets veranderd.

* * *

Het chartisme kende een derde periode van activiteit in 1847-1848. De economische crisis liet zich weer gelden. Op het eerste gezicht gaf de beweging blijk van dezelfde vitaliteit: weer grote meetings, weer heftige demonstraties, weer hetzelfde enthousiasme en dat op dezelfde achtergrond van miserie en honger.

Toch was de situatie in Engeland enigszins anders geworden.

De afschaffing door Peel van de Corn Laws in 1846 had geen direct effect voor de arbeiders gesorteerd; doordat er in Europa haast overal misoogst was, konden de graanprijzen niet eens dalen. Maar de invoering, in 1847, van de wet op de tienuren arbeid was heel belangrijk en had enige verlichting gebracht voor deze die werkzaam waren. De werkloosheid op dat moment was echter aanzienlijk en de beweging beperkte zich dan ook in hoofdzaak tot werklozen. In april 1848 deden zich in Glasgow reusachtige hongerrevoltes voor; leger en politie traden op, er vielen vele doden en gewonden.

Op dat moment zetelde opnieuw de Conventie van het chartisme en was een derde petitiecampagne volop aan de gang. Men vond dus geen nieuwe vormen van strijd. Het aantal handtekeningen liep op tot 1.975.000 (veel minder dan bij de tweede petitie en een deel was frauduleus). Ditmaal voerde de Conventie een discussie over de komende tactiek met de zekerheid dat de petitie andermaal zou verworpen worden. Men gaf er zich rekenschap van dat een opstand onmogelijk was. Men besloot zich te houden aan een grootse manifestatie: op 10 april 1848 zou men zich in een grote meeting verzamelen in Kennington Common (randgemeente van Londen) en vandaar de petitie stoetsgewijs naar het Parlement brengen. Die betoging werd met de grootste angst tegemoet gezien door de gevestigde macht. We moeten ermee rekening houden dat 1848 het revolutiejaar van de 19de eeuw was in menige Europese hoofdstad. Lord Campbell, regeringslid, schreef zijn broeder op de vooravond van de betoging: “Dit is wellicht de laatste maal dat ik u schrijf vóór de oprichting van de republiek”. De regering had dan ook haar voorzorgen genomen. Niemand minder dan Wellington (de overwinnaar van Waterloo) werd aan het hoofd van een legermacht ingezet. Op 10 april vonden de 30.000 betogers zich dan ook geconfronteerd met een indrukwekkend overwicht aan ordestrijdkrachten. O’Connor zag af van de mars op het Parlement en ontbond de betoging. De petitielijsten werden in enkele koetsen naar het Lagerhuis gevoerd.

Na de ineenstorting van deze derde golf stierf het chartisme uit, alhoewel de National Chartist Association formeel nog haast tien jaar bleef bestaan.

In tegenstelling tot een ganse reeks Europese landen, die in 1848 zo diep door de revolutie geschokt werden, bleef Engeland haast onberoerd. De verklaring ligt zeker voor een deel hierin dat een zekere uitputting ingetreden was na de enorme energie in de tien voorafgaande jaren door het chartisme verbruikt. Overigens zat in Engeland de bourgeoisie reeds stevig in het zadel, wat niet, of veel minder het geval was in de meeste andere Europese landen.

In de decennia die nu volgden, kwam in Engeland een politieke partij van de arbeidersklasse niet meer aan bod. Wellicht hangt dat samen met de verbluffende economische expansie van de “Mid-Victorian Age” (1848-1875).

Hoofdstuk 2 - Volksbeweging en socialistische ideeën in Frankrijk (1789-1848)

De Franse Revolutie (1789-1799) betekende de omverwerping van de feodale machtsverhoudingen (heerschappij van Koning, adel en Kerk), was een machtsgreep van de bourgeoisie.

De stelling werd wel eens verdedigd dat de Franse Revolutie “te vroeg” gekomen is, op een moment dat de opkomende bourgeoisie nog eerder “embryonaal” was. De industriële revolutie is inderdaad in Frankrijk veel trager dan in Engeland verlopen, als een langzame ontwikkeling. Bij het einde van de 18de eeuw stond men nog helemaal aan het begin van die ontwikkeling, zodat de posities van de bourgeoisie in de economische sfeer nog erg bescheiden waren. Toch is een machtsgreep van die bourgeoisie in wording mogelijk geweest:

1. doordat het Oude Regime compleet vermolmd was, bij de eerste stoot in mekaar stortte;

2. doordat de bourgeoisie in haar streven gesteund werd door de ‘lagere volksklassen’ (les masses populaires).

Wat omvatte de term “masses populaires”?
1. In de steden:
- de zelfstandige ambachtslieden en de “compagnons”;
- de kleine winkeliers;
- de thuisarbeiders (bv. de zijdewevers van Lyon);
- de loonarbeiders van de manufacturen (bv. St. Gobain, een manufactuur van glaswerk nabij Laon);
- de loonarbeiders van de pas opkomende fabrieken (in 1789 stichting van de aandelenmaatschappij Le Creusot).

2. Op het platteland: arme boeren en dagloners.

Het betrof dus een uiterst gedifferentieerde massa, eerder plebejisch dan proletarisch.

Speciaal de “masses populaires” van Parijs, die weldra met de naam “sansculotten” aangeduid werden, hebben een dynamische rol in de Franse Revolutie gespeeld. Zij voelden zich – evenals de bourgeoisie – onderdrukt door de gevestigde machten. De leuze van de bourgeoisie “Liberté, Egalité, Fraternité” sprak hen sterk aan. Hun ontevredenheid werd nog aangescherpt door de schaarse oogst van 1789, door de levensduurte van dit jaar. Dat gold ook voor de volgende jaren: telkens weer hebben schaarste en woeker het arme volk opgezweept. De Parijse volksmassa’s verschenen dus op het toneel van de geschiedenis. Zij traden op telkens de reactionaire krachten van de aristocratie met contrarevolutie dreigden.

Dat was de betekenis van een reeks Parijse “journées”, dagen van massale beroering, van manifestatie en actie:

- De eerste “journée”, op 14 juli 1789, de inneming van de Bastille als reactie tegen de bedreiging van de koninklijke troepen om de Constituante uiteen te slaan en de revolutie ongedaan te maken.

- De tweede “journée”, op 6 oktober 1789, toen Koning en Constituante door een volksmanifestatie van Versailles naar Parijs overgebracht werden.

- De derde “journée”, op 10 augustus 1792. De oorlog met de Europese vorsten was toen sinds meer dan een jaar bezig en de binnenlandse aristocratie (langs de emigranten) stond in bondgenootschap met de buitenlandse vijand. Begin augustus 1792 werd de militaire situatie voor Frankrijk bijzonder kritiek. Verdun was in handen van het Pruisisch leger gevallen en de Pruisische legerleider bedreigde Parijs met vernietiging. De “journée” als reactie daarop had deze resultaten: de Koning werd geschorst en de vestiging van de Republiek besloten, een revolutionaire Parijse gemeenteraad (de Commune) werd ingesteld en gewapende secties van de Commune werden opgericht.

De Parijse “journées” kwamen dus hierop neer: telkens de contrarevolutie dreigde, werd de bourgeoisrevolutie door het optreden van de “sansculotten” gered. Maar naarmate deze ingrepen, radicaliseerde de revolutie zich.

De nog relatieve zwakte van de bourgeoisie verklaart waarom zich gedurende tien jaar, een zeer wankele politieke situatie in Frankrijk voordeed. De bourgeoisie voelde zich bedreigd: – van rechts door de feodale aristocratie, door de royalisten, door de les ci-devants” van het Ancien Régime, door de Kerk, door de buitenlandse vorsten; – van links door het streven van de geradicaliseerde lagere volksklassen. Vandaar dat bij de politieke leiding van de bourgeoisie: 1) een deel (in principe vertegenwoordigers van de hogere bourgeoisie,de girondijnen) de revolutie wilde afremmen uit vrees voor de overmacht van de lagere volksklassen; 2) een ander deel (in principe de kleinere en intellectuele bourgeoisie, de partij der jacobijnen, de Conventiegroep der montagnards) de revolutie wilde radicaliseren om de steun van de volksmassa’s tegen de contrarevolutie te verwerven.

Dat werd bijzonder duidelijk na de vierde “journée”, die van 2 juni 1793. Die dag werd de Conventie omsingeld door de Parijse massa’s. De girondijnen werden uitgeschakeld en de montagnards kwamen aan de macht.

Daarmee werd de splitsing bij de politieke leiding van de bourgeoisie compleet. De girondijnen zochten steun bij de royalisten en verbonden zich op een bepaald moment zelfs met de buitenlandse vijand. De girondijnen belandden dus in het kamp van de contrarevolutie en het landverraad. Ten overstaan van dit gevaar voelden de montagnards zich meer dan ooit aangewezen op de steun van de Parijse “sansculotten”. Uit deze situatie groeide het terreurregime van Robespierre en zijn medestanders, een revolutionaire dictatuur, die echter met grote moeilijkheden te kampen had (o.a. de voedselschaarste) en maar één oplossing zag: het dictatoriaal karakter van het regime bestendig accentueren, de tegenstanders steeds sneller door de guillotine uitschakelen, de macht in handen van een steeds kleiner wordende groep concentreren. De ondraaglijke spanningen daaraan verbonden leidden naar het complot van de 9de Thermidor (27 juli 1794). Robespierre en zijn medestanders eindigden op hun beurt onder de guillotine, de reactie van Thermidor trad in, de girondijnen verwierven opnieuw het overwicht in de Conventie. Zij konden zich handhaven doordat ondertussen – dankzij de schitterende militaire overwinningen van de Terreur – de situatie op alle fronten aanzienlijk verbeterd was.

De girondijnen verbraken de samenwerking met de royalisten, traden hard tegen hen op, traden nog harder op tegen de jacobijnen en het Parijse volk en vestigden een nieuw politiek regiem, het Directoire, dat van 1795 tot 1799 stand hield.

Het Directoire was dus de heerschappij van de hogere bourgeoisie, republikeins, antiroyalistisch, antiklerikaal en antipopulair. Het had derhalve een eerder smalle sociale basis. Het werd bestendig bedreigd, door de royalisten eensdeels, door het verbitterde en hongerende volk anderdeels. Om zich te kunnen in stand houden zag het zich verplicht, nu eens naar links (o.a. tegen Babeuf), dan weer naar rechts (tegen de royalistische strevingen) toe te slaan. Bovendien had het Directoire met heel grote financiële moeilijkheden te kampen en was het militair weinig succesvol. Het werd een wankel, erg gediscrediteerd regime.

* * *

De grondwetten en de wetten van de Franse Revolutie geven ons nadere toelichting omtrent de positie van de arbeiders in het bourgeoisregime.

De Constituante paste het economisch liberalisme toe. De “corporaties” met hun reglementen en hun beperkingen, afgestemd op de ambachtelijke kleinnijverheid, werden afgeschaft. De Constituante vestigde “De Vrijheid”, d.i. de vrijheid van de ondernemer, wiens bedrijvigheid niet langer mag aan banden gelegd worden door de reglementen van de corporaties: – het lidmaatschap van het ambacht niet langer vereist voor de uitoefening van een beroep; – geen beperking meer van het aantal in dienst genomen arbeiders; – ook vrouwen- en kinderarbeid onbeperkt toegelaten; – geen beperking meer inzake werkuren en werkdagen; – geen bepalingen omtrent lonen; – geen beperking meer op de toepassing van nieuwe technieken en arbeidsmethodes; – geen reglementering meer omtrent prijzen en kwaliteit. De vrije concurrentie op de markt wordt het enige richtsnoer voor de economische activiteit.

De afschaffing van de corporaties werd gerechtvaardigd door de liberale ideologie die slechts twee abstracties kende: 1°. de burger en de Staat, 2°. het losstaande individu in de totaliteit van de bevolking (sociale bindingen als beroep of klasse werden niet erkend). De “Vrijheid” werd dus gerealiseerd zodra de overheid geen reglementen aan het economisch leven oplegde en het sociale leven door contracten tussen losstaande individuen geregeld werd.

Daarom moesten de corporaties met hun van overheidswege erkende privilegiën en reglementen verdwijnen.

Daarom ook werd de wet Le Chapelier (1791) gestemd: vermits de verhoudingen tussen arbeiders en patroons werden vastgelegd in individuele contracten, wordt het de arbeiders verboden zich als georganiseerde groep op te stellen. De wet Le Chapelier bepaalde het coalitieverbod, het verbod vakbonden of andere verdedigingsorganisaties te vormen. Het was wel een typisch voorbeeld van een klassenwetgeving, die zich ideologisch in abstracte theorieën verdoezelde.

De draagwijdte van de wet Le Chapelier was vooralsnog beperkt, omdat er nog weinig moderne industrie bestond. Maar het zou tot 1864 duren, vooraleer het coalitieverbod in Frankrijk opgeheven werd. De hindernis die in 1791 opgericht werd, en meer reëel werd naarmate de kapitalistische industrie zich ontplooide, zou dus gedurende vele decennia stand houden.

Ook onder het regime van de Terreur, een moment nochtans waarop de arbeidersklasse een zware drukking op de regering liet gelden, werd de wet Le Chapelier niet afgeschaft. Le Chapelier werd wel, als verdachte, geguillotineerd, maar de wet die zijn naam droeg werd behouden.

De politieke wetgeving was in dezelfde geest.

De Constituante stelde een cijnskiesrecht in twee etappen in: van de 25 miljoen inwoners hadden ongeveer 41/4 miljoen burgers kiesrecht op grond van inkomensbelastingen; deze primaire kiezers duidden 50.000 secundaire kiezers aan, die op hun beurt de leden van de Wetgevende Vergadering verkozen. Om te kunnen verkozen worden, moest men tot de categorie van de zeer hoge belastingbetalers behoren.

De Staat van de Franse Revolutie was de toepassing van Voltaire’s opvatting: “le petit nombre fait travailler le grand nombre, est nourri par lui et le gouverne.” Sieyès betoogde dat de macht moest voorbehouden blijven “aux vrais actionnaires de la grande entreprise nationale.” Barnave beweerde dat politiek moesten uitgesloten blijven “ceux qui sont obligés immédiatement et sans cesse, par la nullité de leur fortune, de travailler pour leur besoin”.

Na de “journée” van 10 augustus 1792, bij de verkiezingen voor de Conventie, werd wél het algemeen stemrecht toegepast. Resultaat was dat er onder de 750 afgevaardigden 2 arbeiders zetelden. Dit lag voor de hand. Buiten Parijs, waar de massa wel gepolitiseerd was, onthielden de lagere klassen zich meestal van deelneming aan de verkiezing, of beschouwden de notabelen als hun natuurlijke vertegenwoordigers. Zij verkozen mensen waarvoor ze ontzag hadden. In een provinciestad maakte “maître des forges” Louvot zich meester van het stembureau ... hij deed dit met behulp van zijn arbeiders die hij, achter een klarinetspeler aan, naar het stembureau deed opmarcheren.

Met de reactie van Thermidor werd teruggekeerd naar het cijnsstelsel, op basis van een overigens veel hogere cijns dan in 1791. Boissy d’Anglas schreef: “Un pays gouverné par les propriétaires est dans l’ordre social, celui ou les non-propriétaires gouvernent est dans l’état de la nature, c.à.d. l’état de la sauvagerie.”

* * *

Hoe reageerde de arbeidersklasse? Als we de term arbeidersklasse in de striktere zin van “loonarbeiders van de fabrieken” nemen, moeten we vaststellen dat er wel zulke arbeiders waren, maar dat ze zichzelf nog niet als een aparte groep erkenden. Zij hadden geen eigen bewustzijn, traden niet als een zelfstandige macht op, leefden vermengd en verspreid onder de andere lagen van het lagere volk. Hun geschiedenis vermengde zich met deze van de “sansculotten” in het algemeen. Tijdens de Terreur stelden ze mee de eis van de “maximumwetten”, waardoor de prijs van de levensmiddelen min of meer binnen het bereik van de armen bleef.

Met de Reactie van Thermidor werden de maximumwetten afgeschaft. Gezien de voedselschaarste nog even erg is als in de vorige jaren, leidde de opheffing van de maximumprijzen naar een ongebreidelde woeker. De prijzen gingen met sprongen de hoogte in en in de lente van 1795 (1 april en 20 mei) kwam het tot omvangrijke hongeropstanden in Parijs. De Conventie werd overrompeld, maar de beweging miste organisatie, leiding, programma ... en werd verslagen. Een zeer harde repressie (Witte Terreur) werd ingezet.

Terwijl de bittere ellende aanhield, legde de triomferende bourgeoisie (versterkt door een nieuwe laag van woekeraars, speculanten en legerleveranciers) het er op aan zo uitdagend mogelijk feest te vieren, te brassen en te fuiven. Uit deze agressief ten toon gespreide “inégalité des fortunes” ontstond onder het Directoire “la conspiration des égaux”. Voor het eerst werd aan een revolutionaire beweging een naam, een theorie, een organisatie verbonden. Gracchus Babeuf was de leidende figuur. Zijn theorie was een uitloper van het jacobinisme en een voorloper van het communisme. In zijn geschriften vond men: erkenning van de klassenstrijd (plebejers tegen patriciërs, armen tegen rijken) en menige ontleding van de uitbuiting. Babeuf stelde zich ten doel: een maatschappij waar de hele productie in één gemeenschappelijke poel werd samengebracht; hieruit zou onder de producenten gelijkelijk verdeeld worden door “des agents de distribution non établis pour leur propre compte” (geen privéhandelaars). Typisch was wel dat de nadruk lag op de gelijke verdeling van het geproduceerde, niet op het gemeenschappelijk bezit van de productiemiddelen. Voor het ontstaan van deze gedachte was de situatie nog niet rijp. Babeuf was geen utopist: hij verwachtte de oplossing niet van de goede wil van heersers, die door de propaganda voor de ideale toekomstmaatschappij zouden beïnvloed worden. Hij zag de weg naar het communisme in de strijd van de arbeidende massa’s in het algemeen, in de eerste plaats van de loonarbeiders. Overigens achtte hij een doeltreffende strijd niet mogelijk zonder organisatie en leiding. Gezien een legale strijd niet toegelaten was, moest de organisatie geheim blijven.

In maart 1796 vormde Babeuf met enkele medestanders, o.w. Darthé en Buonarotti een geheim “comité directeur”. Revolutionaire militanten vormden in Parijs en een reeks provinciesteden kleine kernen. Bedoeld werd: een machtsgreep; de beweging had dus het karakter van een samenzwering. De organisatie breidde zich snel uit, maar een regeringsmouchard (Grisel) hield de politie op de hoogte en op 10 mei 1796 werden Babeuf en de andere leiders aangehouden. Overal werden verdachten ingerekend. Babeuf en Darthé eindigden op het schavot, de andere leiders werden gedeporteerd.

Een van hen, Buonarotti, zou later de ganse geschiedenis te boek stellen: in 1828 verscheen van hem “La conspiration pour l’Egalité dite de Babeuf”. Het “babouvisme” zou een stroming worden in de Franse revolutionaire beweging. Speciaal Blanqui zou erdoor geïnspireerd worden.

* * *

Het napoleontisch regime gaat van 1799 tot 1815. De staatsgreep van de 18de Brumaire (november 1799) door generaal Bonaparte stelt wel een historisch probleem. Het Directoire was de heerschappij van de rijke bourgeoisie; het napoleontisch regime was dat eveneens. Waarom dan een machtsgreep?

Het Directoire, zoals we meedeelden, was eerder machteloos en raakte totaal gediscrediteerd. Bovenal vreesde de bourgeoisie dat het Directoire niet sterk genoeg was om het hoofd te kunnen bieden aan de dreigende opstand van de armoede. Zij zocht “een sterke man”, een “sabel”, en vond die in de persoon van Napoleon Bonaparte. De machtsgreep, door enkele politici, enkele financiers, enkele politieleiders en enkele generaals op touw gezet werd, na het succes van de 18de Brumaire, direct door de bourgeoisie bijgetreden.

Daarmee was de Franse Revolutie voorbij: Napoleon consolideerde enkel haar resultaten en verspreidde ze in zekere mate over Europa.

Napoleon stelde een gecentraliseerde, bureaucratische, militaire en politionele dictatuur in. Het was een dictatuur ten gunste van de bourgeoisie. Dit blijkt overduidelijk uit volgende reeks maatregelen.

In 1800 werd de Banque de France opgericht, hoeksteen van het geld- en kredietwezen dat het kapitalisme nodig had om tot ontwikkeling te komen. De regenten van de Banque de France vormden, heel de 19de eeuw door, een waarachtige dynastie; en de 200 actionairs waren als de prefiguranten van wat men later “les deux cents families” zou noemen.

De Kerk, vóór de revolutie de grootste grootgrondbezitter van Frankrijk, materieel en ideologisch verbonden met het Ancien Régime (alle bisschoppen behoorden tot de adel), steunpilaar van het goddelijk absolutisme, had het zwaar te verduren gekregen tijdens de Franse Revolutie. De kerkelijke goederen (gronden en gebouwen) werden in beslag genomen en voor een appel en een ei aan bourgeois, aan hogere functionarissen en aan rijke boeren verkocht.

Het antiklerikalisme van de toenmalige bourgeoisie was in de eerste plaats de ideologische rechtvaardiging van haar beslag op de kerkelijke rijkdommen. Speciaal onder de Terreur en onder het Directoire was het tot een zeer scherp conflict met de Kerk gekomen (refractaire priesters). Gezien de diepe invloed van de geestelijkheid op nog zeer brede volksmassa’s dreigde hier een bestendige mobilisatie tegen het regime. Napoleon wilde die hinderpaal opruimen en de Kerk als geestelijke macht inschakelen in zijn dictatuur. Dat leidde tot het Concordaat van 1801: – de kerkelijke goederen blijven verkocht; – het katholicisme wordt erkend als de godsdienst van “l’immense majorité des français”; – de geestelijkheid wordt door de Staat betaald; – de bisschoppen worden door de regering benoemd (mits bekrachtiging door de paus), zij staan in dienst van de Staat. Napoleon sprak in één adem over “mijn bisschoppen en mijn gendarmen”. Inderdaad, de geestelijkheid was gehouden subversieve activiteiten, waarvan ze kennis kreeg, over te maken aan de staatspolitie. Napoleon was een volslagen atheïst, maar onderkende perfect de behoudsgezinde rol van de kerkelijke invloed: “Dans la religion je ne vois pas le mystère de l’incarnation, mais celui de l’ordre social... Une société sans religion est comme un vaisseau sans boussole. Il n’y a que la religion qui donne à l’Etat un appui ferme et durable ... Une société ne peut exister sans religion. Quand un homme meurt de faim à cóté d’un autre qui regorge, il lui est impossible d’accéder à cette différence s’il n’y a pas une autorité qui lui dise: Dieu le veut ainsi, il faut qu’il y ait des pauvres et des riches, mais ensuite et pendant l’éternité le partage se fera autrement”.

In 1803 kwam er een wet over de betrekkingen tussen patroons en arbeiders. Zij bevestigde de wet Le Chapelier en bepaalde zware straffen voor het delict van coalitie. Deze beschikkingen werden achteraf overgenomen in de artikels 414 en 416 van het strafwetboek (Code Pénal). Hierin werd gesteld dat ook na het uitzitten van de straf de overtreder nog gedurende twee tot vijf jaar onder toezicht van de politie geplaatst wordt. De controle op de uitvoering van het werkcontract betrof alleen de arbeider; men ging uit van de veronderstelling dat de patroon zijn verplichtingen nakwam. Dat werd overigens bevestigd door art. 1781 van de Code Civil: bij betwisting over loon wordt de patroon op zijn woord geloofd. Deze bepaling is in Frankrijk tot in 1868 van kracht gebleven. In 1803 kwam ook de invoering van het arbeidersboekje: iedere arbeider moest in het bezit zijn van een boekje, waarin zijn naam, voornamen, geboortedatum, enz. vermeld stonden. Dat boekje werd aan de patroon overhandigd, die het bijhield en erin optekende: datum van indiensttreding en bedrag van de voorschotten door hem aan zijn arbeider verleend. Nu waren zulke voorschotten een algemene praktijk en de arbeider kon bij zijn patroon niet weg, vooraleer hij zijn schulden vereffend had. Eerder kreeg hij zijn boekje niet terug en zonder dat document was geen aanwerving mogelijk bij een ander patroon. De arbeider, die zonder zijn hoekje rondzwierf, kon als landloper opgesloten worden.

Het burgerlijk wetboek – Code Civil of Code Napoléon – van 1804 was geheel afgestemd op het veilig stellen van het burgerlijk eigendom dat als natuurlijk beschouwd werd, voorafgaandelijk aan de maatschappij bestaand, eeuwig, absoluut en individualistisch.

De in 1806 ingestelde Conseils de Prud’hommes (in de 19de eeuw vertaald als Goedemannenraad) regelden de betwistingen tussen arbeiders en patroons. Alleen de patroons waren er in vertegenwoordigd. In 1810 verwierf deze raad ook nog correctionele bevoegdheid: kon gevangenisstraf uitspreken tegen arbeiders die de discipline op het bedrijf verstoorden.

In 1811 kwam de wet op de vondelingen. In ieder arrondissement werd een vondelingentehuis (cfr. de Antwerpse “schuif” die sinds de 16de eeuw bestond) opgericht, waar de gedeponeerde borelingen niet meer konden teruggevorderd worden. Tot 6 jaar bleven de kinderen bij een voedster, van 6 tot 12 jaar bij een landbouwer of ambachtsman. Vanaf hun twaalfde jaar werden de jongens ter beschikking van de Staat gesteld; waren ze geschikt voor de dienst, dan werden ze opgenomen in de vloot; zo niet gingen ze op stiel; tot 25 jaar moesten ze zonder loon, enkel mits onderhoud en onderdak, bij een patroon werken. De meisjes werden in dezelfde voorwaarden als meid, naaister of fabrieksarbeidster te werk gesteld. Het aantal vondelingen nam gestadig toe: 84.000 in 1815; 111.000 in 1823; 164.000 in 1833.

Als politiestaat betuigde het napoleontisch regime zich zeer actief tegen iedere poging van arbeidersverzet. De politie, onder leiding van Fouché, had haar mouchards overal waar de minste onrust zich kon voordoen. Administratieve aanhoudingen waren toegelaten: waar staking uitbrak of dreigde te beginnen, werd tot arrestatie en gevangenhouding zonder vonnis overgegaan.

Met de periode van de Restauratie (regeringen van Lodewijk XVIII en Karel X, 1815-1830) werden de Bourbons op de troon hersteld, kwamen vele “ci-devants” terug in de leidende posten van de Staat, werden zekere privilegiën van de grondaristocratie hersteld. Maar het essentiële van de Franse Revolutie en van het napoleontisch regime bleef toch behouden. In feite betrof het een compromis tussen bourgeoisie en aristocratie; een compromis dat voor de bourgeoisie ondragelijker werd, naarmate haar economische betekenis toenam. Te meer daar, onder Karel X, het bewind ultraroyalistisch werd. Het liberale verzet van de bourgeoisie groeide en daaruit ontstond de revolutie van 1830.

* * *

Wat was de arbeidersbeweging in deze eerste decennia van de 19de eeuw? De traditionele gezellenverenigingen, de “compagnonnages” leefden voort. Deze organisaties van gezellen uit de ambachtelijke nijverheid waren in principe verenigingen van onderlinge bijstand. De compagnonnage verleende speciaal hulp aan haar leden, die in andere steden werk gingen zoeken. De “compagnon” bekwam een “viatique” (een bescheiden reisgeld) waarmee hij zijn kans kon wagen op de “Tour de France”. In de voornaamste steden vond hij een “herberg” onder leiding van een “moeder”. Hij kon daar enkele dagen onderdak en eten bekomen, in afwachting dat hij werk vond. In dit geval betaalde hij uit zijn eerste looninkomen de onkosten van zijn verblijf in de herberg. Zo niet kon hij de “Tour de France” voortzetten. Er waren compagnonnages van verschillende rites: les enfants de Salomon, les enfants de maître Jacques, les enfants de maître Soubise...

De compagnonnages hebben dus de Franse Revolutie en Napoleon overleefd. Zij bleven toegelaten, maar werden door de politie scherp in het oog gehouden om te verhinderen dat ze als strijdorganisaties zouden optreden.

Tussen de compagnonnages kwam het meermaals tot scherpe conflicten. In 1821 hielden zij te Bordeaux een congres met de bedoeling een zekere eenheid tot stand te brengen; de zaak mislukte.

De arbeiders van de moderne industrie vonden hun eerste vorm van organisatie in verenigingen voor wederzijdse hulp in geval van ziekte: “mutuelles” of ziekenkassen. De leden legden wekelijks uit en vormden zo een kas waaruit ze, in geval van ziekte, enige geldelijke steun konden putten. Het waren lokale organisaties, die de arbeiders van eenzelfde beroep verenigden. Er was niet de minste vorm van samenbundeling of samenwerking in een ruimer verband. De devies, die men meermaals in de statuten aantrof, luidde: “verstoten door allen en langs alle kanten, ondersteunen de arbeiders zichzelf”; dat was reeds een uitdrukking van klassenbewustzijn. Men neemt aan dat er in de napoleontische periode een honderdtal van deze organisaties in Frankrijk bestonden. Nadien nam het aantal “mutuelles” aanzienlijk toe: in 1821 telde men er in Parijs 138 met 11.143 leden, in 1826 waren daar 184 ziekenkassen met 17.112 leden. Een gelijkaardige vermeerdering deed zich voor in de provincies. Maar het bleven steeds kleine verenigingen: in Parijs telde men er slechts vijf van meer dan 200 leden, terwijl de 2.621 aangesloten drukkers aldaar in 30 organisaties verdeeld waren.

De overheid liet de mutuelles bestaan, paste de wet Le Chapelier op hen niet toe. Maar overheid en patroons keken waakzaam toe dat de ziekenfondsen geen strijdorganismen werden, dat de ingezamelde gelden niet als stakingskas werden aangewend. Sommige patroons waren wel bereid “de verser de temps en temps de pitites sommes dans leurs caisses” mits het voorzitterschap door hen zou waargenomen worden. In een politierapport van 1825 lezen we dat de mutuelles streng gecontroleerd werden door de politiecommissaris: hij was aanwezig op de vergaderingen, liet zich statuten, ledenlijsten, rekeningen, enz. voorleggen.

Klachten door de arbeiders over het invoeren van machines werden dikwijls gehoord. Af en toe kwam het tot machinevernietiging. In 1819 vernam men in Vienne dat twee patroons aldaar een scheermachine, waarmee 100 ellen op 12 uur konden behandeld worden, wilden installeren. De arbeiders protesteerden vruchteloos. De machines werden van Lyon naar Vienne onder escorte van gendarmen overgebracht. De arbeiders vielen het konvooi aan, maar het leger greep in.

Een staking in die periode nam uiteraard het karakter van een revolte aan. En stakingen waren niet zo zeldzaam. De kapitalist werd dermate door de overheid tegen de arbeiderseisen in bescherming genomen, dat het kapitalisme zijn natuurlijke tendens tot absolute pauperisatie kon doordrukken. Het moest dus nu en dan wel tot stakingen komen, uitbarstingen van verzet tegen volstrekt onhoudbare arbeidsvoorwaarden. In de regel betrof het stakingen beperkt tot één bedrijf of tot één bedrijfstak in één lokaliteit. Zo kwam het in 1824 bij Levasseur, een spinnerij in de omgeving van Rouen, tot een staking van 800 arbeiders. De gendarmerie werd ingezet, er werd hard gevochten, één gendarme werd gedood, verschillenden geraakten gewond. Eén staker werd geëxecuteerd, 3 tot dwangarbeid, 14 tot gevangenisstraffen veroordeeld.

* * *

Geconfronteerd met de grauwe ellende van het proletariaat, was het de regel dat de schrijvers van die tijd zich aan een uiterst conservatieve ideologie hielden. De arbeidersmiserie beantwoordde nu eenmaal “aan de wil van God” of “aan de wetten van de natuur”. Een paar uitzonderingen dienen nochtans genoteerd van schrijvers die zich meer kritisch opstelden.

Saint-Simon (1760-1825) behoorde tot een oude adellijke familie. Was met La Fayette naar Amerika gegaan. Sloot zich aan bij de Franse Revolutie. Begon zich weldra in te laten met de verkoop van kerkelijke goederen en werd schatrijk door deze speculatie. Hij behoorde zowat tot de groep van Danton en werd onder de Terreur aangehouden. Gelukkig voor hem is Robespierre tijdig ten val gekomen. Achteraf heeft Saint-Simon door allerlei verkwistingen zijn fortuin opnieuw verspeeld. Hij werd doodarm en schreef zeer vele boeken, waarin een nogal verwarde rijkdom van nieuwe ideeën voorkwam.

Saint-Simon gaf er zich rekenschap van dat een industriële revolutie bezig was zich te voltrekken. Hij zag in de industrie de basis van de toekomst. Hij verschoof het probleem van de verdeling van de rijkdom (cfr. plan van Robespierre en ook van Babeuf) naar de noodzaak van meer productie: de productie ontwikkelen, in de eerste plaats de industriële, dat was de hoofdzaak. Hij maakte onderscheid in de maatschappij tussen twee groepen: a) de productieve elementen, “les industriels”, waartoe gerekend werden: patroons, bankiers, handelaars, technici en arbeiders (hij zag hier geen klassenindeling); b) de niet-productieve elementen, “les oisifs”, waartoe behoorden: adel, hovelingen, geestelijkheid, officieren. (“Als Frankrijk die allemaal verloor, zou het niets verloren hebben!”).

Saint-Simon wilde het kapitalisme niet afschaffen, maar beter organiseren: – door strijd tegen de grondaristocratie, die er zich toe bepaalde rente op te strijken; – door de macht te geven aan de “industriels qui remplaceront le gouvernement politique des hommes par l’administration des choses” (Deze laatste gedachte door Marx overgenomen); – door de kapitalistische concentratie te ontwikkelen: hij meende dat de industriële en financiële concentratie moest bevorderd worden en legde daarbij de nadruk op de organiserende rol van het bankkapitaal; – door op economisch plan enige leidende functie aan de Staat toe te kennen. Kortom, Saint-Simon erkende al heel vroeg enkele toekomstige tendensen van het kapitalisme.

Toch werd hij niet aanvaard door de bourgeoisie: bij hem verdrong de notie productie in zekere mate de notie eigendom (er zat iets technocratisch in zijn opvattingen); hij deed ook aanvallen op het erfenisprivilegie en schandaliseerde door zijn antikerkelijke uitspraken. Hij had iets met de arbeidersklasse te maken in zoverre hij bestendig weer (vooral in zijn laatste werk: Le nouveau Christianisme) de nadruk legde op de noodzaak het lot van “la classe la plus nombreuse et la plus pauvre” te verbeteren.

Hij verwachtte de redding van een krachtige persoonlijkheid, van een of ander klaarziend staatsman, en als dusdanig behoorde hij nog tot de 18de eeuw.

Saint-Simon had nog maar heel weinig met socialistische gedachten te maken. Reeds anders was het met Fourier.

Charles Fourier (1772-1837) stamde uit een familie van welstellende handelaars, maar moest zelf zijn brood verdienen als handelsreiziger. Hij filosofeerde over de maatschappij en kwam tot meerdere belangwekkende inzichten. Zijn visie over de wijze, waarop de verschillende maatschappelijke systemen mekaar in de geschiedenis opvolgen heeft Marx geïnspireerd: “Toute société porte en elle la faculté d’engendrer celle qui suivra. Elle arrive à la crise de l’enfantement quand elle a atteint la plénitude de ses caractères essentiels”. Aan de basis van de maatschappelijke veranderingen zag Fourier de wetenschappelijke en technische ontdekkingen, eveneens een door Marx overgenomen idee. Dankzij deze ontdekkingen wordt een steeds grotere productie mogelijk, maar “l’industrie ne peut créer que les éléments du bonheur, mais non le bonheur”. Fourier werd getroffen door de ellende die zich aan de ene pool van de maatschappij en de overvloed die zich aan de andere pool ophoopte. De verklaring hiervan zag hij in de verbrokkeling van het bezit (privébezit van productiemiddelen) en in de ongebreidelde liberale concurrentie, dat hardvochtig gevecht van allen tegen allen, die chaos, “cette anarchie industrielle”. Fourier had de economische crisis van 1827 scherp geobserveerd en stelde vast dat “la pauvreté en civilisation (d.i. in het kapitalisme) naît de l’abondance même”. Hoe kon zo’n regime zich in stand houden? Door de almacht van de onderdrukkende staat in handen van de financiële en industriële aristocratie. Deze hypocritische heersers houden de arbeiders een moraal van zelfverloochening voor. “Aimez le travail, nous dit la morale: c’est un conseil ironique et ridicule. Qu’elle donne du travail à ceux qui en demandent, et qu’elle le rende aimable; car il est odieux en civilisation (in het kapitalisme) par l’insuffisance du salaire, l’inquiétude d’en manquer, l’injustice des maîtres, la tristesse des ateliers, la longue durée et l’uniformité des fonctions”. Fourier stelde hier dus heel duidelijk reeds de kwestie van de arbeidsvreugde en van de “aliënatie” van de arbeider. In al wat voorafgaat, zijn elementen voorhanden die later in het marxisme zullen ontwikkeld worden.

Deze hele situatie, betoogt Fourier, beantwoordt niet aan de plannen van de voorzienigheid. Hij, Fourier, heeft deze echter doorzien en zet ze uiteen. Zijn oplossing is utopisch, bestaat uit een toekomstontwerp dat door zijn voorbeeld, door de kracht van zijn uitstraling, algemene navolging gaat vinden. Fourier droomt ervan oases van welvaart te scheppen, de phalanstères. Hij ziet de phalanstères als – nog in hoofdzaak – agrarische gemeenschappen van 1600 à 1800 personen op basis van collectief bezit. Ieder zal beloond worden “volgens zijn prestatie.” Ieder doet de arbeid die hem het meeste ligt, waarvan hij het meeste houdt. Tussen de mensen is de verscheidenheid van aanleg en voorkeur zo, dat daaruit precies de productieverscheidenheid ontstaat die aan de verscheidenheid van de behoeften beantwoordt. Daarvoor is het nodig dat onze passies (Fourier ontleedt er een twaalftal) door de opvoeding niet onderdrukt worden, dat men de passies integendeel vrije teugel laat en ontwikkelt. Een neiging, waaraan Fourier veel belang hecht, is “la passion papillonne”, d.i. de voorliefde voor de verandering, verandering van arbeid, van milieu, van seksuele partner. In de phalanstère verwisselt men daarom van werk naar believen. Als bv. de kinderen gaarne vuil werk verrichten (heel juist gezien) laat het hen doen. Dus ook vrije liefde, maar niet enkel voor de man. Ook de vrouw moet volledig vrij haar partner kunnen kiezen. Fourier spreekt zich zeer nadrukkelijk uit voor de emancipatie van de vrouw: “Les progrès et les changements de périodes s’opèrent en raison du progrès des femmes et les décadences s’opèrent en raison du décroissement de la liberté des femmes.” De phalanstères, zo verwacht Fourier, zullen vreugdevolle arbeidsgemeenschappen zonder innerlijke conflicten worden. Hij noemt hun leden “les Harmonieux”. Hoe naïef het allemaal moge klinken, er zit in al deze ideeën een diepe kern van starheid. Tussen de gemeenschappen – overigens zoveel mogelijk autarkisch ingesteld – moeten vrijwillige associaties ontstaan, o.a. om enige uitwisseling van producten, voor uitvoering van grote gezamenlijke werken, enz. In deze maatschappij is niets er te onderdrukken en het staatsgezag wordt dus overbodig. Ook hier zit een gedachte die Marx sterk zal aanspreken.

Fourier was ervan overtuigd dat de resultaten, eenmaal de proef gewaagd, zo overtuigend zouden zijn dat de wereld naar het nieuwe systeem zou overschakelen. Het kwam er slechts op aan de eerste koloniën te stichten, de rest zou wel volgen. Daarmee zat hij weer volop in de utopie. Hij deed verschillende démarches, o.a. bij ministers, maar tevergeefs. Hij is blijven beroep doen op een of andere mecenas die hem de eerste onontbeerlijke miljoenen ter hand zou stellen om het grote experiment in gang te zetten. Hij liet weten dat hij alle dagen op de middag thuis zou zijn ... maar de genereuze geldschieter is niet komen opdagen.

Saint-Simon en Fourier zijn uitgangspunten geworden van een dubbele stroming in het Franse utopisme.

* * *

De Julirevolutie van 1830. Naarmate de ultraroyalistische politiek van Karel X zich accentueerde, groeide in Frankrijk het verzet van de liberale bourgeoisie. Ook de ontevredenheid van de arbeiders nam bestendig toe: sinds 1827 heerste een economische crisis, werden herhaaldelijk de lonen verminderd, nam de werkloosheid toe. Ten einde de arbeiders in het harnas te jagen werden plots, op 26 juli 1830, de drukkers in Parijs ontslagen; ook andere patroons sloten die dag hun bedrijven. De beroering daardoor ontstaan dreef de arbeiders tot opstand: 27, 28 en 29 juli werden “les trois glorieuses”. Het was een typisch l9de-eeuwse revolutie: drie à vier dagen barricadegevechten in de hoofdstad en het lot van het bestaande politieke regime was bezegeld. Typisch voor de tijd was ook: het kleine volk vocht en de grote bourgeoisie plukte de vruchten. De beslissende barricadegevechten van juli 1830 werden inderdaad uitsluitend door het lagere volk, meer speciaal door de loonarbeiders, geleverd, terwijl de bourgeois zich voorzichtig schuil hielden. De bourgeoispolitici kwamen maar uit hun salons – van achter gesloten luiken – toen het Bourbonregime neergeslagen was. Zij brachten het huis van Orléans op de troon in de persoon van Louis Philippe, “le roi citoyen”. Naast de nieuwe koning installeerden de bankiers Laffitte en Casimir Périer zich in de macht. “Maintenant le règne des banquiers va commencer” zegde Laffitte tot de nieuwe koning op de dag van diens inhuldiging. Stendhal drukte het zo uit: “La Banque est à la tête de l’Etat. La bourgeoisie a remplacé le faubourg Saint-Germain et la Banque est la noblesse de la classe bourgeoise”.

Formeel werd Frankrijk een parlementair-liberaal regime op basis van een kiescijns die van 300 fr. op 200 fr. werd gebracht, wat 200.000 kiezers op een bevolking van 33 miljoen gaf, d.i. een kiescijns die ook de kleine burgers uitsloot.

Over de rol van de arbeidersklasse als strijdende vleugel in de revolutie van 1830 zijn de getuigenissen van de tijdgenoten eensluidend. Maar, merkte één van hen (de katholiek Ch. de Coux) op “Ces multitudes, on les appelle peuple quand on en a besoin et populace ensuite”. Dat gingen de arbeiders bitter ervaren; hun toestand werd in geen enkel opzicht verbeterd: telkens opnieuw werden ze geconfronteerd met loonsverminderingen. Aanvankelijk, in de eerste dagen na de revolutie, deden zij beroep op de koning, op het parlement, op de politieprefect van Parijs ... maar dat leverde niets op.

* * *

Einde 1830 verschenen voor de eerste maal – zij het gedurende korte tijd – arbeidersbladen in Frankrijk: “Le journal des ouvriers”, “L’artisan”, “Le Peuple, journal des ouvriers, rédigé par eux-mêmes”. Uiteraard werden zulke bladen opgesteld door arbeiders met een zekere ontwikkeling, dus arbeiders behorend tot de geschoolde ambachtelijke beroepen. De hoofdgedachte in deze geschriften was dat de oplossing diende gezocht te worden in de oprichting van productiecoöperatieven: “de l’association comme moyen de remédier á la misère des classes laborieurses”; – “devenez maître à votre tour”; – “les machines ... le remède n’est pas de les supprimer, mais de les acquérír et de les exploiter par des associations ouvrières”. Dezelfde gedachte vinden we in een brochure van P. Leroux: “Aux ouvriers typographes. De la nécessité de fonder une assoiation ayant pour but de rendre les ouvriers propriétaires des instruments de travail.” We zagen dat gelijkaardige ideeën Ook in Engeland leefden. In beide gevallen verschijnt de gedachte van de productiecoöperatief als uitdrukking van het heimwee der arbeiders naar de tijd toen ze nog niet van hun productiemiddelen beroofd waren; het is het antwoord op de aliënatie die bij de loonarbeider voortvloeit uit de scheiding van kapitaal en arbeid. Het is de verzuchting speciaal van de hoog gekwalificeerde artisanale arbeiders. Het is meer een droom dan een actie.

De enig mogelijke vorm van directe actie was de staking met als centrale eisen: vermindering van arbeidsduur, loonsverhoging, afschaffing van de boeten. Men noteert stakingen bij de spinners van Rouen, bij de slotenmakers van Parijs, bij de wevers van Roubaix, bij de mijnwerkers van Anzin en Valenciennes, bij de arbeiders op nog vele andere plaatsen. Volleg spontaan waren deze stakingen meestal niet. Want met het toenemend aantal “mutuelles” nam ook de georganiseerdheid toe en menige ziekenkas gaf het ordewoord tot de strijd.

De grootste, de meest indrukwekkende en beslissende revolte uit deze periode was die van de zijdewevers te Lyon in november 1831.

Sinds eeuwen was Lyon de zijdestad bij uitstek. De zijdewevers (canuts) vormden daar een compacte massa. De organisatie van deze industrie was nog erg traditioneel. Drie groepen speelden een rol: fabricants, chefs d’atelier, compagnons. De “fabricants”, ook “négociants-fabricants” genoemd, waren geen eigenlijke industriëlen; zij bezaten geen werkhuizen. Ze bezaten wel de grondstof, de zijde, die ze lieten bewerken in “ateliers”. De “fabricants” bepaalden er zich toe grondstof te kopen, de zijde te laten weven en het afgewerkte product te verkopen. De “chefs d’atelier” waren bezitters van kleine werkhuizen, d.i. van 2 tot 8 weefgetouwen, opgesteld in eigen woning. De “chef d’atelier” ontving de zijde van de fabricant en leverde het weefsel af tegen een stukloon (le tarif). Hij was dus een loonarbeider, maar een loonarbeider die eigen instrumenten bezat en zelf loonarbeiders in dienst nam. Inderdaad, de “chef d’atelier”, die meestal met eigen gezin werkte, wierf ook enkele gezellen aan, die hij betaalde uit het stukloon dat hij zelf ontving.

De “chefs d’atelier” waren arm, de “compagnons” leefden in bittere ellende. In 1831 vormden beide groepen blok tegen de fabrikanten, die zeer rijk waren, de markt beheersten, kiesrecht hadden, de politieke macht uitoefenden. De canuts van Lyon, een 8.000 “chefs d’atelier” en een 30.000 “compagnons”, leefden in afzichtelijke krotten samengehokt in de miserabele wijk “la Croix-Rousse”. De huishuur was er zeer hoog in verhouding tot de lonen. De werkdagen gingen van 15 tot 18 uur.

Na een lange depressie tekende zich in 1831 een herneming van de nijverheid af. Maar de tarieven voor de stukarbeid bleven dalen. De canuts eisten daarom een bepaald minimumtarief. Op initiatief van enkele “chefs d’atelier” werd daarover met de fabrikanten op 25 oktober 1831 onderhandeld. Die dag manifesteerden 6.000 canuts in Lyon. Onder deze druk werd een beter tarief door de afgevaardigden van de fabrikanten aanvaard; ’s avonds was het een uitbundig gejuich en gejubel in de volkswijken. Maar een deel van de patroons weigerden het akkoord, door hun afgevaardigden aangenomen, te onderschrijven. De regering veroordeelde het nieuwe tarief en van de toepassing kwam niets terecht. Daardoor brak er een staking van de zijdearbeiders uit op 21 november 1831. Die dag rukte een massa, waarbij ook arbeiders van andere bedrijven zich aansloten, op naar het stadscentrum. Het motto luidde: “le tarif ou la mort”. Het kwam tot botsingen en er vielen doden. Dan kwam plots een veel machtiger betoging opdagen achter een zwart vaandel met de leuze: “Vivre en travaillant ou mourir en combattant”. De Nationale Garde (burgerwacht) en het leger werden achteruit gedreven. De prefect van het departement en een generaal werden gevangen genomen. Er vielen 600 doden en gewonden. Na drie dagen harde gevechten waren de opstandelingen meester van de stad.

Maar eenmaal zover, wisten de arbeiders niet goed wat ze met die veroverde macht eigenlijk moesten aanvangen. Ze hadden gestreden voor “het tarief”, maar overigens hadden ze geen programma. Zij handhaafden de orde, plaatsten wachten, patrouilleerden ... maar lieten het bestaande bestuursapparaat en de bourgeoisautoriteiten ter plaatse. Ook werden geen ordewoorden of oproepen aan de arbeiders van de andere Franse steden gericht. Wel werden er onderhandelaars naar de regering gestuurd en naar generaal Roguet, die zij met zijn troepen uit de stad verdreven hadden.

Ondertussen bereidde de regering de aanval op de stad van buiten uit voor: op 4 km van Lyon verzamelde Roguet een leger van 20.000 man met 50 kanonnen. Op 1 december begon de herovering van Lyon en op 3 december was de oude orde hersteld. De arbeiders werden ontwapend en de repressie werd ingezet: ongeveer 10.000 arbeiders werden uit de stad verbannen en een proces werd voorbereid. Het was geen massaal proces, het ging slechts tegen enkelen, die als “leiders” bestempeld werden. Men koos daarvoor mensen uit die geen zijdebewerkers waren. Steeds en altijd opnieuw is het de tactiek van de gevestigde macht om een beweging van verzet te discrediteren door het voor te stellen alsof zij niet uit het eigen milieu zou ontstaan zijn, maar door agenten van buiten uit geprovoceerd werd. Zo verliep het ook in Lyon: zijdewevers, gij hebt u laten ophitsen door enkele vreemde elementen (vijanden van de revolutie van 1830, waarin gij zo voorbeeldig gestreden hebt), die u voor hun politieke doeleinden willen misbruiken.

Onnodig te zeggen dat het nieuwe tarief ongedaan gemaakt werd. De grote arbeidersopstand van Lyon was de eerste grote nederlaag uit een lange reeks.

Maar de weerslag bij de arbeidersklasse in gans Frankrijk was enorm. De overtuiging dat de arbeiders als klasse een macht konden vormen, won overal veld. Tot 1834 zouden in Frankrijk de bewegingen, de stakingen en de strijdacties niet meer ophouden. Geen stad, geen bedrijfstak bleef nog rustig. De meeste acties waren offensief: de economische conjunctuur was in opgaande lijn en in vele gevallen werden verbeteringen afgedwongen.

* * *

In de jaren na 1830 kwam af en toe enige verbinding tot stand tussen de arbeidersbeweging en het politieke radicalisme, dat in hoofdzaak uit de verzuchtingen van de kleinburgerij – speciaal van de intellectuele kleinburgerij – ontstond.

In 1830 werd de Société des Amis du Peuple opgericht, dat in hoofdzaak kleinburgerlijk van samenstelling was. De leidende kracht daarin werd gevormd door jonge intellectuelen (tot hen behoorde de revolutionaire student Blanqui), die begrip hadden voor de strijd van de arbeiders en het egoïsme “de l’aristocratie bourgeoise” aankloegen.

In 1833 werd de organisatie omgevormd tot Société Républicaine des Droits de l’Homme. Hierin troffen we, benevens intellectuelen, ook reeds arbeiders aan: typografen, schoenmakers, schrijnwerkers ... mensen die actief waren in de arbeidersbeweging. Advocaten, die tot “les Droits de l’Homme” behoorden, traden op als verdediger van militante arbeiders. Michel Périer bijvoorbeeld betoogde “le salaire est calculé non en raison de la valeur donnée á la matière première par le travail de l’ouvrier, mais en raison de ce qu’il faut strictement à l’ouvrier pour ne pas mourir de faim.” Deze uitspraak omvat de kern van een volstrekt wetenschappelijke analyse van het uitbuitingsproces. De “Société des Droits de l’Homme” stelde zich trouwens meer en meer op socialistische posities. Getuige deze uitspraken: “Le profit du travail doit retourner au travailleur. Plus d’hommes qui servent d’instrument à d’autres hommes.” (In deze laatste zin wordt de diepste humanistische gedachte van het socialisme geformuleerd).

De regering maakte zich ongerust over deze ontwikkeling en bereidde een wetgeving voor, waarmee de republikeinse verenigingen afdoend zouden kunnen achtervolgd worden. Het was in de strijd tegen deze wetgeving, dat de republikeinen erin zouden slagen hun verbinding met de arbeidersbeweging te verwezenlijken. Die verbinding kwam tot stand in de tweede grote opatand van Lyon in 1834.

Op 12 februari van dat jaar begon aldaar een algemene staking, waaraan 30.000 arbeiders deelnemen, die tien dagen duurde, maar verloren werd. Zes stakingleiders moesten voor het gerecht verschijnen. Het is in die dagen dat te Lyon een eenheidsfront tussen arbeiders en republikeinen gevormd werd. De arbeiders leerden uit hun eigen ervaring dat kapitalisten en openbare macht één waren en besloten zich in één blok met de republikeinen op te stellen. De arbeiders begrepen dat de op til zijnde wet tegen het verenigingsrecht ook hen bedreigde: op 3 april onderschreven 2.557 mutuellisten van Lyon een protest tegen het wetsontwerp en op 5 april vormden zij een Comité d’ensemble, waarin vertegenwoordigers van de “mutuelles” en van “les Droits de l’Homme” zetelden. Diezelfde dag moest het proces tegen de zes stakingleiders aanvangen. Maar de straten van Lyon waren zwart van betogers. Bedenkelijker nog was dat zich een verbroedering voordeed tussen soldaten van het zevende linieregiment en betogende arbeiders. De voorzitter van de rechtbank vond het daarom raadzaam het proces naar 9 april te verdagen. Generaal Aymar verzamelde voor deze gelegenheid 13.000 soldaten en gaf de officieren opdracht hun manschappen tot het uiterste op te zwepen tegen “la canaille à mitrailler”. De 9de april werd de dag van de grote confrontatie: algemene staking, betogingen, barricaden. Gedurende zes dagen kende Lyon barricadegevechten, waarbij de kanonnen van pas kwamen: 342 doden en 600 gekwetsten, vele huizen werden vernield. Vanaf 12 april was het klaar dat de linieregimenten de overhand haalden. Kleinere groepen arbeiders hielden nog een drietal dagen stand...

Andermaal was de weerslag van de gebeurtenissen te Lyon enorm in Frankrijk, o.a. te Parijs. Adolph Thiers, (die in 1871 de Commune zou vernietigen), minister van Louis Philippe, zette hier een provocatie op touw met de bedoeling eens grondig af te rekenen met de revolutionairen. Op 12 april legde hij in de Kamer een verklaring af over de gebeurtenissen te Lyon. Op dat moment was de opstand aldaar in feite reeds gebroken, maar Thiers stelde het anders voor, gaf een beeld dat van aard was de Parijse republikeinen te doen geloven dat hun zaak er goed voorstond. De republikeinen zijn erin getrapt, op 13 april kwam het in de Parijse volksbuurten tot betogingen, tot de oprichting van barricaden. De troepen, 40.000 man onder generaal Bugeaud, werden aangespoord zo moorddadig mogelijk op te treden: “Soyez impitoyables. Il faut tout tuer”. Het werd dan ook een verschrikkelijke slachtpartij. De geschiedenis heeft de herinnering bewaard van “le massacre de la rue Transnonain”: in één woning werden twaalf mensen met de bajonet of de kogel afgemaakt en vier zwaar gekwetst. Het waren kinderen, vrouwen, bejaarden, mensen die niet eens bij de strijd betrokken waren. Tweeduizend aanhoudingen werden verricht.

* * *

Tijdens de opstand van Lyon, op 10 april 1834, werd de nieuwe wet op de verenigingen gestemd. Tot dan toe waren verenigingen van 20 personen toegelaten. Om die reden had de “Société des Droits de l’Homme” zich in secties van 20 leden verdeeld. Maar krachtens de nieuwe wet kon ook een vereniging van 20 leden, als ze gevaarlijk geacht werd voor de staatsveiligheid, getroffen worden. Niet alleen de leiding, ook de leden waren strafbaar. De nieuwe wet liet de grootste willekeur toe. De gezellenverenigingen (nog altijd talrijk), de mutuelles en de coöperatieve associaties werden in de regel geduld, althans zo lang ze in de ogen van de overheid niet als revolutionair beschouwd werden.

De “Société des Droits de l’Homme” kwam tot ontbinding en de revolutionaire republikeinse beweging moest ondergronds gaan, zich illegaal organiseren. Van 1834 tot 1839 was de tijd van de geheime revolutionaire genootschappen.

Men telde er een hele reeks in Parijs en in de provinciesteden. Bijzonder belang had de Société des Families, te Parijs in 1834 tot stand gekomen, ingedeeld in basiscellen “families” van vijf tot twaalf leden, samengesteld uit studenten, arbeiders en ook enkele militairen van lagere rang. Grote invloed in dit genootschap had het “babouvisme”: het boek van Buonarotti gold als theoretische basis en Blanqui was één van de voornaamste leiders. In 1836 had de vereniging 1200 leden, maar de politie sloeg toe, Blanqui en de meeste leiders werden aangehouden, de organisatie viel uiteen.

Terug vrijgekomen stichtten Blanqui en zijn medestanders in 1837 de Société des Saisons, die weldra 8 à 900 leden telde en haast uitsluitend proletarisch van samenstelling was.

Auguste Blanqui (1805-1881), leider van dit genootschap, is een van de meest indrukwekkende revolutionaire figuren van Frankrijk in de 19e eeuw.

Geboren te Puget-Théniers, waar zijn vader onderprefect was. Deed schitterende studies. Was getuige, toen hij 17 jaar oud was, van de executie in La Rochelle van vier onderofficieren die tot de Carbonari behoorden. Zwoer wraak te nemen en werd lid van de Carbonari. In 1827, bij manifestaties in het Quartier-Latin, werd hij gekwetst. Nam deel aan de strijd op de barricaden van de Trois Glorieuses en werd daarvoor gedecoreerd door de regering van Louis Philippe. Maar reeds in 1832 werd hij tot twee jaar veroordeeld. Alles te samen zal hij zeven veroordelingen oplopen. Men noemde hem “l’Enfermé”. Hij heeft inderdaad 33 jaar in alle mogelijke gevangenissen van Frankrijk doorgebracht. Amper vrijgelaten stond hij telkens direct in het brandpunt van de klassenstrijd. Zijn overtuiging, zijn fysieke en morele moed waren grenzeloos. Zijn prestige was aanzienlijk. Als hij in 1881 stierf, werd zijn begrafenis een formidabele manifestatie van eerbied en aanhankelijkheid.

Blanqui, de romanticus van de proletarische revolutie, zette de traditie van Babeuf voort. Een omwenteling diende volgens hem te beginnen met de machtsgreep door een kleine, stevig georganiseerde en gedisciplineerde groep samenzweerders, bezielde revolutionairen. Dit optreden zou dan veel ruimere massa’s in beweging brengen, waardoor de machtsgreep geconsolideerd werd en een revolutionaire dictatuur gevestigd, wier taak het was de bevolking op te voeden voor de democratie en het beheer van de communistische economie.

Blanqui bereidde de machtsgreep voor met de “Société des Saisons”. Op 12 mei 1839 waagde hij de onderneming: een groep van enkele honderden leden (waarbij zich ook elementen van de “Bund der Gerechten” aangesloten hadden) maakte zich meester van een wapenopslagplaats en rukte op naar het stadhuis van Parijs, dat ingenomen werd. Van hieruit werd een revolutionaire oproep tot het proletariaat gericht. Maar deze oproep werd niet beantwoord. Het volk wist van niets, was niet voorbereid, stond een beetje verbaasd toe te kijken, maar bewoog niet. De samenzweerders waren dus totaal geïsoleerd. Het leger dreef hen uit het stadhuis. De mannen van Blanqui trachtten nog stand te houden achter haastig opgeworpen barricaden, maar de zaak mislukte jammerlijk. Blanqui werd aangehouden en ter dood veroordeeld; zijn straf werd in levenslang omgezet. Er bleven hier en daar nog wel geheime genootschappen bestaan, maar de dynamiek was er uit.

De strijd van de arbeidersklasse voor de directe eisen ging nochtans voort, meestal bij middel van stakingen, in de regel georganiseerd door mutuelles. Op het front van de directe eisen heeft die guerrilla in feite nooit opgehouden ondanks de brutale repressie: doden, gekwetsten, veroordeelden jaar in jaar uit. Telkens weer kwam het thema van de door vreemde agenten misleide arbeiders te berde. Er werd over goud uit Engeland en uit Rusland (toen al!) gefluisterd.

* * *

Socialistische theorieën. Inzake ontwikkeling van socialistische ideeën is de periode van de Juli-monarchie bijzonder vruchtbaar geweest. Het was de tijd van het utopisch socialisme. Al deze theorieën beroerden de arbeidersklasse wel zeer weinig; hoogstens raakten zij de beweging zijdelings even aan. Maar het werk van de utopisten is belangrijk voor het arsenaal aan ideeën door hen voortgebracht. Zij vormen een zeer belangrijke bron van het marxisme.

Kenmerkend voor de utopisten is in de eerste plaats dat zij een -soms tot in de puntjes uitgewerkt – toekomstproject aanbieden. In dat opzicht zijn ze eerder waardeloos, alhoewel hier en daar flitsen voorkomen, die door de geschiedenis weerhouden werden. Utopist waren ze ook doordat zij de weg naar de verwezenlijking niet zagen, geen aansluiting zochten bij de reële krachten die in de geschiedenis werkzaam zijn. Ze hebben geen oog voor de sociale krachten die de nieuwe wereld kunnen bouwen. Hun toekomstverwachting steunt eenvoudig op “de wil van God” of op de aantrekkelijkheid van hun project ook voor de heersende machten. Het meest waardevolle bij de utopisten is hun kritiek op de bestaande maatschappij. Men zou kunnen zeggen dat het negatieve deel van hun werk de meeste positieve waarde heeft.

Sommige utopisten gingen in zekere mate uit van de ideeën van Saint-Simon, anderen sloten eerder aan bij de gedachtegang van Fourier.

Tot de traditie van Saint-Simon kan men rekenen:

1.) Bazard (1791-1832) en Efantin (1796-1864). Zij herschreven Saint-Simon. Nu is het zo dat de geschriften van Saint-Simon maar weinig elementen van socialisme bevatten. Maar die weinige elementen werden door Bazard en Efantin uitvoerig ontwikkeld. Saint-Simon was tegen alle privilegiën, speciaal tegen het geboorteprivilegie, de erfenis. Dat werd het uitgangspunt. De erfenissen moesten overgaan aan de Staat, zodat deze, door bemiddeling van een centrale bank, het hele economische leven planmatig kan leiden. In de plaats van de liberale economie met haar duizenden beslissingen van privékapitalisten op de vrije markt, stellen zij een centraal geleide planeconomie voorop, waarin “l’exploitation de l’homme par l’homme” niet meer zou geduld worden.

Het is uiterst moeilijk hun ideeën samen te vatten, omdat er zoveel confusie in zit. Te meer daar hun utopisme romantisch-mystiek was. Zij vormden inderdaad een soort Kerk en beschouwden zichzelf zowat als pausen. De Kerk zocht naar inspiratie bij een geheimzinnige “Grote Moeder” en rond die “Grote Moeder” ontwikkelde zich een hele mystiek met erotische inslag. Het heeft iets van een droom.

2.) Pierre Leroux (1801-1857). Hij heeft heftige kritiek op het kapitalisme en doet felle aanvallen op de ongelijkheid en de uitbuiting. De gelijkheid onder de mensen is de wil van God. Die gelijkheid kan slechts verwezenlijkt worden in een geëtatiseerde economie, waar ieder volgens zijn capaciteiten zal werken en volgens zijn prestaties zal beloond worden.

3.) Constantin Pecqueur (1810-1887). Ook hij gispt de kapitalistische maatschappij, waarin vrijheid alleen bestaat voor dezen die bezitten, die kapitalen hebben. Vandaar zijn kritiek op de liberale vrijheid: “La liberté économique n’est que la faculté d’écraser autrui”. Dat is in strijd met de wil van God. De omvorming van de maatschappij is echter niet te verwachten van de opstand der onderdrukten. Het volstaat dat de bezitters zich rekenschap geven van Gods voorschriften en het gemeenschappelijk bezit zal ingesteld worden. Het collectivisme zal de conflicten in de wereld oplossen, de hele wereld zal één Staat worden, de mensheid zal één taal spreken ...

4.) Etienne Cabet (1788-1856), schreef “Le voyage en Icarie” (1840) en bracht als motto op zijn boek aan: “à chacun selon ses besoins”. Cabet beschrijft een maatschappij van integraal communisme; de productiemiddelen behoren aan de maatschappij in haar geheel; de ganse productie wordt verzameld in centrale magazijnen; ieder neemt daar uit naar zijn behoeften. Verkozen ambtenaren, die kunnen herroepen worden, stellen ieder jaar een productieplan op. Hoe dat te bereiken? Niet door volksopstanden. Het volstaat propaganda voor deze ideeën te voeren; vermits de mens van nature goed is, mogen we rekenen op de generositeit van de rijken en de machtigen. Cabet geeft toe dat het lang kan duren, 10, of 50, of 100 jaar, maar het zal komen!

5.) Baron de Colins (1783-1859). Een Belgisch Fransman, geboren te Brussel, op zijn 17de jaar naar Parijs, verbleef lange tijd in Amerika, kwam na 1830 terug naar Frankrijk. Schreef tussen 1840 en 1850 een massa boeken, die vanaf 1853 in 28 delen werden uitgegeven. Deze boeken zijn een aaneenrijging van zeer lange commentaren op allerlei citaten over alle mogelijke en onmogelijke onderwerpen.

Centrale gedachte: gelijkheid en vrijheid. Beiden kunnen niet verwezenlijkt worden in een regime van privébezit, waar mensen in dienstverband voor anderen moeten werken. Dat leidt naar onderdrukking en zeer grote ongelijkheid in rijkdom. Daarom moeten grond en productiemiddelen collectief worden, d.i. overgedragen worden aan de Staat, die de productie rationeel moet organiseren. Colins noemt zijn theorie rationeel collectivisme. Zijn ideeën zullen overwinnen, moeten overwinnen, vermits ze rationeel zijn. De instelling van het nieuwe regime moet geschieden door een dictatoriale staat, aan de hand van een reeks decreten (waarvan de lijst door Colins reeds opgesteld), uitgevaardigd door een autocraat.

Wij citeren Colins, niet omdat hij een zo belangrijk theoreticus was, maar omdat hij, langs César de Paepe, enige invloed op de beweging in België uitoefende.

De ideeën van Fourier werden in deze periode verder ontwikkeld door Victor Considérant (1805-1893). Men vindt in zijn geschriften zeer treffende analyses over de miserie en onderdrukking van de arbeidersklasse. Zijn opvattingen getuigen van meer zin voor de reële historische evolutie dan de meeste andere utopisten. Voorbeeld: “Point d’instruction, de liberté, de bonheur, ni d’harmonie sans une grande augmentation de la richesse sociale”. Hij neemt het systeem van de phalanstères van Fourier integraal over, maar verwacht het in gang zetten van het nieuwe stelsel niet van een mecenas. Integendeel verbindt hij zijn socialistisch perspectief in zekere mate aan de evolutie van het kapitalisme: de concurrentie leidt naar een formidabele concentratie van economische macht, ruïneert de zwakkere ondernemers, proletariseert hen, verarmt de arbeiders bestendig, terwijl de Staat in handen van de economisch machtigen komt. “Les bourgeois ne veulent pas reconnaître que la révolution n’est pas terminée, qu’elle sera en permanence jusqu’à l’avènement d’une nouvelle société.” De gedachte “permanente revolutie” zal fortuin maken... Maar Considérant trekt de lijn niet door, want hij heeft angst en afkeer voor de gewelddadige revolutie van het proletariaat, “une masse sans pensée, mue par ses instincts, incapable de construire”. De weg naar het socialisme gaat langs “la démocratie pacifique et organisatrice”.

Van een heel andere toon was Louis Blanc (1811-1882). Zijn voornaamste werk, L’organisation du travail verscheen in 1839. L. Blanc behoort minder tot het utopisme, is eerder een realist in de betekenis die dit woord in de mond van een reformist heeft: hij stelt hervormingen, geleidelijke hervormingen, voor. Zijn uitgangspunt is recht op arbeid; de economie moet zo georganiseerd worden dat er geen werkloosheid is. Daartoe moet het kapitalisme niet afgeschaft worden, een gemengd regime wordt vooropgesteld: sommige sectoren (banken, assurantiemaatschappijen, een deel van de handel en vervoer) worden overgedragen aan de Staat; verder moet de Staat werklozen onderbrengen in eigen ondernemingen. Deze “ateliers nationaux” zullen modelwerkhuizen zijn, zullen zich uitbreiden, niet met de bedoeling de kapitalistische ondernemingen uit te schakelen -in principe moeten deze behouden blijven – maar om de privébedrijven te dwingen de situatie van hun arbeiders te verbeteren.

L. Blanc was, van alle reeds genoemde schrijvers, de enige die een zekere rechtstreekse invloed had op de arbeidersbeweging van die jaren. De instelling, na de revolutie van 1848, van “ateliers nationaux” was een toepassing – zij het een karikaturale toepassing – van de ideeën van L. Blanc.

De Franse schrijver, die veruit de meeste invloed heeft gehad, was Pierre-Joseph Proudhon (1809-1865), die in zekere mate nog tot het utopisme behoorde, maar het tevens overschreed. Proudhons invloed liep van in de veertiger jaren tot in de jaren ’70. Als belangrijkste werken vernoemen we: Qu’est-ce la propriété? (1840) en Système des contradictions économiques ou Philosophie de la misère (1846). Marx heeft Proudhon bijzonder heftig bestreden, heeft diens “Philosophie de misère” met een “Misère de la Philosophie” beantwoord.

Misschien was er in dit conflict wel enig persoonlijk element. Marx en Proudhon kenden mekaar. Proudhon was een autodidact, afkomstig uit het boerenmilieu, handarbeider, corrector, letterzetter, bediende bij een scheepvaartbedrijf te Lyon. Proudhon heeft altijd net de arbeiders in dagelijks, persoonlijk contact geleefd. Marx integendeel was een universitair gevormd filosoof en heeft nooit die intimiteit van de werkmensen beleefd. Proudhon was een moralist, vol lyrische ontboezemingen, Marx een bouwer van ideeënsystemen.

Maar er was ook een fundamenteel verschil van conceptie. Proudhon, als grondlegger van het anarchisme, lag in een stroming die ten allen tijde heftig door het marxisme zal bestreden worden. De marxisten beweren dat in deze stroming de kleinburgerlijke verzuchtingen van de arbeidersbeweging tot uitdrukking komen.

Gold dat voor de theorieën van Proudhon?

Proudhon was zeer heftig in zijn aanval op het kapitalisme. Hij veroordeelde het met de lapidaire uitspraak: “la propriété c’est le vol”. Hij was ook zeer heftig tegen de Kerk, de Staat en het staatsgezag: “Ni Dieu, ni maître”.

Proudhon ontleedde zekere contradicties van het kapitalisme: het is een stelsel van “parcellaire” arbeid, dat de arbeider “subalternise”, d.i. ondergeschikt maakt, in autoritaire structuren gevat houdt, aliëneert; “le producteur n’est qu’un instrument entre les mains du capitaliste”.

Proudhon formuleert de uitbuiting en klaagt ze aan: “la propriété c’est le vol” heeft geen betrekking op de eigendom in het algemeen, maar op eigendom ontstaan uit uitbuiting, uit toe-eigening van meerwaarde of winst.

Proudhon ligt nog in de lijn van Fourier, maar is superieur op alle utopisten in zijn klare erkenning van de klassenstrijd in de geschiedenis en omdat hij de strijd van het proletariaat tegen de bourgeoisie proclameert.

Dat alles klinkt zeer revolutionair, en toch zitten er elementen van kleinburgerlijke behoudsgezindheid in. Men mag zich niet laten misleiden door zijn scherpe haat tegen de kapitalisten en de Staat. Deze haat bezielt de opstandige arbeider, maar bezielt eveneens de kleine boer, de verbitterde ambachtsman, de winkelier. Speciaal de heftige termen en verontwaardigde toon verwoorden heel goed de gevoelens van de kleine middenstander tegen het grootkapitaal en de belastingen.

Proudhon spreekt zich overigens tegen het socialisme uit: “Le socialisme est la communauté du mal, l’imputation faite à la société des fautes individuelles...”. Wat we onderstrepen, is bijzonder revelerend voor de geesteshouding van de kleinburger!

Proudhon verwerpt het socialisme, omdat hij de politieke machtsgreep verwerpt. Hij verwerpt de staatsmacht, niet alleen in het kapitalisme, maar ook als middel tot omwenteling van de sociale verhoudingen. Hij stelt zich hier klaar op het standpunt van het anarchisme. Hij staat afwijzend, zegt hij, tegenover de “jacobijnse traditie” die de sociale revolutie als doel en de politieke revolutie als middel stelt. Proudhon keert het om: “de afschaffing van de staat is het doel, de sociale revolutie is het middel”. Proudhon voorspelt dat de Staat in het socialisme naar nieuwe vormen van onderdrukking gaat leiden. Zelfs indien dit zo zou zijn, dan nog ziet hij het verkeerd. Men slaat geen etappen willekeurig over in de geschiedenis. Tegenover de “afschaffing” stelt Marx het uiteindelijk “afsterven” van de Staat.

Duidelijk blijkt Proudhons kleinburgerlijke instelling – heftig in woorden, schuchter in daden – in zijn afwijzing van het geweld en zelfs van de staking.

Tenslotte wordt de kleinburgerlijke visie het klaarst geïllustreerd in zijn ontwerp van nieuw sociaal bestel . Hij wenst het eigendomsrecht te behouden, o.a. het kleineigendom van de boeren en de ambachtslieden. Overigens ziet hij de oplossing in: – vrije associaties van hun eigen productiemiddelen bezittende arbeiders (dus productiecoöperatieven); – consumptiecoöperatieven; – volksbanken die (haast) renteloos krediet verschaffen.

Al deze associaties zijn niet afgestemd op winstmakerij maar op onderlinge hulpverlening – mutualisme. Zij doen de uitwisseling van de producten tegen hun waarde, zij verrichten uitwisseling van gelijkwaardige goederen, zonder winst. Hier is Proudhons theoretische verwarring compleet. Hij veronderstelt dat winst een aan de waarde toegevoegd supplement is. Hij begrijpt niet dat winst in de waarde vervat zit ... en dat ook in het kapitalisme uitwisseling van gelijkwaardige goederen de regel is.

Proudhons geestdrift voor de coöperatieven ligt in de lijn van het reeds vermelde heimwee van de geproletariseerde ambachtsman om direct terug in het bezit van zijn kapitaal te komen. Talloos waren nog – rond het midden van de 19de eeuw – de loonarbeiders, die het ambachtelijke eigenbezit van productiemiddelen nog niet vergeten waren. Proudhons individualistisch vrijheidsbegrip moest die arbeiders wel aanspreken.

Hoofdstuk 3 - De Duitse bijdrage (tot 1848)

Het jaar 1844 bracht een eerste episode van betekenis in de Duitse arbeidersbeweging, nl. in Silesië bij de linnenwevers. Het betrof hier een nog traditioneel georganiseerde industrie: de patroon verdeelde de grondstof aan thuisarbeiders, die met hun gezin eindeloos lange dagen werkten tegen een hongerloon.

De mogelijkheid voor een beweging werd in de hand gewerkt, doordat die linnenwevers een homogene en tamelijk geconcentreerde massa vormden. In 1844 steeg de broodprijs en werd de toestand voor de wevers bepaald onhoudbaar. In Peterswalden en Langenbielau kwamen 5.000 wevers in opstand tegen twee machtige patroons, wier huizen overrompeld werden. Alles werd er kort en klein geslagen, speciaal de boeken met de schuldbekentenissen werden vernietigd. Het leger greep in en de revolte werd neergeslagen, 83 arbeiders werden tot 24 geselslagen en tien jaar vestingarbeid veroordeeld. De opstand sloeg dan over naar Breslau, maar werd ook daar neergesabeld.

De gebeurtenissen in Silesië hadden weerklank in Duitsland. In de grote steden kwamen van nu af arbeidersverenigingen tot stand. Deze verenigingen lagen nog grotendeels in de lijn van het politieke radicalisme, maar meestal kwamen ook uitgesproken socialistische ideeën ter discussie. Om de draagwijdte van de arbeidersbeweging te beoordelen, mag men niet vergeten dat de 18de maart 1848 te Berlijn als een opstand van arbeiders begonnen is.

* * *

Nog vóór er enige reële beweging was, kwamen in Duitsland socialistische gedachten tot ontluiking. Kenmerkend voor de Duitse socialisten was dat men ze veel in de uitwijking aantrof, in Zwitserland, te Parijs, te Brussel, te Londen. Ofwel betrof het revolutionairen, die de achtervolging ontvluchtten, ofwel ambachtslieden die om de broodwinning in het buitenland belandden. Vandaar dat speciaal de Duitse socialisten vele internationale contacten onderhielden, en vandaar ook dat het de Duitse socialisten waren, die het eerst de idee van een internationale organisatie verwezenlijkten.

In mei 1832 was er een feest van de “Burschenschaften” (in de traditie van de studentenmanifestatie van 1817 op de Wartburg) op het slot van Hambach. Het werd een felle republikeinse manifestatie. Het politieoptreden deed meerderen de vlucht nemen naar het buitenland, o.a. naar Zwitserland, waar ze in contact kwamen met politieke bannelingen uit Italië, Polen en Frankrijk en waar ze, samen met een groep Zwitserse progressisten, een genootschap vormden: Jong Europa (politiek radicalisme in jacobijnse geest.) De Duitse revolutionairen stichtten daar in 1834 een apart genootschap: Jong Duitsland, dat kernen in verschillende steden omvatte, weldra 300 leden telde, maar in 1836, ingevolge politionele uitdrijving, tot ontbinding kwam. Anderen zijn naar Parijs uitgeweken en vormden daar in 1834, samen met Duitse ambachtslieden die om den brode in Frankrijk vertoefden, de Bund der Geächteten (bannelingen). Deze vereniging, een geheim genootschap naar Frans model, beleed het politieke radicalisme; maar ook socialistische ideeën leefden in dat milieu. In 1836 vormden de meest linkse elementen een nieuw genootschap, de Bund der Gerechten (Fédération des Justes), uitgesproken socialistisch, aansluitend bij het “babouvisme”. We treffen hierin intellectuelen aan, zoals dr. Schuster (gewezen professor te Göttingen), dr. Maurer, dr. Ewerbeck, de student Karl Schapper en handwerklieden. Het was vooral door toedoen van Schapper dat het tot samenwerking kwam met de “Société des Saisons” van Blanqui. Zo geraakte de “Bund” bij de mislukte machtsgreep van 12 mei 1839 betrokken. Daardoor kwam de “Bund” in Parijs tot ontbinding, maar de leidende elementen, o.a. Schapper, weken uit naar Londen, waar ze in 1840 de “Deutscher Arbeiterbildungsverein” stichtten, die tot in de 20e eeuw zou blijven bestaan.

Tot de Duitse emigratie behoorde de merkwaardige figuur van Wilhelm Weitling (1808-1871). Als onwettig kind in 1808 in Magdeburg geboren. Kende bittere armoede in zijn kinderjaren, werd kleermakersgezel, leidde een zwervend bestaan: hij leefde in Leipzig, in Praag, in Wenen, in Parijs ... keerde naar Duitsland terug, dook weer op in Parijs in 1837, werd er lid van de “Bund der Gerechten”, trok naar Zwitserland, verbleef eerst een tijd in Genève, waar hij een communistenbond stichtte, dan in Zürich, waar hij contact had met Fröbel en om zijn godslasterlijke geschriften tot tien maanden veroordeeld werd. Geketend werd hij overgeleverd aan de politie van Baden, kwam vrij, ging naar Hamburg, waar hij H. Heine ontmoette. Een tijd later werd hij in Londen feestelijk ontvangen in de “Deutsche Arbeiterbildungsverein”. In 1846-47 verbleef hij te Brussel; het kwam daar tot heftige redetwisten met Marx. Weitling zocht het even in Amerika, was betrokken bij de revolutie van 1848 te Berlijn, vertrok naar Londen, reisde een tijd later weer naar Amerika, waar hij in 1871 stierf.

In opdracht van de “Bund der Gerechten” schreef Weitling in 1838 een brochure Die Menschheit wie Sie ist und wie Sie sein sollte. Tweeduizend exemplaren werden ervan als propaganda in Duitsland verspreid. Deze brochure heeft Weitling in 1842 in Zwitserland uitgewerkt tot een zeer lijvig boek Garantien der Harmonie und der Freiheit, dat een groot succes werd en drie drukken kende. In een eerste deel vinden we een soort geschiedenis van de mensheid vanaf de vroegste tijden, welke geschiedenis gekenmerkt wordt door een reeks pernicieuze “uitvindingen”. Uitvindingen als de Staat, de Kerk, het Huwelijk, het Bezit, de Erfenis, het Geld vooral, hebben de mensheid diep in het ongeluk gestort. Dat alles is zeer naïef en strikt onwetenschappelijk. Wel wordt men op menige plaats getroffen door de pertinente kritiek op de heersende maatschappelijke miserie. In het tweede deel vinden we uitvoerig een utopische, communistische fantasiemaatschappij gefatsoeneerd, geïnspireerd door de ideeën van Fourier. Het derde deel behandelt de overgang naar die maatschappij. De verwezenlijking ervan kan niet anders dan door een gewelddadige revolutie geschieden en Weitling denkt eraan ook het “stelende proletariaat” (de dieven) als aanranders van de eigendom, in te schakelen bij zijn revolutionaire scharen.

Het succes dat Weitling bij de revolutionaire genootschappen in Duitsland te beurt viel, bewijst wel dat zijn filosofie beantwoordde aan de geestesgesteldheid in het milieu van de opstandige artisanale arbeiders.

* * *

Maar in Duitsland is ook een andere stroom ontsprongen van een hoger intellectuele inhoud: de klassieke Duitse filosofie. Een grote naam kan daarbij niet onvermeld blijven: Hegel, (1770-1832). Aan deze naam is een opvatting verbonden, het idealisme, en een denkmethode, de dialectiek. Hegel is de filosofie van de absolute “Idee”, die zichzelf verwerkelijkt door een proces van contradicties. De leer van Hegel is in principe de leer van de wording, van de verandering, vertoont dus een revolutionair aspect. Maar het systeem van Hegel is vastgelopen in deze zin dat Hegel de historische revolutie als beëindigd, voltooid, afgesloten beschouwt. Eigenlijk is hij persoonlijk het eindpunt, vermits de Idee zich in zijn geest van haar zelfverwerkelijking bewust geworden is. Ook politiek heeft de Idee haar zelfverwezenlijking voltooid, en wel in de Pruisische Staat van toen.

Hegel heeft school gemaakt. De linkse hegelianen, de jong-hegelianen, beijverden zich om de verdere beweging, om de voortgaande verandering, de aanhoudende vooruitgang door de werking van de contradicties te beklemtonen. Voor hen werd het eindpunt niet bereikt, kon het niet anders of de geschiedenis moest voortgaan. Zij kwamen daarbij op meer materialistische posities. Vooral de kritiek op de godsdienst boeide hen. Dat geldt voor David Strauss, (Leben Jesu); Ludwig Feuerbach, (Das Wesen des Christentum) en voor Bruno Bauer (Die Kritische Kritik). Daarnaast waren er jong-hegelianen, die zich directer op politieke en maatschappelijke vraagstukken toespitsten. De voornaamste was wellicht Moses Hess, (1812-1875). Betuigde zich als revolutionair, werd door zijn vader, een vermogend joods koopman, verloochend, en leefde in harde ontbering. Uitgeweken naar Parijs, publiceerde hij in de Deutsch-Französiche Jahrbücher een filosofische studie over economie. In hegeliaaanse terminologie verwierp hij de kapitalistische concurrentie en verdedigde hij de gemeenschappelijke eigendom. Teruggekeerd in Duitsland, gaf hij een socialistisch tijdschrift uit: Der Gesellschaftsspiegel, “orgaan van de vertegenwoordiging der bezitloze volksklassen en voor toelichting van maatschappelijke toestanden van de tegenwoordige tijd.” Hierin werden degelijke analyses, o.a. over de sociale toestanden in Wupperthal en Rijnland, gepubliceerd.

Moses Hess werd erg bevriend met Marx en Engels en bleef, tot het einde van zijn leven, actief in de arbeidersbeweging.

* * *

Jong-hegelianen waren aanvankelijk ook Marx en Engels.

Karl Marx (1818-1883). Te Trier geboren. Stamde uit een rabbijnenfamilie met een lange traditie van Talmoedistische schriftgeleerdheid. Zijn vader was advocaat. Trier was (met de Rijnprovincie) in 1815 een deel van Pruisen geworden en, om zijn betrekking te houden, liet vader Marx de familie christen dopen in 1824. De jonge Marx studeerde aan het gymnasium te Trier en aan de universiteiten van Bonn en Berlijn. Hij ving aan met rechtsstudiën, maar schakelde over naar geschiedenis en filosofie. Hij kwam in de ban van Hegel en had veel contact met de jong-hegelianen, speciaal in de zogenaamde Berlijnse “Doktorclub” waar Bruno Bauer en diens twee broers (Heilige Familie) veel aanzien genoten. In 1841 behaalde Marx de dokterstitel op een verhandeling over het verschil van de natuurfilosofie bij Democritus en Epicurus, twee materialistische filosofen uit de oudheid.

In 1842 werd te Keulen de Rheinische Zeitung opgericht, een liberaal-burgerlijk blad. Marx werd daar medewerker, weldra hoofdredacteur. Vanuit radicaal standpunt leverde hij daarin kritiek op regeringspolitiek en maatschappelijke toestanden. Hij kwam in conflict met de aandeelhouders en met de censuur en trad af in maart 1843.

Hij huwde Jenny von Westphalen, die tot een adellijke familie behoorde. Haar vader was regeringsraad te Trier. Haar broer is achteraf minister van binnenlandse zaken van Pruisen geworden. Deze aristocratische Jenny heeft, tot haar dood in 1881, met ongelooflijke toewijding de schrijnende armoe van haar echtgenoot gedeeld.

Marx vestigde zich te Parijs, gaf daar, samen met Arnold Ruge (een burgerlijk radicaal) de Deutsch-Französische Jahrbücher uit in 1844. Hierin publiceerde Marx zijn kritiek op de Hegelse rechtsfilosofie en zijn opstel over “het vraagstuk van de Joden”. Marx evolueerde daarmee naar het socialisme, maar nog helemaal in hegeliaanse terminologie en vanuit filosofisch standpunt. In de Jahrbücher werd ook een studie opgenomen van F. Engels, Umrisse zu einer Kritik der National-Oekonomie. Hier was in de kern reeds aanwezig wat later Das Kapital van Marx zou worden. Marx en Engels kwamen tot de vaststelling dat zij bijzonder intieme geestesgenoten waren en werden boezemvrienden. Hun samenwerking zou onverbrekelijk worden.

Friedrich Engels (1820-1895). Werd geboren te Barmen (Wupperthal), d.i. het meest geïndustrialiseerde deel van Duitsland. Was de zoon van een fabrikant, een liberaal bourgeois, die sterk aangesproken werd door de ideeën van de Franse Revolutie. Engels heeft te Berlijn eveneens in het milieu van de Bauers verkeerd. Hij ging in 1842 naar Manchester; nam daar mee de leiding van een textielfabriek, waarin zijn vader deelgenoot was. In Manchester, het hart van de moderne Engelse industrie, werd Engels sterk geboeid door het functioneren van het kapitalistische zakenleven en werd hij diep getroffen door de ellende, de vervuiling en de verdierlijking, die het lot van de arbeidersklasse waren. Tevens kwam hij nauw in contact met de chartistenbeweging; hij leverde bijdragen voor The Northern Star van O’Connor. Engels, een polyglot, een man van encyclopedische kennis, een iemand met scherpe blik voor maatschappelijke realiteiten, beschikte over een verbluffend analysevermogen en schreef in een briljante stijl. Zijn boek Die Lage der Arbeitenden Klasse in Engeland (1845) was voor Marx een revelatie. Marx heeft ongetwijfeld heel wat aan Engels te danken.

Marx en Engels kwamen tot het inzicht dat het er voor hen in de eerste plaats op aankwam af te rekenen met de Duitse filosofische school, waarbinnen zij tot dan toe geleefd hadden. In samenwerking schreven zij in Parijs Die Heilige Familie oder Kritik der kritische Kritik. Gegen Bruno Bauer und Consorten. Een verdere afrekening met de Duitse filosofen geschiedde in een tweede gezamenlijk werk Die Deutsche Ideologie (waarvoor geen uitgever gevonden werd; het werk werd eerst in 1932 door Riazanov gepubliceerd). Het was een afrekening met Max Stirners individualistisch anarchisme (Die Einzige und sein Eigentum, 1844), met L. Feuerbach en met het Duitse idealisme in het algemeen. Het was een breuk met de filosofie van de abstracte ideeën, die geen oog had voor de concrete mens in zijn maatschappelijke verhoudingen, d.i. in de verhoudingen die uit de productie ontstaan. Het is een breuk ook met het louter speculatieve (in feite behoudsgezinde) van de Duitse filosofie: “De filosofen hebben tot hiertoe de werkelijkheid slechts op verschillende wijzen geïnterpreteerd, maar het komt er op aan haar te veranderen”. (Thesis XI over Feuerbach).

Ondertussen was het voor Marx, ingevolge zijn medewerking aan het radicale blad “Vorwärts”, onhoudbaar geworden in Frankrijk. Einde 1845 vestigde hij zich te Brussel, toen een verzamelplaats van uitgeweken revolutionairen, Franse samenzweerders, Poolse en Russische opstandelingen, Duitse vluchtelingen. Ook Engels en Bakoenin en Weitling waren in deze tijd te Brussel. Uiteraard hadden die bannelingen veel contact met elkaar. Zij vormden een Internationaal Democratisch Genootschap; de voorzitter was de Belgische progressistische advocaat Jottrand; een van de ondervoorzitters was Marx. Voor dit genootschap hield Marx een voordracht over “Vrijhandel”, een zeer actueel onderwerp, gezien de Engelse handelspolitiek van die tijd. Met deze voordracht begaf Marx zich voor de eerste maal op het terrein van de economie. Daarnaast werd in Brussel voor de Duitse vluchtelingen en handwerklieden een “Arbeiterbildungsverein” opgericht. Het was voor deze vereniging dat Marx zijn voordracht hield over Loonarbeid en Kapitaal, een eerste uitwerking van de concepten “waar, waarde, loon, meerwaarde...” die fundamenteel zijn voor Das Kapital. Te Brussel schreef Marx ook zijn Misère de la Philosophie (1847) waarin hij afrekende met Proudhon en met het Franse utopisme. Zoals men ziet, het historisch materialisme is gegroeid uit de polemiek met al wat er aan progressistische geestesstromingen in Europa leefde.

* * *

Het eigenlijke centrum van de Duitse revolutionairen op dat moment was niet Brussel maar Londen. Naast de “Arbeiterbildungsverein”, een openlijke propagandavereniging, was daar een geheime revolutionaire “Bund” actief. Gelijkaardige groepen, maar minder belangrijk, bestonden in Parijs, in Zwitserland, in Duitsland. Ze stonden in enig los verband met mekaar.

Een van de leidende figuren uit de Londense “Bund” was Jozef Moll, een horlogemaker uit Keulen. Hij ontwierp het plan om de in verschillende landen bestaande groepen tot één organisaie te verbinden. Tevens wilde hij een einde stellen aan de vergaande theoretische verwarring in de gelederen van de “Bund”; hij wilde het programma vernieuwd zien naar de opvattingen van Marx en Engels.

Het kwam tot een eerste congres op 1 juni 1847, waar Engels aanwezig was als vertegenwoordiger van de Parijse groep. Engels bestreed daar het utopisme in naam van het “wetenschappelijk socialisme”, d.i. socialisme gesteund op de wetenschappelijke analyse van de maatschappij en haar geschiedenis. Engels bestreed ook het karakter van “samenzweerdersgenootschap” en legde een nieuw ontwerp van statuten voor. Het bleek uit de debatten dat de “marxistische” opvattingen een zeer ruime instemming genoten.

Een tweede congres ging door in november-december 1847 en duurde tien dagen. Engels (Parijs) en Marx (Brussel) waren aanwezig. De “Bund” werd omgevormd tot een internationale organisatie onder de naam Bond der Communisten. De leuze “Alle mensen zijn broeders” werd vervangen door “Proletariërs aller landen verenigt u!”. Al wat naar utopisme en samenzwering zweemde, werd radicaal afgewezen. De organisatie bleef wel geheim, maar slechts als momentele situatie, ingevolge het politionele optreden. De statuten bepaalden innerlijke democratie, verkozen bestuursleden, ten alle tijde afstelbaar door de basis. De bedoeling was ook het programma wereldkundig te maken. Marx betoogde dat men zich in Europa aan de vooravond van de revolutie bevond en bepleitte het bondgenootschap met de democraten.

Marx en Engels kregen te Londen opdracht een programmamanifest op te stellen. Een eerste ontwerp was van de hand van Engels; het had de vorm van een catechismus (vragen en antwoorden). Deze tekst heeft Marx tot een definitieve redactie omgewerkt.

Zo ontstond het beroemde Communistisch Manifest. Het verscheen enkele dagen vóór het uitbreken van de Februarirevolutie in Parijs en werd onmiddellijk in zes talen gedrukt: in het Duits, Engels, Frans, Italiaans, Nederlands en Noors.

Het Communistisch Manifest heeft geen directe invloed op de revoluties van 1848 gehad. Maar het is een document van blijvende waarde voor de arbeidersbeweging sindsdien geworden. Het kan beschouwd worden als een eerste afgeronde formulering van het marxisme.

Dat marxisme verschijnt ons hier als de verbinding van drie grote bijdragen:
- uit Duitsland de filosofie, in hoofdzaak van Hegel en Feuerbach;
- uit Frankrijk de politieke leerstelsels van de Franse Revolutie en de maatschappijkritiek van het utopisch socialisme;
- uit Engeland: de economische ervaring van de industriële revolutie en haar theoretische analyse (Smith en Ricardo), plus de ervaring van een proletarische massabeweging, het chartisme.

Als men Het Communistisch Manifest leest, en ook leest wat in de voorgaande jaren aan ideeën gespuid werd, wordt men door twee aspecten getroffen: – eensdeels, hoeveel ideeën van het manifest reeds bij voorgangers en tijdgenoten aangetroffen werden, hoeveel Marx en Engels aan anderen ontleend hebben; – anderdeels, hoe gloednieuw de visie is die we hier aantreffen. M.a.w. Het Communistisch Manifest is niet uit het niets ontstaan, maar toch is het een schepping. Het is geen eclectisch samenraapsel, maar een nieuwe synthese. Marx en Engels hebben, wat zij bij anderen aantroffen, opgenomen maar tevens verwerkt. Ze hebben er systematisch mee afgerekend (de term die wij zo dikwijls gebruikten). Ze hebben afgerekend met Hegel en Feuerbach en Max Stirner, met Weitling, met Proudhon en de utopisten. Ze waren reeds de afrekening begonnen met Smith en Ricardo. Het marxisme is ontstaan uit de polemiek; het zou zich slechts in de polemiek verder kunnen ontwikkelen.

Een poging om binnen het bestek van dit werk een samenvatting van de marxistische doctrine te brengen, zou onbegonnen werk zijn, zou tot onverantwoord schematisme leiden. Slechts een paar hardnekkig voortlevende misvattingen dienen kort afgewezen te worden:
- het marxisme is geen eenzijdige doctrine, is bv. geen economisme;
- het is geen determinisme, want het legt veel nadruk op het historisch initiatief;
- het is geen dogma, het vergt onophoudelijk hernieuwd toetsen van om het even welke stelling aan de nieuwe ervaring.

Hoofdstuk 4 - De revoluties van 1848 en de Communistenbond

Het jaar 1848 was het revolutiejaar van de 19de eeuw. Een storm ging over Europa: opstand te Palermo op 12 januari, revolutie te Napels einde januari, revolutie te Parijs op 24 februari, revolutie te Wenen op 13 maart, opstand te Berlijn en Milaan op 18 maart, revolutie in Hongarije, opstandige bewegingen in Kroatië, in Bohemen, in Roemenië...

Het karakter van deze bewegingen verschilde natuurlijk van land tot land. Meestal nochtans was het streven dubbel: liberaal en nationaal.

Liberaal: anti-absolutisme, voor een grondwettelijk en parlementair regime; in zoverre gold het de voortzetting van de Franse Revolutie, was het een stormloop van de bourgeoisie tegen de feodale heerschappij. Het nationale streven vertoonde verscheidenheid naargelang de politieke situatie in de respectieve landen. In het nog sterk verbrokkelde Duitsland betekende het streven naar politieke eenmaking. In het Habsburgs-Oostenrijkse Keizerrijk, dat een ganse reeks nationaliteiten omvatte, betekende het nationale streven voor de Hongaren en de Tsjechen een poging om zich los te maken uit het bestaande staatsverband, dus separatisme. Voor het verbrokkelde Italië, waarvan sommige vorstendommen zich onder Oostenrijkse heerschappij bevonden, betekende de nationale beweging tegelijkertijd separatisme en politieke eenmaking.

Liberalisme en nationaal streven waren in de grond slechts twee facetten van eenzelfde beweging. In Duitsland bijvoorbeeld was de strijd voor politieke eenmaking (d.i. nationaal) tegelijkertijd een gelegenheid om de absolutistische potentaten van de talloze Duitse vorstendommen op te ruimen (d.i. liberalisme). Voor de Hongaren was de strijd tegen de vreemde Oostenrijkse heerschappij een nationale strijd; tevens was het een strijd tegen de absolutistische Habsburgers (d.i. liberaal). Voor de revolutionaire Italianen ging de opstand tegen een vreemde (de Oostenrijkse) overheersing en tegen de absolutistische regimes in Napels, in Rome, in Toscane, in Parma, in Modena, in Piëmont, in het Lombardo-Venetiaanse koninkrijk... Ook hier vielen nationale en liberale strijd volkomen samen, waren slechts twee aspecten van eenzelfde beweging.

De revoluties van 1848 kenden een opgaande en een afgaande tij. Overal behaalde de contrarevolutie tenslotte de overhand. Kortom, de revoluties van 1848 mislukten. Waarom? In principe waren ze een machtsgreep van de bourgeoisie in bondgenootschap met de kleine burgerij, de ambachtslieden en de loonarbeiders. Maar na de eerste overwinningen, zodra de nieuwe orde moest gevestigd worden en daarbij het proletariaat met zijn eigen eisen op het voorplan trad, begon de bourgeoisie angst te krijgen voor die bondgenoot. Weldra verbrak zij het revolutionaire bondgenootschap en zocht zij compromissen met de vroegere heersers, die gretig van de gelegenheid gebruik maakten om hun vroegere macht te herstellen. Dat althans was het algemene schema van het verloop van de revoluties. In concreto waren er aanzienlijke verschillen van land tot land.

* * *

In Frankrijk was het probleem van de nationale eenheid sinds lang opgelost. Overigens kon het regime van de Julimonarchie (regering van Louis Philippe sinds 1830) reeds als liberaal bestempeld worden; maar dan uitsluitend ten gunste van de grote bourgeoisie. De revolutie van 24 februari 1848 (manifestaties en barricadegevechten in de hoofdstad) was de opstand van de kleine burgerij in bondgenootschap met de ambachtelijke arbeiders en het proletariaat van Parijs. Deze kleine burgerij (zelfstandige ambachtslieden, winkeliers, lagere ambtenaren, intellectuele beroepen) was republikeins. Tijdens de beroering nam Louis Philippe de vlucht en kwamen twee voorlopige regeringen tot stand: een in het Parlement, het Palais-Bourbon (liberaal-republikeins) en een op het Stadhuis (socialistisch-republikeins). Tussen beide formaties kwam het tot een vergelijk, waaruit de Voorlopige Regering ontstond. Deze had derhalve een dubbele oorsprong: een parlementair-burgerlijk en een populaire.

De republiek (d.i. Tweede Franse Republiek) werd uitgeroepen en het algemeen stemrecht werd ingesteld.

Om de grote werkloosheid op te vangen werd een socialistische eis (cfr. L. Blanc) ingewilligd door de oprichting van Nationale Werkhuizen (Ateliers Nationaux). Hier werden, tegen 2 fr. daags, de werklozen ingezet voor de opruiming van de verwoestingen, afbraak van woningen, aanleg van wegen, enz. Dat was echter de laatste, de uiterste toegeving aan de linkse eisen. Van nu af begon de dalende lijn van de revolutie.

De Voorlopige Regering zat in financiële moeilijkheden en besloot de belastingen op de inkomens met 45 % te verhogen. Deze belasting trof vooral de boeren (d.i. de grote meerderheid van de bevolking) bij wie de revolutie op slag onpopulair werd.

Een nieuwe grondwet moest opgesteld, dus een Constituante verkozen worden. Die verkiezing geschiedde op basis van algemeen stemrecht (vroeger 250.000, nu 9.000.000 kiezers). In Parijs en enkele grote steden was algemeen stemrecht een gunstige zaak voor de arbeiders, maar in het overige van Frankrijk niet. De verkiezingen gaven als samenstelling van de Constituante:

- 250 monarchisten;

- 500 burgerlijk republikeinen;

- 100 socialistisch republikeinen.

Voor de Parijse arbeiders was dat een grote ontgoocheling: de revolutie, waarvoor zij in de eerste plaats gestreden hadden, ontsnapte hen. De resultaten van de Constituanteverkiezing waren reeds een eerste etappe in de verschuiving naar rechts. Een ganse reeks etappen in dezelfde richting zou volgen; telkens werd het een uitschakelen van links en een opschuiven naar rechts in de staatsleiding.

De Constituante verkoos een Uitvoerend Comité (regering), uitsluitend samengesteld uit elementen van de burgerlijk-republikeinse strekking, welke de absolute meerderheid in de Constituante had. De nu gevormde regering omvatte dus geen enkel vertegenwoordiger meer van de socialistische strekking. Dat was een verschuiving naar rechts.

De verbittering daarover leidde naar de grote meimanifestatie (15 mei 1848): de arbeiders drongen binnen in de Constituante. De bourgeoisie geraakte in paniek, beefde bij de gedachte van de sociale revolutie ... en het Uitvoerend Comité zette de repressie in: – aanhouding van revolutionaire leiders, – sluiting van revolutionaire clubs, – verbod van samenscholing... Dit betekende de eerste grote breuk met de Parijse arbeiders.

Met aantal werklozen, dat een onderkomen vond bij de Nationale Werkhuizen, groeide snel en massaal aan: van 6.000 in maart, naar 36.000 in april, 87.000 in mei en 110.000 in juni. Weldra was er ook in die Nationale Werkhuizen geen voldoende werkgelegenheid meer: de meeste arbeiders bekwamen er nog slechts twee of drie dagen werk in de week en voor de andere dagen werd hun uitkering tot 1 fr. verminderd. Overigens werden de Nationale Werkhuizen, waarin zeer grote groepen verzameld waren, als gevaarlijke haarden van opstandigheid beschouwd. Daarom besloot de regering op 21 juni tot de afschaffing. Deze maatregel lokte op slag de juni-opstand uit, een formidabel massale arbeidersopstand te Parijs. Het neerslaan ervan werd toevertrouwd aan generaal Cavaignac, die daartoe een leger van 40 à 50.000 man ter beschikking kreeg. Gedurende vier dagen woedde een bloedige burgeroorlog rond de Parijse barricaden. Aan regeringszijde vielen er een duizendtal doden, waaronder zes generaals. De verliezen van de arbeiders waren minder aanzienlijk, maar achteraf werden er nog 3.000 opstandelingen gefusilleerd... Daarmee was,de breuk tussen de arbeiders en de republiek compleet.

Kort daarop kwam de Constituante met de nieuwe grondwet klaar; voorzien werd -

- een Wetgevende Vergadering, 750 leden voor 3 jaar verkozen;

- een President, voor vier jaar verkozen, niet door de Wetgevende Vergadering, maar rechtstreeks door het volk.

De President werd dus als een van de Wetgevende Vergadering onafhankelijke macht opgesteld. (De rechtstreekse verkiezing van het staatshoofd door het volk, in tegenstelling tot de verkiezing van een vergadering, is in principe reeds ondemocratisch). De kans dat de President zich als macht tegen de volksvertegenwoordiging zou opstellen, kortom, het gevaar voor de dictatuur zat erin. Ten einde dat gevaar enigszins te verkleinen, werd door de grondwet bepaald dat de President niet herverkiesbaar was.

Op 10 december 1848 werd Louis-Napoleon Bonaparte tot President verkozen, met 51/2 miljoen, d.i. 75 % van de stemmen. Die uitslag was te verklaren door de steun van de royalisten en van de geestelijkheid en door de stemmen van de boeren, bij wie de Napoleonlegende voortleefde. De boeren stemden voor “de neef van de Grote Keizer”. De verkiezingen voor de Wetgevende Vergadering werden een triomf voor de monarchisten:

- 450 monarchisten, “Parti de l’Ordre”;

- 80 burgerlijk-republikeinen;

- 180 republikeinen van “La Montagne” onder leiding van Ledru Rollin;

- geen socialisten meer.

De twee verkiezingen waren weer een verschuiving naar rechts.

Van nu af was de meest linkse formatie “La Montagne”, de kleinburgerlijk-republikeinse groep van Ledru-Rollin. In de volgende etappe zou deze groep uitgeschakeld worden.

President Bonaparte vormde een regering met “le Parti de l’Ordre”. Te Rome had zich een revolutie voorgedaan; de paus werd er verjaagd. In 1849 stuurde de Franse President troepen naar Rome om er de pauselijke absolute monarchie te herstellen. Hiertegen braken op 13 juni 1849 te Parijs en te Lyon volksmanifestaties uit. De regering stelde deze betogingen voor als een poging tot sociale revolutie, waarvoor “La Montagne” verantwoordelijk gesteld werd. De staat van beleg werd afgekondigd, 24 leiders van “La Montagne” werden voor het gerecht gedaagd, republikeinse dagbladen werden verboden, Ledru-Rollin nam de vlucht.

Ondertussen werden in de kringen van de royalistische bourgeoisie plannen gesmeed om de monarchie te herstellen. Maar de monarchisten werden gehinderd door hun verdeeldheid tussen “legitimisten” en “orleanisten”. Hiervan zou de President gebruik maken om zijn eigen kaart te spelen. Met behulp van zijn “Société du 10 décembre” (knokploegen en commando’s samengesteld uit elementen van maatschappelijk uitschot) organiseerde Lodewijk Napoleon grootscheepse propagandatochten in het land. Marx noemde hem daarom Prins Crapulinski. In de administratie, bij de politie en in het leger benoemde de President zijn aanhangers. Het leger werd het wapen van de staatsgreep.

Op 1 december 1851 werd een staatsaanslag doorgevoerd: in de nacht liet Lodewijk Napoleon het Parlement en de regeringsgebouwen bezetten, terwijl honderden politieke tegenstanders gearresteerd werden. Onmiddellijk kwam het in Parijs tot barricadegevechten; er vielen vele doden, maar het leger had heel snel de overhand: 27.000 aanhoudingen, 10.000 deportaties werden verricht. Lodewijk Napoleon stelde het voor alsof hij Frankrijk van de sociale revolutie en van de bloedige anarchie gered had. Hij organiseerde een plebisciet: een overweldigende meerderheid verleende hem toelating om een nieuwe grondwet op te stellen. Frankrijk werd een dictatuur. Op de verjaardag van de eerste staatsgreep, op 2 december 1852, werd een tweede staatsaanslag doorgevoerd, waarbij Frankrijk tot Keizerrijk (Tweede Franse Keizerrijk) uitgeroepen werd. President Lodewijk Napoleon Bonaparte nam de titel aan van Keizer Napoleon III.

Samenvattend kan men stellen dat de grote bourgeoisie, door de Februarirevolutie zwaar geslagen, haar macht gedurende de Tweede Republiek wist te herstellen. Met de staatsgrepen van Lodewijk-Napoleon werd een dictatuur gevestigd, die wel ten gunste van de bourgeoisie uitviel, maar haar tegelijkertijd in zekere zin politiek onteigende. Eén verworvenheid bleef behouden: het algemeen stemrecht.

* * *

Het Oostenrijkse Keizerrijk, in de loop van de eeuwen ontstaan uit een ganse reeks door de Habsburgers verzamelde vorstendommen, was een multinationale staat. De kern werd gevormd door Oostenrijkers en Hongaren. Langs de randen van het rijk leefden Tsjechen, Slowaken, Polen, Roemenen, Kroaten, Italianen. Al deze nationaliteiten werden verdrukt. Politiek leefde Oostenrijk nog onder een regime van strikt absolutisme. De adel was de heersende klasse en de leidende minister was sinds vele jaren de vasthoudende Metternich. Sociaaleconomisch was Oostenrijk nog grotendeels feodaal. Enkel in Wenen was enige moderne nijverheid.

Het is in Wenen dat de revolutie begon op 13 maart 1848: er waren die dag manifestaties om liberale vrijheden, de troepen traden op, er vielen vijf doden. Direct werd het een algemene opstand. Keizer Ferdinand sloeg in paniek en gaf onmiddellijk toe: – Metternich werd ontslagen; – een grondwet werd beloofd; – vrijheid van pers werd ingesteld; – een constituante zou bij algemeen stemrecht verkozen worden. De keizer verliet Wenen in stilte en vestigde zijn hofhouding te Innsbruck. De nieuwe regering te Wenen kwam in handen van de burgerij.

Hongarije had een eigen landdag, waarin Kossuth, leider van de liberalen, in hoofdzaak de kleine landadel vertegenwoordigde. Na het bericht over de vlucht van Metternich kwam er beroering onder de bevolking. Kossuth liet in de Landdag een reeks wetten stemmen, die van aard waren de Hongaarse autonomie te vestigen, als eerste etappe naar het herstel van het vroegere Hongaarse koninkrijk.

Noord-Italië omvatte twee gebieden:

- het Koninkrijk Piëmont met Koning Karel-Albert; deze had in zijn staat, ten einde de revolutionaire beweging in te dijken, zojuist een grondwet uitgevaardigd.

- het Lombardo-Venetiaanse Koninkrijk, een Habsburgse bezitting onder het bestuur van generaal Radetzky.

Het bericht van de Weense revolutie en de vlucht van Metternich leidde naar:

- een volksopstand in Venetië, dat zich tot republiek uitriep;

- een volksopstand in Milaan, gedurende vijf dagen woedden er de barricadegevechten; de troepen van Radetzky werden uit Milaan verdreven, maar hielden overigens stand in Lombardije.

Heel Italië daverde nu van anti-Oostenrijkse agitatie en Karel-Albert van Piëmont meende de kans gunstig om een nationale opstand onder zijn leiding te voltooien. Hem zweefde de idee van een koninkrijk Italië voor ogen, waarover hij regeren zou. Op 24 maart verklaarde hij de oorlog aan Oostenrijk. Vanuit alle Italiaanse steden stroomden de vrijwilligers naar Piëmont. Maar Karel-Albert was een onbekwaam generaal en overigens stemde al dat volksenthousiasme hem wantrouwig. Hij was een koning, geen revolutionair. Voor Verona liep hij een mislukking op; hij brak de militaire operaties af en gaf daardoor Radetzky de kans om het tegenoffensief voor te bereiden.

Niet de keizerlijke regering, die zwak en verschrikt was, nam het initiatief van de contrarevolutie. Het waren generaals, doordrenkt van een absolutistische geest, die het tegenoffensief aanvatten. Drie generaals kwamen daarbij op het voorplan: Windischgraetz, Jellachich, Radetzky.

In Wenen. Op 6 oktober 1848, als een regiment de stad wilde verlaten om de revolutie in Hongarije te gaan bestrijden, kwamen de Weense arbeiders daartegen in verzet. Na zeer heftige gevechten kwam de hoofdstad in handen van een arbeidersregime, dat gedurende een drietal weken zou stand houden. Uiteraard stond dit regime zwak. Buiten Wenen was er toen amper sprake van enige proletarische klasse. En de grote bourgeoisie liep over naar de contrarevolutie. Zo was het generaal Windischgraetz mogelijk zijn troepen succesvol tegen Wenen in te zetten. Op 31 oktober was hij meester van de stad. Een bloedige repressie volgde en een ultrareactionaire regering werd gevormd. Keizer Ferdinand, die naar het oordeel van de generaals en de adel te snel toegegeven had, werd tot troonsafstand gedwongen. In zijn plaats kwam zijn neef Frans-Jozef, die zeer lang zou regeren (1848-1916).

In Hongarije zou de revolutie veel langer stand houden. Hier was een ware oorlog nodig om haar neer te slaan. De verklaring ligt hierin dat Hongarije nog geen moderne ontwikkeling bereikt had; er trad daar nog geen revolutionaire arbeidersklasse met eigen streven op. Hier werden derhalve de liberale kleine adel en de bourgeoisie in hun strijd niet tot aarzeling gebracht door een arbeidersbeweging.

Kossuth organiseerde een machtig revolutionair-patriotisch leger dat weldra van drie kanten aangevallen werd:

- door een keizerlijk leger vanuit het zuiden onder leiding van Jellachich;

- door een keizerlijk leger vanuit het westen onder leiding van Windischgraetz;

- door Russische troepen die vanuit het oosten de Habsburgers ter hulp kwamen.

Einde 1848 gaf het de indruk dat de zaak voor de Hongaren verloren was. Maar dan zetten ze een tegenoffensief in, dat een triomf werd over heel de lijn. Midden 1849 echter viel een Russisch leger (nu tot 80.000 man versterkt) opnieuw Hongarije binnen, dat voor een tweede maal door de Oostenrijkse troepen werd aangevallen. De Hongaren werden door het Russisch leger beslissend verslagen en in augustus 1849 was de Hongaarse revolutie voorbij.

In Noord-Italië had Radetzky gelegenheid gekregen om zijn krachten te hergroeperen. Bovendien bekwam hij versterkingen uit Oostenrijk. Op 25 juni 1848 behaalde hij een beslissende overwinning te Custozza. Karel-Albert ontruimde Lombardije en tekende een wapenstilstand. Maar in Lombardije en Venetië, en ook elders in Italië, ging de strijd van de bevolking met zulke kracht door, dat Karel-Albert in maart 1849 de oorlog hervatte. Voor een derde maal werd hij door Radetzky verslagen, ditmaal te Novarra. In Lombardije werd de revolutie, stad voor stad, ongedaan gemaakt. Ook Venetië werd uiteindelijk terug aan de Habsburgse heerschappij onderworpen.

Slotsom van de ontwikkeling in het Oostenrijks-Habsburgische Rijk: de contrarevolutie won het over heel de lijn. Een verworvenheid echter: de feodale verplichtingen van de boeren werden afgeschaft.

* * *

Inzake Italië behandelde we reeds de opstanden in Lombardije en Venetië en het optreden van Karel-Albert. Deze episodes waren slechts een deel van het geheel der beweging in Italië. Heel het land werd in deze tijd door een revolutionaire storm doorwoeld. Het is in Italië dat de revoluties het eerst begonnen zijn; zij waren er krachtiger dan in Frankrijk, in Oostenrijk en in Duitsland, en hebben er langer geduurd. De jaren 1848-1849 zijn een hoogtepunt in de lange geschiedenis van het “Risorgimento”. Hoe deze beweging in deze periode omschrijven?

Italië was nog verbrokkeld in een reeks absolutistische vorstendommen:

- het Koninkrijk der Beide Siciliën, waar de Bourbons regeerden, de Pauselijke Staten, toen onder Pius IX;

- het groothertogdom Toscane;

- het hertogdom Parma;

- het hertogdom Modena;

- het koninkrijk Piëmont-Sardinië, onder het huis van Savoie;

- het Lombardo-Venetiaanse koninkrijk, dat aan de Habsburgers toebehoorde.

Komt daarbij dat Oostenrijk (dat voordien reeds meerdere revoluties door gewapende interventies neergeslagen had) zowat een overheersende positie over geheel Italië innam. Het “Risorgimento” was dus tegelijkertijd strijd tegen die Oostenrijkse macht en voor politieke eenmaking. Het “Risorgimento” was ook strijd tegen de absolutistische regimes. De dragers van die beweging waren intellectuelen, kleinburgerij, ambachtslieden. Doordat in Italië de kapitalistische ontwikkeling nog moest beginnen, kon er amper sprake zijn van enig modern proletariaat. De loonarbeiders van de grote industrie, voor zover reeds aanwezig, gingen op in het plebejische. Deze sociale samenstelling verklaart mede waarom de beweging in Italië een uitgesproken democratisch-republikeins karakter had.

De opstanden in het Koninkrijk der Beide Siciliën brachten koning Ferdinand II ertoe een grondwet uit te vaardigen. Hetzelfde deed Karel-Albert van Piëmont-Sardinië. Hetzelfde deden ook de paus in de Kerkelijke Staten en groothertog Leopold I in Toscane. Maar toen kwam de nederlaag van Custozza (25 juni 1848). Op slag trokken de Italiaanse vorsten – behalve Karel-Albert – de verleende grondwetten terug in. Hierdoor werden de revolutionaire uitbarstingen veel krachtiger. Ferdinand II kon voet bij stuk houden, maar in Rome verliep het anders. De Paus werd verjaagd en de Romeinse Republiek werd ingesteld onder leiding van Mazzini en Garibaldi. Ook de hertogen van Toscane, Parma en Modena moesten vluchten en ook in deze vorstendommen werd de republiek gevestigd. De revolutionaire beweging ontwikkelde zich in Italië zo onweerstaanbaar dat Karel-Albert, in maart 1849, de oorlog tegen Radetzky hernam. Zoals we zagen, werd het een nederlaag (Novarra). Eerst nu kon de contrarevolutie het ook in de rest van Italië halen. In Lombardije en Venetië werd de Oostenrijkse heerschappij hersteld. In Toscane, Parma en Modena konden de vorsten, met Oostenrijkse hulp, hun troon heroveren. Bleef nog de Romeinse Republiek: hier waren het de Franse troepen (door President Lodewijk-Napoleon gestuurd) die in 1850 Pius IX als absolutist herstelden.

De enige verworvenheid was het grondwettelijk regime dat in Piëmont-Sardinië behouden bleef.

* * *

Ook Duitsland was nog feodaal verbrokkeld. Sinds 1815 vormde de 39 staten een Duitse Bond. Het orgaan dat enige samenhang beoogde was de Bondsdag, waarin de afgevaardigden van de 39 staten, onder voorzitterschap van Oostenrijk, samenkwamen. Vermits de staten als soeverein beschouwd werden, kon de Bondsdag slechts met eenparigheid van stemmen besluiten treffen. De twee machtigste staten in Duitsland, bestendig in wedijver om de overheersende positie, waren Oostenrijk en Pruisen. In de regel regeerden de Duitse vorsten als pure absolutisten.

Duitsland was overwegend nog een land van grootgrondbezitters. In vele gewesten, vooral in het oosten, waren de boeren nog lijfeigenen. Toch had de moderne industriële ontwikkeling reeds haar intrede gedaan, vooral in Rijnland en Westfalen, ook in Berlijn, minder in Saksen en Silezië. Sinds 1834 had Pruisen met een ganse reeks staten een Zollverein gevormd. Dat heeft als stimulans gewerkt voor de kapitalistische ontwikkeling. Belangrijkste stimulans was ook de spoorwegbouw, die sinds 1834 een aanvang nam.

Op 18 maart 1848 deed zich te Berlin een arbeidersopstand voor: gedurende 40 uren was het een bloedig gevecht rond een paar honderd barricaden, er vielen 230 doden. De burgerij sloot zich, na aanvankelijke afzijdigheid en aarzeling, bij de beweging aan. Koning Frederik-Willem IV voelde zich zo overmand door de schrik dat hij toegevingen deed: hij kwam de lijken van de gevallen arbeiders begroeten, beloofde onvoorwaardelijke amnestie, persvrijheid en een grondwet. Op 22 mei 1848 werd een grondwetgevende vergadering samengeroepen met liberale meerderheid. Maar weldra geraakte overal in Europa de omwenteling onderdrukt en naarmate de toestand voor de heersende machten minder gevaarlijk werd, toonde Frederik-Willem IV zich minder inschikkelijk. Eerst werd de grondwetgevende vergadering van Berlijn naar Brandenburg overgebracht om ze aan de steun van de Berlijnse bevolking te onttrekken. In december 1848 werd de vergadering eenvoudig ontbonden. Eerst in 1850 zou er een grondwet komen, door de koning zelf opgesteld. Ze was er dan ook naar.

De Duitse bourgeoisie heeft van de algemene beroering in het land gebruik gemaakt om een poging tot nationale eenheid te wagen. Op 31 maart 1848 kwamen er 600 burgers te Frankfurt samen. Deze vergadering richtte zich tot de Bondsdag, die in dezelfde stad zetelde, en vroeg het samenroepen van een constituante, die een grondwet voor heel Duitsland zou opstellen. De vorsten hadden op dat moment zo’n angst voor de revolutie, dat ze hun instemming betuigden. Zo kwam op 18 mei 1848 het Parlement van Frankfurt samen: – uit iedere Duitse staat één verkozene per 50.000 inwoners, waarbij iedere staat vrij was de verkiezingen op eigen wijze te organiseren. Het Parlement van Frankfurt telde 850 afgevaardigden, in hoofdzaak liberale intellectuelen en functionarissen. Dit Parlement bestond naast de Bondsdag en naast de regeringen van de verschillende staten. Het had geen enkele macht, noch over de administratie, noch over het leger, noch over de politie. Het Parlement van Frankrijk had alleen iets kunnen bereiken, mits de beweging in Duitsland aanhield en mits het zich op die beweging steunde om ten slotte de kwestie van de macht te stellen.

In de maanden maart-april-mei 1849 braken op verschillende plaatsen omvangrijke republikeinse opstanden los, o.a. in Dresden, in Keulen, in de Palts, in Baden en te Frankfurt zelf. Overal was het de arbeidende klasse die de marcherende vleugel van de beweging vormde. Maar overal bleef de bourgeoisie afzijdig. Het Parlement van Frankfurt, in plaats van deze bewegingen te steunen om er zich op te steunen, nam er stelling tegen. Daardoor veroordeelde het zichzelf tot volslagen machteloosheid. Het werd in Frankfurt een eindeloos gepalaver in het luchtledige over grondwettelijke leerstellingen. Een van problemen, waaraan hartstochtelijk gelaboreerd werd, betrof vraag: welke gebieden behoren bij Duitsland en welke vorst gaat men de keizerskroon aanbieden? Er was de groep, die zich “Groot Duitsland” noemde, die Oostenrijk bij Duitsland wilde houden en de keizerskroon aan de Habsburger wilde schenken. Er was de groep “Klein Duitsland”, die oordeelde dat Oostenrijk er niet bij behoorde en de keizerskroon aan de Hohenzollern wilde toevertrouwen. De tweede groep won het pleit en de kroon werd Frederik-Willem IV aangeboden. Daarop verklaarde de regering van Wenen, waar de contrarevolutie het sindsdien gewonnen had, het Parlement van Frankfurt als “niet bestaande”. De Oostenrijkse afgevaardigden werden verplicht zich terug te trekken. Het lot van het Parlement was nu in handen van Frederik-Willem IV. Deze weigerde de hem opgedragen keizerskroon en riep de afgevaardigden uit Pruisen eveneens terug. Wat er van het Parlement nog overbleef, werd kort nadien uiteengedreven en zo eindigde het roemloze experiment.

* * *

De Communistenbond heeft in het algemene gebeuren van 1848

en volgende jaren maar een minieme rol gespeeld. Maar hij dient vermeld als de meest vooruitstrevende organisatie van de toenmalige arbeidersbeweging. Zijn geschiedenis is overigens interessant omwille van een paar theoretische vraagstukken, die toen – reeds toen – aan de orde stonden. Deze geschiedenis is innig verbonden met de activiteiten van Marx en Engels in die dagen.

Alhoewel de Franse Februarirevolutie in België slechts weinig beroering veroorzaakte, toch waren de regering en Leopold I in hoge mate ongerust. Daarom werd Marx, op 2 maart 1848, uitgedreven uit België. Hij vestigde zich in Parijs, waar hij, samen met Engels, Schapper, Moll e.a. de leiding van de Communistenbond waarnam. De Communistenbond (het was toch een Duitse organisatie) beschouwde het als zijn taak de arbeidersbeweging in Duitsland te stimuleren. Dat lag des te meer voor de hand, gezien het grote aandeel van de arbeidersklasse aldaar in de beweging. Marx oordeelde nochtans, dat de Duitse arbeidersklasse te weinig ontwikkeld was om haar eigen revolutie door te voeren, dat zij er best aan deed in bondgenootschap met de liberale bourgeoisie op te treden. Marx trok naar Keulen, met de bedoeling er een dagblad uit te geven, waarin deze strategie zou verwoord worden. Hij klopte aan bij Heinrich Bürgers, een vertegenwoordiger van het politieke radicalisme. Samen richtten zij de Neue Rheinische Zeitung op, een blad dat heel snel een groot succes kende: het telde 6.000 abonnementen en kon daarmee onder de grootste dagbladen van Duitsland gerekend worden. Het bleek dat voor de vorming van het bondgenootschap tussen de arbeiders en de bourgeoisie tegen de aristocratie, het er vooral op aan kwam de bourgeoisie te radicaliseren. Marx’ artikels in de Neue Rheinische Zeitung spitsten zich toe op de zwakheden en de aarzelingen van de burgerlijke politici, o.a. in het Parlement van Frankfurt.

Omtrent de visie op de revolutionaire taak van het moment kwam Marx tot een intense polemiek met Dr. Gottschalk, een heel populaire armendokter uit Keulen, die zich tijdens de cholera epidemie met buitengewone toewijding inzette en zelf aan de cholera stierf in september 1849. Dr. Gottschalk stond de directe revolutie van het proletariaat voor. Marx integendeel betoogde dat de proletarische revolutie nog niet op de dagorde van de geschiedenis stond en dat daarom het bondgenootschap met de revolutionaire elementen van de bourgeoisie moest gesteld worden; eerst na de vestiging van de parlementaire republiek zou de proletarische etappe aan de beurt kunnen komen. Marx zag het geheel van de beweging als een “permanente” revolutie. De discussie Marx-Gottschalk is een vroeg voorbeeld van het steeds weerkerende dispuut met het “gauchisme”.

Ondertussen werd echter ook de eerste etappe van de revolutie niet verwezenlijkt. Zoals wij reeds zagen, nam de kracht van de revolutionaire golf in Duitsland weldra af. Zodat de Pruisische regering begon op te treden tegen de revolutionaire elementen. Begin 1849 moesten Marx, Engels en andere leden uit de redactie van de Neue Rheinische Zeitung voor het gerecht verschijnen. Maar in Rijnland voorzag de jurisdictie, op Franse leest geschoeid, een jury. Daardoor eindigde het proces op een vrijspraak. De regering vond echter een ander voorwendsel. Marx had destijds zijn Pruisische nationaliteit opgegeven en dat liet de Pruisische overheid toe hem op 16 mei 1849 als “vreemdeling” uit te wijzen. Anderdeels hadden verschillende aandeelhouders zich uit de Neue Rheinische Zeitung teruggetrokken en daardoor kwam het blad in grote financiële moeilijkheden. Op 19 mei verscheen het laatste – in het rood gedrukte – nummer, dat een enorm succes kende: 20.000 exemplaren werden in een oogwenk verkocht. Maar Marx had er zijn persoonlijk fortuin en de erfenis van zijn vrouw aan verloren.

Hij trok opnieuw naar Parijs. Maar de situatie werd daar al direct onhoudbaar (na de volksmanifestatie van 13 juni) en in augustus 1849 vestigde Marx zich te Londen.

Engels volgde een ander itinerarium. In mei 1849 deed zich in de zuidwestelijke Duitse vorstendommen Palts en Baden een laatste zeer heftige opflakkering van de revolutie voor. In Baden kwam het tot de vestiging van een republiek, die onmiddellijk aangevallen werd door de Pruisische regeringstroepen. Engels nam actief deel aan verschillende veldslagen in Baden, samen met Jozef Moll, die door een kogel in het hoofd geveld werd. De republikeinse troepen van Baden werden tot over de Zwitserse grens teruggeslagen. Zo kwam Engels in Zwitserland terecht. Einde 1849 belandde ook hij te Londen.

Londen werd nu het voornaamste centrum van de Communistenbond, hoofdzakelijk, maar niet uitsluitend samengesteld uit Duitsers. De Communistenbond was geen massaorganisatie, omvatte slechts kleine, min of meer clandestiene groepen. Maar die kleine groepen hadden een naar verhouding zeer grote invloed; de leden waren stuk voor stuk, agitatoren en propagandisten. Zodat de Communistenbond als een initiatiefcentrum, als een soort “voorhoede” optrad. Onder zijn impuls waren, in meerdere Duitse steden “Arbeitervereine” tot stand gekomen, waarvan sommigen ware massaorganisaties werden: het “Arbeiterverein” van Keulen telde 8.000 leden.

Begin 1850 leefde Marx in de hoop dat zeer snel de revoluties zouden hervatten. Maar in de loop van dat jaar gaf hij er zich, samen met Engels, rekenschap van dat zulks een illusie was, dat er momenteel geen revolutionair perspectief bestond. Marx zag enig verband met de economische hoogconjunctuur die ondertussen tot ontwikkeling gekomen was en kwam tot de conclusie dat nieuwe revolutionaire bewegingen niet mogelijk waren, tenzij een nieuwe economische crisis intrad.

In hoeverre dit verband beslissend is, blijft een open vraag. Maar de afwezigheid van enig direct revolutionair perspectief toen was evident. De consequenties, die Marx daaruit trok, leidden andermaal naar een conflict met het “gauchisme”, ditmaal vertegenwoordigd door Aug. Willich (1810-1879). Willich, een kadet, een gewezen officier van het Pruisische leger, uitgesloten om zijn communistische overtuiging, stichter van het “Arbeiterverein” van Keulen in 1848, vriend van Marx en Engels, was – na zijn deelneming aan de militaire operaties in Baden – eveneens uitgeweken naar Londen (Hij zal eindigen als generaal in het Amerikaanse leger en zwaar gekwetst worden in de Secessieoorlog). In de Londense Communistenbond nam hij stelling tegen Marx. In de geest van Willich en zijn medestanders moest de Communistenbond tot een geheim samenzweerdersgenootschap omgevormd worden naar het recept van Blanqui. Marx integendeel wenste slechts het behoud van een studie- en propagandagroep en verwierp de opvattingen van Willich en konsoorten aldus: “voor hen is de enige voorwaarde voor een revolutie: de voldoende organisatie van de samenzwering ... in plaats van de reële condities zien zij de eenvoudige wil als motor van de geschiedenis”.

De groep van Willich scheurde zich af en, na deze splitsing, was Marx van mening dat het voortbestaan van de Communistenbond geen zin meer had, dat men er beter aan deed tot ontbinding over te gaan. Maar dat bleek onmogelijk, omdat de Pruisische regering een groot proces tegen de leidende elementen van de Communistenbond aldaar voorbereidde. Onder leiding van Dr. Stieber, chef van de Pruisische staatspolitie, werd gedurende vele maanden een lijvig dossier aangelegd, waarin ook heel wat vervalsingen voorkwamen. Een jaar lang werd Marx haast volledig in beslag genomen door de verdediging van de Duitse communisten. In oktober-november 1852 ging te Keulen het proces door: naast vier vrijspraken waren er zeven veroordelingen van 3 tot 6 jaar vestingstraf. Na afloop van het proces werd op 17 november 1852 de Communistenbond ontbonden.

Hoofdstuk 5 - Ten tijde van de Eerste Internationale

De mislukkingen, waarop de revoluties van 1848 uitliepen, betekenden evenveel nederlagen voor de arbeidersbeweging.

De machtspositie van de bourgeoisie verschilde van land tot land. In Engeland beleefde zij de triomf van de economische expansie (1848-1875, de Mid-Victorian Age). In België was de heerschappij van de bourgeoisie sinds 1830 gevestigd; zij voelde haar posities na 1848 nog geconsolideerd. In Nederland is de grondwetsherziening van 1848 (liberale herziening onder inspiratie van Thorbecke: verschuiving van de macht van Koning naar Parlement, speciaal naar de Tweede Kamer, bij cijnskiesrecht verkozen) van aard geweest om de machtsstructuur ten gunste van de bourgeoisie te moderniseren. In Frankrijk ontstond uit de machtsgrepen van 1851 en 1852 het Tweede Keizerrijk (1852-1870). Napoleon III vestigde een dictatuur met instemming van adel en bourgeoisie, gesteund op leger, politie en Kerk. Het was een dictatuur ten gunste van kapitaal en bourgeoisie. Maar tevens was het een staatsbestel dat de bourgeoisie politiek onteigende: door de feitelijke uitschakeling van het Parlement werd haar alle directe zeggenschap ontnomen. Duitsland (Oostenrijk inbegrepen) bleef verbrokkeld: de Duitse staten bleven feodale, reactionaire, autocratisch en bureaucratisch bestuurde monarchieën. Ook Italië bleef feodaal verbrokkeld; de absolutistische machten hielden stand. Alleen in het koninkrijk Piëmont-Sardinië (Koning Viktor-Emmanuel II en minister Cavour) bleef uit de revolutie een grondwet behouden.

Economisch was het derde kwartaal van de 19de eeuw er een van snelle kapitalistische ontplooiing: verbluffend in Engeland, aanzienlijk in België en Frankrijk. Ook hadden we uitbreiding van de kapitalistische productiewijze over veel ruimere gebieden in Duitsland en een eerste krachtige ontwikkeling in Piëmont. Met de groei van de kapitalistische ontwikkeling ging de numerieke aangroei van de arbeidersklasse gepaard.

In Engeland, waar reeds enige arbeidswetgeving veroverd werd, ontstond in de jaren ’50 een nieuwe vorm van syndicalisme (new model).

Kenmerkend voor de trade-unions die zich nu vormden: 1) er was landelijke organisatie per beroep, er waren verschillende trade-unions, er was geen Trades Union, geen interprofessionele groepering van vakbonden in één nationale organisatie; 2) uitsluitend geschoolde arbeiders werden georganiseerd.

Deze vakorganisaties drukten dan ook de mentaliteit van die categorie arbeiders uit. Vandaar nog sterkere reminiscenties van corporatieve aard. Lonen werden veel minder als resultante van klassenstrijd gezien, dan als uitkomst van de wet van vraag en arbeid. Hoofdbekommernis was dan ook ervoor te zorgen dat zich zo weinig mogelijk geschoolde arbeiders aanboden (voor geschoolde arbeiders was dit een mogelijke tactiek). Hiermee hing o.a. samen: ontmoediging van overarbeid, verzet tegen inwijking, soms zelfs subsidiëring van emigratie. Het lidgeld was hoog, maar er waren een reeks corporatieve voorzieningen: ziektefondsen, overlijdensfondsen, werklozenfondsen, zelfopvoeding van de leden. Dit alles werd geregeld door een nauwkeurig werkende administratie van details. Er was een duidelijke tendens om stakingen te vermijden. Arbeidsgeschillen dienden geregeld door overleg. Dat was de taak van bestendige, betaalde functionarissen van de vakbond, gespecialiseerd in dat soort werk. Met daarbij een neiging tot voorzichtigheid en respectabiliteit. Kortom, we ontmoeten hier de houding van een exclusieve arbeidersaristocratie, met weinig belangstelling voor de ongeschoolde massa’s, die overigens ongeorganiseerd bleven. In vergelijking met de vakbonden uit de jaren ’30 was het ledenaantal beperkt, maar erg vast. Inderdaad, soms kwam het toch tot staking en dan bleek hoe solidair de leden waren en hoe stevig de organisatie was.

De eerste vakbond van het “new model” en tevens voorbeeld voor de andere, was de in 1851 gestichte Amalgamated Society of Engeneers (werktuigkundigen). In 1852 telde deze organisatie 11.000 leden. Het kwam in dat jaar tot een staking, die drie maanden duurde en verloren werd. Maar de organisatie hield stand: slechts 2.000 leden werden verloren; in de volgende jaren nam het ledenaantal opnieuw toe en, tegen 1860, bereikte men 20.000 aangeslotenen. Het verliep dus helemaal anders hier dan met de “unions” van de jaren ’30: die hadden direct vele tienduizenden leden, maar na een staking van een paar weken vielen ze uiteen.

Nog meerdere “unions” van het “new model” kwamen tot stand; die van de katoenbewerkers, van de metsers, van de ijzersmelters; ieder van deze vakbonden bereikte 4 à 5.000 leden.

In 1859 greep te Londen de grote staking van de bouwvakarbeiders plaats; zij eisten de negenurenarbeid en de vrije zaterdagnamiddag. De patroons riepen de “lock-out” uit en legden de arbeiders de ondertekening van het “document” voor. Maar de andere syndicaten betuigden grote solidariteit (o.a. financiële steun) en in februari 1860 moesten de patroons toegeven. Uit deze strijd ontstond de “union” van timmerlieden, die weldra ook bij de 20.000 leden telde. Uit deze strijd is ook de vorming van de London Trades Council ontstaan, onder leiding van een vijftal leiders (junta) en met George Odger als secretaris.

In het begin en in beginsel interesseerden deze Engelse vakbonden zich weinig aan de politieke strijd. Maar daarin zou wel enige verandering komen.

* * *

De eerste politieke beroering ging uit van Italië. Het initiatief werd genomen door Viktor-Emmanuel II en Cavour, wier bedoeling het was Italië tot één koninkrijk te maken. Met Franse hulp voerden zij oorlog tegen Oostenrijk (1859) en hechtten Lombardije aan. Dat succes ontketende opnieuw de volksbewegingen in Italië: opstanden in Parma, Modena, Toscane, Romagna. Spectaculair was vooral de tocht van Garibaldi: vanuit Genua, over Sicilië, naar Zuid-Italië. De volksbeweging in Italië vertoonde republikeinse en zelfs socialistische tendensen. Maar Garibaldi sloot een compromis met Viktor-Emmanuel II: hierdoor kon, in de loop van het jaar 1860, de Italiaanse eenmaking reeds in hoofdzaak voltooid worden ... maar als koninkrijk.

Kort daarop begon in het Russische Polen de partij der “Roden” een opstand, een hardnekkige guerrilla, die in het bloed gesmoord werd, maar de bewondering van alle revolutionairen in Europa opwekte.

Ook de Engelse trade-unions begonnen zich politiek te betuigen. Als de Amerikaanse Secessieoorlog uitbrak en de Engelse regering overwoog om zich met de Zuidelijke Staten te verbinden, organiseerden de trade-unions in St. Jameshall een zo machtige demonstratie van solidariteit met de Noordelijke Staten, dat de Engelse regering van haar plan moest afzien. Op 22 juli 1863 hield de London Trades Council een grote meeting van solidariteit met de Poolse revolutionairen. En in april 1864 werd Garibaldi triomfantelijk door de Engelse syndicaten onthaald.

In Frankrijk lagen de verhoudingen anders. In de bourgeoisie ontwikkelde zich weldra een zeker verzet tegen het dictatoriale regime van Napoleon III. De bourgeoisie begon inspraak te eisen. Napoleon III zocht daarom enige aanhang bij de arbeidersklasse: politieke activiteit wilde hij niet dulden, die heeft hij altijd scherp onderdrukt, maar op sociaal gebied was hij wel bereid tot beperkte concessies. De vorming van verbruiks- en productiecoöperatieven werd aangemoedigd, de vorming van “mutuelles” werd niet gehinderd, het optreden van die mutuelles als feitelijke syndicaten werd oogluikend getolereerd. Als poging tot toenadering met de arbeidersbeweging moet ook gezien worden het besluit van Napoleon III om in 1862 een delegatie van arbeiders naar de Londense Wereldtentoonstelling te zenden.

Tenslotte was ook de opheffing van het coalitieverbod (1864) een concessie in dezelfde geest. Niet dat deze concessie zo maar vanzelf gedaan werd: zij kwam slechts tot stand na een hardnekkige strijd van twee jaar door de typografen. Overigens was deze toegeving niet zeer ruim: coalitie (d.i. vorming van vakbonden) werd wettelijk, maar iedere poging om een staking te organiseren bleef door de wet verboden.

* * *

De stichting van de Internationale Arbeidersassociatie heeft een voorgeschiedenis.

De eerste etappe was de delegatie van Franse arbeiders naar de Londense tentoonstelling. Ter voorbereiding hiervan is er een onderhoud geweest tussen Napoleon III en Tolain, een bronsdrijver, leidende figuur van de Franse arbeidersbeweging, proudhonist. Tolain stelde de eis dat de arbeiders moesten aangeduid worden door de “mutuelles”; 200 werden verkozen, 183 zijn gegaan. Belangrijk is dat deze arbeiders contact opnamen met de London Trades Council en, bij hun terugkeer in Frankrijk, met veel bewondering rapport uitbrachten aan hun medearbeiders over het syndicalisme in Engeland en zijn resultaten. Het is een krachtige stimulans geweest voor de toeneming in Frankrijk van het aantal arbeidersorganisaties.

Tweede etappe was de aanwezigheid van zes Franse arbeiders op de Londense manifestatie in juli 1863 voor de Poolse opstandelingen. Uit de besprekingen met de Londense “junta” ontstond het plan om een internationaal verbond van arbeidersorganisaties tot stand te brengen. Daartoe werd een comité opgericht onder leiding van George Odger, die een boodschap aan de Franse arbeiders richtte.

Derde etappe was op 28 september 1864 de internationale samenkomst in de St.Martinshall te Londen. Waren daar aanwezig een bonte verscheidenheid van vertegenwoordigers uit verschillende landen: – Engelse trade-unionisten, – Franse arbeiders (meestal proudhonisten), – Italianen (aanhangers van Garibaldi en Mazzini, nationale revolutionairen), – Poolse opstandelingen (democratisch en nationaal), – Hongaren (Kossuth-traditie), – vertegenwoordigers van Londense Arbeiterbildungsverein (o.a. Marx en Eccarius), – leden van de in 1863 door Lassalle gestichte “Allgemeiner Deutscher Arbeiterverein”.

Enige betrachting op deze samenkomst was: het samenbrengen in één internationaal verbond van de arbeidersorganisaties uit de meest ontwikkelde landen. Geen enkele doctrine werd vooropgezet. Het woord “socialisme” is niet uitgesproken geworden.

Een voorlopig comité van 32 leden werd aangesteld. Marx maakte er deel van uit. Hij had nochtans het woord niet genomen op de plenaire vergadering. Slechts aarzelend is hij toegetreden. Of de arbeidersklasse (politiek) voldoende rijp was, leek hem twijfelachtig. Maar eenmaal in het comité, verwierf Marx direct enorme invloed. Hij werd gelast met de redactie van de Inaugurale Boodschap en van het Ontwerp van Statuten. Zijn teksten werden, mits kleine wijzigingen, eenparig aanvaard.

Enkele kerngedachten. De strategische stellingen luidden: “de bevrijding van de arbeidersklasse kan slechts het werk van de arbeidersklasse zelf zijn” en “Proletariërs aller landen verenigt u!”. Er was in de inaugurale boodschap geen sprake van socialisme, maar wel werd het begrip zeer algemeen gedefinieerd: “maatschappelijke productie gecontroleerd en beheerd met het oog op het sociale welzijn.” Het waren ideeën die ook de proudhonisten konden onderschrijven. Overigens heeft Marx zich in deze tekst tot het uiterste ingespannen om iedere rechtstreekse aanval op het proudhonisme te vermijden. Het is slechts voorzichtig, zijdelings en bedekt, dat enkele antiproudhonistische ideeën geformuleerd werden: – enige nadruk op het nut van arbeidswetgeving, – de coöperatieve beweging werd veel lof toegezwaaid, maar ook haar slechts beperkte doeltreffendheid werd onderstreept, – de verovering van de politieke macht werd als middel gesteld om de economische bevrijding te bewerkstelligen, – het belang van een politieke partij werd bijzonder voorzichtig verwoord, – de noodzakelijkheid van stellingneming inzake internationale politiek (o.a. tegen het tsarisme) werd aangetoond. Op al deze punten werd het proudhonisme – zij het niet uitdrukkelijk – afgewezen. Om de pil te vergulden, eindigde de voorrede met het inlassen van de woorden “Waarheid, Rechtvaardigheid en Moraal”...

De Statuten beperkten de rol van de Internationale Arbeidersassociatie (IAA) tot slechts “een centraal ontmoetingspunt.” De Algemene Raad (A.R.), door een jaarlijks congres verkozen en te Londen gevestigd, kreeg geen leidende rol toebedeeld: “zal functioneren als internationaal verbindingsorgaan.” Van richtlijnen door de Algemene Raad was hier geen sprake (cfr. verschil met Komintern). Overigens zijn ook de financiële middelen van de A.R. steeds heel beperkt gebleven. De aangesloten organisaties behielden de meest volledige zelfstandigheid. Wanneer Marx nochtans in de statuten het recht inschreef van de A.R. om “voorstellen over te maken en een periodiek bulletin uit te geven”, dan heeft hij de mogelijkheid willen open laten voor enige centrale politieke leiding. Marx hoopte dat uit de ervaringen van de strijd grotere eenheid en klaardere theorie zouden groeien.

* * *

De IAA telde weldra een paar duizend individuele toetredingen, maar veel belangrijker waren de collectieve aansluitingen.

Er waren de Engelse trade-unions, die gaarne blijk gaven van financiële solidariteit met de klassenstrijd van de arbeiders op het continent, maar zich overigens weinig gelegen lieten aan de meningen van de Algemene Raad.

Rond die tijd werden de trade-unions politiek zeer actief. In 1865 kwam de Reform League tot stand, samengesteld uit progressistische burgers en syndicalisten. Het programma: algemeen stemrecht. Als in 1866 de poging van Gladstone (lib.) om een matige uitbreiding van het kiesrecht door te voeren mislukte (een deel van de liberale parlementsleden stemde tegen en bracht de regering Gladstone ten val), kwam het tot reusachtige manifestaties. Hierdoor verschrikt, koos de bourgeoisie conservatief en de regering werd door Disraeli gevormd. Dat verhevigde de massale manifestaties voor het kiesrecht dermate, dat Disraeli een revolutie vreesde en een Tweede Reformbill deed stemmen: het kiesrecht werd tot de kleinburgerij en de bovenste lagen van de arbeidersklasse uitgebreid. De betrachting van de trade-unions was niet tot een eigen politieke arbeiderspartij te komen; zij gaven er de voorkeur aan het Parlement te beïnvloeden door te stemmen voor de radicale kandidaten van de Liberale Partij.

In Frankrijk verminderde de invloed van het proudhonisme naarmate de stakingen in kracht en aantal toenamen en naarmate de internationale solidariteit bij de stakingen doeltreffend bleek (nl. bij de stakingen van de Parijse bronsarbeiders in 1867, bij de stakingen van de textielarbeiders te Rouen en te Lyon, van de mijnarbeiders te St. Etienne). De boekbinder Eug. Varlin werd leidende figuur; hij stond dichter bij de opvattingen van Marx. Tegen 1870 telden de aangesloten arbeidersorganisaties 250.000 (misschien 300.000) leden.

In Duitsland verwierf de IAA aanvankelijk de morele steun van het “Allgemeiner Deutscher Arbeiterverein”, maar na de dood van Lassalle (1864) kwam het tot een breuk. In Duitsland traden echter Wilhelm Liebknecht en August Bebel op. Zij waren voorstanders van de IAA en beschouwden zich als aanhangers van Marx, overigens zonder zich zijn ideeën werkelijk eigen te maken. Liebknecht en Bebel stichtten in 1863 het “Verband Deutscher Arbeitervereine” en slaagden erin deze organisatie in 1868 achter de Internationale te scharen. Wanneer in 1869 het “Verband” zich omvormde tot Sozialdemokratische Arbeiterpartei, werd de binding met de IAA nog versterkt.

Er kwamen nog afdelingen in Nederland, Oostenrijk, Zwitserland, Italië, Spanje en in de USA.

In al deze landen hebben niet alleen bestaande organisaties zich aangesloten bij de IAA, maar zijn ook organisaties ontstaan door de stuwkracht van de IAA.

* * *

Het is bijzonder moeilijk uit te maken wat precies in België tot de IAA behoord heeft.

Wat kon in aanmerking komen? Voor de jaren ’60 dient men in hoofdzaak met drie elementen rekening te houden.

1) Er waren, speciaal te Brussel, vrijdenkersbewegingen, atheïstisch, democratisch, republikeins van inslag. In deze vrijdenkersbewegingen waren heel wat socialistische ideologen werkzaam, meestal propagandisten van proudhonistische stellingen. De leden van deze vrijdenkersbewegingen behoorden in hoofdzaak tot twee sociale groepen: ambachtslieden en intellectuelen.

De vereniging “Les Solidaires”, met boekdrukker Brismée als leidende figuur, kwam in 1857 tot stand om een fonds voor burgerlijke begrafenissen te vormen. Uit “Les Solidaires” ontstond in 1860 “Le Peuple, association de la démocratie militante et socialiste”. Deze groepering gaf, van in 1861, het weekblad “La Tribune du Peuple” uit, waaraan Brismée, Hins, Verreycke, Steens, Janson en C. De Paepe meewerkten en waarin lange theoretische studies over het socialisme verschenen. “Le Peuple” had, buiten Brussel, ook nog afdelingen te Marchienne, te Jumet en te Patignies.

Daarnaast groepeerde de Brusselse vrijdenkersvereniging “La Liberté” vooral intellectuelen van radicaal-liberale huize, die zich echter steeds meer op socialistische ideeën (proudhonistisch) beriepen en waartoe o.a. Hect. Denis, Guill. de Greef en Vict. Arnould behoorden.

2) Er waren vakverenigingen. Te Brussel had men een menigte verenigingen van ambachtelijke arbeiders, die onderlinge hulp- en weerstandskassen organiseerden. Het betrof meestal kleine verenigingen van typografen, goudsmeden, zilversmeden, hoedenmakers, houtsnijders... Eensdeels kunnen deze organisaties als voortzetting van de voorkapitalistische gezellenverenigingen beschouwd worden, anderdeels als voorlopers van het moderne syndicalisme. Het waren zeker geen uitgesproken socialistische verenigingen, maar wel hadden de socialistische ideeën enige weerklank in hun gelederen.

Te Gent had het syndicalisme zijn rol reeds gespeeld bij het proletariaat van de grote textielnijverheid. In 1857 waren daar tot stand gekomen: de “Broederlijke Wevers” en de “Maatschappij van noodlijdende broeders” (spinners). Deze vakbonden hebben hardnekkige stakingen geleid (in 1857 en 1859). In 1860 werd ook nog een vereniging van metaalarbeiders gevormd. In 1862 sloten de drie genoemde vakbonden samen een “Werkverbond”, dat 166 wevers, 800 spinners en 600 metaalarbeiders groepeerde. Maar enkele maanden later viel het allemaal terug uiteen. Alleen de “Broederlijke Wevers” hielden nog zwakjes stand. Maar enige jaren later scheurde de groep “Vooruit” zich af, zodat er te Gent twee weversvakbonden kwamen.

Daarmee werd wellicht alles opgesomd wat er in België aan vakbeweging bestond.

3) Buiten alle organisatie om waren er, speciaal bij de Waalse mijnwerkers, af en toe massale stakingsbewegingen, momenten van zeer heftige, spontane uitbarstingen van klassenstrijd.

Bij de stichting van de IAA waren er geen Belgen aanwezig. Maar in de loop van het jaar 1865 werd contact opgenomen met een Brusselse groep proudhonisten, afkomstig uit de vrijdenkersbewegingen. In juli werd een afdeling gevormd van mensen die tot “Le Peuple” en “La Liberté” behoorden. Op de eerste conferentie van de IAA in september 1865 te Londen, kon de Belgische afgevaardigde C. De Paepe meedelen, dat men reeds 60 leden telde.

César De Paepe (1842-1890) werd in 1859 student in de rechten aan de ULB, maar moest, door de dood van zijn vader, zijn studies opgeven. Hij werd typograaf en trad in dienst bij Brismée, drukker van talloze socialistische boeken, tijdschriften en weekbladen. De Paepe huwde met de dochter van Brismée, liet zich enkele jaren later terug inschrijven als student in de geneeskunde en werd dokter.

Hij wordt als de belangrijkste theoreticus van het Belgisch socialisme uit deze periode beschouwd. Wat nog niet wil zeggen dat hij een groot theoreticus zou zijn. Hij was weinig origineel erg eclectisch. Aanvankelijk sloot hij zich aan bij het proudhonisme. Maar al heel vroeg trachtte hij hieraan de ideeën van Baron de Colins over het collectivisme door de Staat te verbinden. Later – na het verval van de Eerste Internationale – is hij overgegaan op de stellingen van de Duitse sociaaldemocratie (Gotha).

César De Paepe is in de congressen van de IAA als woordvoerder van de Belgische afdeling met heel veel gezag opgetreden. Alhoewel hij in dat kader, op bepaalde momenten, de politiek van Marx in de hand werkte, bleef de geest van het marxisme hem volledig vreemd. Hij behoorde inderdaad tot het geestelijk klimaat van de typisch 19de-eeuwse vrijdenkerij, die rechtlijnig het 18de-eeuwse rationalisme voort teerde: het geloof dat de Rede, de Logica, de Rechtvaardigheid, de Vooruitgang de geschiedenis zouden leiden.

In de Belgische socialistische beweging is hij, tot aan het einde van zijn dagen, opgetreden als verzoener, als bemiddelaar, als overbrugger van allerlei tendensen.

Tot 1867 bleef de Belgische afdeling van de IAA zeer beperkt. Maar stilaan groeide zij. Een hele reeks Brusselse arbeidersverenigingen sloten zich aan. In 1868 werd een afdeling te Gent gesticht; zij telde aanvankelijk slechts 18 leden, maar verwierf enige betekenis door de aansluiting van de twee weversbonden (“Broederlijke Wevers” en “Vooruit”).

Te Brugge ontstond er in 1868 een kern rond het blad “Peper en Zout”. Dat blad nam in 1869 de titel “Vooruit” aan en werd orgaan van de IAA.

Te Antwerpen had de schoenmaker Filip Coenen een “Volksverbond” gevormd, dat in 1868 bij de Internationale aansloot en een weekblad oprichtte: “De Werker”, dat eveneens orgaan van de Internationale werd.

Te Verviers werd in 1868 de bond “Les francs ouvriers” opgericht. Door de toetreding van deze bond verdubbelde het ledenaantal van de Internationale in ons land. “Les francs ouvriers” groepeerde arbeiders uit de metaalnijverheid en vooral uit de lakennijverheid. Kenmerkend voor de Vervierse arbeidersbeweging was de uiterste versnippering in een groot aantal heel kleine vakbondjes; de wolbewerkers bijvoorbeeld waren georganiseerd in zoveel weerstandskassen als er onderverdelingen waren bij de wolbewerking. “Les francs ouvriers” werd de overkoepelende organisatie, die vanaf 1868 het blad “Le Mirabeau” uitgaf, aanvankelijk proudhonistisch, later anarchistisch.

Uit Luik en Seraing sloten eveneens een paar – echter kleine – groepen aan bij de Internationale.

Tegen het einde van de jaren ’60 braken in Wallonië grote stakingen uit bij de mijnwerkers, bij de metaalbewerkers en in de lakennijverheid (o.a. in 1868 mijnstaking van “L’épine” te Montignies, 10 doden, 10 gekwetsten, 22 veroordeelden; in 1869 staking te Seraing, 1 dode; in 1870 staking te Verviers, een arbeider doodgeschoten, een baby het hoofd afgehakt en de soldaat die de sabelhouw toebracht, door de koning gedecoreerd!).

Naar aanleiding van die Belgische arbeidersstrijd publiceerde Marx, namens de A.R., volgende tekst: “Er is maar één land in de beschaafde wereld, waar men met begeerte en plezier iedere staking als voorwendsel aangrijpt om arbeiders te vermoorden. Dat unieke land is België, het modelland van het constitutionalisme, het knusse paradijs van de grondheer, de kapitalist en de priester... De Belgische kapitalist staat algemeen bekend om zijn vurige liefde voor de vrijheid van de arbeid. Hij is zo gesteld op de vrijheid van zijn arbeiders om gedurende heel hun leven voor hem te werken, zonder uitzondering van ouderdom of geslacht, dat hij iedere arbeidswet met verontwaardiging afwijst. Hij huivert bij de gedachte alleen dat een vulgaire arbeider pervers genoeg zou zijn om een hogere lotsbestemming te betrachten dan het verrijken van zijn meester, zijn natuurlijke overste. Naar zijn inzichten hoeft de arbeider enkel een domper te zijn, uitgeput door de arbeid tegen slecht loon; maar hij wil hem ook nog gedienstig, onderworpen, nederig van hart, kruipend voor de meester en de voorman. Vandaar zijn woeste haat tegen de stakingen. Voor hem is een staking een godslastering, de revolte van de slaaf, het signaal van de maatschappelijke ineenstorting. Geef nu in handen van die bevende kapitalist, wreed uit lafheid, de onverdeelde en ongecontroleerde handhaving van de absolute heerschappij, wat het geval is in België, en gij zult er u niet langer over verwonderen, dat in dit land de sabel, de bajonet en het geweer wettelijk en regelmatig functioneren als een instrument voor het neerdrukken van de lonen en het hooghouden van de winsten.”

Marx sloeg de betekenis van deze stakingen zeer hoog aan, beschouwde ze als de meest directe vorm van klassenstrijd, als reële basis van de arbeidersbeweging. Maar dat was niet het geval voor de proudhonistische kleinburgerlijke leiders van de Belgische sectie der Internationale. Zij stonden eerder afzijdig. Wel namen zij de beroering, die rond deze arbeidsconflicten ontstond, te baat om nieuwe groepen tot stand te brengen, overigens met succes: in het Henegouwse werden talrijke afdelingen gevormd – 42 in de streek van Charleroi, 7 in het Centrum en 10 in de Borinage. Meestal betrof het mutualiteiten-vakbonden van glasblazers, mijnwerkers en metaalarbeiders.

Voor het jaar 1870 wordt het getal van 70.000 leden van de Internationale in België vernoemd. Zeer waarschijnlijk is dat cijfer aanzienlijk overdreven.

In 1868 werd de Algemene Raad van de Belgische Afdeling van de Internationale opgericht. In feite zetelden er haast uitsluitend leden van de Brusselse afdeling in, intellectuelen en ambachtslieden, die een cenakel van ideologen vormden en zeer veel discussies voerden omtrent wat de toekomstige socialistische maatschappij zou moeten zijn. Zij bedreven intense propaganda, maar leidden geen reële arbeidersstrijd. Eug. Hins, een universitair, eveneens schoonzoon van Brismée, werd algemeen secretaris van de Belgische afdeling; hij behoorde tot de anarchiserende strekking.

* * *

De ideologische conflicten zijn bestendig geweest in de Eerste Internationale. In de eerste jaren ging het tussen de stellingen van Marx – overheersend in de A.R. – en die van de proudhonisten. Deze zagen alleen heil in de uitbouw van het mutualisme, stonden afwijzend tegenover de stakingen, verwierpen iedere politieke activiteit, verwierpen ook iedere tussenkomst van de Staat in de betrekkingen tussen arbeid en kapitaal (arbeidswetgeving, sociale wetgeving); zij waren van oordeel dat hierdoor de Staat – wiens afschaffing toch het doel was – zou geconsolideerd worden.

Marx vermeed zoveel mogelijk het openlijke conflict; maar de onenigheden kwamen onvermijdelijk aan de dagorde. Reeds in 1865 was dit het geval op de conferentie van de secretarissen der nationale afdelingen (tot een congres was het dat jaar niet gekomen). Trouw aan hun leermeester, die het nationaliteitsprincipe afwees, deden de Franse proudhonisten een resolutie voor het herstel van een onafhankelijk Polen verwerpen, vermits het hier een “politieke kwestie” betrof.

Op de vier volgende congressen was Marx niet aanwezig; maar steeds weer kwamen de proudhonistische stellingen in dispuut. Op het congres van Genève in 1866 slaagden Tolain en de Franse afvaardiging er in de staking als methode van revolutionaire strijd te doen verwerpen. Hun voorstel om in de A.R. enkel handarbeiders toe te laten (zodat Marx zich zou moeten terugtrekken) werd echter niet aanvaard. Inzake afwijzing van arbeidswetgeving werden de proudhonisten evenmin gevolgd. Op het congres van Lausanne in 1867 ging het o.a. over de aanwending al dan niet van politieke strijdmiddelen en over de vraag of socialisme betekent: 1) de bedrijven in het bezit van de arbeidende gemeenschap van ieder bedrijf op zichzelf of de bedrijven in het bezit van de ganse gemeenschap; 2) de grond privébezit of gecollectiviseerd, zoals door C. De Paepe werd voorgesteld. Ten einde de breuk te vermijden, werden de antwoorden op deze vragen zoveel mogelijk in het vage gelaten. Op het congres van Brussel in 1868 stonden de Franse proudhonisten – die ondertussen ook terrein in eigen land verloren hadden – duidelijk in de minderheid. Op voorstel van C. De Paepe sprak het congres zich uit voor collectivisatie van de grond, de mijnen, de spoorwegen en dit door dwang van het staatsgezag. Ook werd er stelling genomen inzake de dreigende oorlog tussen Frankrijk en Duitsland: gesteld werd “de staking der volkeren” tegen de oorlogvoerende regeringen, een wel hoogst onrealistisch ordewoord! Het congres van Bazel in 1869 vertoonde een drietal belangrijke aspecten: 1. de proudhonisten, die de kwestie van het grondbezit nogmaals stelden, werden verslagen; de collectivisatie van de grond werd met 54 tegen 4 stemmen als doel gesteld. 2. Hier trad voor de eerste maal de Russische anarchist Michael Bakoenin op het voorplan; dat kondigde een hernieuwde strijd aan. 3. Hier verscheen voor de eerste maal een nationale arbeiderspartij. Een afvaardiging van de Duitse Sozialdemokratische Arbeiterpartei. Daarmee werd reeds een volgende historische fase aangekondigd, die waarin de nationale politieke arbeidersorganisaties zouden geboren worden.

* * *

De Frans-Duitse oorlog is ontstaan, eensdeels op initiatief van Bismarck, kanselier van Pruisen, die in de oorlog tegen de Franse “Erbfeind” het middel zag om de Duitse staatkundige eenheid te voltooien. Het kwam er voor Bismarck echter op aan dat Pruisen en zijn bondgenoten door Frankrijk aangevallen werden, dat het Frankrijk was dat de oorlog verklaarde. Vandaar een reeks door Bismarck uitgelokte diplomatische incidenten die voor doel hadden Napoleon III te provoceren. Deze feiten waren toen slechts vaag gekend, wat een rol gespeeld heeft in de positie van de arbeidersbeweging.

Napoleon III is zo onvoorzichtig geweest zich te laten provoceren en verklaarde de oorlog op 19 juli 1870.

Het was de hoop van Napoleon III zijn gediscrediteerd regime door een schitterende overwinning te consolideren. Sinds enige tijd inderdaad, maakte het Tweede Keizerrijk een ernstige crisis door. Bij iedere verkiezing nam het aantal republikeinse mandatarissen toe. Die republikeinen, verkozenen van de grote steden, speciaal van Parijs, vertegenwoordigden in de eerste plaats de kleinere intellectuele bourgeoisie: advocaten, schrijvers en journalisten, ingenieurs, dokters. Maar zij verwierven tevens de aanhang van de lagere volksklasse: van de winkeliers-middenstanders, van de zelfstandige ambachtslieden die nog heel talrijk waren, van de loonarbeiders. De republikeinen verzamelden dus achter zich de ontevredenheid van de massa der arme mensen. Het begrip “republikeinen” was dan ook niet alleen een kwestie van staatsvorm, het had een democratische inhoud. De beroering groeide in het land; het gaf de indruk dat het niet meer in te tomen was: weekbladen, pamfletten, vergaderingen, meetings, manifestaties en ook belangrijke stakingen ondergroeven het prestige van het regime, iedere dag een beetje meer. Tegen de Franse afdeling van de IAA werden drie processen gevoerd, maar ieder proces was van aard om de invloed van de IAA nog uit te breiden. Om al deze redenen werd door Napoleon III en zijn omgeving de oorlog tegen Duitsland aangegrepen als een laatste wanhopige poging om het aanzien van het Tweede Franse Keizerrijk te herstellen.

Bij het uitbreken van de oorlog ontstond er wel enige verwarring in de Duitse arbeidersbeweging: – Duitsland werd aangevallen, dat leek iedereen duidelijk; – maar de bismarckpolitiek was niet minder militaristisch dan die van Napoleon III. In de Noord-Duitse Reichstag zetelden vijf socialisten, 3 van de Lassalle-partij, 2 van de Soc.Dem. Partij. Bij de behandeling van de oorlogskredieten op 19 juli 1870 stemden de 3 lassallianen voor. De 2 sociaaldemocraten – Liebknecht en Bebel – zagen maar één oplossing: de onthouding. Zij bedoelden daarmee een protest tegen de oorlogspolitiek aan beide zijden, maar zij wensten niet – door het afwijzen van de oorlogskredieten – de indruk te verwekken dat zij de aanval van Napoleon III goedkeurden.

Op 23 juli werd door de A.R. van de IAA (in feite door Marx) een boodschap aan de afdelingen overgemaakt. Hierin werd de situatie niet vanuit een pacifistisch, maar vanuit een revolutionair en democratisch standpunt ontleed: – de oorlog is defensief van Duitse zijde; – de Duitse eenmaking is op zichzelf een stap vooruit in de geschiedenis; – de taak van de Franse arbeiders is de omverwerping van het Keizerrijk; – de taak van de Duitse arbeiders bestaat erin, eenmaal het bonapartistisch regime ten val gebracht, zich in te spannen om de oorlog te beëindigen, zich te verzetten tegen iedere territoriale aanhechting.

Voor Napoleon III liep het op een beslissende nederlaag uit: op 2 september capituleerde hij te Sedan met een leger van haast honderdduizend man . Zodra dat bericht Parijs bereikte, deed zich een volksopstand voor. Op 4 september werd het bonapartistisch regime ten val gebracht, werd Frankrijk tot republiek geproclameerd en werd een Regering van Nationale Verdediging gevormd, samengesteld uit republikeinse afgevaardigden van Parijs.

De volgende dag deed de sociaaldemocratische partij van Duitsland een oproep om de oorlog te beëindigen: – de fase van de verdedigingsoorlog is voorbij; – annexaties (Elzas-Lotharingen) worden veroordeeld. Vier dagen later werden alle leden van het centraal bestuur der partij (behalve Liebknecht en Bebel, parlementair immuun) aangehouden onder beschuldiging van hoogverraad. Manifestaties te Leipzig, Berlijn, Augsburg en Nurnberg werden door de politie uiteengejaagd.

Hetzelfde standpunt werd, op dezelfde dag, in een tweede boodschap van de A.R. van de IAA (in feite Marx) verkondigd:
- de defensieve fase is voorbij, vrede zonder aanhechtingen. Deze boodschap was in hoofdzaak tot de Franse afdeling gericht;
- zij begroet de Republiek, stelt vast dat de Regering van Nationale Verdediging burgerlijk en weinig betrouwbaar is, maar “iedere poging om die regering ten val te brengen, nu de vijand haast voor de poorten van Parijs staat, zou waanzinnig zijn.”

In november kwam de Reichstag opnieuw samen voor de toekenning van ruimere oorlogskredieten. Ditmaal stemden de afgevaardigden van de beide arbeiderspartijen tegen.

Ondertussen ging de oorlog voort; de Duitse troepen bezetten heel Noord-Frankrijk; Parijs werd ingesloten. Weldra bleek dat de Regering van Nationale Verdediging defaitistisch ingesteld was, zich helemaal niet inspande om de oorlog met enige krachtdadigheid voort te zetten. Alleen Gambetta deed een poging om een drietal legers in de provincies op de been te brengen en daarmee Parijs te ontzetten. Die pogingen mislukten. Gambetta werd op honderd en één manieren tegengewerkt door al wat reactionair was in Frankrijk.

Voortzetting van de oorlog, nu een groot deel van de geregelde troepen krijgsgevangen zat, was alleen mogelijk door een volksoorlog, d.i. een strijd waarbij brede massa’s betrokken worden. De conservatieve krachten vreesden dat uit zo’n volksoorlog een revolutionaire stroming zou ontstaan, dat op zijn minst de republiek erdoor verstevigd zou worden. Dat was, naar hun gevoelen, erger dan de capitulatie en de aanvaarding van harde vredesvoorwaarden. Bonapartisten, monarchisten, de Kerk, de legerleiding, de hogere ambtenaren, de landelijke notabelen, de bourgeois... allen gaven er de voorkeur aan zo snel mogelijk te capituleren.

Nog tijdens de belegering van Parijs liet Bismarck, in de Spiegelzaal van de paleizen van Versailles, op 18 januari 1871, het één gemaakte Duitse keizerrijk uitroepen.

Tien dagen later, op 28 januari 1871, capituleerde de Franse regering. De wapenstilstand bepaalde: 1) het Franse leger moet zich overgeven behalve één divisie, 12.000 man, die in de hoofdstad blijft; 2) de Nationale Garde (een verdedigingskorps van vrijwilligers vanaf 4 september door de Parijse bevolking opgericht) blijft met haar bewapening eveneens als militaire formatie binnen Parijs behouden; 3) de Franse regering mag verkiezingen uitschrijven voor de samenstelling van een Nationale Vergadering.

Deze Nationale Vergadering kwam op 13 februari te Bordeaux samen. Zij was voor de tweederden samengesteld uit monarchisten. Heel Frankrijk door waren de notabelen er in geslaagd hun kandidaten te doen verkiezen. Alleen in de grote steden, en speciaal in Parijs, werden republikeinen verkozen. De Nationale Vergadering te Bordeaux stelde Ad. Thiers aan als hoofd van de regering.

Thiers ging naar Versailles, hoofdkwartier van de Duitsers, om met Bismarck te onderhandelen over de vredesvoorwaarden. Bismarck dicteerde zijn eisen: – Elzas-Lotharingen moest afgestaan worden; – Frankrijk moest een zeer zware oorlogsschade betalen; – de noordoostelijke departementen zouden door de Duitse troepen bezet blijven als waarborg tot betaling van de oorlogsschade. Deze heel harde condities werden door de meerderheid van de Nationale Vergadering aanvaard.

* * *

Hoe werd nu de positie van Parijs? Alle Parijse afgevaardigden waren republikeinen en hadden tegen het vredesverdrag gestemd. In Parijs was nog één divisie van het leger aanwezig, 12.000 man. Daarnaast was er de Nationale Garde als gewapende formatie.

De Nationale Garde omvatte enkele, zeer weinig, elementen van de bourgeoisie, veel kleinburgerij en een massa loonarbeiders. Welk beeld vertoonde de Parijse arbeidersklasse in die tijd? Er was een metaalbedrijf met 2.000 arbeiders, er waren twee confectiebedrijven (die voor het leger werkten) met 2 à 3.000 arbeiders en arbeidsters, er was een goudsmederij met 1.400 en een drukkerij met 650 loontrekkenden. Men telde een paar tientallen bedrijven met een personeel van 50 tot 200 eenheden. Maar, behoudens deze opsomming, behoorde de grote massa van de arbeiders nog tot de kleine ambachtelijke bedrijfjes. De concentratie van de arbeidskrachten in grote, kapitalistische bedrijven was nog maar bij de aanvang. Het proletariaat was geen homogene klasse en vertoonde overigens een grote verscheidenheid van ideologische stromingen, o.a. blanquisme, proudhonisme en marxisme (in veel mindere mate).

Thiers gaf er zich goed rekenschap van dat de Parijse arbeidersklasse een gevaarlijke revolutionaire haard geworden was, des te gevaarlijker doordat de Nationale Garde het karakter van gewapende arbeidersklasse aannam. Thiers wist ook dat Parijs geïsoleerd was. Zeker, er waren enkele grote steden, waar dezelfde geest als in Parijs leefde, maar daar was geen Nationale Garde aanwezig. En daarbuiten, in de kleinere steden en in de dorpen, stond de bevolking volledig onder invloed van de “notabelen”. Het staande leger kon dus ingezet worden om het geïsoleerde Parijs van buiten uit aan te vallen. Thiers’ doel was niet alleen Parijs te onderwerpen. Hij wilde het tot een gewapend conflict laten komen om de revolutionaire krachten fysiek uit te roeien...

Thiers zette een reeks provocaties op tegen Parijs.
1) Hij verleende de Duitse troepen toelating om op 1 maart met 30.000 man in Parijs te defileren voor de pas geproclameerde Duitse keizer. Gedurende drie dagen zouden de Duitse troepen enkele hoofdboulevards bezetten en zich dan terugtrekken. De bevolking van de “faubourgs” kwam in beweging om gewapend verzet te bieden. Hierbij trad voor de eerste maal het “Centraal Comité” in de openbaarheid. Dit Centraal Comité, samengesteld uit afgevaardigden van de “waakzaamheidscomités” der Nationale Garde, richtte een oproep tot de Parijse bevolking om geen geweld te plegen. Betoogd werd dat een gewapende strijd op een rampzalige nederlaag zou uitlopen. De raad werd gegeven om de straten, die op de boulevards met de defilerende Duitsers uitmondden, af te grendelen met barricaden. Deze raad werd opgevolgd en daarmee was het gezag van het Centraal Comité in feite gevestigd.
2) Thiers besloot de Nationale Vergadering van Bordeaux niet naar Parijs maar naar Versailles over te brengen, in de paleizen van Lodewijk XIV, die door Bismarck ontruimd werden. De uitsluiting van Parijs als hoofdstad beklemtoonde de bedoeling van de regering om Parijs als vijandig terrein te behandelen. “Décapiter et décapitaliser Paris” zegde Thiers.
3) Om aan te tonen dat de repressie begon, benoemde de regering als gouverneur van de stad, als hoofd van de Nationale Garde en als prefect van de politie, bonapartistische generaals. Op slag werden een zestal revolutionaire bladen verboden.
4) De regering besloot dat de wisselbrieven (wier betaling sinds het beleg van Parijs opgeschorst was) nu ineens moesten voldaan worden, goed wetend dat het zakenleven nog helemaal niet op gang gekomen was. Dat leidde in enkele dagen tijd tot 150.000 geprotesteerde wissels en een ernstige ontreddering van de handel.
5) Gedurende het beleg van Parijs was ook de betaling van de huishuur opgeschorst geworden. Nu werd bepaald dat in maart de huishuur opnieuw moest voldaan worden, plus drie maand achterstal.
6) Dan kwam de kapitale provocatie. Thiers besloot de kanonnen van de Nationale Garde op 18 maart te doen weghalen. Dat waren kanonnen door collecten bij het Parijse volk betaald. Een groot aantal bevond zich op de Butte de Montmartre. Zodra de troepen de hand wilden leggen op die buit, begon de beroering. Een paar uur later was de opstand in Parijs totaal. Op de meeste plaatsen weigerden de soldaten op de bevolking te schieten. Gevallen van verbroedering deden zich voor. Twee generaals werden gefusilleerd.

Thiers liet de troepen zo haast mogelijk uit Parijs terugtrekken Hij gaf er zich rekenschap van dat een paar dagen zouden volstaan om het geheel van de soldaten naar het revolutionaire kamp te doen overlopen. De verwijdering was reeds nu een hachelijke onderneming geworden; de bevelen van de officieren werden met blijkbare tegenzin opgevolgd. Ook de regeringsdiensten verlieten Parijs en vestigden zich te Versailles.

In de loop van de 18de maart kwam het bestuur van Parijs in handen van het Centraal Comité. Daarmee vestigde zich een regime, in de geschiedenis bekend als de Commune (18 maart – 28 mei of 72 dagen).

Hier situeerde Marx een eerste kritiek op de politiek van het Centraal Comité: hij betoogde dat de Nationale Garde onmiddellijk had moeten oprukken naar Versailles; Thiers beschikte toen over slechts 12.000 man, weinig betrouwbare troepen. Maar het Centraal Comité had de bekommernis zo “wettelijk” mogelijk op te treden en besloot een Algemene Raad te laten verkiezen. Dat geschiedde op 28 maart. Die dag werd de naam Commune officieel ingevoerd in herinnering aan de Commune van de Franse Revolutie. In de Algemene Raad, die 90 leden telde, vormden zich verschillende groepen: 1° – een groep jacobijnen, kleinburgerlijke intellectuelen, die de traditie van de Franse Revolutie en de revolutionaire democratie voorstonden; 2° – een groep onafhankelijke revolutionairen (o.a. A. Arnould); 3° – een groep blanquisten; 4° – leden van de IAA, sommigen meer proudhonist, anderen meer marxist, o.a. Varlin, de Hongaar Fränkel, de schilder Courbet.

De rode vlag werd symbool van de Commune. Het bestaande burgerlijke staatsapparaat werd ontbonden. Alle macht kwam aan de Algemene Raad, waarvan de leden ten allen tijde door de kiezers afstelbaar waren en wier wedde op maximum 6.000 F. bepaald werd. De Algemene Raad was tegelijkertijd wetgevend en uitvoerend (niet parlementair). De taken werden verdeeld onder verschillende Commissies, die hun besluiten aan de Algemene Raad voorlegden. Maar vooral werd er een poging ondernomen om veel bredere massa’s inspraak te bezorgen. Zo hadden bijvoorbeeld de syndicale organisaties hun vertegenwoordigers in de commissie voor arbeid en handel. Een dertigtal politieke clubs, waarin de vrouwen een zeer actieve rol speelden, waar het woord heel vrij was, bediscussieerden het werk van de Algemene Raad, maakten hun verlangens bekend. Een ganse reeks bladen gaven het woord aan hun lezers. Kortom, de Commune was een poging tot het instellen van de directe democratie.

De Commune heeft een reeks democratische maatregelen doorgevoerd: – scheiding van Kerk en Staat, – pensioen aan de weduwen van de leden van de Nationale Garde, – onwettige kinderen op voet van gelijkheid, – onttrekking van onderwijs aan Kerk en kloosters en instelling van gratis en verplicht lekenonderwijs, gratis rechtspraak, – afschaffing van het staande leger en vervanging door een volksmilitie. De Commune heeft ook een reeks schikkingen getroffen ten gunste van de arbeiders: – goede bevoorrading, – een gunstige regeling omtrent de huishuur, – de teruggave van panden door de Berg van Barmhartigheid, – bepaling van maximum aantal werkuren, – bepaling van minimumloon, – verbod van patronale boeten op het arbeidsloon...

De Commune is niet overgegaan tot vestiging van het socialisme of tot algemene nationalisatie. Eén maatregel nochtans ging duidelijk in de richting van het socialisme: de verlaten werkhuizen (veel bourgeois hadden de vlucht genomen) werden overgemaakt aan de arbeiders, die de zaak als coöperatief zouden beheren.

Marx heeft de Commune “dictatuur van het proletariaat” genoemd, d.i. heerschappij van de arbeidersklasse. Daarmee heeft hij de noot wel enigszins geforceerd. Maar het ging beslist toch in die richting: het was een regering in dienst van de arbeidersklasse en pogingen werden ondernomen om de rechtstreekse inspraak van het volk te organiseren.

De Commune heeft echter niet veel kunnen verwezenlijken, omdat ze direct in beslag genomen werd door de gewapende strijd. Deze begon op 3 april. Ondertussen had Thiers twee weken de tijd had om zijn positie militair te versterken. Hij had in allerijl de over Frankrijk verspreide troepen samengetrokken en beschikte begin april over 65.000 man. Overigens bekwam hij van Bismarck dat massa’s krijgsgevangenen vrijgelaten werden om ingelijfd te worden bij het leger van Versailles. Uiteindelijk kon Thiers 170.000 manschappen inzetten. De Nationale Garde, die Parijs verdedigde, telde 234 bataljons, ongeveer 80.000 man.

De uitval van 3 april tegen de “Versaillais” was een mislukking. In de loop van de volgende weken gingen de forten, die de Nationale Garde langs het zuiden, buiten de vestingen van Parijs, in handen had, één voor één verloren. Daarmee zat Parijs binnen zijn vestingen opgesloten in het defensief. De oostelijke helft werd geblokkeerd door de Duitse troepen, de westelijke werd door de troepen van Versailles belegerd en zeer intensief met artillerie bewerkt. Het bleek dat de Commune over heel moedige strijders beschikte, ook over verschillende bekwame officieren, maar niet over een centrale leiding, in staat een strategisch plan op te zetten en uit te werken.

Tot 21 mei hielden de “communeux” op de vestingen stand, maar die dag slaagden de troepen van Versailles erin langs het westen binnen te dringen. Daarmee begon “la semaine sanglante”; van west naar oost, van barricade tot barricade, van huis tot huis... tot op het kerkhof Père-Lachaise. Al wat in handen van de Versaillais viel, werd gefusilleerd. Op 28 mei viel het laatste kanonschot van de communards. Zij verloren wellicht 30.000 mannen en vrouwen in de straatgevechten. Dan volgde de repressie: 26 militaire gerechtshoven die ononderbroken tot 1873 functioneerden, 3.000 doodvonnissen, 7.000 deportaties, duizenden jaren gevangenisstraffen velden.

De Commune is in de revolutionaire traditie een van de meest inspirerende episodes van alle klassenstrijden gebleven.

Marx had voorzien dat de Commune zou mislukken, had ervoor gewaarschuwd. Hij oordeelde niettemin – eenmaal het zover was – dat alles moest in het werk gesteld worden om de zaak te steunen. Hij beschouwde als opdracht van de IAA de Commune (die door alle gevestigde machten van Europa als banditisme op grote schaal werd voorgesteld) op internationaal plan bij de arbeiders te verdedigen.

De Communards zelf beschouwden hun strijd als onderdeel van een internationale strijd. Fränkel, één van de belangrijkste politieke leiders van de Commune, de man die wellicht het dichtst de visie van Marx en Engels benaderde, was een Hongaar. De twee schitterendste officieren van de Nationale Garde waren de Poolse generaals Dombrowski en Wroblevski. Het is overigens uitgemaakt dat 500 à 600 Polen in de Commune streden. De Belgische arbeiders waren zo talrijk dat zij als een apart legioen aan verschillende gevechten hebben deelgenomen. Onder de 1.725 vreemdelingen, die achteraf werden aangehouden, telden men 737 Belgen. Onder de vrouwen, die in de Commune een leidende rol gespeeld hebben, dient Elisabeth Dmitrieff vermeld, een Russische, een marxiste.

Ten slotte dient nadruk gelegd te worden op het aandeel van de vrouwen in de Commune. Symbool was hierbij de anarchiste Louise Michel, een sterk bezielende figuur in die dagen van strijd voor menselijke waardigheid.

Waarom moest de Commune mislukken?
1) Wat haar ontbrak was de klare doctrine en de organisatorische kracht van een solide revolutionaire partij. Aan de Commune is niet de naam van één leidende figuur verbonden. Op geen enkel moment is het gekomen tot een zich scharen achter de naam van één vaandeldrager. Er waren tientallen leiders, maar geen van hen verwierf algemeen gezag en aanzien. Kortom, het is niet tot “personencultus” gekomen. De Commune is een strijd geweest tegen de tirannie, voor de menselijke bevrijding. Zeer bewust wilden de “communeux” (de naam die zij zichzelf gaven) geen nieuwe tirannie. In het blad van een politieke club lezen wij bijvoorbeeld: “Volk, regeer uzelf, door uw openbare bijeenkomsten, door uw pers. Volg van dichtbij diegenen, die u vertegenwoordigen, want zij gaan nooit te ver op de weg van de revolutie...” Dat verzet tegen het volgen van een leiding kan sympathiek voorkomen. Maar van het standpunt van de beweging was dat – in de concrete posities van dit moment – een zwakte. Er zijn nu eenmaal kritieke momenten in de geschiedenis waarin de verpersoonlijking van een beweging in een naam, een noodzakelijkheid is, een noodzakelijk kwaad voorzeker, maar een noodzakelijkheid. De macht, waartegen de revolutie optrad, is een gecentraliseerde organisatie. De spontaniteit van de beweging is de eerste voorwaarde voor een revolutie. Maar zij kan niet volstaan. Straffe organisatie is eveneens een vereiste.
2) Parijs was geïsoleerd. Wel is er heftige maar kortstondige strijd geweest in Lyon en Marseille, in St. Etienne en Narbonne, er zijn beroeringen geweest in nog enkele andere steden. Maar dat volstond niet. De boeren (bijna 70 % van de bevolking) bleven buiten de beweging.

De ervaring van de Commune is zeer belangrijk geweest bij de vorming van Lenins inzichten (cfr. Staat en Revolutie):
- geen revolutie zonder stevig georganiseerde partij met een gesloten doctrine;
- geen overwinning zonder bondgenootschap met de boeren;
- geen consolidatie van de revolutie zonder “dictatuur van het proletariaat”.

* * *

Het neerslaan van de Commune betekende de vernietiging van het enige revolutionaire krachtcentrum in Europa. Met de Commune is de beweging in Frankrijk, en daarmee een van de hoofdpijlers van de Internationale, in mekaar gestort.

Door de heersende machten in Europa werd niet de uitmoording va de Commune, maar werd de Commune zelf als een afschuwelijke en crapuleuze uitspatting afgeschilderd. De Commune werd bovendien voorgesteld als de uitvoering van een complot, door de Internationale op het getouw gezet. De IAA werd een geheimzinnige, duistere en zeer gevaarlijke macht toegeschreven.

Bismarck deed stappen om een internationale conferentie te houden ten einde de achtervolging tegen de IAA te coördineren. Met Oostenrijk is het tot bepaalde afspraken gekomen. De Spaanse regering drong aan in dezelfde zin. Paus Pius IX deed stappen bij de Zwitserse regering om de gevluchte communards uit te leveren aan de regering van Thiers, die verklaard had de leden van de IAA “met de middelen van de Spaanse inquisitie” te willen achtervolgen. Alleen de Engelse regering weigerde mee te doen aan de heksenjacht en verhinderde Bismarcks plan van internationale conferentie.

Achtervolgingen in Spanje, in Duitsland, in Oostenrijk hebben de IAA wel slagen toegebracht, maar haar ondergang geenszins veroorzaakt. Zelfs is het zo, dat de vijandige perskampanjes er in de eerste plaats toe bijgedragen hebben de IAA en Marx een algemene bekendheid in Europa te verzekeren. Overigens waren de persleugens zo grof en doorzichtig, dat het averechtse effect was de Internationale enorm aan prestige te doen winnen in de arbeidersklasse. In 1871-72 nam de aanhang van de Internationale toe in Spanje en Italië, in België en Engeland.

Niet de achtervolgingen, wel de innerlijke verdeeldheid heeft de IAA tot ontbinding gebracht. Het kwam inderdaad tot een scherp conflict tussen marxisme en anarchisme, tussen Marx en Bakoenin.

Michael Bakoenin, (1814-1876) stamde uit kleine Russische adel, was korte tijd officier, verliet die carrière om filosofie (Hegel) te gaan studeren in Moskou. Sedert 1841 woonde hij achtereenvolgens in Berlijn, Dresden, Parijs en Brussel. Te Parijs maakte hij kennis met Marx en Proudhon, tot welke hij zich sterk aangetrokken voelde. Nam deel aan de revoluties van 1848: was aanwezig bij de gebeurtenissen in Parijs, kort daarop in Praag, nadien in Dresden. Werd lid van de kortstondige revolutionaire regering in Dresden, werd gevangen genomen, ter dood veroordeeld, gegratieerd, uitgeleverd aan Oostenrijk, waar hij gedurende maanden geketend in een cel doorbracht. Werd dan uitgeleverd aan de tsaristische regering. Verbleef zeven jaar, in totale afzondering opgesloten, in de vestingen Peter en Paul en in Schlusselburg. Werd naar Siberië verbannen; ontvluchtte daar in 1860, reisde via Japan en Amerika naar Londen; was in 1863 betrokken bij de opstand in Polen; trad tot de Internationale toe in 1868. In 1871 agiteerde hij te Lyon ter ondersteuning van de Commune.

De dagelijkse syndicale strijd voor lonen en arbeidsduur, de strijd voor democratische hervormingen en sociale wetgeving, de typische inhoud van de proletarische strijd in de geïndustrialiseerde landen ... dat alles sprak Bakoenin niet aan. De directe revolutie, de vernietiging van de staat, de vrije associatie van productiegemeenschappen, dat was het programma van Bakoenin. Zijn anarchisme was: Proudhon + geweld. De enige methode was de gewapende aanval op de staatsmacht. Bakoenin hoopte daarvoor de nodige en voldoende steun te vinden bij elementen als ellendige boeren, gedeclasseerde bourgeois en de laagste lagen van de miserie (Lumpenproletariaat). Er was maar heel weinig nodig om hem te doen geloven dat de kans mocht gewaagd worden. Herzen zegde over hem: “Hij denkt dat de zwangerschap reeds in de negende maand is, als ze amper in de tweede gaand is.”

Bakoenin noemde Marx’ communisme “staatscommunisme” en betoogde “Communisme concentreert alle maatschappelijke macht in de Staat, leidt noodzakelijk tot centralisatie van de eigendom in handen van de Staat” ... leidt dus naar nieuwe vormen van tirannie. Alleen de directe vernietiging van alle staatsgezag vond genade in zijn ogen. Begrip voor historische fasen, voor de beperkte mogelijkheden aan iedere fase verbonden, had Bakoenin niet. Nergens is sindsdien de geschiedenis volgens zijn precepten verlopen.

Geen toeval is het dat Bakoenins aanhang speciaal in de nog voorkapitalistische landen te vinden was: in Spanje, in Italië, in Zwitserland (Suisse romande), waar de “Fédération jurassienne” het bolwerk van het anarchisme vormde.

De bedoeling van Bakoenin was zich meester te maken van de IAA. Daartoe heeft hij een geheime organisatie in de schoot van de Internationale tot stand gebracht. Marx wist dit zeer precies en was vast besloten zich daartegen tot het uiterste te verzetten.

In september 1871, op de beperkte conferentie van Londen (23 aanwezigen, waaronder 13 leden van de A.R. en 6 gedelegeerden uit België) werd, op voorstel van Marx en Engels, een resolutie aanvaard, waarin gesteld werd dat het proletariaat zijn eigen politieke formaties moest vormen. Het gold dus een oproep tot het vormen van arbeiderspartijen. Dat was een conclusie uit de ervaring van de Commune. Overigens heeft de ontwikkeling van de volgende decennia uitgemaakt dat deze visie “in de lijn van de geschiedenis” lag. Maar Bakoenin en zijn aanhangers verwierpen deze resolutie. Ze werd zeer heftig bestreden door de “Fédération jurassienne” onder leiding van James Guillaume, een volgeling van Bakoenin. De Londense resolutie was ook in strijd met de besluiten van het Italiaanse congres van Rimini (6 augustus 1871). De Italiaanse organisaties verbraken de band met de A.R. van de Internationale.

Achter dit verzet zat de invloed van Bakoenin. Zijn thema was: “het autoritaire optreden” van Marx; de A.R. is geen leidinggevend orgaan, de nationale afdelingen moeten volledig zelfstandig en onafhankelijk hun politiek bepalen; tegenover de centraliserende strekking van de A.R. moet een “vrij federalisme” vooropgesteld worden. Wat zich hier als principe aanbood, was in de grond slechts een tactische zet. Bakoenin was zeker niet minder “autoritair” als Marx. Het kwam er voor hem alleen maar op aan de invloed die Marx, dankzij het gezag van de Algemene Raad, kon uitoefenen, te dwarsbomen. Het ging over een dieper meningsverschil, niet over een organisatorische aangelegenheid.

Anderdeels had de Londense resolutie het nadeel niet te beantwoorden aan de inzichten van de Engelse trade-unionisten: de oprichting van een eigen arbeiderspartij lag totaal buiten hun visie; zij gaven er de voorkeur aan de arbeidersstemmen op de radicale liberalen uit te brengen.

Samenvattend kan men stellen: dat in Frankrijk de Internationale weggeveegd werd, dat in Oostenrijk de beweging door de achtervolgingen uiterst verzwakt was, dat de Engelse trade-unionisten in feite niet volgden en dat het met Bakoenin tot een open breuk gekomen was. Dat alles moest wel naar de ontbinding leiden. Zo ver kwam het in feite reeds op het Congres van Den Haag in september 1872, het eerste congres waarop Marx zelf aanwezig was.

Er waren 61 afgevaardigden opgekomen. Voor de eerste maal was ook de sectie van de Verenigde Staten vertegenwoordigd (o.a. door F.A. Sorge). De Belgische delegatie omvatte een zevental leden, o.w. Brismée en Eberhard uit Brussel, Coenen uit Antwerpen, Fluse uit Verviers, Herman uit Luik... Opvallend was de afwezigheid van C. De Paepe. Hij werd uit de delegatie geweerd omwille van zijn houding ten gunste van Marx’ stellingen. De Belgische leiding was wel niet uitgesproken Bakoenin-gezind, maar wenste wel de leidende functie van de A.R. tot niets te herleiden. De Italianen hadden geweigerd van te komen. Bakoenin was niet aanwezig, wel zijn medestander J. Guillaume van de “Fédération jurassienne”.

Marx had nog voldoende gezag op het congres van Den Haag om Bakoenin en Guillaume te doen uitsluiten uit de IAA. De Engelse en Belgische delegaties verzetten zich daartegen. Op het congres was ook een meerderheid te vinden om het gezag van de A.R. te verstevigen, door hem het recht te verlenen een nationale afdeling te schorsen. Onder de tegenstemmers bevonden zich weer de Engelse en Belgische delegaties. De noodzaak arbeiderspartijen te stichten werd met een ruime meerderheid aanvaard. Tenslotte werd voor het voorstel om de zetel van de A.R. van Londen naar New York over te brengen slechts een nipte meerderheid gevonden.

Het dient benadrukt dat de meerderheden voor de meeste resoluties slechts konden behaald worden dankzij de 16 stemmen van de A.R. Had Italië aanwezig geweest, dan ware het nog helemaal anders gelopen. Op grond van deze verhoudingen was Marx tot het inzicht gekomen dat de verdeeldheid te diep geworden was en dat men er misschien beter aan deed de IAA te ontbinden. Het overbrengen van de A.R. naar Amerika, d.i. het formeel laten voortbestaan van de organisatie, was in de eerste plaats bedoeld om te verhinderen dat Bakoenins aanhangers zich namens de IAA zouden kunnen betuigen. De formele ontbinding van de Eerste Internationale geschiedde slechts in 1876 (Congres van Philadelphia); in feite was ze toen reeds lang overleden.

* * *

Laten we nog even de anarchistische uitloper van de IAA volgen. Bakoenin heeft zich ingespannen om onmiddellijk een “antiautoritaire” Internationale op te richten, die overigens pretenteerde de Internationale te zijn. Gedurende korte tijd kon die aanspraak gerechtvaardigd lijken: door de “Fédération jurassienne” werd in september 1873 te Genève een congres samengeroepen, waarop vertegenwoordigers uit zeer vele landen aanwezig waren; uit Spanje, Italië, Zwitserland... en ook uit Frankrijk, Engeland en België.

Maar van reële samenhang was toch geen sprake meer: in Spanje en Italië overheerste de anarchistische stroming, – Duitsland volgde de weg van de sociaaldemocratie, – in België is het na 1873 tot een diepe inzinking en versplintering gekomen, – in Frankrijk was haast niets meer, in Engeland volgde men de weg van het trade-unionisme, – zelfs Guillaume verwijderde zich van Bakoenins stellingen: hij bleef de politieke strijd verwerpen maar verwierp tevens de gewapende opstanden en de politieke aanslagen en werd voorloper van het anarchosyndicalisme.

Een laatste congres van de “antiautoritaire” Internationale ging in 1877 te Verviers door, het centrum van de anarchistische stroming in België; maar dit congres had in feite niets meer te betekenen.

Een groep Belgische socialisten, op initiatief van C. De Paepe, heeft nog een poging ondernomen om de oude Internationale terug in het leven te roepen: in september 1877 werd te Gent een “socialistisch wereldcongres” gehouden, waaraan een grote volksmanifestatie (een betoging van “minstens tienduizend” volgens de organisatoren) gekoppeld werd en waaraan vertegenwoordigers van vele landen deelnamen, figuren van grote betekenis: Liebknecht, Greulich (Zwitserland), De Paepe, Bertrand, Anseele ... plus anarchisten, o.a. Kropotkin, geestelijke leider van het anarchisme na de dood van Bakoenin in 1876. De onenigheid met de anarchisten maakte iedere internationale organisatie onmogelijk. Alles wees er op dat de tijd ging aanbreken waarin de sociaaldemocratie de brede stroom van de arbeidersbeweging ging worden. Behalve in Spanje en (gedurende nog enige tijd) in Italië werd het anarchisme het kleine riviertje.

Het anarchisme in Italië beweerde aan te knopen bij de traditie van de geheime insurrectionele genootschappen van het “Risorgimento” (cfr. Carbonari). Maar de Italiaanse anarchisten gaven zich geen rekenschap van het grondige verschil met de vroegere periode: toen werd het gewapend optreden van de opstandelingen gedragen door een algemeen klimaat bij de massa; zonder deze massasteun belandt men in wanhopige avonturen.

Onder leiding van Costa, Cafiero en Malatesta, drie aristocraten die naar de arbeidersbeweging overgegaan waren, werd in augustus 1874 een opstand in Bologna gepland. De Italiaanse federatie beweerde toen 32.000 leden te tellen en haar sterkste afdeling bevond zich precies in Bologna. Van de duizenden, die de generale staf verwachtte, zijn er een paar dozijnen komen opdagen. De politie, die nauwkeurig op de hoogte was, sloeg toe nog voor er een schot gelost werd. Bakoenin, die bij de zaak betrokken was, is als pastoor verkleed naar Zwitserland gevlucht.

Nog een tweede poging tot machtsgreep gebeurde onder leiding van Cafiero en Malatesta. De zaak zou in april 1877 in het dorp Letino nabij Napels een aanvang nemen. De politie, die weer precies wist hoe laat het was, heeft het spelletje even laten begaan ... tot het gemeentehuis in brand stond. Toen achtte zij het anarchistisch optreden voldoende sensationeel om in te grijpen. De regering profiteerde van de gelegenheid om overal in Italië socialisten aan te houden. Costa (die niet meegedaan had) Was tot de conclusie gekomen dat dergelijk insurrectionalisme enkel naar de triomf van de reactie leidde.

Tegen het einde van de 19de eeuw verviel het anarchisme tot enkele sekten, die nog alleen de politieke aanslag, de individuele terreurdaad, als oplossing erkenden. Speciaal de Italiaanse anarchisten zijn meermaals sensationeel in het nieuws gekomen. Zij geloofden in de aanslag op de machthebbers; zij traden op als heldhaftige desperado’s, die in volle daglicht de dolk, de bom of het pistool hanteren, amper een poging doen om te ontvluchten. Zij geloofden dat hun theatraal en pathetisch gebaar ging werken els de vonk die de brand doet ontstaan, dat het neerslaan van de machtigen de omwenteling tegen de machthebbers ging ontketenen. In de regel mobiliseerden zij enkel de behoudsgezinde krachten... Enkele voorbeelden: – in 1894 werd te Lyon de Franse president Sadi Carnot, tijdens een plechtigheid, dodelijk in de buik getroffen door de dolk van Santo Caserio; – in 1897 werd de Spaanse eerste minister Canovas door de Italiaanse anarchist Michel Angiollilo neergeschoten; – in 1898 was het de beurt aan Elisabeth, keizerin van Oostenrijk, echtgenote van Frans-Jozef, om door een dolkstoot van Luigi Lucheni vermoord te worden; – koning Umberto I van Italië was al tweemaal aan de aanslagen van de Italiaanse anarchisten ontsnapt, maar in 1900 werd hij door vier revolverschoten van Gaetano Bresci geveld.

Hoofdstuk 6 - De Duitse sociaaldemocratie

Een eerste uitgangspunt was de stichting in 1863 te Leipzig van het Allgemeiner Deutscher Arbeiterverein door Lassalle.

Ferdinand Lassalle, (1825-1864) werd te Breslau geboren als zoon van een vermogend Joods koopman, studeerde te Berlijn, schreef werken over filosofie, economie en politiek. Lassalle was een schitterend stilist. Hij bewoog zich meestal in aristocratische kringen. Zo heeft hij zich jarenlang ingelaten met het ingewikkelde echtscheidingsproces van gravin von Hatzfeld tegen haar echtgenoot. Lassalle is geëindigd in een romantisch-aristocratisch avontuur: Fraulein von Dönniges, met wie hij een liefdesverhouding had, werd door haar vader gedwongen te huwen met graaf von Racovitza; Lassalle is met deze graaf in duel getreden en dat is fataal afgelopen in 1864.

Lassalle was aanvankelijk een radicaal, werd in 1848 medewerker aan de Neue Rheinische Zeitung, nam deel aan de revolutionaire beweging in Düsseldorf en maakte een gevangenisstraf door.

Door zijn kritiek op de liberale economisten kwam Lassalle tot de formulering van de “ijzeren loonwet”, d.i. het loon van de arbeider kan, in de kapitalistische verhoudingen, nooit het fysieke levensminimum overschrijden; syndicale loonstrijd heeft dus geen zin; de arbeiders moeten productiecoöperatieven oprichten. Daaraan moet Lassalles visie op de Staat verbonden worden: mits invoering van algemeen stemrecht zal men de Staat kunnen omvormen tot “volksstaat”, zal men hem tot instrument van sociale rechtvaardigheid kunnen ombouwen, zullen de arbeiders van de Staat hulp kunnen bekomen voor hun productiecoöperatieven. Ten slotte moet daarbij nog Lassalles visie betrokken worden op de politieke situatie in Duitsland: hij was voorstander van staatkundige eenmaking onder leiding van Pruisen; dat trok de aandacht van Bismarck; tussen Lassalle en Bismarck kwam het tot een uitgebreide briefwisseling en een zekere verstandhouding.

Lassalle kwam in contact met een arbeidersvereniging uit Leipzig, die hem vroeg een programma op te stellen. Hieruit ontstond in 1863 het “Allgemeiner Deutscher Arbeiterverein”, een gecentraliseerde, eerder autoritaire organisatie met als programma: – verovering van algemeen stemrecht; – oprichting van productiecoöperatieven met kapitaalsverstrekking door de Staat.

Na de dood van Lassalle kwam de partij onder leiding van een rijke burger uit Frankfurt, J.B. von Schweitzer.

Deze eerste arbeiderspartij in Duitsland was dus wel een zeer twijfelachtig geval. Niettemin dient vastgesteld dat het “lassallianisme” als stroming nog lang zou doorwerken in de Duitse arbeidersbeweging.

Tweede uitgangspunt was de stichting in 1863 van het Verband Deutscher Arbeitervereine. Ondanks de naam was het aanvankelijk veel meer een kleinburgerlijke dan een arbeidersorganisatie; het programma was radicaal-democratisch, niet socialistisch. Maar twee socialisten, Wilhelm Liebknecht (intellectueel uit Hessen) en August Bebel, (arbeider uit Keulen, autodidact) verwierven steeds meer invloed in de vereniging, wier sociale samenstelling zich trouwens wijzigde. Liebknecht en Bebel waren tot op zekere hoogte marxistisch georiënteerd. In 1868 schaarde het “Verband” zich achter het IAA. In 1869 – op het congres van Eisenach – werd de lijn doorgetrokken en gebeurde de omvorming tot Sozialdemokratische Arbeiterpartei. De grondbeginselen waren sterk geïnspireerd door de ideeën van de Eerste Internationale. De directe eisen betroffen vooral een reeks democratische hervormingen.

Als de Frans-Duitse oorlog uitbrak, waren Bebel en Liebknecht reeds afgevaardigden in de Rijksdag van de Noord-Duitse Bond. Bij de aanvang van de oorlog onthielden zij zich bij de stemming over de kredieten. Bij een tweede behandeling van de oorlogskredieten in november 1870 – ondertussen was de situatie volkomen veranderd – stemden Bebel en Liebknecht tegen (trouwens, ook de lassallianen deden dat). Achteraf veroordeelden zij de aanhechting van Elzas-Lotharingen en traden zij op als overtuigde verdedigers van de Commune.

* * *

Uit de overwinning op Frankrijk ontstond het een gemaakte Duitse Keizerrijk. Duitsland werd een Bondsstaat van 25 deelstaten (4 koninkrijken, 6 groothertogdommen, enz.); ieder van de deelstaten had een eigen regering met een eigen wetgeving in vele aangelegenheden.

De voornaamste centrale instanties waren de Bondsraad, de Rijksdag, de Keizer en de Rijkskanselier. De Bondsraad (Bundesrat) was samengesteld uit vertegenwoordigers van de regeringen der 25 deelstaten, met overwicht van Pruisen. De Rijksdag (Reichstag) werd bij algemeen mannelijk stemrecht rechtstreeks verkozen; zijn bevoegdheid omvatte de goedkeuring van de begroting en het stemmen van de wetten; maar de regering was niet verantwoordelijk voor de Rijksdag, kon niet door de Rijksdag ten val gebracht worden. De koning van Pruisen werd tevens Duitse Keizer (Willem I tot 1888, dan Willem II). De Keizer kon de Rijksdag ontbinden en stelde de Rijkskanselier aan, die tegenover hem verantwoordelijk was. De Rijkskanselier (tot 1890 Bismarck) werd door de Keizer aangesteld, was tegenover de Keizer en niet tegenover het Parlement verantwoordelijk. Hij stelde op zijn beurt staatssecretarissen aan,(eerder hogere functionarissen dan ministers) die tegenover hem verantwoordelijk waren. De Rijkskanselier was tevens minister-president van Pruisen. Het politieke regime van Duitsland kon derhalve gekenmerkt worden als een schijnparlementarisme. Duitsland had slechts een parlementaire façade.

Benadrukt dient ook het grote overwicht van Pruisen. De Pruisische grondwet van 1850, die tot 1918 behouden bleef, voorzag een Landtag. De kiezers waren in drie groepen ingedeeld: iedere groep omvatte de kiezers die samen 1/3 van de belastingen opbrachten (de eerste groep telde een honderdtal stemgerechtigden, de tweede groep een tienduizend, de derde groep honderdduizenden...); iedere groep had eenzelfde aantal groot-kiezers en deze verkozen de leden van de Landtag. De koninklijke macht in Pruisen werd, nog in 1910, door twee redevoeringen duidelijk gekarakteriseerd. In een rede van kanselier Bethmann-Hollweg werd de macht van de koning als “macht uit zichzelf” gekenmerkt en werd beklemtoond dat de Pruisische grondwet de notie van volksoevereiniteit niet kende. In de rede van Willem II werd onderstreept dat “deze kroon hem door Gods genade verleend werd en niet door Parlementen of volksbesluiten... Ik beschouw mezelf als instrument des Heren; zonder rekening te houden met allerlei vertegenwoordigingen ga ik mijn weg.”

Kwam daarbij de machtspositie van het leger. Het leger, hoogste uitdrukking van de vaderlandse gedachte, voornaamste school van het Duitse civisme (de geest van orde en tucht, de eerbied voor het uniform en het hiërarchisch gezag), machtsterrein bij uitstek voor de adel, elitekorps rechtstreeks door een eed aan de Keizer verbonden (geen eed aan de grondwet), ontwikkelde zich meer en meer tot een staat in de staat, naarmate Duitsland zich als imperialistische macht op het voorplan drong. De conservatieve geschiedschrijver Hans Delbruck betoogde: “de macht behoort aan de wapens, aan het leger, in dienst van de Keizer, en het is ondenkbaar dat het leger zich ooit aan het Parlement onderwerpen zou.”

Zeer gevat kenmerkt Marx het Duitse keizerrijk als “een militair despotisme, opgedirkt met parlementaire versierselen; een mengsel van feodale eigendom en bourgeoisie-invloed, een bureaucratisch bestel met politionele ondersteuning.”

De “camarilla” rond de Keizer, het staatsapparaat (regering en hogere ambtenaren) en het militair apparaat waren haast uitsluitend in handen van Junkers. Maar met de verassend snelle groei van de kapitalistische bedrijven begon ook de bourgeoisie meer en meer door te dringen in de sleutelposities van de staatsmacht. Overigens kwam het, tussen bourgeoisie en Junkers, tot symbiose: adellijke grootgrondbezitters begonnen in naamloze vennootschappen te participeren, huwelijksverbindingen kwamen tot stand.

De periode tussen 1871 en 1914 kan economisch gekenmerkt worden als een tijdperk van ‘kolossale’ expansie: Engeland werd economisch ingehaald en voorbijgestreefd; aan de vooravond van de wereldoorlog was Duitsland de eerste industriestaat van Europa. De concentratie van het kapitaal leidde tot de vorming van een reeks monopolistische “Konzerne”, met namen die een begrip geworden zijn: Gelsenkirchen A.G. (10 miljoen ton kolen in 1910) Zeiss (optische instrumenten), Krupp (82.000 arbeiders in 1914) Thyssen (metallurgie), Siemens (elektrische apparatuur), Bayer (microchemie), Badische Anilin (chimie), AEG (Allgemeine Elektrizitätsgesellschaft, 71.000 arbeiders in 1914), Daimler-Benz (ontploffingsmotoren).

* * *

Onderdrukking van de arbeidersbeweging is er in het Bismarckse Duitsland altijd geweest, niet altijd even scherp, maar bestendig reëel. Het coalitierecht bestond (sinds 1869), maar geen staking deed zich voor zonder repressie. In 1872 werd een hoogverraadproces tegen de socialistische leiders ingespannen: Bebel werd tot 3 jaar, Liebknecht tot 2 jaar veroordeeld.

De beide arbeiderspartijen groepeerden in de eerste jaren nog maar een kleine fractie van de snel groeiende arbeidersklasse; bij de verkiezingen van 1874 behaalden ze samen 352.000 stemmen, d.i. ieder ongeveer 3 % van de kiezers.

In 1875, op het Congres van Gotha, sloten de twee partijen samen en vormden de Sozialistische Arbeiterpartei Deutschlands. De grondbeginselen en het programma waren een vereenvoudigd en verwaterd marxisme, verweven met nog wat “lassalliaanse” elementen, o.a. de “vrije volksstaat”, productiecoöperatieven met staatshulp. Naar aanleiding daarvan schreef Marx zijn beroemde Kritiek op het programma van Gotha.

Van nu af begon de socialistische arbeiderspartij een macht in het Bismarckse Duitsland te worden. Bij de verkiezingen van 1877 behaalde zij 9 % van de stemmen, d.i. 493.000 kiezers en 12 mandaten. De partij beschikte over een dagblad Vorwärts. Naast de partijorganisatorisch los van haar, maar naar de geest er eng mee verbonden, begonnen de socialistische vakbonden tot ontwikkeling te komen.

Dat alarmeerde Bismarck, die naar middelen zocht om de socialisten buiten de wet te stellen. Maar de wijzigingen in het strafrecht daarvoor nodig, werden niet gemakkelijk aanvaard door de Rijksdag, zelfs niet na een eerste aanslag op de Keizer. Na een tweede aanslag echter kon Bismarck van de algemene ontroering profiteren om in de Rijksdag “uitzonderingswetten” (socialistenwetten) te bekomen. Deze wetten golden voor twee jaar, ze werden telkens, tot 1890, hernieuwd. Hierdoor werden de sociaaldemocratische organisaties verboden, hun vergaderingen, hun meetings, hun openbare manifestaties en hun pers. De syndicaten werden niet verboden, tenzij bleek dat ze socialistische ideeën verkondigden. Ook mochten er socialistische afgevaardigden in de parlementen zetelen, maar partijpropaganda voor hun verkiezing was verboden.

Politie willekeur kon nu ongebreideld ingezet worden: – 150 dagbladen, weekbladen en tijdschriften, 1.057 boeken werden verboden; – in 1888 had het gerecht reeds voor 831 jaar straffen uitgesproken; – een duizendtal personen werden uit hun stad verbannen; – vele militanten moesten hun toevlucht in de emigratie zoeken; – patroons dankten arbeiders af, die zij ervan verdachten socialisten te zijn, enz.

Aanvankelijk bracht dat ontreddering in de gelederen. Maar al snel werd de illegale actie georganiseerd. De congressen werden in het buitenland gehouden (Zwitserland, Denemarken). Het orgaan van de partij, het weekblad Der Sozialdemokrat werd eerst in Zürich, nadien in Londen uitgegeven onder de redactie van Ed. Bernstein. De verspreiding in Duitsland op 10.000 exemplaren werd waargenomen door een geheime organisatie “der Rote Feldpost”. Daarnaast werden ook legale middelen aangewend: vakbonden, zangverenigingen, turnverenigingen... De Neue Zeit, een tijdschrift onder de redactie van Karl Kautsky, dat zich als marxistisch-theoretische publicatie aanbood, maar openlijk niets met de socialistische partij te maken had, kon legaal verschijnen.

Ten einde de socialistische partij het gras onder de voeten weg te maaien, hanteerde Bismarck niet alleen de “zweep” maar ook het “klontje suiker”. Een sociale wetgeving kwam tot stand: – ziekteverzekering (1883), – ongevallenverzekering (1884), – ouderdomspensioen (1889), – invaliditeitspensioen (1889). Het waren matige voorzieningen, maar niettemin werd Duitsland daarmee, inzake sociale wetgeving, het meest gevorderde land van de wereld. Zulke politiek van sociale concessies kon maar alleen effect hebben, als de mensen zich niet bewust werden van de bedoeling die erachter stak, als zij het verband met de politieke achtervolging van de socialisten niet zagen. Bismarcks spel werd maar al te duidelijk doorzien zodat – ondanks alle hinderpalen – de sociaaldemocratie electoraal vooruitging. In 1881 behaalden zij slechts 312.000 stemmen; dat hing nog samen met de ontreddering van de eerste jaren, maar in 1884 steeg het verkiezingscijfer tot 459.000 en in 1887 bereikte de socialistische partij 763.000 stemmen. Overigens werd, vanaf 1886, de repressiepolitiek nog verscherpt door een wetgeving tegen vakbonden en stakingen. Tevergeefs, in 1890 telden de vakbonden ongeveer 300.000 leden, terwijl de stakingen in kracht en omvang toenamen. Het hoogtepunt was de algemene staking in het Ruhrgebied.

De nieuwe keizer (Willem II sinds 1888) en vele parlementsleden kwamen tot het inzicht dat de socialistenwetten de opgang van de beweging niet tegenhielden, integendeel. Het voorstel van Bismarck in januari 1890 om de uitzonderingswetten, die tot hiertoe om de twee jaar hernieuwd werden, definitief te maken, werd met grote meerderheid door de Rijksdag afgewezen. Daarmee eindigden deze wetten hun effect op 30 september 1890. Bij de verkiezingen dat jaar behaalden de sociaaldemocraten 1.427.000 stemmen. Datzelfde jaar ook kwam het tot een breuk tussen Keizer Willem II en Bismarck, die aftrad.

In de sociaaldemocratie had de twaalfjarige illegaliteit de radicalisering van de partij in de hand gewerkt. Het marxisme (vereenvoudigd en geschematiseerd) had zich stevig in het bewustzijn van de leden gevestigd. Dat kwam tot uitdrukking op het congres van Erfurt in 1891. De partij had zich nu geconsolideerd, verwierf het karakter van massapartij en K. Kautsky, de geleerde marxist bij uitstek van de Duitse sociaaldemocratie, kreeg de opdracht een nieuw programma op te stellen. De naam werd nu Sozialdemokratische Partei Deutschlands (SPD). De doctrine, die in de grondbeginselen samengevat werd, klonk marxistisch. De achtervolging, gedurende zoveel jaren, had het klassenkarakter van de Staat, zijn karakter van dictatuur van de heersende klassen, van instrument ter onderdrukking der arbeidersbeweging, als directe ervaring scherp in het licht gesteld. De “lassalliaanse” elementen (verbondenheid van de arbeidersbeweging met de nationale Staat) werden uit het programma verwijderd en vervangen door de gedachte van de omverwerping van de kapitalistische staat en van de burgerlijke heerschappij.

De directe eisen waren consequent democratisch: algemeen stemrecht incluis voor vrouwen, verkiezing van de voornaamste functionarissen, progressieve directe belastingen, referendum, lekenonderwijs, achturendag, Engelse week, verbod kinderarbeid onder de veertien jaar, oprichting van verkozen comités voor beheer van sociale voorzieningen.

Naast de partij ontwikkelden zich de syndicaten, de “freie Gewerkschaften”. Lange tijd waren zij verspreide lokale groepen gebleven zonder onderling organisatorisch verband. Maar na het syndicaal congres van 1892 te Halberstadt werd de samenbundeling van vakbonden per beroep in “centrales” systematisch doorgevoerd en werd het geheel onder leiding van een centrale commissie gebracht. De voorzitter hiervan, een groot organisator, werd Karl Legien. Het aantal leden steeg nu snel: 1/2 miljoen in 1900, 1 miljoen in 1904, 2 miljoen in 1910, meer dan 21/2 miljoen in 1912. Concurrerende christelijke vakbonden, door de overheid aangemoedigd, konden slechts in bepaalde gewesten vaste voet aan de grond krijgen, en waren weldra verplicht, tegen de oorspronkelijke bedoeling in, klassenposities in te nemen, bv. eveneens stakingen te organiseren. Rond 1913 telden zij 750.000 leden.

Een derde pijler van de socialistische beweging werd gevormd door de verbruikscoöperatieven, die in 1913 1.621.000 aangesloten leden telden.

Organisatorisch stonden partij, vakbonden en coöperatieven apart van elkaar. Maar de partijleden werden lid van de andere twee organisaties en het waren de vooraanstaanden van de partij die de leidende functies in vakbonden en coöperatieven bekleedden, terwijl ook het omgekeerde waar was.

Rond die centrale organisaties ontwikkelden zich vrouwenbonden, jeugdbewegingen, culturele verenigingen, turn- en sportkringen, enz. Geen enkel land kende een socialistische arbeidersbeweging met zulke machtige organisaties, die bovendien zo buitengewoon degelijk beheerd werden. Tegen het einde van de 19de eeuw verscheen de Duitse sociaaldemocratie als de meest prestigieuze afdeling van de Tweede Internationale.

* * *

Met de uitbouw van de organisatie, rond de eeuwwisseling, begon een ideologische wijziging in te treden, een verschuiving van revolutionaire houding naar reformisme. Hier nam een proces van diepe ideologische beïnvloeding door de bourgeoisie een aanvang. De idee van “omverwerping” van het kapitalisme wijzigde zich in “amenderen” van het stelsel. Praktisch zou dat uitlopen op integratie in het kapitalistische regime.

Men begon in de Duitse sociaaldemocratie het marxisme te “herzien”. De belangrijkste woordvoerder van dat revisionisme was Eduard Bernstein die in 1899 – met zijn boek Die Voraussetzungen des Socialismus – een reeks punten uit de doctrine van Marx betwiste, de revolutie als doel afschreef, als enige opgave voor de arbeidersbeweging een stel verbeteringen van de levensvoorwaarden vooropzette. Hij vatte dat alles samen in zijn conclusie: “Het einddoel is voor mij niets, de beweging is alles.”

Bernstein werd op het theoretische plan heftig bestreden door Kautsky, die het “orthodoxe” marxisme verkondigde (weinig dialectisch). Punt voor punt werden de stellingen van Bernstein, aan de hand van uitgebreid statistisch materiaal, weerlegd.

Bernstein stelde het perspectief van het geleidelijk “Hineinwachsen” van het socialisme in de kapitalistische maatschappij. Kautsky stelde de vraag hoe het mogelijk is in een door en door autoritair, militaristisch en monarchistisch Duitsland te durven beweren dat men op weg is deze machtsstructuren met vreedzame en wettelijke middelen geleidelijk aan te tasten. Stellen we dat de socialisten een absolute meerderheid in het Parlement zouden verwerven en dat ze het Parlement tot een reële macht zouden willen maken om daarmee de heerschappij van de Junkers en de bourgeoisie te overwinnen ... de heersers zouden niet aarzelen om met bruut geweld, buiten alle wettelijkheid, de openlijke dictatuur in te stellen, o.a. met behulp van het leger. “Een luitenant en twaalf soldaten volstaan om de Rijksdag uiteen te jagen.” Kleine concessies kunnen bekomen worden, maar zodra men de essentie van de macht wil aantasten, wordt er hard teruggeslagen.

Op het Congres van Hannover in 1899 werden de stellingen van Bernstein afgewezen. Bernstein zelf werd nochtans niet uitgesloten en dat is kenmerkend voor de situatie, te meer als men bedenkt dat Bernstein ongestoord voortging met de verkondiging van reformistische zienswijzen. Het revisionisme werd officieel verworpen, maar in de praktijk paste men het toe. Opportunisme en reformisme werden de reële kenmerken van de beweging.

Het verschijnsel was vrij algemeen. De Duitse sociaaldemocratie was geen uitzondering. Vrijwel alle socialistische partijen van Europa werden door dezelfde tendens aangegrepen. De verklaring van dit verschijnsel is wellicht het meest kapitale probleem uit de geschiedenis van de arbeidersbeweging. Omdat de houding van de Duitse sociaaldemocratie tenslotte (in 1914) het meest beslissend geweest is voor alle partijen van de Tweede Internationale, past het – op dit punt van het verhaal gekomen – enige elementen van een antwoord op te sporen.

Men kan vooreerst de vraag stellen, waarom men officieel de stellingen van Kautsky bleef huldigen, waarom men de revolutionaire frase bleef behouden.

1. In Duitsland was het marxisme dieper en breder, in de gelederen van de arbeidersbeweging gevestigd als in de meeste andere landen. Een openlijk verloochenen van de revolutionaire uitgangspunten werd als “verraad” aangevoeld en dreigde aan de basis de steun van de revolutionaire elementen (meestal zeer actieve militanten) te doen verloren gaan voor de beweging.

2. Er was ook de erkenning dat het evoqueren (bij gelegenheid) van het socialistisch toekomstideaal van aard was een zekere dynamiek aan de beweging te verlenen; een beweging zonder bezielend perspectief verliest alle stuwkracht.

3. Tenslotte kan het inschakelen – als het past – van revolutionaire taal, d.i. een bedreiging, de bourgeoisie aansporen tot ruimere concessies.

De hoofdvraag blijft natuurlijk: waarom de triomf van het reformisme?

1. Een eerder oppervlakkige interpretatie van het marxisme had de hoop gewekt dat het kapitalisme, verstrikt in eigen contradicties, binnen afzienbare tijd, eigenlijk uit zichzelf, machteloos zou worden om te blijven functioneren, derhalve onvermijdelijk, historisch onafwendbaar zou ineenstorten. Maar de historische ervaring bracht het besef dat het kapitalisme zeer machtig bleef, geen teken van ineenstorting vertoonde. De angst om die macht reëel aan te vallen deed zoeken naar compromissen. Een politiek van compromissen met een zeer machtige tegenstander loopt onvermijdelijk uit op opportunisme.

2. De omvang van de organisatie heeft een soort “arbeidersaristocratie” voortgebracht, een massa bureaucraten, wier militantenloopbaan in een persoonlijke promotie resulteerde. Het betreft mensen die zetelen in parlementen, in gemeenteraden en sociale organismen, of die als betaalde functionarissen zetelen in het bestuur van de partij, van de vakbonden, van de coöperatieven, enz. Zij hebben, min of meer op voet van gelijkheid, dagelijkse omgang met de grotere en kleinere machtsdragers van het regime, met wie zij de praktijk van het compromis bestendig bedrijven. Voor mensen, die enige jaren voordien nog als leprozen behandeld werden, wordt dat als een zeer grote overwinning genoten. Deze functionarissen van de arbeidersbeweging voelen zich deelachtig aan de macht en worden door de machthebbers geestelijk besmet.

Komt daarbij dat deze functionarissen kinderen hebben, zoons die wellicht studeren. Dankzij de contacten van de vader kunnen die zoons voordelig geplaatst worden...

Om al deze redenen wensen de grotere en kleinere “bonzen” van de sociaaldemocratie de zo moeizaam opgebouwde organisaties, basis van hun positie, niet in het gedrang te brengen door een revolutionaire politiek, die hun als een gewaagd avontuur voor komt. De organisatie wordt doel op zichzelf. Tegen het einde van de periode in dit hoofdstuk beschouwd, telden de sociaaldemocratische organisaties 15.000 bezoldigde militanten; ongeveer 20.000 sociaaldemocraten zetelden in gemeenteraden, Landtage, enz. Wat een roeping was, is voor velen een beroep geworden. Laten we de organisatie die ons voedt, die ons een zeker sociaal aanzien, zelfs enige machtspositie verstrekt, hoeden voor onbezonnen optreden.

Meestal bekommeren deze bureaucraten zich heel weinig om theoretische problemen. Dat laten ze aan geleerden als Bernstein en Kautsky over. Zij, de arbeidersleiders, zijn realistische organisators, zijn doeltreffende administrators.

Zij worden “bourgeois” in hun levens- en denkwijze. Waarom zouden, mits sociale wetgeving en deftig loon, niet alle arbeiders de conditie van kleine bourgeois kunnen verwerven? In een welvarend kapitalisme moet dat mogelijk zijn.

3. Het is nodig sociologisch dieper te graven. In laatste instantie heeft de arbeidersklasse de leiding die zij verdient, d.i. de leiding die aan haar eigen geesteshouding beantwoordt.

De arbeidersklasse wordt bestendig – niet alleen langs de Kerk, de school en de pers – maar door de productieverhoudingen zelf waarin zij arbeidt en leeft, ideologisch beïnvloed door de bourgeoisie. De arbeidersklasse is haar strijd begonnen – het kon niet anders – om meer loon en betere arbeidsvoorwaarden. De enorme economische expansie, gecombineerd met de eisenstrijd van de arbeidersbeweging, leidde naar langzame, maar toch voelbare materiële verbetering voor tamelijk brede lagen van de arbeidersklasse. Die verbetering werd ervaren als een verworvenheid. Men voelde zich in opgaande lijn. Waarom zou die opgaande lijn (binnen het bestaande systeem) niet rechtlijnig blijven oplopen? Het waren dus de resultaten zelf van de economische strijd, die ertoe bijdroegen om de bourgeoiswaarden te doen binnendringen in het bewustzijn van de arbeidersklasse: meer geld verdienen, promotie bereiken (althans voor de kinderen). Het reformisme is ten slotte niet meer of niet minder dan een demagogische (d.i. door vleierij nog aanwakkerende) aanpassing van de beweging aan de doorsnee mentaliteit van de arbeidersklasse in haar dagelijkse sleur. Het is foutief te menen dat de arbeidersklasse in al haar geledingen bestendig revolutionair zou zijn. De klassenbewuste arbeidersklasse als bestendig revolutionair gegeven is een mythe.

Toch is het revolutionaire bij de arbeiders potentieel aanwezig. Telkens een deel van de arbeidersklasse in strijd komt, zien we die potentialiteit zich actualiseren. Het kan objectief ook niet anders, omdat bij iedere eisenstrijd de arbeidersklasse frontaal met de kapitalisten in botsing komt. De arbeidersklasse kent dus revolutionaire momenten. Zulke momenten doen zich bestendig voor, nu hier, dan daar, bij bepaalde delen van de arbeidersklasse (in bepaalde bedrijven, bedrijfstakken, gewesten). Af en toe zelfs worden veel ruimere massa’s door de strijd aangegrepen. Beslissend in zulke momenten is het optreden van de leiding der arbeidersorganisaties. Nu is het een feit dat de reformisten zich precies op die beslissende momenten ingezet hebben om de beweging af te remmen en te verlammen. Er is bewust en berekend gedemobiliseerd geworden. Dat is zeer erg; het breken van het elan op de revolutionaire momenten brengt een demoralisatie mee, die jaren kan aanhouden. Het is dus objectief juist dat de reformistische leiders als agenten van de bourgeoisie opgetreden zijn.

* * *

Revolutionaire frase, opportunistische praktijk. Deze dubbelzinnigheid nagaan aan de hand van een drietal problemen, waarmee de beweging in de periode vóór de Eerste Wereldoorlog geconfronteerd werd, is de bedoeling van volgende paragrafen.

1. Algemene politieke staking.

Op het partijcongres van 1905 stond dit thema centraal in de discussies. Dat was begrijpelijk. De revolutie in Rusland van 1905, die een enorme weerklank in Duitsland kende, was ontstaan uit zeer machtige stakingen. Overigens deed zich, begin januari 1905, bij de mijnwerkers van de Ruhr de grootste staking uit de Duitse geschiedenis voor: 215.000 “freigewerkschaftliche”, christelijke, liberale en ongeorganiseerde arbeiders namen er aan deel. De staking, die ondanks de syndicale leiding uitgebroken was, werd op 9 februari op een slecht compromis door het vakbondsbestuur beëindigd.

Vertegenwoordiger bij uitstek van het rechtse opportunisme was K. Legien, voorzitter van de Centrale Syndicale Commissie. Ondanks zijn verzet (“algemene staking = algemene dwaasheid”) en dat van Bernstein, spraken de congresleden van 1905 zich – zij het wat aarzelend – uit ten gunste van het wapen der algemene staking.

Maar de revolutie in Rusland werd onderdrukt en op het Duitse sociaaldemocratische congres van 1906 was het de stelling van de reformisten die het haalde; bepaald werd dat partij én syndicaten gelijke beslissingsmacht hadden, dat iedere beslissing gemeenschappelijk moest genomen worden. Gezien de positie van de vakbonden, betekende dat praktisch de afwijzing van de algemene politieke staking, de overwinning van Legiens stelling.

2. Het kolonialisme. 

De SPD was er natuurlijk tegen, maar betuigde zich meestal weinig actief en liet toe dat sommige van haar leidende voormannen zich kordaat voor het kolonialisme uitspraken. Bernstein bijvoorbeeld was voor de verdeling van China; ter gelegenheid van de expeditie tegen de Boxeropstand in 1900 betoogde hij: “Het zou onzinnig romantisme zijn aan de on-cultuur (bedoeld werd: de Chinezen) het recht toe te kennen een onoverkomelijke muur op te richten tegen de handel met de beschaafde wereld.” In verband met de kolonisatie in Afrika beweerde hij: “Een hogere beschaving bezit een hogere aanspraak op de grond (van de wilden).” Op het congres van Dresden in 1903 verklaarde hij: “tegenover het passief van de koloniale gruweldaden weegt het actief van de voordelen zwaarder door in de balans.” Calwer, leider van de syndicale school, zegde vlakaf: “Als socialist kan ik de koloniale expansie van het Duitse kolonialisme begroeten”. Anderen rechtvaardigden het kolonialisme op grond van demografische behoeften. (Alles tezamen in 1914 10.000 Duitsers in de koloniën!) Nog meer rechts dan Bernstein en Calwer ageerde de groep van de “socialisten-imperialisten”.

Als in 1904 in Zuid-West-Afrika (Namibië) door de Duitse troepen een ware uitroeingscampagne tegen de opstandige Herreros ondernomen werd, was het protest van de socialisten zeer heftig. In de Rijksdag stemden ze tegen de kredieten. Doordat ook de Centrumpartij (om redenen die de hare waren) tegenstemde, werden de kredieten niet ingewilligd. Hierop ontbond de Keizer de Rijksdag. Nieuwe verkiezingen, de zg. “Hottentottenverkiezingen” werden gehouden, waarbij het Duitse volk door een stortvloed van nationalisme en chauvinisme overspoeld werd. Resultaat: voor de eerste maal sinds 1884 onderging de socialistische partij een nederlaag; het stemmenpercentage daalde van 32,6 naar 29,5 %. Hier werd bewezen dat de heersende machten de socialisten het terrein ideologisch konden betwisten. De Keizer triomfeerde. Ook de reformisten in de partij wonnen veld: zij weten de schuld van de nederlaag aan de “negatieve koloniale politiek” en eisten een “positieve” houding inzake het kolonialisme.

3. Het imperialisme en de oorlog.

De socialisten waren, vanzelfsprekend, antimilitarist, tegen de oorlog, voor de vrede. Maar al heel vroeg werd de nodige ideologische inkleding gevonden om zich in te schakelen. Als het nl. tegen Rusland ging (hier kon men heel nadrukkelijk teksten van Marx inroepen!), d.i. als het tegen het autocratisch tsarisme ging, dat de revolutie van 1905 zo brutaal neergeslagen had, als het ging tegen het reactionaire tsarisme, dat een gevaar voor de democratie betekende ... dan was het voor de solisten eigenlijk een democratische plicht, een progressistische daad van bevrijding, mee op te rukken in de oorlog. Die stelling kwam bijzonder goed van pas in het kraam van het Duits imperialisme, dat de oorlogshaat speciaal tegen Rusland oriënteerde, daarbij aansluitend op de historische “Drang nach Osten”.

Ten overstaan van de oorlogsvraag vormden zich drie strekkingen in de SPD.

a. Rechts werd geleid door Bernstein en vooral Noske, die in 1907 in de Rijksdag verklaarde: “In geval van oorlog zullen de socialisten hun militaire plicht doen, zoals de andere Duitsers.”

b. Centrum: Bebel en Kautsky spraken zich principieel heel klaar tegen de oorlog uit, maar vermeden het precieze actiemiddelen voorop te stellen; overigens helden zij, naarmate het gevaar zich klaarder aftekende, meer en meer over naar de rechtse posities.

c. Links: K. Liebknecht, die in 1907 om zijn brochure Militarismus und Antimilitarismus van hoogverraad beschuldigd werd en 18 maanden gevangenis opliep. R. Luxemburg, die begin 1914 om haar antimilitaristische actie tot één jaar veroordeeld werd.

Het congres van Jena in 1913 werd een overwinning voor de rechtse tendens. De parlementaire fractie had een verhoging van de militaire kredieten gestemd en het congres keurde dat goed, onder voorwendsel dat deze kredieten door rechtstreekse belastingen zouden opgebracht worden, “verwezenlijking van een socialistische eis.” Tevens werd de thesis van algemene staking in geval van oorlog met een grote meerderheid verworpen, onder motivering dat de ongeorganiseerde massa’s niet zouden volgen.

Van nu af werd het duidelijk dat de sociaaldemocratie niets doeltreffends tegen de oorlog zou ondernemen. Wel waren er, einde juli 1914, na oproep van zekere socialistische partijafdelingen, reusachtige manifestaties voor de vrede in een reeks Duitse steden. De omvang en de geest van deze manifestaties hadden als vertrekpunt voor een serieuze poging kunnen aangewend worden. Maar Kanselier Bethmann-Hollweg begon met eerst de oorlog aan Rusland te verklaren (1 augustus 1914) en wist precies waarom: “Anders zou ik de sociaaldemocratie niet meekrijgen” zegde hij. En inderdaad, de sociaaldemocratie marcheerde in blok; zij stelde het voor alsof Hindenburg de testamentuitvoerder van Marx en Engels werd. Op 4 augustus stemde de ganse SPD-fractie in de Rijksdag de oorlogskredieten.

Deze houding betekende:

- het verraad aan alle idealen van het socialisme;

- het failliet en de ontbinding van de Tweede Internationale;

- de oorsprong van de linkse afsplitsing in de oorlog.

Het argument luidde: als we tegen de oorlog stelling nemen, zullen we niet gevolgd worden door de massa van het proletariaat. In hoeverre was dat juist? De vakbonden telden 21/2 miljoen leden; de partij had 1.086.000 leden; bij de laatste verkiezingen (1912) behaalde de SPD 4.250.000 stemmen; in de Rijksdag telde zij 110 afgevaardigden (op 397) en vormde zij de grootste parlementaire groep. Natuurlijk was de electorale aanhang zeer ongelijk van gewest tot gewest: veel minder op het platteland, relatief weinig in het proletarische maar katholieke Essen (28 %), veel meer in het protestantse Saksen (55 %) en in de grote steden (Hamburg 61 %, Berlijn 75 %).

Daartegenover telde de arbeidersklasse ongeveer 7 miljoen kiesgerechtigden. We mogen dus besluiten dat de SPD numeriek ruim voldoende omvatte om het geheel van de arbeidersklasse te mobiliseren. Heel grote bewegingen in de geschiedenis zijn met een veel kleinere georganiseerde kern tot stand gekomen.

Beslissend is echter niet zozeer die numerieke verhouding, maar de geestesgesteldheid van de massa’s. Het is evident dat zeer ruime lagen van de arbeidersklasse diep doordrongen waren van chauvinisme, imperialisme, militarisme, eerbied voor de Keizer, ontzag voor het gezag, enz. Het is klaar dat die geestesgesteldheid ook doorgedrongen was tot in de gelederen van de vakbonden en de partij. De oorlogsgeestdrift is een stroming geweest die alles meesleurde. Indien de SPD kordaat stelling genomen had tegen de oorlog, zou ze zeker in een positie van geïsoleerdheid geraakt zijn. Alles wijst er op, dat het isolement slechts tijdelijk zou geweest zijn.

Hoofdstuk 7 - De arbeidersbeweging in Frankrijk ten tijde van de Derde Republiek

De Derde Republiek werd door het opstandige Parijs tijdens de Frans-Duitse oorlog geproclameerd. Maar de grondwet van de Derde Republiek werd eerst – na een lang en gecompliceerd parlementair spel- in 1875 door de Nationale Vergadering vastgelegd. In deze Nationale Vergadering hadden de monarchisten een tweederde overwicht. Toch werd een meerderheid – zij het dan van één stem – gevonden om een republikeinse grondwet goed te keuren; een deel van de monarchisten heeft dus met de republikeinen meegestemd.

Hoe dat te verklaren? Vooreerst waren de monarchisten onderling verdeeld in bonapartisten, legitimisten en orleanisten. Overigens moesten zij rekening houden met de algemene stroming in het land: de republikeinen wonnen bestendig terrein, dat bleek uit de verkiezingen. Ten slotte, de monarchisten die voor de grondwet stemden, aanvaardden haar om de uiterst conservatieve structuur die zij het land bezorgde: de grondwet voorzag niet alleen een President en een Kamer, maar ook een Senaat.

De President werd voor 7 jaar aangeduid door de verenigde Kamer en Senaat. De Kamer telde 600 leden voor 4 jaar bij algemeen stemrecht verkozen. De Senaat telde 300 leden en de samenstelling was er op berekend om het monarchistisch overwicht te waarborgen: 1.) 1/4 of 75 leden werden voor het leven aangeduid door de nog zetelende leden van de Nationale Vergadering; deze groep “inamovibles” zou door coöptatie aangevuld worden; 2.) 3/4 of drie groepen van 75 leden werden verkozen door departementele kiescolleges, ieder omvattend: – de parlementsleden van dat departement, – de “conseillers généraux”, d.i. leden van departementele raad, – één afgevaardigde per gemeente. Een dorp van enkele honderden inwoners was dus even ruim in het departementele kiescollege vertegenwoordigd als bv. Lyon of Marseille, terwijl Parijs niet één afgevaardigde had. Verwacht werd dat de kleine gemeenten conservatieve dorpsnotabelen zouden aanduiden, zodat de departementele kiescolleges voor een ruime meerderheid van monarchistische senatoren zouden zorgen. Aldus moest de Senaat het sluitstuk worden dat de republikeinse meerderheid van de Kamer de weg zou versperren. Het hele opzet ging van de veronderstelling uit dat het platteland de voorkeur aan monarchisten zou blijven schenken. Dat is een misrekening geworden: al heel snel begonnen ook de dorpen republikeins te worden, zodat in 1879 ook in de Senaat de monarchistische meerderheid verloren ging. De nieuwe president, Jules Grévy, een militant republikein, zette zich actief in om de republiek te consolideren. In de jaren die volgden werd de Marseillaise opnieuw het nationale hymne, werd 14 juli de nationale feestdag. Een grondwettelijke beschikking bepaalde dat de groep “levenslange” senatoren niet langer door coöptatie zou aangevuld worden. Tevens verwierven de grote steden een iets ruimere vertegenwoordiging in de departementele kiescolleges.

Als we de Derde Republiek met de voorgaande vergelijken, treft een aanzienlijk verschil. De republiek van 1792, die van 1848, die van 4 september 1870 waren Parijse scheppingen; telkens was het Parijse volk de kern en de dynamiek van de onderneming. Na het neerslaan van de Commune werd de Republiek, zoals de grondwet van 1875 haar omschreef, gedragen door de departementen buiten Parijs en in ruime mate zelfs door de plattelandsbevolking.

Feit is dat de monarchisten de hoop niet opgegeven hadden om de republiek ten val te brengen. Pogingen tot staatsgreep werden bijvoorbeeld op het getouw gezet tijdens de episode van het boulangisme (1887-88) en tijdens de beroering rond de Dreyfus-affaire (einde jaren ’90). Het initiatief ging daarbij uit van katholieke milieus. De Kerk, steunpilaar van het monarchisme, beschikte over een enorm apparaat van ideologische beïnvloeding (congregaties, scholen). Begrijpelijk dan ook dat het voornaamste strijdthema van de republikeinen was: het antiklerikalisme. De voornaamste bekommernis hierbij was de volkschool. Deze moest onttrokken worden aan de geestelijkheid, moest “laïque” worden, d.i. aan leken overgedragen worden, aan leerkrachten die door de staatsnormaalschool (sinds 1879 in ieder departement ingesteld) gevormd werden en die het als hun opdracht beschouwden de republikeinse gedachte te verspreiden. Bedoeling was de republiek in de geest en het hart van de bevolking te vestigen door de onderwijzer, “l’armée des instituteurs contre l’armée des curés” in te zetten. Tot in het kleinste dorp werd een “école publique” opgericht. De dorpsonderwijzer, heel dikwijls ook nog gemeentesecretaris, meestal van heel bescheiden afkomst, gevormd door de staatsnormaalschool, was de lokale agent, waarop de republiek rekende om de invloed van de dorpspastoor en de dorpsnotabelen te breken.

Al wat uiterst rechts, ultraconservatief was, schaarde zich achter de Kerk. Vandaar dat het antiklerikalisme een progressistisch tintje vertoonde. Door de ganse politieke strijd te polariseren rond “klerikaal” en “antiklerikaal” bleef er minder ruimte over voor de politieke gedachte van de arbeidersstrijd. Antiklerikalisme verschijnt in zekere mate als afleiding van de eigen arbeidersstrijd: de Kerk-geïdentificeerd-met-heersende-klasse was een tamelijk populaire visie; de strijd tegen de Kerk,eerste etappe in de strijd tegen de geldmachten, was een veel verspreide mening.

De industriële groei was in Frankrijk wel aanzienlijk, maar trager dan bijvoorbeeld in Duitsland of de USA en de productie bleef nog ver ten achter op die van Engeland. De concentratie van de kapitalistische bedrijven verliep in Frankrijk eveneens relatief traag; het aantal kleine, familiale bedrijven bleef zeer aanzienlijk; rond de eeuwwisseling telde men 1,1 miljoen ondernemingen: 1 miljoen werkhuizen telden minder dan 5 tewerkgestelden, slechts 600 bedrijven hadden meer dan 500 arbeiders in dienst. Ook de demografische groei ging in Frankrijk trager dan elders (36.900.000 in 1867 ... 39.800.000 in 1913). De uitwijking naar de steden verliep ook minder spectaculair: de landelijke bevolking bleef nog zeer aanzienlijk, bedroeg in 1911 nog 53 % van de bevolking. Bij de boeren nam het kleine en middelgrote bedrijf toe ten koste van de zeer kleine en zeer grote uitbatingen. De middelmatige boeren waren meestal republikeins, maar overigens conservatief. In acht genomen dat ook de steden een zeer ruime kleinburgerlijke laag telden, kan men dus zeggen dat de conservatieve politiek van de Derde Republiek op een heel brede sociale basis berustte. De Derde Republiek vertoonde heel weinig neiging om toegevingen aan de arbeiders te doen.

* * *

Socialistische partijen tot 1905

De verplettering van de Commune, de massale moordpartij daaraan verbonden, gevangenis en verbanning van duizenden nadien ... hebben gedurende tien jaar de arbeidersklasse zonder militanten gelaten. Een repressiewet van 1872, speciaal bedoeld tegen de Internationale, maakte achtervolging mogelijk tegen iedere arbeidersorganisatie, het zij syndicaal, het zij politiek. Maar blijvende uitschakeling van de arbeidersbeweging is onmogelijk. In 1879 werd Blanqui, nog steeds gevangen, te Bordeaux tot député verkozen. Als Blanqui in 1881 stierf, werd zijn uitvaart een massale hulde: 200.000 aanwezigen.

Ondertussen was Jules Guesde er sinds 1877 in geslaagd socialistische propagandagroepen tot stand te brengen. Het jaar daarop belandde hij in de gevangenis, van waaruit hij een manifest wereldkundig maakte, dat enige weerklank had. Onder impuls van Guesde kwam het in 1880 tot de vorming van een socialistische partij in de geest van de Duitse sociaaldemocratie. Datzelfde jaar werd amnestie verleend aan de communards; de emigranten keerden weer en hun grote verscheidenheid van tendensen ging, van splitsing tot splitsing, leiden naar de vorming van verschillende kleine partijen, wier onderlinge doctrinale disputen nooit ophielden. In tegenstelling met Duitsland, waar de zin voor eenheid in de organisatie overheerste, was het voornaamste kenmerk van de beweging in Frankrijk de versnippering in kleine groepen. Rond 1890 waren er vijf socialistische partijen, geen van allen aanzienlijk, doctrinaal verdeeld, ieder gegroepeerd rond een of twee grotere persoonlijkheden, de ene meer invloed hebbend in deze; de andere meer in andere gewesten,

Parti Ouvrier: – marxistisch in de geest van de Duitse sociaaldemocratie, – gecentraliseerde partijorganisatie, – georiënteerd op het veroveren van parlementaire posities, niet in de gedachte daardoor belangrijke hervormingen te kunnen verwezenlijken, maar om de propagandamogelijkheden aan de parlementaire tribune verbonden, – leidende persoonlijkheden waren Jules Guesde en Paul Lafargue (in 1842 op Cuba geboren, studeerde geneeskunde, huwde met Laura Marx, beëindigde samen met zijn echtgenote vrijwillig het leven in 1911).

Federation des Travailleurs Socialistes: – in 1882 onder leiding van de geneesheer Paul Brousse door afsplitsing van vorige partij ontstaan, – legde nadruk op de reeds verwezenlijkbare hervormingen (possibilisten).

Parti Ouvrier Socialiste Revolutionnaire: – in 1890 door afsplitsing van “possibilisten” ontstaan onder leiding van J. Allemane, (typograaf, Communestrijder), – georiënteerd op syndicale strijd: primauteit aan economische eisen, wantrouwig tegenover parlementaire actie.

Parti Socialiste Revolutionnaire: – in 1881 ontstaan onder leiding van Ed. Vaillant, (gewezen lid van Algemene Raad van de Commune, studeerde geneeskunde en wetenschappen), – in de blanquistische traditie: sterke nadruk op de rol van de leidende minderheid in de revolutionaire klassenstrijd, – wilde de syndicale organisatie autonoom tegenover de politieke organisatie, – had vooral aanhang in Parijs.

Socialistes Independants: vormden geen eigenlijke partij maar slechts een losse samenbundeling (sinds 1885) van kiesverenigingen, – hun doctrinaal uitgangspunt: de eclectische geschrifen van Benoît Malon, evolutionair in tegenstelling tot revolutionair, – leidende persoonlijkheid: de advocaat Millerand, naast hem kwam meer en meer op het voorplan: Jean Jaurès, geboren te Castres in 1859, burgerlijke familie, werd professor in de filosofie aan de universiteit van Toulouse, was aanvankelijk gematigd republikein, ging rond 1892 over naar het socialisme; Jaurès was een eclectische geest, had angst om zich in een doctrine “op te sluiten”, benadrukte steeds het humanistisch aspect, zag het socialisme eerder als uitbreiding van zijn republikeinse opvattingen, was vooral parlementariër, wellicht de grootste parlementaire redenaar van zijn tijd in Frankrijk; Jaurès was stichter van “L’Humanité” in 1904; in tegenstelling met de meeste andere socialistische leiders evolueerde Jaurès van rechts naar links...).

In de jaren ’80 verwierven de socialistische partijen nog maar weinig electorale aanhang. Maar met de jaren ’90 schakelden vele arbeiders, die voordien radicaal stemden, over naar de socialisten. Talrijke socialisten traden binnen in de gemeenteraden van grote steden en industriële centra. In 1893 behaalden de verschillende socialistische lijsten 50 zetels in de Kamer; zij vormden één parlementaire groep, verbonden in de oppositie tegen de regering, maar overigens erg heterogeen. De gemeenteverkiezingen van 1896 waren een groot succes voor de socialisten, maar de wetgevende verkiezingen van 1898 brachten heel weinig vooruitgang. Men zat dan volop in de Dreyfus-affaire. Op zichzelf was dat een zaak die volledig buiten de arbeidersbeweging lag. Maar al wat rechts, monarchistisch, katholiek, antisemiet, nationalist, militarist was, sloot zich bij deze gelegenheid samen in één blok tegen de “Dreyfusards” en vanuit dat blok dreigde een zeker gevaar van een militair-monarchistische machtsgreep. Mede daarom vormden de verschillende socialistische partijen in december 1898 een “Comité d’Entente”. Om te beklemtonen hoezeer de zelfstandigheid van de partijen behouden bleef, werd bepaald dat de besluiten van het “Comité d’Entente” met eenparigheid van stemmen moesten getroffen worden.

Dan brak plots – naar aanleiding van het “geval” Millerand – een crisis uit die jaren zou aanslepen.

In 1899 vormde Waldeck-Rousseau een ministerie (van republikeinen en radicalen) dat zich ten doel stelde de bedreiging van een monarchistische machtsgreep af te slaan. Maar zonder enige socialistische steun was er voor Waldeck-Rousseau geen meerderheid in het parlement. Vandaar de uitnodiging aan Millerand, lid van de groep der Onafhankelijke Socialisten, om als minister van handel in de regering te treden. Millerand aanvaardde, niet namens zijn groep maar ten persoonlijken titel en zonder het Comité d’Entente te raadplegen. Deze toetreding was des te schokkender doordat ook generaal Gallifet (omwille van zijn invloed op het leger) deel uitmaakte van de regering. Gallifet had zich destijds, bij de bestrijding van de Commune, onderscheiden door zijn moordlust. Zo trad, voor de eerste maal in de geschiedenis, een socialist in een bourgeoisregering, en in wat voor gezelschap! Millerand liet gelden dat het er voor alles op aan kwam de republiek te redden. Hij vond instemming bij de broussisten en de onafhankelijken, maar alle andere groepen beschouwden zijn optreden als een verraad. Een algemeen congres, in 1899 door het Comité d’Entente samengeroepen, behandelde de zaak: het betrof hier niet enkel “een geval”; de meest fundamentele opties kwamen hier in het gedrang, waarbij zich in beginsel reeds de kapitale vraag stelde: wel of niet integreren van de socialistische arbeidersbeweging in het kapitalistische bestel.

Het congres van 1899 bracht geen uitsluitsel: een eerste resolutie (deelneming van socialisten aan een burgerlijke regering is onverenigbaar met de proletarische klassenstrijd) werd met 818 tegen 634 gestemd, maar ook een tweede resolutie (in buitengewone omstandigheden kunnen socialistische partijen zulke deelneming in overweging nemen) behaalde een meerderheid van 1140 tegen 240. De zaak werd ook voorgelegd aan het Congres van de Tweede Internationale te Parijs in 1900. Maar met de motie Kautsky, aldaar aangenomen, kon men eveneens naar alle kanten uit. Overigens hadden de resoluties van de Tweede Internationale enkel een morele draagwijdte; juridisch waren ze niet bindend voor de aangesloten partijen.

De polemiek ging derhalve voort en werd nog verscherpt door een reeks incidenten. Als minister van handel was het Millerand die, op de Parijse wereldtentoonstelling, de tsaar – de meest gehate despoot – rondleidde en uit dezes handen een orde in ontvangst nam. Een stoet van socialistische arbeiders, die met een delegatie van het Internationaal Congres een hulde aan de “mur des fédérés” op Père Lachaise wilde brengen, werd door de politie uiteengedreven. In 1900 werden te Chalon-sur-Saône stakers door het leger te lijf gegaan; er vielen zwaar gekwetsten. Ieder van deze voorvallen was van aard de verbittering en de verdeeldheid in de socialistische gelederen aan te scherpen.

Op het congres der socialistische partijen in 1901 liep het uit op een splitsing, die tevens een samenbundeling was, in twee partijen:

- links, revolutionair: Parti Socialiste de France (Guesde, Vaillant)

- rechts, reformistisch: Parti Socialiste Français (Jaurès)

De PS de France telde in 1902 17.650 leden, behaalde 400.000 stemmen en 14 zetels. De PS français had 10.000 leden, behaalde ongeveer evenveel stemmen, maar bekwam, dankzij coalities met radicale republikeinen, 37 zetels in de Kamer.

Op het Congres van de Tweede Internationale in 1904 beloofden de beide Franse partijen zo snel mogelijk hun eenmaking tot stand te brengen. Dat gebeurde in 1905; de twee partijen sloten samen in één organisatie: Parti Socialiste (SFIO).

Enkele onafhankelijke socialisten,, zoals Millerand, Viviani, Briand, bleven buiten de SFIO; zij vormden later een Parti Socialiste Républicain, en speelden nog een heel belangrijke rol in de Franse politiek, maar die rol viel volkomen buiten het socialisme en de arbeidersbeweging. Zij kwamen, in de volle zin van het woord, aan de andere kant van de barricade terecht.

Een typisch voorbeeld was wel Briand, die bij de aanvang van zijn loopbaan naam maakte als de meest radicale theoreticus van de algemene revolutionaire staking, maar in 1910, als eerste minister, niet aarzelde om de stakende spoorwegarbeiders te mobiliseren, d.i. als soldaten tot dwangarbeid in te zetten. In het Parlement verklaarde Briand bereid te zijn om, in de strijd tegen de stakers, “tot de illegaliteit” te gaan.

Syndicalisme

Door de wet van 1872 was syndicale organisatie praktisch onmogelijk geworden. Eerst in 1884 werd de vorming van vakbonden opnieuw wettelijk toegestaan. Maar stakingsrecht werd eerst in 1894 erkend en dan nog door een wet, die hoofdzakelijk de beperking van dat recht beoogde.

Van in de jaren ’80 begonnen hier en daar vakbonden verspreid tot stand te komen. Velen kwamen opnieuw tot ontbinding; ook hier was het een geschiedenis van vallen en opstaan. In 1890 telde men 140.000 verenigden in een honderdtal “chambres syndicales”. Van 1890 tot ’95 was een periode van snelle groei ... tot 420.000 leden. Eerst rond 1900 werd het half miljoen bereikt.

Sommige vakbonden bleven enige tijd aan een of andere socialistische partij verbonden, maar slechts voor korte tijd. Anders dan in Duitsland, anders dan in Engeland of België, ontwikkelde het syndicalisme in Frankrijk zich, organisatorisch en ideologisch, totaal los van de partijen, in zekere mate zelfs in conflict met de socialistische partijen. Deels was dat een reactie op de uiterste politieke verdeeldheid; men wilde althans syndicaal tot een proletarische eenheidsorganisatie komen. De vaststelling dat de socialistische mandatarissen in het Parlement niet bij machte waren iets ten gunste van de arbeiders tot stand te brengen, heeft voorzeker ook gespeeld.

Aanvankelijk waren er slechts losse en verspreide organisaties. Geleidelijk kwam het tot samenbundeling. Deze voltrok zich langs een dubbele lijn.

1.) Vakbonden behorend tot dezelfde bedrijfstak begonnen zich landelijk te federeren in Federations Nationales de Métiers. Tot 1892 vielen deze federaties dikwijls terug uiteen; na die datum vertoonden ze een veel grotere stabiliteit. Achtereenvolgens de hoedenmakers, de boekbinders, de bouwvakkers, de mijnwerkers, de leder- en vellenbewerkers, de typografen, de metaalarbeiders ... verenigden zich in nationale federaties. Vanaf de latere jaren ’80 begonnen verschillende “Fédérations nationales de métiers” zich tot één nationale organisatie samen te voegen. Dat werd de Federation des Syndicats. Vanaf 1892 waren alle Féd. de Métiers erbij aangesloten. Dat was de verticale organisatie.

2.) Daarnaast ontstonden er Bourses du Travail. De eerste kwam in Parijs tot stand in 1887; in 1892 telde men er 14, in 1902 waren er 65. Deze Bourses du Travail waren samenbundelingen op lokale basis (grote stad en omgeving) van vakbonden van verschillende beroepen. Dat was de horizontale organisatie.

De bedoeling hiervan was dubbel: – als strijdorganisme inlichtingen over elkaars lonen, werkuren, arbeidsvoorwaarden, strijdervaringen uitwisselen om betere solidariteit in de actie te ontwikkelen; – gemeenschappelijke diensten instellen: plaatsingsbureau, hulpkas voor arbeiders die pas toekomen in de stad, ziekenfonds, werklozenfonds, beroepsonderwijs, opvoeding, propaganda. In 1892 kwamen de 14 Bourses du Travail in congres samen en vormden een landelijke organisatie, de Federation des Bourses du Travail.

De idee om de horizontale en de verticale organisaties in één algemeen verband samen te brengen won veld en zo ontstond in 1895 de Confederation Generale du Travail (CGT) In feite sloot aanvankelijk slechts een heel klein deel van de vakbonden hierbij aan; ook in de volgende jaren deden zich zoveel meningsverschillen, betwistingen en verwikkelingen voor dat de CGT onbeduidend bleef. Het heeft geduurd tot 1902 vooraleer de organisatie stevig in mekaar geraakte, zodat de CGT van nu af een reëel verbond werd met twee afdelingen, die overigens een grote autonomie behielden:

- Fédération des Bourses du Travail;

- Fédération des Syndicats.

De ideologie van de Franse vakbonden kan als een variante van het anarchosyndicalisme bestempeld worden. De eerste grote figuur die deze strekking vertegenwoordigde was Fernand Pelloutier (1867-1901). Hij kwam uit een monarchistische familie, deed klassieke humaniora, brak met de tradities van de familie en werd radicaal-republikeins. Nadien sloot hij zich aan bij de partij van Guesde. Maar daar kwam het weldra tot een breuk: Guesde beschouwde de syndicaten als massaorganisaties ter verspreiding van de politieke gedachten van de partij en Pelloutier aanvaardde dat niet. Pelloutier speelde een militante rol in de Parijse Bourse du Travail, werd in 1894 secretaris van de Fédération des Bourses du Travail en putte zich uit in deze functie tot aan zijn vroegtijdige dood in 1901. Pelloutier aanvaardde niet dat de vakbond als transmissieriem voor de partijgedachten zou moeten ingezet worden. Voor hem hadden de syndicaten hun eigen doel en opdracht. Overigens hechtte hij weinig belang aan de strijd voor parlementaire mandaten; hij zag de actie veel meer op het plan van de directe economische eisen. Maar naar zijn mening volstond deze strijd op zichzelf niet om een blijvend elan aan de beweging te geven, was ook nodig het bezielend perspectief van de eindoverwinning met een socialistische maatschappij, waarin de vakbonden de fundamentele organisatie zouden vormen. Pelloutier werd sterk aangesproken door de gedachte van het zelfbeheer in de bedrijven. Tevens werd hij voorvechter van een idee, die reeds dikwijls op het voorplan gekomen was in de vakbonden: de algemene revolutionaire staking, idee die einde van de jaren ’80 opdook en die met de meeste weerklank op het syndicaal congres van 1892 door Aristide Briand verdedigd werd.

Na de dood van Pelloutier kwam de leiding in handen van Victor Griffuelhes, die in 1902 algemeen secretaris van de CGT werd. Onder zijn krachtig beleid zou de CGT zich tot een macht ontplooien. Hoe verschillend van Pelloutier het personage Griffuelhes ook was, de ideeën stemden in hoofdzaak overeen. Griffuelhes was een ruwe, harde proletariër, niet zo intellectueel verfijnd als Pelloutier, overigens wantrouwig tegenover intellectuelen. Hij hechtte veel minder belang aan studie en opvoeding voor de arbeider en vermeidde zich niet in bespiegelingen omtrent de socialistische toekomstmaatschappij. Maar hij huldigde hetzelfde anarchosyndicalisme, verdedigde eveneens de gedachte van de algemene revolutionaire staking en zag de vakbond als “un moyen d’amélioration sociale et un moyen de transformation sociale.” De dagelijkse syndicale strijd voor directe economische eisen waren zeer hard in deze periode en stuitten op de brutale repressie van de regering, die politie, leger en gerecht zonder pardon deed toeslaan. Harde strijd tegen harde tegenstanders waren Griffuelhes welkom. Hij zag er het middel in om de “schaapachtigheid” van de arbeidersklasse te overwinnen. Er bleef in de concepties van Griffuelhes iets van het blanquisme voortleven: hij geloofde in de grote rol van de “bewuste minderheid”. Die bewuste minderheid was voor hem de CGT. Na een reis in Duitsland (1907) karakteriseerde hij het verschil tussen de syndicale toestand in Duitsland en Frankrijk met deze woorden: “en Allemagne il y a des masses syndiquées, en France il y a un syndicalisme.” Dat is een zeer frappante uitdrukking voor volgende situatie: in 1908 waren er in Frankrijk 977.000 gesyndikeerden, tussen 1902 en 1908 groeide de CGT van 100.000 tot 400.000 leden. Zulks betekende:

1. dat de syndicalisatiegraad in Frankrijk laag was;

2. dat een groot deel van de gesyndikeerden buiten de CGT in versnipperde vakbonden georganiseerd bleef. De CGT-vakbonden waren dan ook – in vergelijking met die van Duitsland – veel minder massaorganisatie, meer militantenorganisatie, die echter op bepaalde momenten in staat was massale strijd te leiden.

Na 1905, na de eenmaking van de socialistische politieke beweging in de SFIO, stelde zich de vraag of het moment niet gekomen was om de CGT met de partij te verenigen. Maar op het syndicale congres van Amiens in 1906 besloot de overgrote meerderheid de scheiding met de politieke organisatie zeer strikt te behouden. Dat werd vastgelegd in het Charte d’Amiens. In dit document ging men uit van de gedachte dat een krachtige syndicale organisatie het instrument bij uitstek vormde, zowel in de directe eisenstrijd tegen het patronaat, als in de strijd Voor sociale wetgeving, als voor de doorvoering van de revolutie. De CGT was niet antiparlementair; vele van haar leden waren aangesloten bij de SFIO en dat recht werd hun uitdrukkelijk toegezegd. Maar de vrees zat voor dat een verbinding van de CGT zelf met de SFIO de vakbonden in het spel van de parlementaire compromissen zou meesleuren, verdelen en verzwakken. Te meer daar de SFIO (alhoewel fundamenteel revolutionair) ook heel wat reformistische tendensen vertoonde. Griffuelhes en zijn medestanders vreesden bovenal “la domestication” (integratie) van de beweging door het spel van de politieke compromissen. Om dezelfde reden stonden zij vijandig tegen de arbitrage van conflicten door vertegenwoordigers van de overheid en tegen het institutionaliseren van de praktijk der collectieve arbeidsovereenkomsten. Zij waren er zich klaar van bewust dat de reformisten zich inspanden om van de vakbonden het instrument te maken, waarmee de arbeidersklasse ten dienste van de kapitalistische productie zou gedisciplineerd worden. Zeker, overeenkomsten moesten soms afgesloten worden, maar slechts als momenten van wapenstilstand in de klassenstrijd. Het behoorde niet tot de stijl van de CGT gecentraliseerde stakingsfondsen aan te leggen. Stakende arbeiders stonden dus al heel snel zonder inkomen. Enkel de “soupe communale” van de plaatselijke organisatie hielp de nood een weinig te lenigen. Lange stakingen waren dan ook onmogelijk. Zo de strijd niet direct gewonnen werd, word hij afgebroken, om bij de eerste gelegenheid weer los te barsten. De Franse syndicale strijd vertoonde het karakter van een bestendige guerrilla. Niet de hele leiding van de CGT stond op het revolutionaire standpunt; het rechtse reformisme had eveneens zijn vertegenwoordigers. In 1908 werden Griffuelhes en verschillende van zijn medestanders aangehouden. Van deze situatie hebben de reformisten in de CGT gebruik gemaakt om de linkse leiding uit het zadel te lichten. Griffuelhes was een zeer sterke persoonlijkheid, maar had geen gemakkelijk karakter: hij was autoritair, hard, brutaal, scherp, kwetsend. Dat joeg heel wat militanten tegen hem op en dat vergemakkelijkte de intrige tegen zijn persoon. In 1909 werd hij vervangen door een rechtse figuur, Louis Niel. Kort daarop kwamen de postmannen in strijd. Hier stelde zich een principekwestie; overheidspersoneel had wettelijk geen stakingsrecht en de regering paste broodroof op grote schaal toe. Louis Niel leidde de zaak zo slecht, dat de linkerzijde hem weldra verving door Léon Jouhaux (1879-1953), die zijn lange loopbaan in de CGT links begon, maar rechts beëindigde.

* * *

De eenheid, in 1905 in de SFIO verwezenlijkt, bleef behouden tot na de Eerste Wereldoorlog. Tot 1914 was een periode van opgang voor de socialistische partij in Frankrijk, zoals trouwens in alle landen van Europa in die tijd. Het officiële orgaan L’Humanité (in 1904 door Jaurès opgericht) verwierf een grote weerklank. Het aantal leden groeide van 35.000 tot 90.000. Het aantal kiezers steeg van 87.000 (1906) tot 1.400.000 en het aantal parlementaire mandaten van 52 tot 103. Toch is deze groei, in vergelijking met de Duitse ontwikkeling, heel bescheiden.

Het programma, waarmee in 1905 vertrokken werd, was beslist revolutionair in zijn doelstellingen, wat geenszins strijd voor directe hervormingen uitsloot. Maar ondanks de formele partijeenheid zag men op ieder jaarlijks congres de verschillende tendensen en stromingen in gepassioneerde debatten oplaaien.

De meest eminente leidende figuur was Jean Jaurès. Hij werd als dusdanig aanvaard omwille van zijn grote persoonlijke kwaliteiten. Hij nam zijn leidende rol met uiterste voorzichtigheid waar, had hartelijke warmte in de omgang, was heel soepel in het persoonlijk contact. Hij was een man van zeer brede cultuur; hij was een formidabel redenaar en kon zijn gedachten op een bijzonder frappante wijze formuleren. Sommige van zijn uitspraken zijn blijven voortleven in de beweging: – Het kapitalisme draagt de oorlog in zich, zoals de donderwolk de bliksem. – “Du passé gardons la flamme et non les cendres”. – “Un peu d’internationalisme écarte de la patrie, beaucoup d’internationalisme y ramène” Dit laatste citaat is een goed voorbeeld van Jaurès’ geheim om tegengestelde posities te verzoenen in één formule die (soms ten onrechte) de indruk geeft van een synthese te zijn. Jaurès werd daarbij goed geholpen door zijn sterk eclectische geesteshouding.

Merkwaardig is Jaurès’ positie tegenover het marxisme. Hij aanvaardt het maar combineert het met een zware dosis idealisme. In de regel begint hij met de marxistische stelling lichtelijk te verminken, om ze dan te amenderen, idealistisch te overtrekken. Ik preciseer: Marx’ visie is altijd dialectisch, d.w.z. in die visie zijn altijd twee aspecten: het maatschappelijk gegeven en wat de mens ervan maakt. Jaurès geeft van Marx’ opvatting enkel het eerste aspect, en dan overbeklemtoont hij het tweede.

Bv. inzake de revolutie. Volgens Jaurès zou het Marx’ idee zijn dat de revolutie zich fataal, onvermijdelijk, noodzakelijk, wetmatig zal voltrekken, alsof dat reeds op voorhand in het boek van de menselijke geschiedenis geschreven stond (“une nécessité historique entraínant les volontés individuelles dans un devenir humain qui les transcende”). Dat is een ernstige verminking van Marx. Dat is het weglaten van het “historisch initiatief”: Marx legt nadruk op het actieve, bewuste, doelgerichte optreden van de mensen; de taak van de georganiseerde arbeidersbeweging bestaat erin de bevrijdingsmogelijkheden, die in de geschiedenis zelf besloten liggen, tot ontplooiing te brengen. Jaurès beklemtoont dermate de rol van het menselijk initiatief, dat de objectieve gegevens van de maatschappelijke ontwikkeling haast wegvallen.

Bv. inzake theorie van de Staat. Marx zegt: Staat = instrument in handen van heersende klasse. Dat is de kern van zijn gedachte. Maar zich daarbij bepalen is een ontoelaatbare oversimplificatie. Want Marx voegt er ook nog aan toe: a.) De Staat tracht de klassentegenstellingen te milderen, tracht bemiddelend op te treden. b.) De Staat, ontstaan uit de maatschappelijke verhoudingen, verzelfstandigt zich in zekere mate, stelt zich als min of meer zelfstandige macht op tegenover de maatschappij, waaruit hij ontstaan is. c.) Er zijn momenten in de geschiedenis, wanneer verschillende klassen ongeveer even machtig zijn, waarop de staat zich in ruimere mate kan verzelfstandigen. Jaurès zegt: “L’Etat n’exprime pas une classe: il exprime le rapport de classe, c.à.d. le rapport de leurs forces”. Jaurès zegt hier bijna hetzelfde als Marx, bijna, niet helemaal. Jaurès begrijpt nl. niet dat in de verhoudingen van de Derde Franse Republiek, van de kapitalistische staat in het algemeen, de “rapport de classes” en de “rapport de leurs forces” zo liggen dat de Staat toch de heerschappij van de bourgeoisie uitdrukt. Vandaar dat Jaurès illusies heeft omtrent de macht, die de arbeidersbeweging langs parlementaire weg kan tot stand brengen. In Jaurès’ denken werkt de traditie van het republikeinse radicalisme nog steeds door. Vandaar ook Jaurès’ voorstel (in zijn boek L’Armée nouvelle van 1910) om het leger te democratiseren, om het leger te vervangen door een volksmilitie, om de hiërarchie van het officierenkorps, totaal verbonden aan de bourgeoisie, te vervangen door uit het volk opgekomen kaders. Op zijn minst een weinig realistisch voorstel.

* * *

De arbeidersbeweging en de oorlog

Onder de Derde Republiek, op het algemeen plan van de openbare opinie, voltrok zich geleidelijk een radicale ommekeer tussen rechts en links.

Sinds de Franse Revolutie (cfr. emigranten), en wel zeer duidelijk in 1870-71, is rechts altijd heel weinig patriottisch geweest; rechts was integendeel altijd bereid om het met de vijand op een compromis te werpen. Links integendeel had een traditie van onverbiddelijke strijd tegen het vreemde leger, wat bijzonder dramatisch tot uitdrukking gekomen is in de geschiedenis van de Commune. Sinds de zaak van generaal Boulanger, en nog meer sinds de Dreyfus-affaire, schakelde rechts over naar nationalistische posities, naar de “Revanche”, naar het op de spits drijven van de anti-Duitse haat. Woordvoerder bij uitstek van deze strekking, in de periode vóór 1914, was Charles Maurras: voor hem was een ideologie, doordrongen van nationalisme militarisme en klerikalisme, het best geschikte, het best aangrijpend stel thema’s, dat tegen socialisme beveiligde. Maurras had een grote weerklank in het milieu van de intellectuele bourgeoisie.

Het overgrote deel van de pers deed aan een gelijkaardige chauvinistische opzweping. De massa van de bevolking werd echter niet sterk aangesproken door deze propaganda. Van een oorlogszuchtige stemming was in Frankrijk, in de jaren vóór de Eerste Wereldoorlog, geen sprake.

De arbeidersbeweging in Frankrijk was diep bekommerd om de vrede. De CGT stond op het standpunt van het radicaal antimilitarisme en Griffuelhes sprak zich uit voor de internationale staking als middel om de oorlog te verhinderen. Speciaal met de Duitse vakbonden trachtte hij op dat punt tot een afspraak te komen. Hij is daarover in 1907 met de Duitse vakbondsleiding, o.a. met Karl Legien, gaan onderhandelen ... maar is van een kale reis teruggekomen. Ook in de volgende jaren deed de CGT pogingen om internationaal, op syndicaal plan, de idee van de algemene staking te doen aanvaarden. Zonder succes. Niettemin heeft de CGT campagne gevoerd tegen de wet van 1913 op de verlenging van de legerdienst (van 2 op 3 jaar). Enkele dagen nog voor het uitbreken van de oorlog – op 27 juli 1914 – riepen de syndicaten van het departement van de Seine, de arbeiders op voor een vredesbetoging.

Bijzonder hartstochtelijk heeft Jaurès zich ingezet voor het behoud van de vrede. Niemand wellicht sprak daarover met zoveel gezag als hij op de congressen van de Tweede Internationale. Hij pleitte voor de algemene staking tegen de oorlog, op voorwaarde dat de arbeidersklasse het in alle landen zo aanpakte. Hij hield zich inderdaad aan de stelling dat, tegen een agressie, het vaderland moest verdedigd worden. Voor Jaurès stelde zich het behoud van de vrede centraal. Anders was dat voor Jules Guesde en Gustave Hervé. Voor hen ging het niet alleen over de vrede maar ook over de revolutie. Kon de vrede niet behouden blijven, dan kwam het er op aan de oorlogscrisis als een gelegenheid voor het doorvoeren van de revolutie aan te wenden. Vooral Gustave Hervé formuleerde zijn stellingen in uiterst extreme termen: de arbeider heeft geen vaderland, nationale grenzen betekenen niets voor hem, dienstweigering is zijn plicht.

Als op 31 juli 1914 Jaurès te Parijs door een rechtse fanatiekeling vermoord werd, was de sympathie voor de socialistische voorman en zijn vredesideaal wel zeer algemeen bij het volk. Maar als een paar dagen later de oorlog uitbrak, sloeg de situatie plots om. De diep gevoelde overtuiging dat het Franse vaderland slachtoffer van een snode aanval was geworden, werd op enkele uren tijd zo algemeen, ook bij de arbeiders, ook bij de gesyndikeerden en in de gelederen van de SFIO, dat de socialistische vredesbeweging, en alle hoop daaraan verbonden, op slag verzwond. Ook Hervé werd patriotard.

Hoofdstuk 8 - De Britse Labour

Sinds het midden van de 19de eeuw kende Groot-Brittannië een verbluffende economische expansie. Engeland werd “the workshop of the World.” De vrijhandel droeg ertoe bij dat Engeland de eerste plaats in de wereldhandel verwierf. De haventrafiek verdrievoudigde in het derde kwartaal van de 19de eeuw. De “City of London” werd in zekere mate het financiële “decision center” van de wereld, werd internationaal ontmoetingspunt voor vrachtvaart, voor verzekering, voor goudverhandelingen, werd toonaangevend als deviezenmarkt, als geldmarkt, als kapitaalmarkt, als effectenbeurs. De jaren 1870-1873 sloten dit tijdperk van expansie af met een zeer krachtige hoogconjunctuur. Dan trad een economische crisis in. Weldra hernam de opgaande lijn van het conjunctuurverloop; maar van nu af kende Groot-Brittannië slechts een vertraagde expansie. In vergelijking met Duitsland en de USA begon Engeland terrein te verliezen. Meerdere landen schakelden in deze periode over naar protectionistische invoertarieven en in Engeland begon men zich de vraag te stellen of vrijhandel nog langer integraal vol te houden was.

Zoals overal nam ook hier de ontwikkeling van het monopoliekapitalisme een aanvang. In sommige oudere industrieën, speciaal textiel en koolmijnen, bleven kleinere ondernemingen nog de regel. Maar in ijzer en staal, chemische industrie, spoorwegen, scheepsbouw, scheepvaart en bankwezen vertoonde zich een concentratie van kapitaal. Namen als Armstrong, Dorman, Vickers werden overheersend in de zware industrie. Levers en Brunner Mond kondigden “Unilever” aan. De Anglo-American Shipping Trust werd door Morgan gevormd. De spoorwegondernemingen, vroeger zeer talrijk, werden tot een dozijn, later tot vier grote maatschappijen samengevoegd. In 1896 werd de Barclay’s Bank door samensmelting van een twintigtal banken gevormd. Naast de reeds gevestigde namen Rothschild en Bahring kwamen nieuwe namen als Cassel en Goschen op het voorplan in de “haute finance”.

In de laatste decennia van de 19de eeuw werd het zo aanzienlijke Britse koloniale rijk nog enorm uitgebreid (o.a. vanuit Indië in verschillende richtingen, o.a. in Afrika: Egypte, Soedan, Oeganda, Brits-Oost-Afrika, Rhodesië, Zuid-Afrika, Nigeria...). Het aantal inwoners onder Britse heerschappij steeg van 145 miljoen in 1860 naar 268 miljoen in 1880, naar 345 miljoen in 1899. In de laatste 12 jaar van de 19de eeuw heeft Groot-Brittannië gebieden aangehecht met een totale oppervlakte van 24 maal het eigen eiland. Met de koloniale expansie ging de groei van de kapitaalexport gepaard: in 1900 bedroegen de overzeese beleggingen 2 miljard pond.

Politiek ging de strijd tussen de liberale en de conservatieve partijen: van 1868 tot 1874 was de Liberale partij aan het bewind onder leiding van Gladstone; van 1874 tot 1880 was het de beurt aan het conservatieve ministerie Disraëli; van 1880 tot 1885 opnieuw Gladstone; dan volgden (behoudens een korte liberale onderbreking) gedurende twintig jaar conservatieve regeringen, tot 1902 onder leiding van Lord Salisbury, nadien onder leiding van Balfour. Met de liberalen was de industriële bourgeoisie rechtstreeks aan de macht, terwijl de conservatieve regeringen overheerst werden door authentieke aristocraten, bezitters van duizenden hectaren grond en van historische kastelen, afstammelingen van adellijken die sinds eeuwen leidende functies in regering, leger, diplomatie en Kerk waarnamen, mensen die hun geërfde voorrechten en machtsposities als vanzelfsprekend beschouwden. Bijzondere aandacht verdient, in de regeringen van Salisbury en Balfour, de aanwezigheid van Jozef Chamberlain, begonnen als klein industrieel, gewezen progressistisch-liberaal burgemeester van Birmingham, verliet in 1885 de Liberale partij, ging over naar de Conservatieven, werd in hun regering minister van koloniën. Als uitgesproken imperialist was hij de man bij uitstek die het grootkapitaal in de regering vertegenwoordigde.

Een bestendig element in de Engelse politiek was Ierland. De Ierse beweging stelde tegelijkertijd een sociaal vraagstuk (de arme Ierse boeren op grond van Engelse landlords) en een nationaal probleem (het streven naar “Home Rule”, sinds de eeuwwisseling door de Sinn Fein geradicaliseerd tot eis van onafhankelijke republiek).

Het kiesrecht werd in Engeland geleidelijk gedemocratiseerd. We vermeldden reeds de tweede “reformbill” van 1867. In 1872 werd het “secret ballot act” door de regering Gladstone verwezenlijkt, d.i. geheime stemming, een eis die de arbeidersbeweging sinds lang stelde en waardoor de directe intimidatie van de kleine man uitgeschakeld werd. Bij een volgende etappe, de kieshervorming van 1884, werd het aantal kiezers van 3 tot 5 miljoen uitgebreid, zodat van nu af ook een aanzienlijk deel van de arbeidersklasse stemrecht verwierf.

Niettemin is het in Engeland relatief laat tot de vorming van een eigen arbeiderspartij gekomen. Twee omstandigheden speelden daarbij mee. Ten eerste liet zich in de Liberale partij een aanzienlijke radicale, progressistische fractie gelden, die geneigd was tot enige concessies aan de arbeiderseisen. De vakbonden gaven er daarom de voorkeur aan de arbeiders op deze radicalen te doen stemmen. Ten tweede moest men rekening houden met het Engelse kiessysteem, dat slechts één mandaat per kiesdistrict in één ronde voorziet: wie de meeste stemmen behaalt (absolute meerderheid is niet vereist), is verkozen. In die voorwaarden is het voor een (nieuw opkomende) arbeiderspartij uiterst moeilijk ten overstaan van de gevestigde partijen tot enige doorbraak te komen.

* * *

Het is opvallend dat in Engeland het marxisme bijzonder weinig invloed op de arbeidersbeweging gehad heeft, ondanks het feit dat Marx van 1850 tot aan zijn dood in 1883 in Londen verbleef, terwijl ook Engels daar, tot aan zijn dood in 1895, werkzaam was. Engels heeft wel invloed gehad op de praktische gang van zaken, maar in het doen aanvaarden van de marxistische doctrine heeft hij weinig resultaat bereikt.

Een enkele politieke formatie nochtans, de Social Democratic Federation (SDF),in 1884 door Hyndman (1842-1921) gesticht heeft zich in principe op marxistische basis gevestigd, zij het op basis van een eerder vereenvoudigd en verstard marxisme. De SDF heeft zich zeer lang in stand gehouden; uit haar gelederen zijn meerdere socialistische leiders ontstaan, maar de SDF zelf is nooit tot grote ontwikkeling gekomen. Zij heeft wel momenten van invloed gekend, maar alles te samen werden de grenzen van een sekte zelden overschreden.

In 1885 geraakte de SDF in een electorale combine betrokken, die erg compromitterend was: met “Tory gold” (d.i. met financiële steun van de conservatieven) werden er, in een drietal districten, socialistische kandidaten gesteld, die zelf geen schijn van kans hadden, maar wel de kansen van de liberale kandidaten aantastten.

In datzelfde jaar 1885 scheurde een kleine groep zich van de SDF af om, onder leiding van William Morris, een aparte Socialist League te vormen, op basis van eerder anarchistische stellingen.

Veel belangrijker was in 1884 de vorming van de Fabian Society door een groep jonge, meestal Londense, intellectuelen, die hun genootschap naar de naam van Fabius Cunctator noemden, de Romeinse consul die zich heel lang bedacht alvorens een besluit te nemen. Zo wensten ook de “Fabians” de zaak van het socialisme eerst zo grondig mogelijk te bestuderen alvorens stelling te nemen. Als meest prominente leiders van de “Fabians” golden G.B. Shaw (1856-1950) en Sidney Webb (1859-1947), later ook diens echtgenote Beatrice (Potter). De “Fabians” hebben in de loop van de jaren een lange lijst studies geleverd over problemen van arbeidersbeweging, over het kapitalisme en zijn uitwassen. Hun publicaties omvatten een arsenaal van informatie, statistieken, gegevens van allerlei aard voor de militanten van de Engelse arbeidersbeweging. Tot aan het verschijnen in 1889 van de bundel van negen Fabian Essays in Socialism had het genootschap weinig weerklank. Maar met deze publicatie werd zijn faam en invloed zeer aanzienlijk.

Het Fabianprogramma omvatte: algemeen stemrecht incluis voor de vrouwen, vergoeding voor parlementsleden, achturenarbeidsdag, belastingen op winsten, nationalisatie van de spoorwegen. De Fabians stelden het socialisme wel als perspectief, maar zij verwierpen de revolutionaire omverwerping van het kapitalistisch stelsel. Zich steunend, niet op de analyse van Marx, maar op die van de officiële economisten (J.S. Mill, W.S. Jevons), zagen zij het socialisme als een logische en noodzakelijke uitkomst van de kapitalistische ontwikkeling. De taak van de beweging bestond er dus in de in het regime reeds aanwezige tendensen tot ontwikkeling te brengen. Van hervorming tot hervorming, zonder gewelddadige breuk op enig punt, kan het socialisme in de kapitalistische maatschappij ingebouwd worden. Kortom, hun standpunt was puur reformistisch.

Alhoewel ze Marx’ meerwaardetheorie verwierpen, stelden ze toch vast dat het bezit van land en kapitaal de bezitters “rente” oplevert. Het is de taak van de overheid uit die “rente”, langs de weg van de belastingen, fondsen te putten waarmee overheidsbedrijven kunnen opgericht en uitgebreid worden, waarmee ook bestaande kapitalistische bedrijven kunnen overgenomen worden. Hoe verder de concentratie van het kapitaal zich doorzet, des te eenvoudiger wordt de overheveling naar het openbaar bezit. Ondernemingen, die reeds tot het uiterste getrustifieerd zijn of wier activiteit het ganse land omvat (spoorwegen bv.) komen best onder het beheer van de landsregering; kleinere of meer gelokaliseerde bedrijven worden best door gemeentelijke overheid of “county councils” in beheer genomen.

Dat alles gaat kunnen bereikt worden, niet door de klassenstrijd, maar door het groeiende inzicht van de openbare opinie omtrent de rationaliteit en de rechtvaardigheid van deze oplossing; welke verlichte openbare opinie zich, in een steeds verder te democratiseren Staat, afdoende zal kunnen laten gelden. De Fabians zagen het dus langs de verkiezingen voor het Parlement, voor de “county councils” en voor de gemeenteraden gebeuren.

Het kapitalisme, zo betoogden zij, is de heersende macht in de ontwikkelde landen geworden, niet door een plotselinge omwenteling van het feodalisme en de oprichting van een nieuwe klassenstaat, maar eerder door een lang en geleidelijk proces van infiltratie in de oude orde, zodat het systeem zich stap voor stap tot iets essentieel anders omvormde, een regime werd in overeenstemming met de eisen van de industriële maatschappij. Zo zal zich ook de vestiging van het socialisme voltrekken.

Dat was wel een typisch Engelse visie, geïnspireerd door het exceptionele van de eigen geschiedenis. Engeland heeft (iets unieks) sinds 1688 geen politieke revolutie meer gekend. De “bloodless revolution” van 1688 schonk het Engelse Parlement voldoende macht en maakte van dit Parlement een instelling voldoende soepel om de nieuwe, opkomende, sociale krachten (in casu de bourgeoisie) te laten doordringen tot de machtsposities. Zo werd de bourgeoisie politiek overheersend. Welnu – zo betoogden de Fabians – Engeland is op weg, door uitbreiding van kiesrecht en andere democratische maatregelen, de politieke wil van een veel bredere openbare opinie tot gelding te laten komen. De Fabians vergaten daarbij een kapitaal aspect: geleidelijke machtsverwerving door opkomende lagen van bezitters is heel goed mogelijk; wanneer het gaat over bezitlozen, stelt het probleem zich helemaal anders.

Vermits de weg naar het socialisme niet langs de klassenstrijd gaat, is ook een klassepartij niet nodig. De Fabians gaven er gedurende lange tijd de voorkeur aan in samenwerking met de progressistische liberalen op te treden. Het was hun overtuiging dat het mogelijk moest zijn de progressistische Liberalen van hun ideeën te doordringen (permeate).

In 1888 werd in de graafschappen het oude, aristocratische bestuur van magistraten vervangen door verkozen “county councils”. Speciaal in de Londense “council” had de Progressistische Partij (liberaal) een grote invloed. Verschillende Fabians lieten zich op de lijst van de Progressisten kandidaat stellen: in 1892 behaalden zij een half dozijn mandaten. Als men hun verwezenlijkingen nagaat, dan blijkt heel duidelijk dat deze het liberaal-radicaal programma geen millimeter overschreden. Wat de Fabians in Londen – in samenwerking met de progressisten – tot stand brachten, werd ook in andere steden (zonder Fabians en soms zelfs zonder Progressisten) door de Liberalen doorgevoerd: verbetering van openbare diensten, bevordering van onderwijs, zekere sociale voorzieningen, iets democratischer belastingen.

De actieve kern van de Fabian Society bevond zich in Londen: 173 leden in 1890, 811 in 1899. Ook daarbuiten kwamen afdelingen tot stand, maar hun aantal verminderde: 74 in 1893, nog 53 het jaar daarop, nog 8 in 1900 (waarvan 4 op universiteiten). Kortom, de Fabians vormden slechts een beperkte groep. Maar zij verdienen aandacht omwille van de blijvende, relatief aanzienlijke invloed, die zij op de Britse arbeidersbeweging uitoefenden.

* * *

Het syndicalisme “new model”, dat rond het midden van de 19de eeuw ontstond, enkel artisanaal geschoolde arbeiders organiseerde, heel wat corporatieve voorzieningen inhield, daarvoor een hoog lidgeld deed betalen en de arbeiders aanzette hun stem op de liberaal-radicalen uit te brengen, had zich sinds 1868 in een jaarlijks Trade Unions Congres (TUC) verenigd, zonder tot een waarachtige landelijke eenheidsorganisatie te komen. Het TUC vertegenwoordigde weldra ongeveer een half miljoen arbeiders, maar rond dat peil bleef men stagneren, tot tegen het einde van de jaren ’80 een nieuwe syndicale beweging op gang kwam.

Van 1884 tot ’87 maakte Engeland een zware economische crisis door; de werkloosheid was zeer omvangrijk. Vanaf 1888 verbeterde de economische conjunctuur. Van nu af ook begon de beroering onder de grote massa’s ongeschoolde, uiterst armoedige lagen van de arbeidersklasse. Een eerste manifestatie hiervan was de succesvolle staking van een groep Londense meisjes in een lucifersfabriek. Rond dezelfde tijd braken de stakingen uit bij de mijnwerkers, waarvan velen sinds lang syndicaal georganiseerd waren. Zij kwamen in verzet tegen het systeem van de glijdende loonschaal, waardoor de mijnwerkerslonen aan de prijs van de kolen gekoppeld waren; die prijs daalde sinds vele jaren en de mijnwerkers eisten een vast minimumloon.

1889 werd het jaar van de grote uitbarsting; een succesvolle dokwekkersstaking in Londen gaf de eerste stoot. Op slag kende het syndicalisme een formidabele uitbreiding: honderdduizenden ongeschoolde, in bittere nood levende arbeiders stroomden plots samen in vakbondsorganisaties, hetzij door stichting van nieuwe syndicaten, hetzij door aansluiting bij oudere organisaties. In 1890 telden de vakbonden bij de twee miljoen leden. Ruim een jaar later -opnieuw een economische depressie – was een aanzienlijk deel van de nieuwe leden weer weggevallen. Maar de brede massabasis van het syndicalisme bleef behouden in Engeland.

In die jaren stelde men het nieuwe tegenover het oude syndicalisme, waarmee als “oud” syndicalisme dat van de vroegere “new model”-organisaties bedoeld werd. Het “nieuwe” trade unionisme was gekenmerkt door: – toetreding van ongeschoolde arbeiders en een meer massaal karakter, – een lager lidgeld en afwezigheid van kassen voor sociale voorzieningen, – een veel heftiger strijdgeest, – een neiging om zich af te wenden van de Liberale Partij, een stroming om een eigen arbeiderspartij te vormen.

Deze laatste tendens kwam echter slechts aarzelend tot gelding. De syndicale traditie om voor radicale liberalen te stemmen, verdween niet op slag. Sinds enige jaren was overigens een formule van toepassing, die aan de eis van de eigen arbeidersvertegenwoordiging enigszins tegemoet kwam. Het betrof de praktijk van de “lib-labs”: syndicalisten die zich, in afspraak met de Liberale Partij, kandidaat stelden in een reeks districten. De “lib-labs” waren dus liberale labourvertegenwoordigers. Enkele vakbonden van oudere datum, en vooral de mijnwerkers, hebben lang vastgehouden aan deze praktijk: in 1885 zetelden 11 “lib-labs” in het Parlement, waarvan 6 mijnwerkers. Tien jaar later, na de verkiezingen van 1895, telde het Parlement nog steeds 11 “lib-labs”, hoofdzakelijk uit de mijnstreken afkomstig.

* * *

Toen Gladstone in 1885 “Home Rule” voor Ierland wilde doordrukken in het Parlement, werd hij door een groep “Unionisten” in de steek gelaten. Tot deze unionisten behoorden ook de radicale voormannen Bright en Chamberlain. Hun vertrek uit de Liberale Partij ontnam het liberaal radicalisme alle perspectief. Dat versterkte de leiders van het “nieuwe” syndicalisme, John Burns, Tom Mann en Benn Tillit – overigens uitgesproken socialisten – in hun opvatting dat de arbeidersklasse behoefte had aan een eigen partij, onafhankelijk van de partijen der bourgeoisie, incluis van het radicaal liberalisme. Keir Hardie is iets later tot deze conclusie gekomen.

Keir Hardie (1856-1915), was onwettig kind van een kleinburger met een werkvrouw en heeft een zeer harde jeugd gekend. De reactie op deze omstandigheden heeft hem voor de rest van zijn leven getekend. Hij bleef steeds een uitgesproken puritein; hij bestreed het alcoholisme, veroordeelde alle onregelmatigheden en losbandigheden bij de arbeiders.

Keir Hardie werd leider van de Schotse mijnwerkers, beschouwde zich aanvankelijk nog als een liberaal. Hij werd in 1888 door zijn vakbond voorgesteld als kandidaat op de liberale lijst, maar de Liberale Partij weigerde. Keir Hardie stelde zijn kandidatuur onafhankelijk op en werd verslagen. Rond deze tijd werd hij aangegrepen door de socialistische gedachte. Zijn socialisme had niets met het marxisme te maken; het was ethisch getint en overigens nog in de godsdienstige traditie. Hardies socialisme was eerder dat van de Bergrede dan dat van Het Communistisch Manifest. Hij geloofde dat God de mensen helpt, als ze elkaar helpen. Hij was een actief werker van de Evangelische Unie. In dat opzicht beantwoordde hij volkomen aan de geestesgesteldheid van een nog zeer groot deel van de arbeidersklasse, en o.a. van de mijnwerkers. Hun lidmaatschap van een socialistische groep verhinderde hen niet trouwe kerkgangers te blijven. In Engeland is de socialistische beweging niet – zoals in Frankrijk en België – langs het antiklerikalisme tot ontwikkeling gekomen. De positie van de arbeidersklasse tegenover de godsdienst was er ook gans anders. In Frankrijk bv. stond de bourgeoisie tegen de ene Katholieke Kerk, die de burgerlijke omwentelingen veroordeelde, de republiek en de liberale vrijheden afwees. Een stuk vrijdenkerij en antiklerikalisme van de bourgeoisie is als stroming in de socialistische beweging binnengestroomd. In Engeland integendeel was het “non-conformisme”, de godsdienst van de liberalen, op zichzelf reeds een revolte tegen de “established Church”, tegen de Anglicaanse staatskerk van de conservatieven. Zodat het Franse antiklerikalisme in principe overeenstemde met het Engelse non-conformisme.

In 1891 verenigde Keir Hardie in Schotland een groot aantal socialistische groepen tot een geheel, de Schotse Labour Partij, en in 1892 werd hij als MP van die partij verkozen.

Wat hij voor Schotland tot stand bracht, wilde Keir Hardie tot geheel Groot-Brittannië uitbreiden. In 1893 slaagde hij daarin: de conferentie van Bradford werd de Independent Labour Party (ILP) gevormd, een zeer heterogene samenbundeling van allerlei socialistische groepen en syndicale organisaties. Ook enkele kleinere afdelingen van de SDF en enkele groepen van de Fabian Society sloten er zich bij aan. Maar de SDF zelf en de Londense Fabian Society bleven er buiten. Ook was het aantal toegetreden vakbonden nog zeer beperkt.

De ILP had het socialisme niet in haar naam, wel in haar programma geschreven: het “collectief bezit van de productiemiddelen” werd in het verschiet gesteld. Dit socialistisch einddoel werd enigszins beklemtoond om zich voldoende klaar Van de “lib-labs” af te zetten. Maar overigens was de ILP uitgesproken reformist van bij de aanvang en in feite enkel geïnteresseerd aan directe verwezenlijkingen als: achturenbeidsdag, minimumloon, recht op arbeid. Waarbij de hoofdbekommernis ging naar de verbetering van de levensstandaard van de “bottem dogs”, d.i. de onderste armste lagen.

Het was de opdracht van de militanten der ILP in de vakbonden te militeren, in de aangesloten organisaties en ook in degenen die nog buiten de ILP stonden. Een van de voornaamste bekommernissen was inderdaad ook die bonden te winnen. Jaren zijn nodig geweest om hen van het liberalisme los te maken. Maar een belangrijk succes werd in 1900 geboekt: op een conferentie van de ILP te Londen waren haast de helft van de bij de TUC aangesloten bonden vertegenwoordigd. Op deze conferentie werd een Labour Representation Conmittee (LRC) opgericht. Deze instantie had voor taak kandidaten van de ILP en van de vakbonden als socialistische kandidaten voor te dragen voor gemeenteraden, “county councils” en Parlement. Toch was daarmee nog slechts een deel van de arbeidersbeweging gebundeld. Bij de aanvang van de 20ste eeuw waren er in totaal ongeveer 2.000.000 gesyndikeerden in Groot-Brittannië; daarvan en er ongeveer 1.400.000 bij de TUC aangesloten; daarvan waren er 353.000 in het Labour Representation Committee vertegenwoordigd (o.a. 60.000 spoorwegarbeiders, 48.000 gaswerkers, 32.000 schoenmakers...) Vele vakbonden, speciaal de “oudere” (mijnwerkers, textielarbeiders, werktuigkundigen, ketelmakers) bleven vasthouden aan de “lib-lab”-combinaties.

Overigens was het LRC verre van een stevig gestructureerde formatie: het was slechts een heel los verband, de samenstellende groepen gedroegen zich uiterst autonoom; er was geen centraal fonds voor financiering van de kiescampagne, dat werd ter plaatse geregeld; behoudens “wetgeving ten gunste van de arbeiders” was er zelfs geen bindend programma.

* * *

De wettelijke schikkingen betreffende het syndicalisme dagtekenden van 1875 en bepaalden: 1.) dat het opstellen van stakingspiketten een recht was, zolang er geen “geweldpleging” bij te pas kwam; 2.) dat de vakbond niet verantwoordelijk was voor de schade door de patroon ingevolge staking geleden. In de jaren ’90 begonnen echter de rechtbanken deze wetgeving steeds scherper tegen de vakbonden te interpreteren. De patroons zetten er alles op om de stakingen systematisch door het inschakelen van “gelen” te breken en konden daarbij beroep doen op een “speciale” vakbond, de “National Free Labour Association” van Collison. Het optreden van deze knokploegen leidde onvermijdelijk naar “geweldpleging”, waarvan het klassengerecht gretig gebruik maakte om de vakbonden te beboeten.

Maar in 1900, ter gelegenheid van een staking bij de spoorwegmaatschappij Taff Vale in Zuid-Wales, werd het te bar. De rechtbank veroordeelde de vakbond tot het betalen van de schade door de maatschappij ingevolge de staking opgelopen. In juli 1901 werd deze uitspraak door het House of Lords, zetelend als opperste gerechtshof, bekrachtigd: de vakbond moest schade plus gerechtskosten betalen; dat beliep de formidabele som van 30.000 pond. Daarmee werd van nu af iedere vakbond zijn kapitaalste strijdmiddel uit de hand geslagen. Niet alleen was daarover de verontwaardiging in de arbeidersbeweging zeer diep. Ook het besef groeide dat er politieke macht nodig was om dergelijk rechterlijk optreden voortaan onmogelijk te maken. De politieke arbeidersorganisatie won erbij: in 1903 was het aantal gesyndikeerden, aangesloten bij het LRC, tot 847.315 gestegen.

Overigens stelde de Liberale Partij zich rond deze tijd meer progressief op dan voordien. Het kwam er voor haar op aan de nu al zo lang regerende conservatieven eindelijk uit het zadel te lichten. De liberalen hoopten dat in de verkiezingen van 1905 met de stemmen van de arbeiders te bereiken: 1.) door sociale wetgeving te beloven, 2.) door stelling te nemen tegen het conservatieve programma inzake protectionistische tarieven. J. Chamberlain, gezaghebbend minister van de conservatieve regering, was een uitgesproken voorstander van protectionisme geworden en bekwam dat het conservatieve kiesplatform een verhoging van 10 % op de invoer voorzag. Maar bij de massa van het Engelse volk leefde het geloof heel sterk dat het verlaten van de vrijhandel naar aanzienlijke stijging van de levensduurte zou leiden. Het was een thema dat volstrekt in de liberale traditie paste. Het werd dan ook grondig in de kiescampagne uitgebaat. Verder lieten de liberalen, in de voor hen minder gunstige districten, “lib-labs” op hun lijsten opkomen. Tenslotte – zonder dat er daaromtrent enig formeel akkoord afgesloten werd – stemden de liberalen ermee in, in een reeks districten de socialisten hun kans te laten wagen, mits op andere plaatsen de socialisten de baan vrijlieten aan de liberalen. Zodat eensdeels – in sommige districten – liberalen hun stem op socialistische lijsten uitbrachten, terwijl anderdeels – in veel meer districten – socialistisch gezinden voor de liberalen stemden.

Het resultaat was een politieke aardverschuiving; de conservatieven werden zwaar verslagen: – 157 conservatieven, – 356 liberalen, – 24 Lib-labs (vooral van mijnwerkersvakbonden), – 29 Labour, – 104 Ieren. De Liberalen hadden dus de absolute meerderheid.

Het LRC nam van nu af (1906) officieel de naam Labour Party aan, waarbij zich de ILP, weldra ook de Fabian Society en allengs meer en meer vakbonden aansloten, o.a. in 1909 die van de mijnwerkers, zodat ook de formule van de “Lib-labs” verdween.

Labour Party gedroeg zich in het Parlement in feite als linkervleugel van de Liberale Partij. Zij drong aan en bekwam:

1.) De Trades Dispute Act (1906), waardoor de Taff Vale-jurisdictie teniet gedaan werd; bedrijfsverliezen ingevolge stakingen konden niet meer op de vakbond afgewenteld worden; het betrof een kapitale overwinning voor de arbeidersklasse.

2.) Een pensioenwet, waardoor de uitkering van maximum 5 shilling per week voorzien werd voor personen van meer dan 70 jaar en wier inkomen de 21 pond per jaar niet overschreed; deze uitgave werd door de Staat gedragen; het was zeer weinig maar het was de bevestiging van een principe.

Daartegenover stond een maatregel die bedoeld was om de Labour Party te treffen. In 1908 viel een rechterlijke uitspraak – Osborne-uitspraak – waardoor de financiering van de Labour Party (kiespropaganda – betaling van MP’s) uit vakbondsfondsen verboden werd. Deze uitspraak werd door het House of Lord; bekrachtigd, wat de socialisten in het Lagerhuis wel aanspoorde om in 1909 Lloyd George in zijn strijd tegen het House of Lords te steunen.

Lloyd George, “chancellor of exchequer” van de Liberale regering stond voor de noodzaak 16 miljard pond te vinden door nieuwe belastingen. Uit deze noodzaak smeedde Lloyd George een wapen om de “Tories” van het House of Lords te treffen. Nieuwe belastingen werden in het House of Commons gestemd: – een “supertax” op inkomens boven de 5.000 pond, – een vermeerdering van de erfenisbelasting, – een belasting op de grondrente. Het betrof alles te samen niet zulke zware heffingen, maar het werd door de Lords als een inbreuk op hun privilegiën begrepen en dat maakte hen razend. Zij verwierpen het budget, iets zonder voorgaande en precies wat Lloyd George gehoopt had. Zijn bedoeling was nl. de openbare opinie op de strijd tegen de Lords van het Hogerhuis te mobiliseren, van die strijd de inzet der verkiezingen te maken. De liberale verkiezingscampagne ging door onder het motto “Peers versus People”. Het resultaat was beneden de verwachting. Bij de verkiezingen van 1910 herwonnen de Konservatieven een groot aantal zetels. Om in het Parlement over de meerderheid te kunnen beschikken, hadden de Liberalen de steun nodig van Labour (eveneens enkele zetels verloren in 1910) en van de Ieren.

De socialisten steunden Lloyd George in zijn strijd voor de uitschakeling van de macht van het House of Lords. In 1911 werd de betreffende wet in het Lagerhuis gestemd: 1°. Het Hogerhuis verliest zijn veto tegen wetten met financieel of budgettair karakter. 2°. Voor andere wetten vervalt het veto van het Hogerhuis na drie stemmingen in het Lagerhuis. De Lords konden weigeren die wet te bekrachtigen; maar dan dreigde de Liberale regering hen in een massa van 500 nieuw benoemde (liberaal gezinde) “peers” te verdrinken. Tegenover deze bedreiging hebben de Lords de wet, die hen van hun macht beroofde, dan toch maar bekrachtigd. Daarmee zijn de Engelse politieke instellingen een stukje moderner geworden.

Labour steunde de Liberalen maar bekwam ook enkele concessies:

1) Betaling van een parlementaire vergoeding (1911), wat voor Labour een zeer nijpend financieel probleem oploste.

2) National Insurance Bill, (1911) die sociale uitkeringen bepaalde bij ziekte en werkloosheid; de fondsen werden gespijsd door afhoudingen op de lonen; de uitbetalingen geschiedden door “erkende organismen”. Praktisch kwam dat hierop neer dat de vakbonden de betalingsdienst waarnamen. Deze omstandigheid heeft ertoe bijgedragen dat de vakbonden, die een reeds massale aanhang verworven hadden, nu nog omvangrijker werden: in 1911 waren er 3.139.000 gesyndikeerden, (hiervan 2.001.633 bij TUC), in 1914 telde men 4.145.000 verenigden (hiervan 2.682.457 bij TUC).

3) Trade Union Act (1913) waardoor de Osborne-uitspraak ongedaan gemaakt werd; de vakbonden mochten opnieuw financiële steun aan Labour verlenen, zij het met zekere restricties (de vakbondsleden konden weigeren de politieke cotisatie te betalen en de syndicaten mochten slechts geldcollectes voor de L.P. organiseren, als de meerderheid van de leden ermee instemde).

* * *

Engeland maakte, in de jaren die de Eerste Wereldoorlog voorafgingen, een bijzonder woelige periode door.

Er was vooreerst de suffragettenbeweging, de strijd van de vrouwen voor politieke rechten. Mrs. Pankhurst was de leidende figuur sinds 1903. In die eerste jaren had de beweging nog een eerder mild karakter. Maar vanaf 1910, toen de leiding in handen van de dochters Christobal en Sylvia Pankhurst overging, werd de beweging radicaler, gewelddadiger, woester: niet alleen gebroken ruiten, ook sabotage, brandstichting en bommen kwamen erbij te pas. Met de furie van de suffragetten steeg de wreedheid van de politionele repressie. De openbare opinie werd geschokt, toen in 1913 tegen de hongerstakende vrouwen de genaamde “kat-en-muis-wet” toegepast werd: gevangen suffragetten, die in hongerstaking gingen, werden vrijgelaten als hun leven in gevaar kwam ... en terug opgesloten, zodra hun gezondheid enigszins hersteld was.

Er was de beroering in Ierland. De Liberale regering bracht in 1912 een ontwerp van “Home Rule” voor het Parlement. Het ontwerp werd goedgekeurd door het Lagerhuis, maar afgewezen door het Hogerhuis. Het herdoen van de stemmingen in het Lagerhuis vergde een lange procedure en ondertussen breidden de woelingen in Ierland zich bestendig uit. Voor een groot deel betrof het een boerenbeweging. Dublin echter werd het centrum van een revolutionaire proletarische agitatie. Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog zat Groot-Brittannië met een heftige, in genen dele opgeloste, Ierse crisis geconfronteerd.

Er was ten derde de beroering in de Britse arbeidersklasse. De Liberale regering had, overigens parlementair gesteund door Labour, wel enige arbeiderseisen ingewilligd. Maar daartegenover stond, sinds 1906, dus sinds de aanvang van het Liberale bewind, een stijgende prijsbeweging en achterstand van de lonen. Van in 1910 braken stakingen uit op een schaal zoals Engeland nog nooit meegemaakt had: de zeelieden, de spoorwegarbeiders, de mijnwerkers, de Londense transportarbeiders, de dokwerkers van Dublin ... allen voerden zeer harde syndicale strijd. Meermaals kwam het tot bloedige botsingen met de politie. Op de vooravond van de Eerste Wereldoorlog beleefde de klassenstrijd in Groot-Brittannië een hoogconjunctuur.

Ten overstaan van de oorlog was de houding van de Britse socialisten niet eenvormig, zoals trouwens ook de beweging niet eenvormig was. Van de SDF was niet veel meer overgebleven. In 1903 had een Schotse groep zich afgescheiden en een stevige inplanting in Glasgow verworven. In 1905 deed zich een tweede afscheuring voor met de vorming van de “Socialist Party of Great-Britain”, een zeer radicale groep met beperkte invloed in Londen. De Labour Party was nog steeds weinig gestructureerd, was nog steeds een conglomeraat van erg zelfstandige delen: – de ILP bleef behouden als aparte formatie, – de Fabians bleven een eigen groep, – de vakbonden eveneens waren volkomen autonoom.

Bij het uitbreken van de oorlog werd het gros van de socialistische beweging in Groot-Brittannië meegesleurd in de maalstroom van het chauvinisme. Uitzondering vormden een groot deel van de ILP, de kleinere formaties uit de SDF ontstaan en de revolutionaire leiders van Dublin James Larkin en James Conolly (gefusilleerd na de Ierse Paasopstand in 1916), wier houding alleen door het proletarisch klassestandpunt maar ook door de strijd voor de Ierse onafhankelijkheid bepaald werd.

Hoofdstuk 9 - De Nederlandse ervaring

De grondwet, die in 1815 voor het Koninkrijk der Nederlanden vastgelegd werd, voorzag een Tweede Kamer, samengesteld uit verkozenen van de Provinciale Staten en een Eerste Kamer, waarvan de leden benoemd werden door de Koning. Beide Kamers hadden slechts onbeduidende macht: zij hadden geen zeg inzake begroting en de ministers waren enkel tegenover de Koning verantwoordelijk. Na de afscheiding van België bleef de grondwet van 1815 in Nederland behouden, maar ze werd fel bestreden door de liberale partij onder leiding van Thorbecke, die er in slaagde in 1848 een grondige herziening door te drukken. Door deze grondwetsherziening werd Nederland een parlementair regime. De Tweede Kamer, waarvan de leden rechtstreeks door cijnskiesrecht verkozen werden, werd gemachtigd het jaarlijks budget te stemmen en verwierf het recht van interpellatie, van enquête van wetgevend initiatief en van amendement. De leden van de Eerste Kamer werden van nu af door de Provinciale Staten verkozen.

Koning Willem III (1849-1890), zeer ontevreden over de liberale grondwetsherziening, trachtte zijn persoonlijk bewind in stand te houden, wat hem bestendig en jarenlang in conflict bracht met de hardnekkige Thorbecke, die ten slotte de Koning dwong zijn macht binnen de constitutionele regels te houden.

Na het verdwijnen van Thorbecke († 1872) tekenden zich bij de liberalen – in Nederland zoals in de meeste West-Europese landen – twee vleugels af: – de orthodoxe liberalen (meer rechts), de jongliberalen, min of meer radicaal georiënteerd, d.i. voor enige uitbreiding van kiesrecht en voor het verhelpen althans aan de aller schreeuwende sociale noden.

Tot het einde van de 19e-eeuw telde Nederland meestal liberale regeringen. Maar in de laatste decennia waren twee confessionele partijen sterker op de voorgrond gekomen: 1.) de Calvinistische (“antirevolutionaire”) partij onder leiding van de orthodoxe (“rechtzinnige”) predikant Dr. A. Kuyper. 2.) De Katholieke partij, waarin vanaf 1880 een priester, Dr. Schaepman, overwegende invloed verwierf. Beide partijen waren uitgesproken rechts, maar Schaepman was lichtelijk ‘sociaal bewogen’. Centraal in de politieke betwisting stond de schoolstrijd. De grondwet voorzag vrijheid van onderwijs: er was de openbare (“neutrale”, d.i. niet-godsdienstige) school, en er was het bijzonder onderwijs door protestantse of katholieke machten ingesteld en waarvoor de Staat geen subsidies betaalde. De strijd van de confessionele partijen om subsidies voor de vrije scholen heeft tientallen jaren geduurd. Als in 1878 een liberale regering (Koppeyn van Copello) het openbaar onderwijs aanzienlijk verbeterde, maar het confessionele in de kou liet, organiseerden de calvinisten een petitionnement dat 300.000 handtekeningen verzamelde, terwijl een katholiek petitionnement 164.000 handtekeningen samenbracht. Hieruit blijkt hoe diep de godsdienstige overtuiging ingreep bij de volksmassa’s, een element waarmee rekening dient gehouden voor een juist begrip van de ontwikkeling der arbeidersbeweging. De schoolwet van 1878 bracht de protestantse (“antirevolutionaire”) en katholieke voormannen ertoe een frontvorming na te streven om de liberale macht te breken. Dat bracht deze twee, overigens uiterst rechtse partijen, er verder toe voorstander te worden van uitbreiding van het kiesrecht. Zij gingen ervan uit dat met stemrecht voor de bourgeoisie alleen het overwicht van de liberaal-vrijzinnige strekking in de Tweede Kamer nooit kon overwonnen worden. Schaepman wilde ruimer kiesrecht om de katholieke volksmassa’s in de strijd voor de katholieke school in te schakelen. Kuyper wilde de stemmen oogsten van de “kleine luyden”, die gehecht waren aan de calvinistische rechtzinnigheid, aan het “beproefde geloof der vaderen”.

De eis van verruimd kiesrecht zou weldra een sterke stroming in het land worden. In 1883 kwam een Bond voor Algemeen Kies en Stemrecht tot stand, waarin syndicale en socialistische elementen een rol speelden en die in 1885 een grote demonstratie op de been bracht. In 1887 achtte de regering het moment gekomen om een toegeving te doen: het kiesrecht werd uitgebreid van 130.000 tot 300.000 burgers. Bij de verkiezingen van 1888 kwam ten slotte het bondgenootschap van antirevolutionairen en katholieken tot stand. Dat was iets werkelijk nieuw in Nederland, waar beide groepen eeuwenlang tegen elkaar in het harnas stonden. Resultaat was: 25 katholieken, 27 antirevolutionairen, 46 liberalen, 1 conservatief, 1 socialist (Domela Nieuwenhuis). De liberalen hadden dus de meerderheid verloren en een confessionele coalitieregering (Mackay) werd gevormd (1888-1891), die een nieuwe schoolwet doorvoerde, waarbij het principe van de subsidiëring der vrije scholen gevestigd werd (30 % van onkosten door overheidssubsidie). Vanaf 1891 kwam het roer weer in liberale handen. Dankzij mede de invloed van de progressieve liberalen kon in 1897 een nieuwe kieswet doorgevoerd worden, waarbij het aantal kiezers van 300.000 op 700.000 gebracht werd. Van 1897 tot 1901 regeerde het laatste liberale ministerie (Pierson-Borgesius) op grond van een eigen parlementaire meerderheid. In 1901 trad een calvinistisch-katholieke formatie aan onder leiding van Abraham Kuyper.

Rond de eeuwwisseling kwam er versnippering in het Nederlandse partijwezen. De liberalen vielen uiteen in drie partijen: de Bond der Vrije Liberalen (uiterst rechts), de Liberale Unie (centrum), de Vrijzinnige Democraten (radicalen). De Anti-Revolutionaire Partij van Kuyper, die voorstander was van samengaan met de katholieken, verloor haar meest rechtse, conservatief-aristocratische elementen, die hun “historische” afkeer van Rome niet wensten prijs te geven, eerst verschillende protestantse groepen vormden en zich uiteindelijk in de Christelijk Historische Unie (1908) verenigden. Bij de katholieken tekenden zich eveneens meer linkse en rechtse fracties af, maar onder invloed van Schaepman († 1903) bleef de eenheid formeel behouden. Van nu af ook begon de socialistische partij op parlementair vlak enige rol te spelen. Maar daaraan was een reeds lange geschiedenis voorafgegaan.

De arbeidersbeweging is in Nederland slechts laat en traag op gang gekomen. Voorzeker hangt dat samen met de lange tijd van stagnatie die het land heeft doorgemaakt. Nederland was nog steeds -voortzetting van een machtig verleden – een natie van landbouw, scheepvaart en internationale (koloniale) handel. Het duurde lang voor de moderne industriële ontwikkeling een aanvang nam. Eerst in de jaren ’70 kwam die op gang en dan nog aarzelend tot 1895; eerst van dan af begon een periode van krachtige expansie. Maar zelfs dan groeide in Nederland geen zware industrie, zoals in Wallonië bv. Overigens bleef de nijverheid erg verspreid. Er waren in Nederland geen massale industrieconcentraties (dus ook geen arbeidersconcentraties) zoals in Engeland, in het Ruhrgebied of in Wallonië. Dat was niet van aard het klassenbewustzijn in de hand te werken.

De Nederlandse arbeidersbeweging heeft zeer veel verdeeldheid gekend; de impact van de godsdienstige tegenstellingen en van de religieus-politieke strijd was aanzienlijk. Een deel van de arbeiders bleef in het kielzog van de confessionele krachten bevangen en ook in de gelederen van de socialistische arbeidersbeweging zelf was steeds verdeeldheid.

* * *

Met de periode van de Eerste Internationale viel ook in Nederland een eerste opleving van de arbeidersbeweging samen. In de jaren ’60 vormden tabakwerkers, timmerlieden, schilders, typografen, meubelmakers (op te merken valt hoe het weer arbeiders met artisanale geschooldheid betreft) verenigingen die in wezen reeds vakbonden waren, maar dat niet al te openlijk van zichzelf getuigden. Het coalitieverbod zou inderdaad slechts in 1872 afgeschaft worden. In april 1869 brak te Amsterdam een staking van scheepstimmerlieden uit. Uit deze actie ontstond een vakvereniging. De reeds bestaande vakbonden betuigden solidariteit. Er werd ook geld gestuurd door de Belgische afdeling van de Internationale en op een stakingsvergadering werd uit De Werker van Antwerpen voorgelezen. Eveneens te Amsterdam begon in juni 1869 een typografenstaking. Deze beroering bracht er voorzeker toe bij om de idee te doen rijpen in Nederland een afdeling van de IAA te stichten. Invloed uit België, meer bepaaldelijk uit Antwerpen, liet zich daarbij eveneens gelden. Ten slotte speelde ook de vrijdenkersbeweging een rol. “De Dageraad”, een in 1856 opgerichte vrijdenkersvereniging, telde rond deze tijd onder zijn leden meerdere socialisten, o.a. H. Gerhard (1829-1886). Als kleermaker had Gerhard veel rondgezworven in België, in Frankrijk, in Italië en Zwitserland; via de vrijdenkerij was hij tot het socialisme gekomen; daarover hield hij in 1869 lezingen in “De Dageraad”. Het is op initiatief van Gerhard dat op 30 augustus 1869 een Nederlandse sectie van de Internationale tot stand kwam. Het bleef een zwakke afdeling. Buiten Amsterdam vormden zich wel een reeks groepen in Friesland (die zich erg onafhankelijk opstelden), maar overigens kwam er – ondanks pogingen in Den Haag en Rotterdam – heel weinig van de grond. In Amsterdam zelf waren gedurende korte tijd enkele kleine vakverenigingen aangesloten (lithografen, kleermakers, smeden), maar weldra bleef enkel een vergadering van individuele leden over. Op het Internationale Congres van Den Haag in september 1872 nam de Nederlandse sectie in meerderheid stelling tegen Marx, niet uit bijzondere sympathie voor de anarchistische strekking, maar omwille van de organisatorische onafhankelijkheid. Na het Haagse Congres, dat op zichzelf een zekere opleving van de beweging meebracht, duurde het niet lang of de Internationale begon weg te kwijnen in Nederland.

* * *

Al heel vroeg werden van verschillende zijden pogingen ondernomen om te beletten dat de arbeidersbeweging zich in socialistische richting zou ontwikkelen. Er waren vooreerst (van in 1866) een reeks bemoeiingen die uitgingen van liberale intellectuelen en die uitliepen op de vorming in oktober 1871 van het Algemeen Nederlands Werkliedenverbond (ANWV) onder leiding van de Amsterdamse meubelmaker Bernardus Heldt. Het ANWV wenste iedere godsdienstige overtuiging te eerbiedigen, sprak zich uit tegen het socialisme en de klassenstrijd, verwierp de staking, leunde aan bij de liberaal-progressistische strekking, streefde naar afschaffing van het coalitieverbod, (in 1872 bekomen) drong aan op enige arbeidswetgeving (in 1874 kwam het verbod van kinderarbeid beneden 12 jaar, echter zonder behoorlijke controle) en stelde grote hoop in de oprichting van productiecoöperatieven (verschillende werden gevormd, hadden meestal slechts weinig succes). Nog in het jaar van zijn oprichting telde het ANWV ruim duizend leden. In de volgende jaren was er snelle groei: in 1875 telde men 5.000 leden, 46 afdelingen waarvan 22 in Amsterdam. Tegen het einde van de jaren ’70 trad de stagnatie in; dan begon het verval; toch zou het ANWV nog zeer vele jaren als organisatie overeind blijven.

Ook langs protestantse zijde trachtte men greep te krijgen op de arbeidersbeweging: in 1877 werd de arbeidersorganisatie Patrimonium opgericht: antisocialistisch, scherp tegen staking gekant, voorstander van enige kiesuitbreiding (tot alle huisbezitters), maar krachtens het liberale principe van de staatsafzijdigheid tegen iedere sociale wetgeving. Patrimonium beschouwde de strijd voor het behoud van het christelijke geloof in de arbeidersklasse als zijn eerste opdracht. Wel werd (als eenmaal de arbeidersklasse in haar geheel voor meer radicale ideeën gewonnen was) het programma enigermate bijgestuurd. Als in 1899 Ds. Talma de leiding waarnam, werd sociale wetgeving in het programma opgenomen en werd staking als uiterste middel aanvaard. De achterstand op het toen bereikte bewustzijnspeil bleef daarbij voldoende groot om Patrimonium toe te laten een reactionaire functie te vervullen. Naast Patrimonium ontstond in 1894 een tweede protestantse arbeidersorganisatie, de Christelijke Nationale Werkmansbond onder leiding van Ds. Visser. De twee organisaties sloten in 1908 samen in een Christelijk Nationaal Verbond, dat rond 1910 6.000 leden telde.

Na het verschijnen van Rerum Novarum (1891) werd in Nederland ook nog een katholieke arbeidersvereniging opgericht, geïnspireerd door Dr. Schaepman en op diocesane grondslag. De bedoeling was geenszins een reële vakbond tot stand te brengen, maar wel een wapen tot ideologische beïnvloeding. De Rooms Katholieke Volksbond telde in 1908 een 10.000 leden.

Feit is dat de confessionele arbeidersverenigingen in hoofdzaak als stakingbrekers en onderkruipers optraden.

* * *

De Eerste Internationale was tot ontbinding gekomen, maar meerdere van haar voornaamste militanten (een paar tientallen) deden steeds weer opnieuw pogingen om de beweging op gang te krijgen. Het was H. Gerhard, een van de stichters van de Eerste Internationale, die aanvankelijk het meest op het voorplan trad. Onder zijn impuls kwamen vanaf 1878 socialistische groepen tot leven in Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Haarlem. Een paar jaar later begon de beweging betekenis te krijgen met het optreden van Domela Nieuwenhuis.

Ferdinand Domela Nieuwenhuis (1846-1919), zoon van een predikant, werd zelf predikant, kreeg in Den Haag de leiding van een lutheraanse gemeente van heel welstellende burgers en viel reeds toen op om zijn meeslepende welsprekendheid. In 1879, 33 jaar oud, verliet hij zijn kerk en besloot zijn leven in te zetten voor de zaak van het socialisme. Dat socialisme was sterk ethisch, stoelde op de morele verontwaardiging over armoe, onrecht en onderdrukking. Nieuwenhuis was een romantisch socialist, hij zag de socialistische revolutie in een nabij verschiet, leefde in de passie van de heilsverwachting. Hij was geen groot denker, maar er ging van hem een bijzonder sterke bezieling uit.

Vanaf 1879 verscheen het socialistische strijdblad Recht voor Allen. Nieuwenhuis nam er de redactie van op zich. Overigens spande hij zich in om de verschillende socialistische groepen in één organisatie samen te brengen. Dat werd in februari 1882 bereikt op een congres te Amsterdam: de Sociaal Democratische Bond (SDB) werd gevormd met een Centrale Raad, waarvan o.a. H. Gerhard, Klaas Ris en W. Ansing (alle drie nog van de Eerste Internationale) deel uitmaakten. De SDB nam het Gothaprogramma van de Duitse sociaaldemocratie over, behalve op het punt van de coöperatie. (Anders dan in België heeft het coöperatiewerk in Nederland geen grote betekenis gehad.)

Een van de grote punten uit dat programma was het algemeen stemrecht; aan de verovering daarvan waren zeer hoge verwachtingen verbonden; in de geest van velen viel de verwezenlijking van het algemeen stemrecht ongeveer samen met de verwezenlijking van het socialisme. Onder impuls van de SDB kwam in februari 1883 een “Bond voor Algemeen Kies- en Stemrecht” tot stand, waarin o.a. samengewerkt werd met het ANWV. Evenals in België hadden de manifestaties voor A.S. een volks-proletarisch karakter en evenals in België werden alle propagandathema’s rond het centrale objectief van het A.S. gegroepeerd.

Recht voor Allen leverde soms bijzonder scherpe aanvallen op de hofschandalen rond de autoritaire Willem III. Iedere colportage met het blad gaf aanleiding tot, soms zeer harde, rellen met de politie. Maar de verkoop steeg tot 30.000 exemplaren in 1884. In 1885 kwam het in Amsterdam tot een betoging met 14.000 deelnemers en honderden rode vlaggen. De beroering nam toe en de gevestigde macht werd ongerust. In april 1886 verscheen in Recht voor Allen een artikel “De Koning komt”, dat majesteitschennend geacht werd en waarvoor Domela Nieuwenhuis verantwoordelijk gesteld werd (of hij de schrijver was, staat niet vast). Domela werd tot één jaar veroordeeld. Dat gaf een schok in Nederland. Tot ver buiten de gelederen van de SDB greep de verontwaardiging om zich heen. D. Nieuwenhuis werd, als martelaar van de zaak, een populair figuur.

Typisch voor de verbittering bij het arme volk was het zogenaamde Palingoproer van juli 1886, een ware volksopstand in de Amsterdamse Jordaan naar aanleiding van het politieverbod om paling te trekken (een volksspel dat erin bestond vanuit een snelvarend bootje een spartelende paling te trekken van een over de gracht gespannen koord). De Jordaanbevolking stoorde zich niet aan het politieverbod; het kwam tot rellen en tot barricadegevechten; de politie deed beroep op het leger; er vielen 26 doden en een honderdtal gewonden; 23 willekeurig gegrepen personen werden tot zware gevangenisstraffen veroordeeld. Het Palingoproer had direct niets te maken met socialisme of kiesrecht, het was een spontane uitbarsting van volkswoede, een spectaculair symptoom van de heftige sociale beroering die Nederland toen doormaakte.

De reactie van de gevestigde machten was – zoals meestal – dubbel.

Een parlementaire commissie werd gelast met een enquête omtrent de toestand van de arbeidersklasse. Het rapport dat in 1887 klaar kwam en zich inspande om de situatie in niet al te felle kleuren af te schilderen, was toch van aard om de brave Nederlandse burger met verstomming te slaan over de omvang van de ellende in zijn land.

Overigens werd in 1887 een zeer gematigde uitbreiding van het kiesrecht doorgevoerd: het aantal stemgerechtigden steeg van 130 naar 300 duizend.

Maar anderdeels was er de repressie. Een goede gelegenheid deed zich voor in februari 1887 met de zeventigste verjaardag van Willem III. Recht voor Allen had zijn aanvallen op “Koning Gorilla” massaal verspreid. Maar de vier dagen durende Oranjefeesten werden een ware Oranjefurie tegen de socialisten. Huizen van socialistische voormannen en instellingen van de SDB werden door opgehitst oranjegepeupel zwaar beschadigd onder het geamuseerde oog van de politie.

De zopas doorgevoerde kieshervorming maakte het mogelijk dat Domela Nieuwenhuis, met de steun van een groep Friese radicalen, in 1888 verkozen werd. Gedurende vier jaar zetelde Domela als één socialist tegen 99 antisocialisten. Het leven in de Kamer werd hem zuur gemaakt, zelfs op het persoonlijke plan: niemand wilde naast hem zitten, noch het woord tot hem richten, Hij werd politiek en persoonlijk genegeerd. Toch was zijn parlementair werk van aard de zaak van de arbeidersklasse meer weerklank te doen vinden.

In 1889 kwam een nieuwe arbeidswet, waarbij kinderarbeid verboden werd, terwijl de maximumarbeidsduur voor vrouwen en jongeren op 11 uur gesteld werd; de wet voorzag ditmaal controle door speciale arbeidsinspectie. In 1890 werd een nieuwe regeringsenquête over de toestand van de arbeiders ingesteld (beëindigd in 1894). Natuurlijk was niet het parlementaire optreden van D. Nieuwenhuis beslissend. Stakingen als die van de Friese grondwerkers in de venen, die van de wevers in Amelo of van de bootwerkers van Rotterdam, en de agitatie van de SDB speelden eveneens een rol. De eerste 1 meiviering in 1890 in de vier grote steden, in Twente, in Groningen, in Friesland (10 à 12.000 deelnemers in Leeuwarden) maakten beslist indruk.

Bij de Kamerverkiezingen van 1891 veroverde Nieuwenhuis geen parlementair mandaat. Overigens neigde hij geleidelijk over naar een antiparlementaire positie; hij zag in het Parlement een instelling in dienst van het kapitaal en de reactie, waar iedere poging tot bevrijding verstikt werd. Meer heil verwachtte hij van de directe actie van de arbeiders op het plan van de bedrijven. In feite zijn we hier getuige van de eerste stappen bij D. Nieuwenhuis naar zijn latere anarchistische posities.

* * *

In 1892 telde de SDB 94 afdelingen, 3.230 leden. Er ging beslist een sterke agitatorische kracht van uit. Niettemin begon met het verloop van de jaren – de grote revolutionaire avond als direct en nabij perspectief toch als minder geloofwaardig te verschijnen. Sommigen begonnen zich de vraag te stellen of het in afwachting niet beter was, o.a. langs parlementaire weg, gedeeltelijke verbeteringen te bedingen. Er klonk iets reformistisch door in de toon en de wijze waarop zij de kwestie stelden. Getuige daarvan hun overdreven verwachtingen, hun overbeklemtonen van het parlementaire moment in de strijd, hun te vlotte bereidheid om met radicaal-burgerlijke groeperingen samen te werken. Rond deze problematiek werd het debat in de SDB stilaan heftiger: het kerstcongres van 1892 beklemtoonde zeer nadrukkelijk het revolutionaire karakter van de partij; op het congres van Groningen in 1893 kwam er een precisering bij: dat de SDB “onder geen enkele omstandigheid, ook niet als agitatiemiddel” aan de verkiezingen zou deelnemen. De motie vond slechts een lichte meerderheid: 47 voor, 40 tegen en 14 onthoudingen. Een zeer radicale stellingneming in een kapitale aangelegenheid en met een belangrijke minderheid ertegen ... dat moest op een scheuring uitlopen. Zo ver was het dan in augustus 1894; de “parlementaire” socialisten gingen over tot de stichting van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP).

Op de stichtingsvergadering waren 54 aanwezigen. Een manifest, door 12 man ondertekend (de “Twaalf Apostelen”) werd wereldkundig gemaakt.

De meest bekende namen onder de stichters waren:

Pieter Jelles Troelstra, (1860-1930) een Fries advocaat, een radicaal die naar het socialisme overging en wel zeer opportunistisch aangelegd was: uiterst links vandaag, als hij een doorbraak langs die kant vermoedde; uiterst rechts morgen als hij de kansen keren zag; ondanks zijn weifelende en onstandvastige houding wist hij zich (door zijn uitzonderlijk redenaarstalent) tot in 1925 aan de partijleiding te handhaven.

Frank van der Goes (1861-1939), eveneens overgekomen uit het radicalisme, in een eerste periode sterk beïnvloed door het fabianisme, later meer uitgesproken marxist en leider van de linkervleugel in de SDAP; was in hoofdzaak theoreticus van de beweging en bezat grote literaire kwaliteiten.

Wilhelm Hubert Vliegen (1862-1947), een typograaf uit Maastricht, die erin slaagde de afdeling van zijn stad in haar geheel af te scheuren van de SDB; hij zou een van de meest vooraanstaande en meest rechtse leiders van de SDAP worden.

Henri Polak (1868-1943), stichter in 1894 van de diamantarbeidersbond; heeft een kapitale rol gespeeld in het Nederlandse syndicalisme.

Tot de SDAP traden aanvankelijk heel wat kaders uit de SDB toe, maar de basis bleef in hoofdzaak de oude organisatie trouw. Toch bleek de SDAP levensvatbaarheid te verwerven. Zij had haar programma op dat van de Duitse sociaaldemocratie geïnspireerd (Erfurt, 1891) en ontving aanmoediging en directe steun vanwege de Duitse partij. Het aanzien van de SDAP nam toe, toen zij in 1896 als Nederlandse afdeling van de Internationale erkend werd. Een verdere versterking was in 1897 de toetreding van een groep linkse intellectuelen, medewerkers van het maandschrift De Tijd en waartoe o.a. behoorden Henriette Roland Holst en H. Gorter. Het ledental groeide gestadig maar bleef bescheiden: 700 leden in 1895 ... 3.200 in 1900.

Door de Nederlandse regering werd in die jaren precies dat minimum tot stand gebracht dat de SDAP-beweringen omtrent parlementaire mogelijkheden geloofwaardig maakte. In 1895 kwam er een wet op de arbeidsveiligheid en een op de instelling van paritair samengestelde “Kamers van Arbeid”, gelast met het vonnissen van geschillen tussen werkgevers en werknemers. In 1897 kwam er een nieuwe kieswet: het aantal stemgerechtigden steeg van 300.000 naar 700.000, wat betekende dat van nu af 150 à 200.000 arbeiders kiesrecht bekwamen. Bovendien noemde de liberale regering Pierson-Borgesius (1897-1901) zich “kabinet der sociale rechtvaardigheid”, welke aanspraak tot op zekere hoogte gerechtvaardigd leek; er kwamen: een ongevallenwet, een woningwet, een gezondheidswet, een leerplichtwet, een reeks kinderwetten, terwijl in 1899 ook nog het stelsel van de militaire loterij met mogelijkheid van afkoop en plaatsvervanging opgeheven werd.

In de SDB (ondertussen was de naam veranderd in Socialistenbond, SB) begon de twijfel over het revolutionaire perspectief, zoals Domela Nieuwenhuis het stelde, steeds meer leden aan te tasten. Toen hij inzag dat de meerderheid hem niet langer wilde volgen, verliet Nieuwenhuis de Socialistenbond. Dat gebeurde op het kerstcongres van 1897. Hier stelde zich de vraag of leden van de bond, ten persoonlijke titel, als socialisten het recht hadden zich kandidaat bij verkiezingen te stellen. Een meerderheid stemde daarmee in (32 tegen 20 bij 5 onthoudingen). D. Nieuwenhuis aanvaardde dat niet en brak met zijn partij. Van nu af streed hij in een nieuw blad, De Vrije Socialist, de strijd voor het compromisloze anarchisme. Enkele groepen “vrije socialisten” bleven rond Domela geschaard maar in feite werd hij een enigszins vereenzaamd prediker in de woestijn, een man die wel eerbied en bewondering afdwong, maar niet gevolgd werd. De enige maal dat hij nog eens massaal gevolgd werd, was bij zijn uitvaart in 1919: de rouwstoet die toen door Amsterdam trok, was enorm.

De Socialistenbond, 3.230 leden in 1892, telde nog 2.100 ingeschrevenen in 1897 en verzwakte verder met het vertrek van Nieuwenhuis. In 1899 kwam het tot ontbinding, een deel van de leden (een paar honderd) ging over naar de SDAP.

Naar haar grondbeginselen was de SDAP revolutionair en marxistisch. Maar dat was meer theorie dan praktijk. Een van voornaamste bekommernissen van de SDAP-leiding bestond in zich voortdurend klaar af te zetten tegen het anarchisme. De SDAP wilde “constructief” (in feite bedoelde ze parlementair”) optreden. Ze werd daarin aangemoedigd door enig electoraal succes: 3 Kamerzetels in 1897 en 7 in 1901. Het veroveren van parlementaire posities stond zo centraal, werd zo uitsluitend de bekommernis, dat nog wel kiespropaganda gevoerd werd, maar massa-acties niet in aanmerking kwamen. De Gedenkschriften van Troelstra tonen ons hoe vroeg en hoe compleet het “parlementaire cretinisme” (Lenin) in de SDAP triomfeerde.

* * *

Het dient overigens gezegd dat de SDAP niet veel in handen had om massa-acties door te voeren. Behalve de diamantbond van Polak waren er haast geen syndicale organisaties politiek verwant met de SDAP.

Sinds 1893 waren de meeste Nederlandse vakbonden, die zich op het standpunt van de klassenstrijd stelden, samengebundeld in één verband, het Nationaal Arbeidssecretariaat (NAS), opgericht door en onder de ideologische leiding van de SDB. Deze vakbonden plaatsten zich allen min of meer op het standpunt van het anarchosyndicalisme. Zelfs na de opheffing van de SDB (of SB) bleven zij in dezelfde geest en onder leiding van gewezen SDB-militanten voortwerken, bleven zij D. Nieuwenhuis als hun geestelijk voorman erkennen, weigerden zij beslist zich aan de zijde van de SDAP te scharen. Bijzonder goed verliep het daarbij niet met het NAS. Als anarchosyndicalistische organisatie stelde het zich zo antiparlementair op, dat het zelfs de sociale wetgeving afwees. In het NAS kon het gauchisme zich met veel klank betuigen. Gauchisme is de oproep tot en het proclameren van steeds nieuwe strijd zonder zich af te vragen of men gevolgd wordt. De doodzonde van het gauchisme bestaat hierin dat de kapitale vraag, in hoeverre de grote massa der arbeiders bereid is te marcheren niet eens gesteld wordt. Altijd en opnieuw wordt uitgegaan van de valse werkhypothese dat de arbeidersklasse bestendig en in haar geheel een operationeel-revolutionaire kracht vormt. Gebrek aan zin voor reële machtsverhoudingen spoort aan tot revolutionaire frase. De resultaten waren er dan ook naar: het ledental was van 15.000 in 1894 tot 10.000 in 1902 geslonken; belangrijke vakorganisaties waren buiten het NAS gebleven of er uitgetreden.

Men kan zich van de geschiedenis van de arbeidersbeweging geen juiste voorstelling vormen zonder bestendig die onophoudelijke guerrilla van stakingen voor ogen te houden. Hun aantal is zo groot en hun concreet verloop meestal zo ingewikkeld dat in een schetsmatige geschiedenis als deze een minimum aan mededeling omtrent deze stakingen te veel tekst in beslag zou nemen. Maar af en toe wordt de guerrilla-activiteit een grote veldslag. Dat was het geval met de spoorwegstaking van 1903. Het was in januari begonnen met een staking van de Amsterdamse havenarbeiders. Het ging niet alleen om loon- en arbeidsvoorwaarden; het ging vooral om de syndicale erkenning door de patroons. Op een gegeven moment wilde de spoorwegmaatschappij haar personeel dwingen “besmette” arbeid te verrichten, d.i. arbeid op het terrein van een stakend havenbedrijf. Dat leidde op slag naar een algemene staking hij het spoorwegpersoneel: hier barstte de woede uit om de plagerijen waarvan de spoorwegmannen sinds jaren het slachtoffer waren (cfr. Ger Harmsen, Historisch overzicht, p. 39: ter verantwoording geroepen arbeiders die voor hun oversten urenlang in houding moesten staan). Alras zag de spoorwegdirectie zich verplicht toe te geven: de arbeiderseisen werden ingewilligd en de staking werd einde januari opgeheven. De eerste fase van de strijd werd jubelend gewonnen door de arbeiders en de vakbonden wonnen een massa nieuwe leden.

Maar de regering Kuyper wilde het daar niet bij laten. Zij wilde de toekomst veilig stellen en diende wetsontwerpen in (de “worgwetten”) waarbij het aan het personeel van spoorwegen en overheidsdiensten verboden werd te staken. Die regeringsontwerpen lokten een heftig protest uit. Een Comité van Verweer kwam tot stand, waarin vertegenwoordigers van de SDAP, van het NAS en van de “vrije socialisten” zetelden. Teneinde de inneming van de worgwetten te verhinderen werd op 6 april 1903 de staking uitgeroepen voor de arbeiders van de transportbedrijven te land en te water en direct tot algemene staking uitgebreid. De beweging werd maar zeer gedeeltelijk gevolgd: te water was de staking een succes; bij de spoorwegen verschilde de toestand aanzienlijk van de ene sector tot de andere; ook metaal- en diamantbewerkers gingen in staking evenals de gemeentewerklieden van Amsterdam... Maar van een algemene staking kon zeker niet gesproken worden. Overigens zette de regering een harde repressie in en organiseerden de confessionele vakorganisaties het breken van de beweging. In het Comité van Verweer kwam het tot verdeeldheid. De hele zaak eindigde in verwarring op een nederlaag. De “worgwetten” werden gestemd. Bij de spoorwegen werden duizenden arbeiders gebroodroofd. Henk Sneevliet, leider van het spoorwegpersoneel, moest uitwijken, trok naar Java, waar hij zich inzette voor de onafhankelijkheidsstrijd...

De mislukking was van aard de tegenstelling tussen sociaaldemocraten en anarchosyndicalisten nog te verscherpen; de beide groepen gaven elkaar de schuld voor de nederlaag. Voor het NAS werd het een catastrofe: tijdens de stakingen van 1903 was men tot 18.000 leden gestegen, maar in 1908 telde men nog slechts 3.400 aangeslotenen. (Na dit dieptepunt kwam wel een herleving: in 1913 bereikte het NAS opnieuw 9.000 leden).

De SDAP ondervond eveneens een inzinking, maar kwam die vlug te boven. De SDAP, geen syndicale organisatie zijnde, werd minder direct getroffen. Bovendien zou het nieuw-groeiende syndicalisme haar ten goede komen. Dat nieuw-groeiende syndicalisme zou voor een deel het gevolg zijn van de gebeurtenissen van 1903. De beroering, die hiervan uitging, was heel groot geweest en had een schok door de arbeidersklasse gejaagd; plots groeide het bewustzijn over de noodzaak zich te organiseren. Het NAS met zijn anarchistische opvattingen beantwoordde niet aan deze behoefte: organisatorisch niet, omdat de losse federalistische instelling, die alles aan de spontane stemmingen aan de basis in de verschillende afdelingen overliet, ieder gedisciplineerd volgehouden strijd onmogelijk maakte; politiek niet, omdat sociale wetgeving aan een dringende behoefte beantwoordde, wat door het anarchisme niet erkend werd.

De stoot tot de “moderne vakbeweging” ging uit van leidende elementen van de SDAP. Het waren Jan van Zutphen en Henri Polak die in 1905 het initiatief namen tot oprichting van het Nederlands Verbond van Vakverenigingen (NVV). Zij konden dat doen omwille van het enorme prestige aan hun naam verbonden, Zij waren beroemd om de meesterlijke wijze waarop zij in 1894 de staking van de diamantbewerkers te Amsterdam geleid hadden.

Uit deze staking was de Algemene Nederlandse Diamantbewerkersbond (ANDB) ontstaan. Geen syndicale organisatie in Nederland had een prestige als de ANDB. Dat aanzien werd nog indrukwekkender na de grote diamantbewerkersstaking van 1904. In de diamant werden lonen verdiend die tot driemaal het gemiddelde arbeidsloon in Nederland bedroegen.

Was het NAS grotendeels op het Franse model afgestemd, dan werd het NVV meer in de richting van het Duitse syndicalisme georiënteerd. H. Polak, die zijn stempel drukte op de “moderne vakbeweging”, nam heel scherp stelling tegen de anarchistische strekkingen van de NAS-bond. Het NVV werd een uiterst gecentraliseerde en stevig georganiseerde bond; de centrale leiding had een groot gezag: plaatselijke afdelingen mochten geen acties ondernemen zonder instemming van het hoofdbestuur en spontane stakingen werden helemaal niet geduld; de secretarissen moesten betaalde vrijgestelden zijn; zij moesten hun wedde van de vakbond ontvangen om zich volledig onafhankelijk ten opzichte van de patroons te kunnen opstellen; de bijdragen van de leden moesten hoog zijn, om de arbeiders steviger aan hun organisatie te binden, om de vrijgestelde bestuursleden te kunnen bezoldigen en om de weerstandskassen (stakingsfondsen) voldoende rijkelijk te kunnen spijzen; in geval van staking moest er uit eigen middelen kunnen geput worden i.p.v. beroep te moeten doen op financiële solidariteitsacties.

Dergelijke organisatieprincipes beantwoordden zeker aan een noodzaak: tegenover de georganiseerdheid van de bourgeoisie is de georganiseerdheid van de arbeidersklasse een volstrekte vereiste. Maar vanzelfsprekend zat in zulke organisatieprincipes het gevaar verscholen, dat er meer centralisme dan democratie zou van toepassing worden, m.a.w. dat een bureaucratisch bestel zich zou vestigen. Bovendien dreigde machteloosheid in geval de leiding in handen van reformisten zou vallen, en dat is precies wat zich scheen aan te kondigen: Jan Oudegeest, (1870-1950) werd algemeen secretaris.

Het NVV groepeerde van bij zijn stichting een groot aantal reeds bestaande vakbonden (o.a. ook een paar uit de NAS-organisatie afkomstig) en telde in zijn eerste bestaansjaar 19.000 leden, waarvan ongeveer 7.700 behorend tot de ANDB. Organisatorisch bleef het NVV los van de SDAP. Men wilde voorkomen dat de politieke overtuiging van de arbeider zijn toetreden tot de vakbond zou bemoeilijken. Niettemin waren praktisch alle bestuursleden van het NVV ook leden van de SDAP, zodat het NVV toch een rekruteringsterrein voor leden, perslezers en kiezers van de SDAP zou worden. Trouwens reeds in 1908 besloot het NVV steun aan de politieke formatie te verlenen in de strijd voor algemeen stemrecht en voor sociale wetgeving. Teneinde de gesyndikeerden steviger aan hun organisatie te binden, werden een reeks corporatistische voorzieningen (fondsen voor ziekte, ongevallen, werkloosheid, overlijden) ingeschakeld. Het ledental steeg bestendig, nog relatief traag tot 1911, heel snel nadien: in 1911 bereikte men 44.000 aangeslotenen, in 1914 telde men er 84.000.

* * *

De groei van de SDAP volgde haast dezelfde curve als het NVV, relatief traag tot 1911, veel onstuimiger nadien: het ledenaantal steeg van 5.600 in 1904 tot 10.000 in 1911, tot 25.700 in 1914. De electorale resultaten ontwikkelden zich parallel: in 1901 waren er 7 socialistische zetels; dat getal bleef onveranderd tot 1913, alhoewel het stemmenaantal toenam; de verkiezingen van 1913 waren een doorbraak: 18 zetels voor de SDAP.

Conflicten over theorie en praktijk zouden hier – zoals in alle socialistische partijen – niet uitblijven; zoals overal zou het dispuut gaan tussen marxisme en revisionisme, tussen revolutionaire en reformistische tendensen, tussen links en rechts. De discussie Bernstein – Kautsky vond in Nederland meer weerklank dan in België (De Voraussetzungen... van Bernstein en het antwoord daarop van Kautsky werden in het Nederlands vertaald; in België werd de hele zaak in een paar, overigens onbeduidende, tijdschriftartikels afgehandeld). De meer links georiënteerden schaarden zich rond het theoretisch maandblad De Nieuwe Tijd. Maar de meningsverschillen bleven aanvankelijk nog erg versluierd. Men aarzelde om de tegenstellingen al te scherp te stellen. De onduidelijkheid werd ook nog in stand gehouden doordat toonaangevende rechtsen (o.a. Troelstra) zich marxist noemden. Maar het leven confronteerde de SDAP met vraagstukken van praktische politiek en rond de oplossingen die men voorstond moesten de tegenstellingen zich wel aftekenen.

Zo stelde zich in 1902 de schoolkwestie: moet het bijzonder (d.i. confessioneel) onderwijs al dan niet door de Staat gesubsidieerd worden? De meningsverschillen daarrond vielen in hoofdzaak met links en rechts samen. Het eindigde met een motie die principiële instemming met subsidiëring inhield, maar waarborgen eiste inzake degelijkheid van het bijzonder onderwijs; deze laatste restrictie liet dan toe vooralsnog in de Kamer tegen subsidiëring te stemmen.

De grote spoorwegstaking van 1903, de ervaring van de Belgische en Zweedse algemene stakingen deden in de SDAP de polemiek ontbranden rond het vraagstuk van de algemene staking als politiek strijdmiddel. Ditmaal tekenden de posities zich al duidelijker af: – eensdeels Vliegen, die de politieke staking zonder meer afwees en betoogde dat de machtsverovering in de Staat langs Parlement en verkiezingen zou geschieden; – anderdeels de Nieuwe Tijd-groep die de politieke massastaking naast en ter ondersteuning van het parlementaire optreden poneerde.

In 1905 stelde zich de vraag van de verkiezingstactiek. Wat moest het verkiezingsparool van de SDAP in de tweede stemronde zijn? Moest men zich onthouden, of “tegen Kuyper” (d.i. voor de liberalen) stemmen, of zekere eisen stellen aan de kandidaten? Links en rechts traden weer in polemiek. Uit het congres kwam tenslotte een motie te voorschijn, waarbij de SDAP verklaarde “bij de herstemming alleen die kandidaten te zullen steunen, die zich verklaren voor de urgentie van het algemeen kiesrecht”. In feite echter hielden de socialisten zich maar weinig aan deze restrictie, stemden zij voor iedere liberaal die zich tegen Kuyper opstelde, tegen de gehate Abraham Kuyper van de “worgwetten”.

Toen de uitslag van de verkiezingen bekend werd, stelde zich het vraagstuk waarmee haast alle socialistische partijen vroeg of laat geconfronteerd werden: al dan niet deelneming aan de regering. De christelijke coalitie verloor haar meerderheid; het Parlement telde 48 christenen, 45 liberalen, 7 socialisten. De socialisten zaten dus op de wip. De SDAP besliste de liberale regering De Meester (1905-1908) te steunen zonder er deel van uit te maken. Natuurlijk kon dat geen steunen door dik en dun betekenen; maar de toegevingen, die de liberalen aan de socialisten deden, waren niet veel zaaks en tussen het partijbestuur (meer links) en de Kamerfractie (Troelstra, Vliegen) ontstonden daarover heftige conflicten.

Meer en meer kwamen de leidende posities van de SDAP in handen van de reformisten. In antwoord daarop vormde zich, sinds 1907, rond het nieuwe weekblad De Tribune een links-oppositionele groep, die in steeds heftiger termen de politiek van de rechtse leiding aanviel. Troelstra zette er alles op om de “tribunisten” eruit te drijven. Zo ver kwam het op het congres van Deventer in februari 1909: het voorstel tot uitsluiting werd bekrachtigd met 209 stemmen voor, 88 tegen en 15 onthoudingen. Meerdere uitgeslotenen hadden het er op aangelegd om tot een breuk te komen. Zij oordeelden de oprichting van een nieuwe partij, zuiver marxistisch en revolutionair, een dringende noodzaak en hadden de stichting ervan nog vóór het congres van Deventer voorbereid. Reeds in maart 1909 was de vorming van de Sociaal-Democratische Partij (SDP) voltooid. De nieuwe partij telde een 400 leden, hoofdzakelijk afkomstig uit Amsterdam, Rotterdam, Leiden en Den Haag; zij groepeerde vooral intellectuelen, trok weinig arbeiders aan, kwam electoraal niet van de grond en stuitte de groei van de SDAP geenszins.

De SDP zou in 1918 Communistische Partij worden. De scheuring van 1909 was dus in zekere zin de prefiguratie in Nederland van wat uiteindelijk in de meeste socialistische partijen van Europa zou gebeuren. Uiteindelijk, d.i. na de ontzettende schokken die de Eerste Wereldoorlog zou teweeg brengen. De Nederlandse scheuring van 1909 was niet alleen vroegtijdig, ze was voortijdig. Het lag dan ook voor de hand dat de SDP geen noemenswaardige vat op de arbeidersklasse zou verwerven.

* * *

De SDAP concentreerde haar actie hoofdzakelijk rond de strijd voor het bekomen van het algemeen stemrecht. In 1910 werd een petitie op touw gezet, die 317.500 handtekeningen samenbracht. De bedoeling was het overhandigen van dit resultaat aan de regering te laten gepaard gaan met een massademonstratie in Den Haag. En inderdaad, 20.000 betogers waren opgekomen; zij stuitten echter op een machtig politiekordon en de dozen met de petitielijsten konden afgegeven worden aan een huissier... In 1911 besloot de SDAP nogmaals tot een demonstratie; de regering verbood ze, maar de manifestatie vond doorgang: 25 à 30.000 man werden toegesproken door Troelstra.

In 1912 werd een programmaherziening, die sinds lang op het getouw stond, doorgevoerd. Ger Harmsen (Historisch Overzicht..., p. 68) merkt op: “Binnen een reformistische praktijk kan een revolutionaire theorie zelfs een tijdlang een historische functie hebben.” Het is een vaststelling, die wij reeds naar aanleiding van het revisionisme in Duitsland deden. Het SDAP-programma van 1912, zijn degelijke marxistische analyse van de toenmalige kapitalistische maatschappij, zijn marxistische omschrijving van de socialistische doeleinden ... nooit zou men vermoeden dat dit de basistekst was van een in wezen reeds compleet reformistische partij.

Van 1908 tot 1913 was in Nederland opnieuw een confessionele coalitie aan het bewind. Maar in 1913 beleefde de SDAP haar electorale doorbraak: het aantal kiezers steeg van 82.000 naar 144.000; het aantal zetels sprong van 7 op 18. Voor de tweede maal bevond de SDAP zich in een positie (45 christenen, 38 liberalen, 18 socialisten), waarin het rekenkundig mogelijk was met de liberalen een regeringsmeerderheid te vormen. De liberale formateur bood de socialisten drie van de negen portefeuilles aan. Daarmee zat de SDAP volop in het debat over het ministerialisme. Tegen het aandringen in van Troelstra, van Vliegen en van praktisch de ganse socialistische parlementsfractie, sprak het congres van augustus 1913 te Zwolle zich (met 375 tegen 320 stemmen) uit tegen deelneming aan de liberale regering. Daarmee kwam een extraparlementaire ploeg (Cort van der Linden) aan het bewind.

Als in 1914 de oorlog uitbrak, bleef Nederland buiten schot. Niettemin deden regering en gevestigde machten beroep op vaderlandse eenheid, enz. “Godsvrede” werd het ordewoord. De socialisten sloten er zich direct en nadrukkelijk bij aan. De Nederlandse sociaaldemocratie belandde in 1914 op hetzelfde punt als de andere leden van de Tweede Internationale. Zoals elders marcheerde men in de richting van de integratie in het systeem. In Nederland was daartoe niet eens de oorlog op eigen bodem nodig; de bedreiging volstond.

Hoofdstuk 10 - De BWP tot 1914

De Belgische afdeling van de Eerste Internationale heeft het congres van Den Haag (september 1872) nog ongeveer een jaar overleefd. Het anarchisme van proudhonistische inslag desorganiseerde de beweging. In Brussel zette nog een kleine groep haar gekrakeel verder. In Antwerpen hield een – overigens machteloze – groep stand rond De Werker. In Henegouwen trachtten enkele afdelingen moeizaam in het leven te blijven. Alleen te Verviers gaf de kern rond de Mirabeau blijken van nog enige vitaliteit. Maar in zijn geheel kan men zeggen dat vanaf 1874 de Belgische afdeling van de Internationale in feite dood was. Het apolitieke anarchisme – uitdrukking van machteloosheid – werkte de versnippering en de machteloosheid in de hand.

Het is wel van belang de tekst, die op het congres van de Internationale te Den Haag door de Belgische afvaardiging verworpen werd, integraal aan te halen:

“In de strijd tegen de collectieve macht van de bezittende klassen kan het proletariaat slechts als klasse optreden door zichzelf in een aparte politieke partij te organiseren, tegengesteld aan alle andere door de bezittende klassen gevormde partijen. Deze organisatie van het proletariaat in politieke partij is onontbeerlijk om de triomf te verzekeren van de sociale revolutie en van haar hoogste doel: de afschaffing van de klassen. De vereniging van de arbeiderskrachten, die reeds verwezenlijkt wordt in de economische strijd, moet ook dienen als hefboom in handen van die klasse bij haar strijd tegen de politieke macht van haar uitbuiters. De grondheren en de kapitalisten maken immer gebruik van hun politieke privilegies om hun economisch monopolie te verdedigen en te bestendigen en om de arbeid te knechten: de verovering van de politieke macht wordt dus de grote taak van het proletariaat.”

In die tekst lag de sleutel voor de oplossingen van de komende periode. Voor België wordt dat bevestigd in zoverre de hoofdinhoud van de beweging tot 1885 kan samengevat worden als de strijd voor de vestiging van een arbeiderspartij in het gehele land. Overigens kan men niet zeggen dat de grondleggers van de BWP – een Bertrand, een Anseele bv. – zich lieten inspireren door de resolutie van Den Haag. Wel was hun optreden een reactie tegen het proudhonistisch anarchisme. Gedurende jaren was het hun voornaamste bekommernis de strijd te politiseren; zij schakelden van het Franse proudhonisme over naar de methodes van de Duitse sociaaldemocratie. Ook hun pragmatisme tot en met hun platvloerse aanpak kan voor een deel verklaard worden als reactie tegen het proudhonistisch gezwam over de toekomstutopie. “Woorden, woorden!” was de oprisping van Bertrand hierop. “Alleen het directe interesseert mij” was een bijzonder revelerende uitspraak van Anseele.

* * *

De nieuwe ontwikkeling vertrok veel minder vanuit de cenakels van ideologen, maar vanuit de reële arbeidersbeweging. De elementen waaruit men trachtte op te bouwen waren bestaande arbeidersverenigingen.

Men had er in Brussel bij de typografen, de goudsmeden, de kleermakers, de schoenmakers, de hoedenmakers, de huidenvetters, de schrijnwerkers, de meubelmakers, de houtsnijders, de koetsenvergulders, de marmerbewerkers, de bronsdrijvers, de huisschilders, de mecaniciens... Het betrof hier dus typische artisanale beroepen, hoger geschoolde arbeiders van de klein-ambachtelijke nijverheid. Hun verenigingen hadden nog een sterk corporatief karakter: zij legden weerstandskassen aan (waren dus vakbonden) en fondsen voor onderlinge bijstand (waren dus mutualiteiten). De staking kon als wapen gehanteerd worden omdat zij tegenover kleinere (en dus minder machtige) patroons stonden. Bovendien – vermits het hier geschoolde arbeiders betrof – was het voor de patroons moeilijk om stakers door werkwilligen van buiten uit te vervangen. In de regel waren deze arbeidersorganisaties apolitiek, hetzij onder proudhonistische invloed, hetzij uit achterlijkheid. In de statuten van meerdere verenigingen stond gestipuleerd dat het, op straf van beboeting, verboden was op de vergaderingen over politiek te spreken of voor te stellen dat de vereniging zich bij een politieke beweging zou aansluiten.

Einde 1874 kwam te Brussel een federatie van arbeidersverenigingen tot stand, de “Chambre du Travail, fédération des sociétés ouvrières”. Onder de initiatiefnemers Louis Bertrand, secretaris van de “Chambre syndicale des ouvriers marbriers”. Bij de nieuw gevormde federatie sloten zich volgende verenigingen aan: die van de marmerbewerkers, de meubelmakers, de schrijnwerkers, de huisschilders, de schoenmakers, de huidenververs en de mecaniciens. Doel: verbetering van de materiële toestand der arbeiders en bevordering van hun geestelijke ontwikkeling. Men zou zich niet op het terrein van de politieke strijd begeven. Het lidgeld werd vastgesteld op 1 fr. per maand voor de groepen tot 25 leden en 3 fr. per maand voor de groepen met meer leden.

Helemaal anders was de situatie in de grote bedrijven van de moderne kapitalistische industrie. Het betrof hier veel grotere arbeidersmassa’s, ongeschoolde elementen die door de patroons ten allen tijde door anderen konden vervangen worden; er was hier geen traditie zoals in de kleinere ambachtelijke bedrijven: de meeste arbeiders kwamen hier niet uit de sector van de geruïneerde ambachtslieden maar van het platteland, met de dompersmentaliteit en het individualisme hieraan verbonden. Als algemene regel gold dat in de 19de eeuw in de zeer grote bedrijven de syndicale inplanting moeilijker was dan in de kleinere en middelmatige ondernemingen. In de zeer grote fabrieken was de macht van de patroon te verpletterend. Het initiatief tot vereniging kon niet uit de massa en bloc komen, het ging uit van enkele pioniers, enkele individuen of een klein groepje. Nog voor zij de kans kregen iets in mekaar te organiseren, werden ze meestal door broodroof en gerechtelijke vervolgingen verlamd. De arbeiders waren geen theoretisch geschoolde zieners van de toekomst. Wanneer ze zich organiseerden, dan was het onder de drang van de onmiddellijke nood. Zij verwachtten direct tastbare resultaten. Wanneer er beroering was, als er stakingen uitbraken, stroomden ze toe tot de vakbond. Mislukte de actie, dan viel de organisatie meestal terug uiteen. De geschiedenis van de vakbonden is heel lang – in België zoals elders – een verhaal van opstaan en vallen geweest.

In Gent nochtans heeft zich iets van de vroegere syndicale organisatie kunnen bestendigen bij de textielarbeiders. De initiatiefnemers van de socialistische beweging hebben het begrepen direct hierbij aan te knopen.

Een eerste kern van socialistische propaganda werd door Edmond Van Beveren tot stand gebracht, een huisschilder die actief geweest is in de Eerste Internationale, daardoor zijn broodwinning verloor, in 1872 naar Nederland uitweek en daar kennis kreeg van de Duitse socialistische propagandageschriften. Teruggekeerd naar Gent vormde van Beveren in april 1874 een socialistische groep, die weldra een honderdtal leden telde, o.w. Eduard Anseele en Paul Verbauwen.

Anseele, van huis uit zeer arm, had nochtans enige Atheneumstudie gedaan, werd notarisklerk en wierp zich, vanaf 18 jaar, hals over kop in de politieke strijd.

Verbauwen zat verworteld in de syndicale traditie van Gent. Was leidend element van de “Broederlijke Wevers” geweest, scheurde zich in 1869 met een groep leden af om de meer progressistische bond “Vooruit” te vormen, bewerkstelligde in 1875 de hereniging van de twee bonden. Langs Verbauwen sijpelde de socialistische gedachte binnen in de vakbond van de wevers.

Ondertussen spande Bertrand zich in – voorzichtig maar hardnekkig – om de Brusselse organisaties geleidelijk toch stelling te doen nemen op politiek vlak. De vraag werd opgeworpen of het niet nuttig zou zijn zich tot het Parlement te richten om zekere sociale hervormingen te bekomen: reglementeren van vrouwen- en kinderarbeid, afschaffing van het arbeidersboekje en van art. 1781 van het Burgerlijke Wetboek. In 1876 werden er door de “Chambre syndicale” meetings gehouden op die thema’s en besloot men een petitionnement te organiseren omtrent vrouwen- en kinderarbeid. Daarbij werd beroep gedaan op de Gentse en Antwerpse groepen, die onmiddellijk bijsprongen. Tot een tastbaar resultaat leidde deze actie op zichzelf niet, maar ze was belangrijk omdat daarmee overgeschakeld werd naar het terrein van de politiek en omdat er enig contact met andere gewesten uit resulteerde.

Deze contacten maakten het mogelijk in april 1877 te Gent een congres van arbeidersverenigingen te houden, dat de vorming van een “Belgische Socialistische Arbeidersunie” op zijn dagorde had staan. Een commissie (Van Beveren, Anseele, Bertrand) kreeg opdracht een ontwerp van programma en statuten uit te werken dat aan een nieuwe bijeenkomst in juni van datzelfde jaar in Brussel zou voorgelegd worden. Maar op deze ontmoeting stonden de afgevaardigden uit Verviers en Henegouwen beslist afwijzend; zij volhardden in hun verwerping van iedere vorm van politieke partij; de samenkomst te Brussel mislukte.

Toen besloten de Vlaamse socialisten over te gaan tot de vorming van een Vlaamse Socialistische Arbeiderspartij. De stichting geschiedde te Antwerpen in juli 1877. Het programma was compleet geïnspireerd op het Duitse Gothaprogramma van 1875. Een poging werd gedaan om de Vlaamse tekst een meer populaire redactie te geven. Daardoor werd het Duitse mengsel van marxistische en lasalliaanse elementen nog aangelengd met enkele proudhonistische reminiscenties. Het onmiddellijke programma beantwoordde aan een geest van progressistische democratie. De basiskernen van de Vlaamse Socialistische Arbeiderspartij werden door de Gentse en de Antwerpse afdelingen gevormd. Maar reeds het volgend jaar – op het congres van Kortrijk in 1878 – verschenen ook vertegenwoordigers uit Mechelen, Kortrijk, Brugge en Roeselare en van de Brusselse afdeling (op dat moment waren er te Brussel drie organisaties: – La Chambre du Travail, einde 1874 gesticht, – Le Parti socialiste brabançon, in 1877 gesticht door leden van de Eerste Internationale die hun anarchistische positie verlaten hadden, – een afdeling, in 1878 gevormd, van de Vlaamse Socialistische Arbeiderspartij). De Vlaamse organisatie begon een zekere aantrekkingskracht uit te oefenen tot buiten de grenzen van het Vlaamse land. Ten bewijze het congres van Boom in 1878, waar vertegenwoordigers verschenen uit Huy, Jolimont, Haine St. Pierre, Haine St. Paul en een afvaardiging van de Brusselse Chambre du Travail.

Weer stond de vorming van een Belgische partij op de dagorde. De besprekingen werden voortgezet op nog twee congressen te Brussel en in april 1879 kwam een Belgische Socialistische Partij tot stand. De centrale zetel werd te Gent gevestigd. Anseele werd algemeen secretaris. Twee weekbladen La Voix du Peuple (voordien blad van de Chambre du Travail) en De Werker (Antwerpen) werden officiële organen van de nieuwe partij. Een actieve propaganda werd ingezet.

* * *

Rond deze tijd hadden de mijnwerkers en metaalarbeiders van Wallonië nog geen de minste organisatie, noch syndicaal, noch politiek. Dat sloot geenszins het uitbreken van heftige klassenstrijd uit, speciaal in 1879 bij de mijnwerkers. Klaarblijkelijk had dat te maken met de daling van de lonen sinds een paar jaar: het gemiddeld jaarloon van de mijnwerkers bedroeg 1.353 fr. in 1873, daalde tot 1.031 fr. in 1876, daalde dan verder in 1877 tot 835 fr., het volgend jaar tot 842 fr., het jaar nadien tot 809 fr.

In april 1879 kostte een mijngasontploffing 123 doden. De volgende dag was het staking; meer dan 20.000 mijnwerkers legden het werk neer; het was een typische spontane woedeuitbarsting tegen het onhoudbare, zonder organisatie, zonder financiële middelen. Na drie weken moesten de mijnwerkers het opgeven.

Begin oktober 1879 een gelijkaardige spontane staking in het gebied van Charleroi in antwoord op een loonsvermindering. Drie weken hielden 10.000 mijnwerkers het vol. Dan dwong de honger hen terug af te dalen. Er was een dode gevallen.

Begin december 1879 deed zich een derde mijnwerkersstaking voor, ditmaal in de Borinage. Na vijf weken deden de patroons concessies en het werk hernam.

Het is van belang de houding van de pas opgerichte BSP ten overstaan van deze strijd na te gaan. De BSP maakte van de spontane agitatie gebruik om enkele mijnwerkersafdelingen tot stand te brengen. Het voornaamste thema van de partijpropaganda betrof de noodzaak zich te organiseren en goed gespijsde stakingskassen aan te leggen. Verder werd door de BSP onophoudelijk opgeroepen om de strijd vreedzaam en kalm te voeren, teneinde politieprovocaties en botsingen met de troepen te vermijden. Bedenkelijk echter wordt het, als we zien dat de socialistische leiders de beweging zelf ontraden, de mislukking voorspellen, de arbeiders ten slotte ontmoedigen, het elan van hun actie willen breken. Hier raken wij de wortel aan van het kwaad dat in de loop van de volgende decennia de gehele socialistische beweging gaat doorkankeren.

Tijdens de tweede staking – die van oktober 1879 – hield Bertrand een meeting te Châtelineau. Hij schrijft daarover (in Histoire du socialisme et de la démocratie, II, p. 326): “Ik gaf de arbeiders de raad ’s anderendaags het werk te hernemen, te meer daar men mij langs verschillende kanten verzekerd had dat de patroons besloten hadden 15 % verhoging toe te passen op de tarieven die zij enkele dagen geleden wilden opdringen. Er was wel wat protest, maar het viel mij niet moeilijk om ook de meest weerbarstigen rede te doen verstaan en om hen te doen begrijpen dat hun beweging ondoordacht was en niet kon slagen.”

Omtrent de derde staking (dec. 1879 – jan. 1880) lezen we bij Bertrand (Idem, II, pp. 328 en 329): “Tegen het einde van het jaar 1879 schenen de mijnwerkers van de Borinage weer opnieuw neiging te vertonen om in staking te gaan. Dat zou, naar ons aller overtuiging, een onvoorzichtigheid geweest zijn, want de mislukking liet geen twijfel en dat zou ontmoediging veroorzaken en misschien ook desertie uit de zo moeizaam gevormde groepen, na zoveel propaganda. Om dit gevaar te vermijden en de staking te verhinderen, stuurde de socialistische partij drie van haar leden naar Frameries...” De BSP liet in alle gemeenten van de Borinage affichen uithangen die opriepen om er maar niet aan te beginnen, om geduld te oefenen... Maar de arbeiders hielden geen rekening met deze raadgevingen, zetten de staking door ... en wonnen ze.

Het is nodig even stil te blijven bij de bezorgdheid van de socialistische leiders om hun “zo moeizaam gevormde groepen” niet in gevaar te brengen. Het is het argument dat nog honderden malen gaat terugkomen in de discussies van de volgende jaren. De vrees om hun instellingen, hun mutualiteiten, hun volkshuizen, hun coöperatieven vooral (al die werken die steen voor steen met zoveel inspanningen opgebouwd werden) in het gedrang te brengen, die vrees gaat nog toenemen naarmate de socialistische werken groeien. De voorstelling alsof de arbeidersbeweging in België aanvankelijk revolutionair was en later opportunistisch werd, gaat niet op. Het opportunisme zat er in van helemaal in den beginne.

* * *

De nieuw gestichte BSP begon direct haar propaganda te oriënteren op het bekomen van het A.S. Reeds in 1880 ging te Brussel een nationale manifestatie door: 5 à 6.000 deelnemers volgens “La Voix du Peuple”, 1.500 à 1.800 volgens de politierapporten. Uitbreiding van het kiesrecht stond ook op het programma van de liberale radicalen. Hun voorman Janson stelde de kwestie van de grondwetsherziening in de Kamer. Het Parlement marcheerde niet. Maar de beweging in het land groeide. In 1882 kwam het Nationaal Verbond voor de Kieshervorming tot stand, waarbij de socialisten het bondgenootschap van de progressieve liberalen verwierven. Een partieel resultaat werd in 1883 bereikt: voor de gemeentelijke en provinciale verkiezingen werd stemrecht verleend aan de “capacitairs”. Dat opende het perspectief voor de BSP hier en daar in de grote centra een zetel te winnen in de gemeenteraden. Enkele propagandakringen werden opgericht. Maar de BSP maakte weinig vooruitgang. Een grote menigte van arbeidersorganisaties bleef toetreding tot de BSP weigeren, vertoonde dikwijls neiging om in het vaarwater van het liberaal progressisme terecht te komen. De hoop van de BSP om dé organisatie van de arbeidersklasse te worden, werd maar niet vervuld.

Daarom hebben, speciaal de Brusselse leiders, een hele reeks nieuwe pogingen op het getouw gezet om toch tot één grote arbeiderspartij te geraken. Alles werd aan dit doel ondergeschikt gemaakt. Ze waren bereid het programma tot het uiterste te minimaliseren en problemen van doctrine in het midden te laten, als dat kon helpen om alle arbeidersverenigingen in één partijorganisatie samen te bundelen. Ter illustratie van deze geesteshouding volgende uittreksels uit artikels van Bertrand: “Ne pourrait-on pas essayer, avec un programme minimum, un programme de réformes immédiatement réalisables, comprises et senties par tous, de réunir les ouvriers sur le terrain à la fois politique et économique?... Voyons si’il n’y a pas moyen d’arriver à créer ici un vaste parti ouvrier, avec un programme minimum auquel viendrait s’ajouter, au fur et à mesure que le besoin s’en ferait sentir, d’autres réformes plus profondes, plus radicales.” (La Sentinelle, 11 novembre 1883). “Notre socialisme, s’inspirant de la science et des faits économiques, sera naturellement évolutionniste, progressif... N’étant pas des sectaires, nous ne serons pas exclusifs... Tout en tenant haut et ferme le drapeau de la démocratie socialiste, nous accepterons le concours des groupes ouvriers qui ne sont pas en complète communion d’idées avec nous.” (La Voix de l’ouvrier, april 1884, “article programme”).

Een eerste etappe werd verwezenlijkt in 1884 met de stichting te Brussel van de Fédération des Ligues ouvrières. Onder de auspiciën van deze nieuwe organisatie gingen er in de winter 1884-85 verschillende meetings door die bijval hadden. Dat spoorde de “Fédération des Ligues ouvrières” aan om in april 1885 te Brussel een congres samen te roepen van alle arbeidersorganisaties uit het land. Dat congres, onder voorzitterschap van Bertrand, verenigde 112 afgevaardigden die 59 groepen vertegenwoordigden: velen behoorden tot de BSP maar ook andere arbeidersverenigingen waren aanwezig. Het enige punt op de dagorde luidde: “de nuttigheid van de samenvoeging, in één partij, van alle arbeidersorganisaties van het land”.

Anseele en de Vlaamse afgevaardigden betoogden dat, wat men stichten wilde, reeds bestond, dat men slechts hoefde aan te sluiten bij de BSP. Maar andere afgevaardigden lieten gelden dat de term “socialistisch” vele arbeidersverenigingen afschrikte, dat het socialistisch vaandel hen deed afzijdig blijven en dat het beter ware een eerder kleurloze benaming aan te nemen. Anseele en zijn medestanders verklaarden zich bereid tot zulke concessie en men verenigde zich achter de naam Belgische Werkliedenpartij (BWP-POB).

Een tweede congres had plaats te Antwerpen in augustus 1885: 119 afgevaardigden die 68 verenigingen vertegenwoordigden. Statuten en programma werden te Antwerpen uitgewerkt en daarmee was de BWP definitief gevestigd.

De geschiedenis van de BWP-stichting is wel bijzonder leerrijk omtrent de geesteshouding van de arbeidersklasse toen: politiek bewustzijn was praktisch totaal afwezig; spontaan kon het niet groeien; het moest van buiten af bijgebracht worden in en door de organisatie. De leidende BWP-militanten (zelfs al was opportunisme hun toen reeds niet vreemd) stonden veel verder dan het gros van de arbeidersklasse, hebben in deze periode wel degelijk politiek bewustzijn bijgebracht.

* * *

Inzake doctrine was er in de stichtingsdocumenten niet veel voorhanden. Art. 1 van de statuten bepaalde dat de BWP gesticht werd om “door onderlinge verstandhouding het lot van van de arbeidersklasse te verbeteren.” Art. 2 bepaalde dat voor de “emancipatie van de arbeiders” de BWP zich “op politiek en economisch terrein zal organiseren.” De enige tekst, die op een socialistische doelstelling duidde, werd bijzonder vaag en onklaar geformuleerd. In tegenstelling met de periode van de Eerste Internationale vermeed men iedere discussie over theoretische grondslagen en doctrines. Men hield zich bij een direct praktische aanpak. De eerste brochure door de BWP uitgegeven bracht in annex modellen van statuten voor een coöperatieve bakkerij, voor een syndicale kamer en voor een lokale afdeling.

Het politieke programma omvatte volgende punten: – algemeen stemrecht, – verplicht en gratis lekenonderwijs, – scheiding van Kerk en Staat, – democratische organisatie van kosteloze rechtspraak, – op militair plan: afschaffing van de loterij en van het stelsel van de plaatsvervanging, gelijkheid van militaire dienst, vermindering van het militaire budget, afschaffing van de permanente legers, beslissing over oorlog en vrede door het volk, – gemeentelijke autonomie, verkiezing van schepenen en burgemeesters, – burgerlijke rechtspersoonlijkheid voor de syndicaten.

Het “economisch” programma omvatte: – afschaffing van kinderarbeid beneden de 12 jaar, – verbod van nachtarbeid voor de jeugd van 12 tot 16 jaar, – bepaling van een normale arbeidsdag, – commissies voor gezondheid en veiligheid in de ondernemingen, – gezondheidscontrole op de arbeidswoningen, – verantwoordelijkheid van de patroon inzake arbeidsongevallen, – inspraak van de arbeiders bij de opstelling van de werkhuisreglementen, – afschaffing van boeten en afhoudingen op de lonen, – hervorming van de “Goede-mannenraden” op paritaire en democratische basis, – geleidelijke omvorming van de Openbare Weldadigheid tot een systeem van sociale zekerheid, – afschaffing van de belastingen op de levensmiddelen, – afschaffing van de invoerrechten, – progressieve belastingen op inkomen, – afschaffing van alle contracten en wetten waarbij openbaar bezit (Nationale Bank, spoorwegen, mijnen, gemeentelijke goederen, enz.) vervreemd werd en hernieuwde overdracht van dit bezit aan de gemeenschap, vertegenwoordigd door de gemeente of de Staat.

Het was helemaal geen socialistisch programma, wel een programma van democratische eisen en als dusdanig het maximum van wat in die tijd kon gesteld worden.

Op te merken valt de bourgeois-conceptie over het wezen van de Staat. Uitdrukkingen als “la collectivité, représentée par l’Etat”, “l’Etat, c’est la nation”, “l’Etat, gardien des biens communs” komen regelmatig voor in de “Programmabrochure” en in de BWP-geschriften van die tijd. Het is een puur liberale conceptie, die overigens in het verdere verloop van de BWP-geschiedenis zal gevestigd blijven. Het betreft een van de fundamentele theoretische zwakheden.

De organisatie van de BWP was federatief. De partij was niet een geheel van individuele leden maar een samenbundeling van vakbonden, mutualiteiten, coöperatieven, studie- en propagandakringen “en in het algemeen van alle arbeidersgroepen die het programma van de partij onderschrijven.” Vermits eenzelfde persoon lid kon zijn van verschillende verenigingen, (wat veel voorkwam) was het aantal partijleden heel wat kleiner dan de som van de leden der aangesloten groepen. De BWP was geen puur politieke vereniging. Zij omvatte in hoofdzaak “massaorganisaties”. De BWP was niet, zoals de kernorganisatie van de Eerste Internationale in ons land, een cenakel van ideologen. De stichters van de BWP hadden niet voor ogen een nieuwe groep te stichten, maar wel de samenbundeling tot stand te brengen van de reeds bestaande veelvuldigheid aan organisaties. Het grootst mogelijke aantal samenbrengen,geen enkele groep afschrikken, was de hoofdbekommernis. Art. 8 van de statuten stipuleerde dat de Partij er zich toe verbond alle banieren te eerbiedigen. Dat was “realistisch”, met alle mogelijkheden en begrenzingen in die term aanwezig.

De basisgroepen behielden een ruime autonomie. In belangrijke centra sloten ze samen tot “federaties”. Een federaal bestuur werd gevormd uit drie vertegenwoordigers per groep, iedere groep had één stem en betaalde 10 ct. per maand. Op landelijk vlak werd de leiding van de partij waargenomen door een Algemene Raad, verkozen op het jaarlijks Congres, waar iedere basisgroep over één stem beschikte. In de eerste jaren kon het Congres slechts beslissingen treffen – waaraan de basisgroepen en federaties zich overigens moesten onderwerpen – met een tweederde meerderheid.

Reeds in het eerste jaar van haar bestaan breidde de BWP zich uit, hetzij door aansluiting van bestaande, hetzij door vorming van nieuwe basisgroepen. In augustus 1886 had men basisgroepen in een honderdtal lokaliteiten; te Brussel telde men er toen 46.

De nieuwe partij organiseerde haar pers. Te Gent werd het reeds bestaande dagblad “Vooruit” officieel orgaan van de BWP. Te Brussel verscheen “Le Peuple” in dezelfde hoedanigheid vanaf december 1885. Daarnaast waren er nog tal van lokale weekbladen (o.a. “De Werker” te Antwerpen) en een stroom van brochuren (vooral de “Germinal”-reeks werd belangrijk) De stijl van de pers was populair, goed aangepast aan de mentaliteit van de arbeidersklasse. De inhoud was van een laag theoretisch niveau.

Welke krachten verzamelde de BWP in haar eerste bestaansjaar?

1.) Zij was het aanzienlijkst in Gent en Brussel en had een reeds belangrijke aanhang te Antwerpen en te Verviers.

2.) Te Brussel en te Antwerpen groepeerde zij haast uitsluitend arbeidersverenigingen van het artisanale type: schilders, schrijnwerkers, lithografen, boekbinders, sigarenmakers...

3.) Te Gent en te Verviers werd de basis gevormd door arbeiders van de grote textielindustrie.

4.) Te Verviers uitgezonderd, was de partij slechts heel zwak in Wallonië ontwikkeld en was zij nl. onbestaande bij de arbeiders van de grote zware industrie.

5. De kaders van de partij werden in hoofdzaak gevormd door ambachtelijke arbeiders en door enkele intellectuelen uit de Eerste Internationale. Enkele voorbeelden: – Bertrand, een marmerbewerker, – Van Beveren, een huisschilder, – P. De Witte, arbeiderkleermaker, – Ph. Coenen, schoenmaker, – Maheu, drukker, – Delporte, een typograaf, – Warmhout, idem, – Anseele, notarisklerk, nadien typograaf, – Volders, bediende bij de Nationale Bank. Intellectuelen van de Eerste Internationale: C. De Paepe, De Greef, Denis, Fontaine. De eerste verkozenen in de gemeenteraden waren: – te Schaarbeek, een arbeider-behanger, – te Sint-Joost, een houtsnijder en een typograaf, – te Etterbeek, een juwelier (arbeider), – te St. Gillis, een typograaf, – te Elsene, een juwelier (arbeider).

* * *

Niet alleen had de BWP in haar stichtingsjaar nog geen aanhang bij het Waalse proletariaat van de zware industrie. Ook buiten de BWP was daar praktisch geen arbeidersorganisatie. Wel hadden er zich meerdere, zeer grote, stakingen voorgedaan, vooral bij de mijnwerkers, spontane uitbarstingen van revolte. Het jaar 1886 werd het hoogtepunt van dat soort conflicten. Dat jaar overtroffen de omvang en de gewelddadigheid van de beweging, alsmede van de repressie, al wat voorafging.

Het begon in Luik. De BWP was daar onbestaande. Te midden van de ongeorganiseerde Luikse proletarische massa was enkel een kleine, maar roerige, anarchistische groep actief. Deze riep op tot een meeting op de Place St. Lambert de 18de maart 1886 ter herdenking van de Parijse Commune. Arbeiders uit Seraing, Tilleur, Herstal, ... stroomden samen. Aanvankelijk verliep alles rustig. Maar tegen de avond begonnen actiegroepen winkelramen en lantaarns in te slaan. Het kwam tot botsingen met gendarmerie en burgerwacht. Dat heeft de lont aan het vuur gestoken. De volgende dag werd het werk in een hele reeks bedrijven uit de voorsteden stilgelegd. De staking verbreidde zich heel snel. De staat van beleg werd over het gebied van Luik gevestigd. Steeds woester trad het repressieapparaat op. Er bleven doden op de straatstenen.

Plots, op 25 maart, sloeg de beweging over naar de streek van Charleroi. Mijnwerkers, glasblazers, staalwalsers, legden de arbeid neer. De beweging liep verder naar het Centrum en de Borinage. De manifestaties zwollen aan tot golven van opstand. Machines werden vernietigd, een kasteel in brand gestoken... Ook in Lessines, Soignies, Tournai kwam beroering: staking, manifestatie, rode vlaggen, Marseillaise...

De regering voerde een ware militaire kampanje door onder leiding van generaal Van der Smissen. Het kwam tot zware gevechten. Er vielen doden. De beweging werd neergeslagen en de arbeiders capituleerden. Dan volgde de wraak van de bourgeoisie. Na de militaire kwam de rechterlijke repressie. Men zocht de “meneurs”; men wilde bewijzen dat het een “complot” betrof. Maar van complot was geen spoor te bekennen. Dan maar opgetreden tegen wie toevallig in handen van de gendarmerie gevallen was; veroordelingen tot 10, 12, 15 en zelfs 20 jaar dwangarbeid werden uitgesproken.

Wat was de houding van de BWP tegenover deze gebeurtenissen? Men kan ze aldus samenvatten: in de betrokken gebieden afzijdigheid (uiteraard, vermits er geen BWP-organisatie was); heftig protest tegen de woestheid van de repressie; verhinderen dat de beweging zich over heel het land zou uitbreiden. Daar waar de BWP reeds invloed had en waar beroering dreigde – te Gent, Brussel, Antwerpen, Verviers – werden meetings georganiseerd op het thema: “oproep tot kalmte”. Het is klaar dat de BWP-leiders helemaal niet gelukkig waren met de gewelduitbarstingen in Wallonië.

Het duidelijkst werd de houding van de BWP geïllustreerd door het optreden van Anseele, die er in slaagde zijn politiek van afremming met een schijn van uiterste combattiviteit te omkleden. Anseele publiceerde in Vooruit een pathetische en meesterlijk opgestelde oproep tot de soldaten om niet op hun broeders, de arbeiders, te schieten. Dat was goede politiek. Maar hij deed ook nog wat anders. Anseele was een “meneur d’hommes” van grote klasse, een ongemeen begaafd volksredenaar. In zijn puur Gents dialect wist hij steeds de taal en het beeld te vinden die tot het volksgemoed spraken. Zijn kunst bestond erin de woede, die bij zijn gehoor kookte, zo te vertolken en op te vangen, dat er ontspanning intrad. Toen de Gentse arbeiders in een bomvolle zaal van “Vooruit” harde strijd eisten, gaf Anseele een rede ten beste die zo eindigde: “Als gij u nu ook nog gaat kwaad maken, dan zal de regering niet beter vragen dan te kunnen moorden. En die dag zal het feest zijn op het paleis van de aartsbisschop en op het kasteel van Leopold II, Moordenaar I”. Anseele werd gerechtelijk vervolgd en tot zes maanden veroordeeld. Hij verwierf daarmee de aureool van het martelaarschap. Maar vooral: hij was erin geslaagd de uitbreiding van de staking de pas af te snijden.

Dat is zeer erg, want de stakingen van 1886 hebben veel bijgedragen tot de ontplooiing van de arbeidersbeweging in België: -ondanks het gebrek aan politieke leiding hebben zij het klassenbewustzijn in het land sterk gestimuleerd; – ze hebben zo’n indruk gemaakt op de bourgeoisie, dat deze zich bewust geworden is van de noodzaak concessies te doen: hier ligt de eerste aansporing tot de invoering van enige sociale wetgeving.

1886 was een moment van verhoogde klassenstrijd: de beweging was spontaan en massaal. Een beweging in die onstandigheden afremmen behoort tot de praktijk van het opportunisme en het reformisme. Nogmaals, de BWP is nooit revolutionair geweest, was reformistisch vanaf het eerste uur.

* * *

In de jaren 1887-89 werd de BWP geschokt door harde meningsverschillen over de methode. Van bij haar stichting had de BWP haar politieke actie gecentreerd rond het thema van het A.S. In 1886 werd besloten tot een grootse nationale manifestatie te Brussel. Ter voorbereiding daarvan had Alfred Defuisseaux een brochure uitgegeven, een Cathéchisme du Peuple, die eenvoudig en populair opgesteld was onder de vorm van vragen en antwoorden en die een enorme weerklank vond in het land; 200.000 Franstalige, 60.000 Vlaamstalige exemplaren werden verspreid op drie maanden tijd. Anderdeels had de Algemene Raad van de BWP een manifest over het A.S. op 200.000 exemplaren verdeeld. Ook hierin werd de juiste toon getroffen. De manifestatie ging door op 15 augustus: bij de 30.000 deelnemers. Twee feiten wezen op de vooruitgang van de BWP: de talrijke deelneming van de Waalse mijnwerkers en de sympathie van de Brusselse bevolking.

De BWP-leiders gaven er zich rekenschap van dat hun kampanje begon in te slaan. Zij lieten dan ook niet meer los: A.S. werd de strijdleuze. Het A.S. ging alle problemen van de arbeidersemancipatie oplossen! Maar de Algemene Raad wenste deze politieke eis niet te verbinden met de stakingsbewegingen voor directe economische eisen; dat leek hem “avontuurlijkheid”. Deze afwijzende houding tegenover de meest directe vorm van klassenstrijd verwekte oppositie in een reeks Waalse afdelingen. Woordvoerders van deze oppositie waren Alfred en Léon Defuisseaux, twee advocaten van liberaal-radicale oorsprong, die de BWP-leiding haar slappe houding, haar angstvallige gematigdheid, ja haar verraad aan de zaak van de arbeidersklasse verweten; zij stelden de kwestie van de directe algemene revolutionaire staking.

Kortom, voor de eerste maal kwam hier de linkse oppositie aan het woord in de BWP. Telkens weer opnieuw zou zich dat verschijnsel voordoen in de loop van de volgende decennia. Telkens zou het op een mislukking uitlopen.

Zo verging het ook de groep rond de gebroeders Defuisseaux, eerder romantici dan politici, mensen met gebrek aan juist inzicht in de mogelijkheden en gebrek aan ervaring, typische “gauchisten” met al wat die term aan negatieve aspecten inhoudt.

Op het congres van april 1887 te Damprémy stonden de kwesties van de gebroeders Defuisseaux en van de algemene staking centraal: – de Defuisseaux werden met 120 tegen 68 stemmen uitgesloten, – de algemene staking werd principieel niet verworpen, maar onvoldoende voorbereid geacht en – tot aan de voltooiing van die voorbereiding – naar de verdere toekomst verschoven. De bedoeling van de BWP-leiding was echter het nooit zo ver te laten komen.

De Defuisseaux-partijgangers verenigden zich in een apart congres en vormden de Parti Républicain Socialiste. De nieuwgevormde partij stuurde al direct aan op stakingen in Henegouwen. Reeds op 13 mei 1887 brak de “grève noire” uit in de Henegouwse bekkens; het gold een krachtige beweging. Meegesleurd door dat succes proclameerden de Defuisseaux op 26 mei, dat het uur van de bevrijding aangebroken was, dat de staking zich over heel België uitbreidde, dat de regering, binnen de acht dagen de Kamers moest ontbinden en verkiezingen voor een nieuwe grondwetgevende vergadering moest uitschrijven, zoniet... zouden 500.000 arbeiders naar Brussel oprukken... Dat was wel degelijk gauchisme.

Het kwam in Henegouwen tot botsingen met de gendarmes, er vielen drie doden en vele gekwetsten. Gauchistische avontuurlijkheid is altijd een gunstig terrein voor de politieprovocatie. Zo was het ook hier. Verschillende dynamietaanslagen deden zich voor en het bleek weldra dat regeringsprovocateurs (Pourbaix) dynamiet onder de opgehitste arbeiders verdeeld hadden. Kwestie van de beweging in diskrediet te brengen bij de openbare opinie. Na drie weken stortte de strijd in mekaar, zonder resultaat. Toch slaagde de Republikeinse Socialistische Partij erin na enige tijd haar invloed bij de Henegouwse mijnwerkers te herstellen. In de winter van 1888 steeg opnieuw de onrust. “Zwarte meetings” werden georganiseerd: avondlijke bijeenkomsten in volslagen duisternis en waarop de redenaars door een lege ton spraken om met hun onherkenbare stem meer indruk te maken.

De blanquistische tendensen manifesteerden zich onmiskenbaar. Defuisseaux schreef: “Nous formerons des sociétés secrètes et nous emploierons tous les moyens révolutionnaires que des hommes décidés à vivre libres, savent employer... Toutes nos me – sures sont prises contre la défection et la trahison; le secret de nos délibérations est strictement gardé...” Maar hun ultrageheim congres van 2 december 1888, waar de voorbereidingen tot de beslissende slag moesten op punt gesteld worden, werd voorgezeten door Laloi, een indicateur van de politie. Een nieuwe stakingsgolf – alhoewel minder omvangrijk dan het vorige jaar – ging over het Henegouwse, maar stortte na twee weken weer in mekaar. Daarmee was de gauchistische dissidentie volkomen gediskrediteerd, terwijl de voorzichtige BWP-tactiek met meer aanzien uit het conflict te voorschijn kwam. De leiders van de BWP konden zich grootmoedig tonen: de dissidenten werden opnieuw in de gelederen van de BWP opgenomen en hartelijk ontvangen.

In 1889 hield de BWP haar congres te Jolimont en wenste daarmee het feit te onderstrepen dat zij zich van nu af stevig gevestigd had bij de mijnwerkers en de metaalbewerkers. Te Jolimont nam de coöperatief “Le Progrès” een grote vlucht. Te Quenast werd een hardnekkige, drie maanden durende, staking in de steengroeven door de socialistische coöperatieven materieel gesteund (60.000 broden + geldelijke hulp). De organisatie van de carrière-arbeiders sloot zich dan ook bij de BWP aan. Te Luik zorgde de coöperatief “La Populaire” voor een solide inplanting van de BWP. Kortom, de grote leemte bij de stichting van de BWP – de afwezigheid van het proletariaat van de Waalse grootindustrie – was rond 1889 volledig opgevuld.

* * *

Vanaf 1890 – jaar waarin de eenmei traditie werd ingezet – trad de strijd voor het A.S. in een beslissend stadium. Het congres van dat jaar besloot tot een nieuwe nationale betoging te Brussel. Dat was de derde. Die van 1880 telde geen 5.000 deelnemers, die van 1886 verzamelde haast 30.000 betogers; in die van 1890 stapten 70 à 80.000 manifestanten op. De vooruitgang was onbetwistbaar en had zijn weerslag op de houding van de Progressistische Partij.

(Progressistische Partij: Uit de tendensstrijd in de Liberale Partij tussen de “doctrinaire” meerderheid en de “radicale” minderheid ontstond in 1887 de Progressistische Partij. Paul Janson, Eug. Robert, Vict. Arnould – destijds leden van de Eerste Internationale – waren er de leidende figuren. De Progressistische Partij steunde zich hoofdzakelijk op groepen kleinere burgerij en intellectuele elementen uit de grote steden en bevond zich ongeveer halverwege tussen de behoudsgezinde liberalen en de socialisten. Kenmerkend voor deze partij was haar aarzelende houding: soms sloot ze kartel met de socialisten, soms met de liberalen en soms bood ze zich apart aan bij de kiezer. Bij de aanvang van de 20ste eeuw werd de liberale eenheid hersteld op een programma dat eerder bij de progressistische strekking aansloot.)

Voordien hadden de Progressisten zich enkel uitgesproken voor uitbreiding van het kiesrecht tot de “capacitairs” (wie lezen en schrijven kon). Van nu af stelde zij eveneens de eis van A.S. Samenwerking tussen socialisten en progressisten werd dus mogelijk.

Het cijnskiesstelsel was door de grondwet bepaald. De afschaffing ervan vergde dus een grondwetsherziening. Dat was een bijzonder lange procedure: eerst inoverwegingneming van het princiep der herziening (stemming in centrale secties en in openbare zitting van Kamer en van Senaat), dan (cijns)verkiezingen voor een nieuw Parlement-Constituante, dan de stemming van de wijzigingen met tweederde meerderheid in beide Kamers ... evenveel gelegenheden om de zaak op de heel lange baan te schuiven.

In november 1890 diende Paul Janson voor de vierde maal (in 1870, 1883, 1887 afgewezen) een voorstel tot grondwetsherziening in. Beernaert, de katholieke eerste minister, gaf er zich rekenschap van dat het moment gekomen was om enige concessie te doen. De inoverwegingneming werd aanvaard. Maar dan duurde het maanden vooraleer de zaak in de Centrale Sectie van de Kamer te berde kwam.

In de gelederen van de BWP groeide er beroering. De kwestie van de algemene politieke staking werd er met aandrang gesteld. Reeds twee congressen hadden het principe aanvaard (1887 en 1890); het congres van 1891 discussieerde de toepassing. Tegenover de eis van de directe staking wist de partijleiding te doen aanvaarden: staking de dag waarop de Centrale Sectie van de Kamer de herziening zou afwijzen.

Als tegenzet begon de Centrale Sectie de discussies dan maar tot in het oneindige te laten aanslepen: de conservatieven, die daar de meerderheid vormden, hoopten de beweging aldus te ontmoedigen. Dat was een misrekening. Teneinde het Parlement te dwingen gingen de mijnwerkers – na de eenmeimanifestatie van 1891 – massaal in staking. Hierbij waren weldra 100.000 man betrokken. De BWP “quelque peu forcé et contraint, doit soutenir le mouvement” (Bertrand). Tegen wil en dank sprak de Centrale Sectie zich op 20 mei uit voor de herziening. ’s Anderendaags eindigde de mijnwerkersstaking.

Maar het spel van de berekende vertraging hernam op slag. Het Parlement zette er precies een jaar op vooraleer het principe van de grondwetsherziening in algemene vergadering gestemd werd. Het nieuwe Parlement (Constituante) kwam samen op 14 januari 1893. Een onwaarschijnlijk aantal verkiezingsstelsels – allen voor doel hebbend het A.S. te vermijden – kwamen ter sprake. Geen enkel behaalde de tweederde meerderheid, zodat de verwarde discussies eindeloos bleven aanslepen.

Ondertussen groeide de beweging voor het A.S. bestendig in het land. Socialisten en progressisten kregen versterking van een groep “christendemocraten” die zich eveneens radicaal voor het A.S. uitspraken. Gemeenschappelijke meetings werden gehouden waarop Anseele, Volders, Vandervelde, naast Janson of Féron en naast Renkin, Ninauve of Carton de Wiart dezelfde eis stelden. Niet alleen de arbeidersklasse, ook de kleinburgerij en zelfs elementen van de bourgeoisie traden in het gelid. Een Bond voor het Algemeen Stemrecht kwam tot stand, onder voorzitterschap van de katholiek Nothomb.

In de BWP stelde zich opnieuw – met meer aandrang dan ooit – de eis van de algemene staking. De leiding zag niet langer de kans om de zaak tegen te houden. Op het congres van begin april 1893 viel het besluit tot algemene staking, zodra de Constituante het A.S. zou verwerpen. Dat gebeurde op 11 april. Het ordewoord van de Algemene Raad vond direct een geweldige weerklank: tegen 15 april waren er reeds bij de 250.000 stakers. Op vele plaatsen kwam het tot harde botsingen met de gendarmerie. In Henegouwen vielen er weer doden, o.a. 16 in Mons. Overal waren er aanhoudingen. De beroering intensifieerde zich met het uur.

In de Kamer werd naar een uitweg gezocht. Men meende die te vinden in een systeem van algemeen meervoudig stemrecht. Het bleek dat de volksvertegenwoordigers zich hierin niet vergisten, want ook de BWP-leiding zocht een uitweg. Met spannende angst zag zij de beweging een meer gewelddadige, meer “revolutionaire” allure aannemen, iedere dag wat erger. Dat moest ten allen prijze gestremd worden. Daarom lieten de socialistische leiders de Constituante weten dat bij aanvaarding van het algemeen meervoudig stemrecht zij de algemene staking direct zouden doen ophouden. Als dan op 18 april voor de poorten van de Borgerhoutse “Bougiefabriek” 5 arbeiders gedood worden en een 30-tal gewond, sloeg dat de volksvertegenwoordigers de schrik in het hart: met 119 stemmen voor, 14 tegen en 12 onthoudingen werd de nieuwe kieswet gestemd. De BWP-raad deed een oproep tot hervatting van het werk en de staking eindigde op slag.

Daarmee was het principe van het A.S. verwezenlijkt, zonder dat de cijnsprivilegies werden afgeschaft: alle mannen hadden vanaf 25 jaar één stem; cijnsvoorwaarden en diploma’s konden één of twee supplementaire stemmen opleveren. Bij de verkiezingen van 1894 waren er 853.000 kiezers met 1 stem, 293.000 met 2 stemmen, 223.000 met 3 stemmen. Aldus beschikten de geprivilegieerden over 1.545.000 stemmen tegenover 853.000 kiezers met één stem. Een supplementaire conservatieve maatregel van het nieuwe kiessysteem bestond hierin dat de deelneming aan de verkiezingen verplicht werd. Overigens werd het meerderheidsstelsel ingesteld: de lijst die in het kiesdistrict de absolute meerderheid behaalde bekwam alle mandaten; de minderheid had geen vertegenwoordiging. Indien geen enkele lijst de absolute meerderheid in de eerste stemronde verwierf, was er ballotage, een tweede kiesronde tussen de twee lijsten met de meeste stemmen. In de omstandigheden van het einde der 19de eeuw was dit stelsel bijzonder gunstig voor de katholieken. Zij hadden de absolute meerderheid in de landelijke districten en bekwamen er alle zetels. In de steden kwamen zij dikwijls in ballotage met de socialisten en vele liberalen brachten in de tweede kiesronde hun stem uit op de katholieke lijst... Voor de Liberale Partij betekende dit systeem een ramp: in de regel verwierven zij slechts een (niet vertegenwoordigde) minderheid. Het principe van de absolute meerderheid werd langs verschillende kanten aangevochten. Het werd in 1899 vervangen door het stelsel van de proportionele vertegenwoonddging. Over het algemeen waren de socialisten hiervan voorstander. De socialisten van de Henegouwse centra nochtans bleven de voorkeur geven aan het majoriteitsprincipe, dat in hun gewesten voor hen het voordeligste uitviel.

Hoe ook het kiesstelsel gewijzigd bleef, de regering bleef – van 1884 tot 1914 – ononderbroken in handen van de katholieken.

* * *

Indien in de jaren ’90 de BWP in staat was de massa’s te mobiliseren voor een grondwetsherziening, zo anderdeels een ordewoord van de BWP volstond om de algemene staking te doen ophouden ondanks de zeer onbevredigende kieshervorming, dan bewijst dit hoe groot reeds de greep van de BWP op de arbeidersklasse toen was. Het heeft daarom belang de organisaties, die de basis van de BWP uitmaakten, van naderbij te beschouwen: de coöperatieven, de mutualiteiten, de syndicaten.

De coöperatieven, die aan de BWP verbonden geraakten of door de BWP opgericht werden, waren verbruikerscoöperatieven die teruggingen op het Engelse voorbeeld van Rochdale.

Een coöperatief heeft op zichzelf niets te zien met socialisme of met de strijd voor het socialisme. Honderden coöperatieven werden in ons land opgericht, die nooit iets met de BWP te maken hadden en zelfs speciaal gesticht werden om de BWP-invloed te bestrijden. Van de 509 coöperatieven die in België tussen 1873 en 1894 tot stand kwamen, behoorden slechts enkele tientallen – weliswaar onder de allerbelangrijksten – tot de BWP.

Een coöperatief is in feite een kapitalistische vennootschap met speciale modaliteiten. Dat is zodanig waar dat dezelfde wet van 18 mei 1873 op de nv ook het statuut van de coöperatieve maatschappij regelt. In Frankrijk noemt men een coöperatief “société anonyme à capital variable”. Inderdaad, het enige belangrijke juridische verschil met een nv wordt door art. 85 van de wet aldus bepaald: “Een coöperatief wordt gevormd door vennoten waarvan de bijdragen veranderlijk zijn en niet kunnen overgedragen worden aan derden”. Het kapitaal is dus veranderlijk, nieuwe leden kunnen op ieder moment intreden, de leden kunnen terugstorting van hun kapitaal eisen en uittreden. In de grond is de term coöperatief of samenwerkende vennootschap niet gerechtvaardigd; niet het kapitaal en de arbeid van de leden wordt samengevoegd, enkel een inleg. De bedienden en arbeiders van de coöperatieven zijn gesalarieerden.

Kenmerkend voor de BWP-coöperatieven was dat hun kapitaal gevormd werd door kleine inbreng van een zeer groot aantal arbeiders. Dat was het sociale verschil met de nv. In de verbruikerscoöperatief werden de winsten een of meermaals per jaar verdeeld, niet naar verhouding van het gestorte kapitaal, maar in verhouding tot het bedrag van de aankopen onder de vorm van ristournes.

Vanaf 1880 stak de socialistische coöperatie van wal om weldra een zeer grote vlucht te nemen. Dit jaar werd te Gent de beroemde “Vooruit” gesticht. Hetzelfde jaar werd te Antwerpen “De Werker” opgericht. In 1884 werd te Brussel “La Maison du Peuple” gesticht. In 1886 werd in Jolimont “Le Progrès” gevestigd. “De Proletariër” van Leuven dagtekent uit hetzelfde jaar. Luik begon met “La Populaire” in 1887. Te Verviers werd in 1888 “La Ruche ouvrière” tot stand gebracht. “L’Emulation prolétarienne” begon te Seraing vanaf 1889. “Les Prolétaires Hutois” dagtekent van 1892, enz.

Vooruit van Gent, La Maison du Peuple van Brussel en Le Progrès van Jolimont werden de machtigste coöperatieven. De pioniersrol werd door “Vooruit” gespeeld en het volstaat de geschiedenis van deze coöperatief te overschouwen om de karakteristieken van de BWP-coöperatieven in het algemeen te herkennen.

In 1876 stichtte een groep Gentse arbeiders een coöperatieve bakkerij “De Vrije Bakkers”, die 60 leden telde en een kapitaal van 200 fr. verzamelde. Deze bakkerij begon zeer bescheiden in de kelder van een herberg en ontwikkelde zich langzaam. Alhoewel het initiatief van socialistische arbeiders was uitgegaan, wenste de meerderheid van de leden dat hun onderneming neutraal zou blijven. Daarom besloot in 1880 een minderheid, onder leiding van Van Beveren en Anseele, zich af te scheiden om een nieuwe, uitgesproken politieke onderneming op te richten, die men de naam “Vooruit” gaf. De nieuwe coöperatief stelde zich ten doel socialistische propaganda te voeren en de politieke organisatie van de arbeiders te bevorderen. Dit doel werd essentieel voor alle BWP-coöperatieven die in het land tot stand kwamen. “Vooruit” kreeg een lening van 2.000 fr. van de Weversbond en begon eveneens heel nederig in de achterbouw van een herberg. Maar de ontwikkeling ging verassend snel. Reeds in 1884 werd verhuisd naar een veel groter gebouw. In 1885 werd een nieuw, weer veel ruimer lokaal, gekocht. In de loop van de volgende jaren werden meerdere succursalen geopend in de verschillende wijken van de stad. Rond 1900 telde men een twintigtal bijhuizen in Gent. Toen werd besloten op de Vrijdagmarkt een waarachtig “paleis” te bouwen. Het ledental groeide snel: 150 in 1880, 5.186 in 1893, 7.176 in 1901. De productie van broden steeg van 1.500 kgr. in 1880, naar 3.000 kgr. in 1887, 89.000 kgr. in 1895 en 100.000 kgr. in 1900. Om lid te worden volstond het een inschrijvingsgeld van 0,25 fr. te betalen en er zich toe te verbinden al zijn brood bij de coöperatief af te nemen. De winsten werden om de drie maanden onder de leden verdeeld in verhouding tot ieders aankopen. Van deze winsten moesten de leden 1 fr. afstaan als deelneming in de uitbreiding van het kapitaal der vennootschap. De ristourne bedroeg 6 % en werd uitgedeeld onder de vorm van kaarten, waarmee de leden alles konden kopen wat “Vooruit” aan te bieden had. Dat was weldra niet alleen meer brood, want al heel vroeg werden ook kruidenierswaren, kledingsstukken, schoenen, kolen, enz. verkocht. Bovendien begon “Vooruit”, vanaf 1885, een reeks volksapotheken te openen. Hierbij werd coöperatie en mutualiteit verbonden. Tussen “Vooruit” en de socialistische mutualiteiten werden er akkoorden afgesloten, waarbij de leden zich gratis konden voorzien bij de coöperatieve apotheken. Daarnaast ontwikkelde de coöperatief zelf mutualistische voorzieningen. Aldus bekwamen de leden van “Vooruit”, mits een inleg van 5 ct. per week, in geval van ziekte: gratis 6 maanden medische en farmaceutische diensten en 6 broden per week gedurende 6 weken. “Vooruit” stelde ook een pensioenkas in.

De lokalen van “Vooruit” functioneerden als algemeen ontmoetings en activiteitscentrum van de partijleden: een ruim herberglokaal, een grote feestzaal, bureaus voor de politieke groepen, voor de syndicaten, voor de redactie van de bladen, een drukkerij, een arbeidersbibliotheek. Verder werd nog gesticht: een turnclub, een harmonie, een toneelkring, een koor, zelfs een atelier voor decoratie van de lokalen en van de eenmeimanifestaties. Ten slotte werd “Vooruit” de belangrijkste financieringsbron voor de Partij. Uit de coöperatieve winsten werd de propaganda bekostigd, uit deze winsten kwamen subsidies aan de pers die, ondanks haar bestendige uitbreiding, steeds met verlies werkte.

Wat kenmerkend was voor de Gentse instelling, gold in mindere of meerdere mate voor alle andere socialistische coöperatieven. Overal was de aanvang bijzonder nederig. Haast overal was het succes snel en aanzienlijk. Het begon meestal met een bakkerij, waarrond dan allerlei andere handelsactiviteiten en sociale werken tot stand kwamen. Overal werden de coöperatieven het administratief centrum, het centrum voor ontspanning en opvoeding. Overal werden de coöperatieven een belangrijke financiële basis voor de partij. De BWP-leiders spraken met trots en fierheid over hun coöperatieven, die ze “de vestingen van het socialisme” noemden.

Zij wezen er op dat de coöperatieven waar de betaling contant vereist werd, bijdroegen tot de strijd tegen het kopen “op de poef”, dit “alcoholisme van de huisvrouw” zoals Anseele het noemde. Zij betoogden dat de coöperatieven, die hun leden door materiële banden verbonden hielden, de beste formule waren om de arbeiders te organiseren; dat de coöperatieven de kosten van het levensonderhoud hielpen laaghouden en dat de familiale voordelen door de coöperatieven geboden, ook de vrouw aan de beweging verbond. Ze lieten gelden dat menig door het patronaat gebroodroofd militant in de socialistische coöperatief een onderkomen vond en er overigens betere werkvoorwaarden aantrof. Zij herinnerden eraan dat de coöperatieven bij menige staking de arbeiders materiële steun konden bieden.

Al deze positieve aspecten waren reëel, maar beperkt. Aanvankelijk gaven de socialistische leiders zich daar nog goed rekenschap van. In 1887 schreef Bertrand dat de onteigening van de kapitalisten en de overheveling van het bezit der gronden, fabrieken en mijnen aan de arbeidersklasse nooit langs coöperatieve weg konden bereikt worden. Maar de coöperatie stond hoe langer hoe meer centraal in de BWP In 1898 schreef Vandervelde: “Ce sont les multiples applications du principe coopératif qui donnent au POB sa physionomie propre, ses caractères originaux. Les mutualités, les syndicats, les groupes politiques, qui se rattachent à nos grandes coopératives de consommation, n’en sont pour ainsi dire que des accessoires, des dépendances, des chaloupes d’un transatlantique, les torpilleurs qui accompagnent un cuirassé.”

Deze situatie wordt wel bijzonder klaar afgebeeld in het schema op bladzijde 205.

Schema: de coöperatie en socialistische partij 1898 (ongeveer)

Door hun overwegende positie werden de coöperatieven een materiële basis voor de vestiging van de reformistische tendensen in de BWP:

1.) Zij verschenen als een gemakkelijkheidsoplossing. Met de coöperatief vermeed men het terrein waar de klassenstrijd oog in oog gevoerd werd: de syndicale strijd in de ondernemingen. Precies omdat de consolidatie van de syndicale organisatie zo uiterst moeilijk bleek, was het wel een aanmoediging op coöperatief plan stevige vestigingen te bereiken.

2.) De coöperatieven waren belangrijke en waardevolle massa-organisaties, maar ze waren niet van aard het politiek bewustzijn hoog op te voeren; zij vormden eerder een electoraal cliënteel dan strijdvaardige troepen.

3.) Bertrand beweerde dat, dankzij de administratie van de coöperatieven, de arbeidersklasse de nodige bekwaamheid inzake beheer ging verwerven “pour prendre un jour la place de la classe bourgeoise au gouvernement et dans l’industrie.” De ervaring heeft geleerd dat de beheerders van de coöperatieven alras een van de arbeidersklasse loskomend laagje bureaucraten zouden vormen, typische kleinburgers met kruideniersmentaliteit. Telkens de BWP zich voor beslissende momenten zal bevinden – op de hoogtepunten van de klassenstrijd – zal de angst om de coöperatieve instellingen op het spel te zetten zwaar doorwegen op de houding van de leiding.

4.) Het zeer nederige begin van de coöperatieven en hun snelle ontwikkeling in de periode onder beschouwing hebben geleid tot overdreven verwachtingen omtrent de toekomstmogelijkheden. De snelle stijging van het zakencijfer voedde allerlei illusies omtrent de toekomstige verovering van alle sectoren van de kapitalistische economie. Men droomde ervan de kapitalisten – langs de coöperatie – uit hun vestingen te verdrijven. De toenmalige socialistische voormannen gaven er zich geen rekenschap van dat hun successen toch beperkt bleven tot één bepaalde sector, die van de detailhandel, een sector waar nog ruimte overgebleven was, waar men momenteel enkel met middenstanders geconfronteerd werd. De kapitalistische grootwarenhuizen waren nog amper verschenen, maar het zou niet lang meer duren of de kapitalistische concurrentie zou ook – en met succes – de detailhandel binnendringen. Overigens hebben ook andere politieke krachten – vooral de katholieke organisaties – de mogelijkheden van de coöperatie al vroeg erkend. Al heel snel zullen zij het wapen aanwenden om de socialistische invloed in te dijken.

De mutualiteiten. De BWP had een tweede belangrijk propaganda-instrument gevonden in de maatschappijen van onderlinge bijstand.

De mutualistische verenigingen dagtekenen van lang voor het ontstaan van de BWP. Ze behoren haast tot de voorhistorie van de arbeidersbeweging, ze zijn de oudste vorm van arbeidersorganisatie, ontstaan bijna gelijktijdig met de geboorte van het kapitalisme, in de tijd toen de wetten tegen de “samenspanning” nog zeer strikt waren. Meestal groepeerden de oudste mutualiteiten de arbeiders van eenzelfde beroep in eenzelfde stad. Hun enig openlijk vooropgestelde doel was: financiële steun aan door ziekte getroffen arbeiders. Maar daarnaast organiseerden zij ook wel eens “weerstandskassen”. Op het moment van de stichting van de BWP telde men 665 mutualiteiten in het land. In de regel waren zij neutraal, hielden zij zich buiten iedere politieke tendens.

De BWP slaagde erin een reeks bestaande mutualiteiten voor zich te winnen, o.a. te Gent, waar 19 verenigingen zich in één federatie samenvoegden in 1889 en zich als Bond Moyson bij de BWP aansloten. De Bond Moyson bepaalde zich niet tot het uitkeren van financiële steun aan zijn leden; dankzij akkoorden met “Vooruit” konden gratis medico-farmaceutische diensten verleend worden. In Wallonië bereikte men de aansluiting van “La Solidarité” van Fayt, de oudste socialistische mutualiteit, opgericht in 1869, en die aan de basis lag van meerdere socialistische organisaties in het Centrum, incluis van “Le Progrès” van Jolimont. In de meeste gewesten echter bleek de aansluiting van bestaande mutualiteiten op veel verzet te stuiten. Daarom ging de BWP over tot de stichting van nieuwe organisaties, waarin vooral jongeren opgenomen werden. Vanaf 1890 begonnen de socialistische mutualiteiten zich in regionale federaties te groeperen: – 1891, federatie van het Centrum, – 1892, federatie van Seraing, – 1895, federatie van Charleroi...

Het mutualisme bleef niet de bedrijvigheid van puur mutualistische verenigingen. We zagen reeds dat “Vooruit” mutualistische diensten verleende. Dat werd ook het geval voor “La Maison du Peuple” te Brussel, voor “Le Progrès” van Jolimont, voor “De Werker” te Antwerpen, voor “La Populaire” te Luik, enz.

Ten slotte ontwikkelden ook meerdere syndicaten een ziekenkas voor hun leden. De vakbondsbesturen waren daar erg op gesteld, ze zagen er een middel in om hun leden hechter te binden.

De mutualiteiten beantwoordden ongetwijfeld aan een levensbelang van de arbeidersklasse. Zij vormden een uitstekend propagandamiddel en hun aansluiting bij de BWP was volkomen gerechtvaardigd. Maar anderdeels was lidmaatschap van een politieke partij op grond van lidmaatschap bij een mutualiteit natuurlijk geen waarborg voor het socialistisch bewustzijn in die partij.

De vakbonden. In vergelijking met de coöperatieven en de mutualiteiten bleef de syndicale organisatie wel ten achter. Syndicalisme was het belangrijkste maar tevens het moeilijkste terrein om zich op staande te houden. Hier stond men direct tegenover de klassevijand. De vakbonden bleven dan ook, heel de 19de eeuw door, erg wankelbaar.

Te Gent ontwikkelde het syndicalisme zich vooral in de textiel. De Wevebond (in 1857 gesticht, in 1869 gesplitst, in 1875 terug verenigd) had zich reeds bij de Vlaamse Socialistische Partij aangesloten en trad onmiddellijk toe tot de BWP. Hetzelfde deed de vakbond van de katoenspinners (eveneens in 1857 gesticht, na enige jaren verdwenen, in 1875 terug opgericht). Zo ook de bond van vlasspinners (tot stand gekomen in 1865). Het ledental van deze bonden was – behoudens een kleine kern – erg wisselvallig. Van juli 1885 tot juli 1887 deden zich in de Gentse textielindustrie een reeks stakingen voor; dat bracht een aanzienlijke toeneming van het ledental mee: – de wevers van 700 naar 1.400, – de katoenspinners van 250 naar 1.000, – de vlasspinners van 100 naar 900. Maar eenmaal de beroering voorbij, gaven velen hun lidmaatschap weer op: de wevers vielen op 730 terug, de katoenspinners op 550, de vlasspinners op 450. Ook in de loop van de volgende jaren waren er veel ups en downs. Met de staking van 1895 groeide de bond van de wevers opnieuw tot 1.800, die van de katoenspinners tot 1.600 en die van de vlasspinners tot 2.200 leden. Ook de bond van de metaalbewerkers, in 1882 gesticht, sloot zich aan bij de BWP; tot 1890 bleef men hier met enkele honderden leden. Na de stichting van de BWP kwamen in de Gentse kleinnijverheid vakbonden tot stand bij de houtbewerkers, de schilders, de steenkappers, de sigarenmakers en de schoenmakers. Het waren kleine organisaties, als men bedenkt dat de sigarenmakers met hun 170 leden de grootste van deze vakbonden vormde. Het syndicaat van de typografen en zetters, in 1867 gesticht, bleef met zijn 260 leden buiten de BWP.

Brussel was nog steeds de stad van de kleine, verspreide, artisanale nijverheid en het syndicalisme weerspiegelde die situatie. De oudste vakbond, “l’association des typographes”, ontstaan uit een zegevierende staking in 1842, vertoonde een grote stabiliteit en groeide bestendig: 52 leden in 1842, 451 in 1871, 600 in 1881, 1.068 in 1891, 1.900 in 1901. De typografie vergde een hoge technische capaciteit en een lange leertijd. Dat maakte het de vakbond mogelijk het aanbod te beperken door het aantal leerlingen laag te houden. Als leden werden enkel aanvaard de typografen die minstens 3 fr. per dag verdienden; wie aanvaardde voor minder te werken werd uitgesloten, verloor alle steun van de organisatie; wie weigerde voor minder te werken en daardoor werkloos werd, werd door de organisatie financieel gesteund. De typografen hebben menige strijd gevoerd; in principe stonden ze sterk, omdat de hoge kwalificatie van het beroep de inschakeling van onderkruipers wel bijzonder moeilijk maakte. De typografen bleven als organisatie buiten de BWP. De meeste andere vakbonden sloten wel aan. Op het congres van de BWP in 1891 waren 22 syndicaten uit Brussel vertegenwoordigd, o.a. sigarenmakers, schoenmakers, koetsenmakers, marmerbewerkers, metsers, schilders, ververs. De “Association générale des métallurgistes” (in 1885 gevormd en bij de BWP aangesloten) was een verzameling van zeer kleine vakbondjes, die ieder enkele tientallen leden telden: draaiers, modelmakers, gieters, slotenmakers, koffermakers, slijpers.

Te Antwerpen bleef het syndicalisme lange tijd erg zwak. Alleen de organisatie van de sigarenmakers was belangrijk. Vanaf 1895 begonnen ook de diamantbewerkers zich te verenigen, maar zij bleven buiten de BWP. In de andere bedrijfstakken werden tientallen pogingen ondernomen, meestal viel de organisatie al snel uiteen. Het was een eeuwig herbeginnen. Typisch is in dat opzicht de geschiedenis van de vestiging van de bond der dokwerkers. Een eerste syndicale stichting greep plaats in 1891 maar mislukte; een tweede – in 1896 – liep eveneens op een fiasco uit; na een derde stichting in 1897 brak een strijd uit die groot resultaat opleverde (loon met 20 à 30 % verhoogd, 8-urendag in de zomer, 71/2 urendag in de winter, zondagwerk dubbel betaald). In 1899 telde de vakbond 7.000 leden, in 1900 steeg hij tot 13.000. Maar in december 1900 voerde het havenpatronaat een drastische loonsvermindering door; de staking hiertegen mislukte en enkele maanden later was de vakbond opnieuw verdwenen. De vierde stichting in 1904 (men steeg snel van 450 tot 4.000 leden) bracht een stabiele organisatie tot stand.

Te Verviers telde de federatie van vakbonden in 1887 een 1.500 leden. Maar door de scheuring in de BWP (Defuisseaux) viel de organisatie terug uiteen. Men begon opnieuw in 1890: gedurende een paar jaar verenigde men slechts een 200 leden (van de 20.000 textielarbeiders). Dankzij de stakingen van 1893 en 1895 kwam men tot een paar duizend leden. Maar na de mislukte staking van 1896 viel men opnieuw op een paar honderd ingeschrevenen terug.

De mijnwerkers gaven sinds lang blijk van enorme combattiviteit, ook zonder vakbonden: tussen 1869 en 1890 telde men 170 stakingen, waarvan er 25 zeer ruime gebieden bestreken. Nadien was er algemene staking in 1891, 1893, 1897 en 1899. In 1889 telde de mijnwerkersfederatie 7.000 leden. Tijdens de stakingen van ’91 en ’93 liep men op tot tienduizenden. Dan viel men terug op enkele duizenden. Door de stakingen van ’97 en ’99 groeide de organisatie weer en in 1900 telde men 16.500 aangeslotenen.

De glasindustrie was haast in haar geheel gelokaliseerd in het bekken van Charleroi: ongeveer 6.000 arbeiders waren daarin werkzaam, plus duizenden vrouwen en kinderen; maar naar de opvattingen van de tijd, kwamen die niet in aanmerking voor syndicale vereniging. Bepaalde categorieën arbeiders, speciaal de glasblazers, verrichtten hooggeschoolde arbeid en verdienden heel ruime lonen; daartegenover stond dat hun beroep gevaarlijk en ongezond was; zelden kon een glasblazer het boven de 45 jaar uithouden. Vele glasbewerkers weken uit naar de Verenigde Staten waar ze zich aansloten bij de “Noble Order of the Knights of Labor”, een organisatie die zowat het midden hield tussen een syndicaat en een geheim genootschap met haast maconniek ritueel. De verbindingen, langs de emigratie met de Amerikaanse organisatie tot stand gebracht, verklaren waarom de in 1883 gestichte “Union verrière” een afdeling werd van de Amerikaanse “Knights of Labor”. De “Union verrière”, die uitsluitend glasblazers verenigde, heeft de repressie, die op de grote staking van 1886 volgde, niet overleefd. Maar de organisatie “Chevaliers du Travail” had ondertussen afdelingen in allerlei andere industrieën van Charleroi en omstreken tot stand gebracht. Met deze afdelingen leefde de vakbond verder. In 1891 telde hij 37 “lokale vergaderingen” (afdelingen) en meer dan 25.000 leden. De “ridders” weigerden steeds om zich bij de BWP aan te sluiten, maar hun leider Jean Caluwaert werkte innig met de socialistische partij samen.

De BWP-leiding zocht naar middelen om de vakbonden te consolideren. Vandaar haar inspanningen om de plaatselijk geïsoleerde groepen in veel ruimere verbanden samen te bundelen: in 1886 ontstond de federatie van de metaalbewerkers, in 1887 die van de sigarenmakers, in 1889 die van de mijnwerkers en die van de steenbewerkers, in 1898 die van de textielarbeiders, in 1900 die van de tabakbewerkers... Deze landelijke federaties waren voorlopers van de centrales, die zich na de eerste wereldoorlog definitief gevestigd hebben. Maar zij waren op verre na nog geen centrales. Daarvoor waren ze te weinig gestructureerd. Uit de bijdragen van de leden werden meestal slechts een paar centiemen aan het federaal bestuur afgestaan, amper genoeg om enige administratiekosten te dekken. Het bestuur van de federatie had omzeggens geen gezag. De basisorganisaties bleven in feite heel onafhankelijk, vertoonden de grootst mogelijke verscheidenheid inzake bijdragen, werkingsmethodes, enz. Dit had zijn voor- en nadelen. Nadeel was dat de inzet van de totaliteit er weinig door bevorderd werd. Het voordeel bestond hierin, dat zich nog geen remmende invloed van een topbureaucratie kon laten gelden.

Het BWP-bestuur ging verder op de weg van de syndicale eenmaking: in 1898 werd de Syndicale Commissie opgericht met de opdracht het geheel van het vakbondswezen beter te coördineren. Rond die tijd hadden de vakbonden in België wellicht een 50.000 leden. Maar velen waren niet bij de BWP aangesloten en in de BWP zelf traden niet alle syndicale organisaties direct tot de Syndicale Commissie toe. Dat verklaart waarom zij aanvankelijk slechts 14.000 leden telde. Toch was hiermee een nieuwe ontwikkeling ingezet, ontwikkeling naar het meer geconsolideerd syndicalisme.

Een van de bestendige bekommernissen van de Syndicale Commissie was het verhogen van de bijdragen, die inderdaad bijzonder laag waren: 10, 20, 25 ct. per week, soms 25 ct. per maand. Betoogd werd dat met zulke minieme bijdragen de arbeiders zich niet voldoende aan de vakbond verbonden voelden, dat het daarmee onmogelijk was een stakingskas aan te leggen, dat daarmee geen voldoende propagandamiddelen konden ingezet worden en ten slotte dat de zeer lage bijdragen niet volstonden om vrijgestelde vaste secretarissen – onafhankelijk tegenover het patronaat – te bezoldigen. De bijdragen werden in de volgende jaren dan ook geleidelijk verhoogd. Tegelijkertijd begonnen zich echter de eerste symptomen van syndicale bureaucratie te manifesteren.

Reeds in deze periode was het opvallend dat de BWP-leiding over het algemeen niet geneigd was de syndicale strijd aan te wakkeren. Zodra een actie zich begon uit te breiden of een enigszins wanordelijke allure begon aan te nemen, was het de politiek van de BWP-leiding – toen reeds – de strijd af te remmen.

* * *

Toen de BWP in 1885 tot stand kwam, werd zeer bewust vermeden de theoretische grondslagen met enige uitvoerigheid te formuleren. Dat beantwoordde volkomen aan de reële situatie in de arbeidersbeweging van het moment. Men gaf er zich nochtans rekenschap van dat het ontbreken van een enigszins uitgewerkte princiepsverklaring een leemte was. De mogelijkheid om bij gelegenheid zijn dagelijkse politieke praktijk in het raam van een meer algemeen theoretisch perspectief te kunnen situeren, wordt in iedere beweging op bepaalde momenten als een behoefte ervaren.

In 1894, op het congres van Quaregnon, beleefde de BWP dergelijk moment. Overigens bevond men zich aan de vooravond van de eerste verkiezingen volgens het algemeen meervoudig stemrecht. Het kwam er daarom op aan het eigen gelaat van de BWP duidelijker te belichten, o.a. het verschil te beklemtonen met de progressistische liberalen. In zoverre had het Charter van Quaregnon ook een direct praktische betekenis. Gedurende tientallen jaren zou dit charter de theoretische basistekst blijven, waarnaar kon verwezen worden. Het geldt als het voornaamste theoretisch document uit de geschiedenis van de BWP en verdient ruim geciteerd te worden:

1.) De rijkdommen in het algemeen en speciaal de productiemiddelen zijn ofwel gegevens van de natuur ofwel vrucht van de hand- en geestesarbeid van de huidige en de vorige generaties; zij moeten bijgevolg beschouwd worden als gemeenschappelijk patrimonium van de mensheid.

2.) Het recht op vruchtgebruik van dit patrimonium, door individuen of door groepen, kan geen andere grondslag hebben dan de sociale nuttigheid en geen ander doel beogen dan de grootst mogelijke vrijheid en welvaart voor ieder menselijke wezen.

3.) De verwezenlijking van dit ideaal is onverenigbaar met het behoud van het kapitalistisch regime, dat de maatschappij in twee noodzakelijk tegengestelde klassen verdeelt: de ene die zonder arbeid van de rijkdommen kan genieten, de andere die verplicht wordt een deel van haar arbeidsproduct aan de bezittende klasse af te staan.

4.) De arbeiders kunnen hun volledige bevrijding slechts verwachten van de afschaffing der klassen en een radicale omvorming van de huidige maatschappij. Die omvorming zal niet alleen gunstig zijn voor het proletariaat maar voor de gehele mensheid. Niettemin, doordat deze omvorming in strijd is met de directe belangen van de bezittende klasse, zal ze essentieeel het werk zijn van de arbeiders zelf.

5.) De arbeiders moeten zich ten doel stellen vrij en gratis over alle productiemiddelen te beschikken. In een maatschappij waar de collectieve arbeid hoe langer hoe meer de individuele arbeid vervangt, kan dit doel slechts bereikt worden door de collectieve toeëigening van de natuurlijke rijkdommen en de werkmiddelen.

6.) De omvorming van het kapitalistisch in collectivistisch regime moet gepaard gaan met gelijklopende omvormingen: a. op moreel gebied, door de ontwikkeling van altruistische gevoelens en van de solidariteit; b. op politiek plan, door de omvorming van de Staat tot beheerder van zaken.

7.) Het socialisme moet dus tegelijkertijd de economische, morele en politieke bevrijding van het proletariaat bewerkstelligen. Maar het economisch objectief moet overheersend zijn, want de concentratie van de kapitalen in handen van een enkele klasse ligt aan de basis van alle andere vormen van overheersing.

8.) Ter verwezenlijking van deze principes verklaart de BWP:

1°. dat zij zich als vertegenwoordigster beschouwd, niet alleen van de arbeidersklasse, maar van alle verdrukten zonder onderscheid van nationaliteit, godsdienst, ras en geslacht;

2°. dat de socialisten van alle landen solidair moeten zijn, vermits de bevrijding van de arbeidersklasse niet een nationale maar een internationale aangelegenheid is;

3°. dat in hun verzet tegen de kapitalistische klasse de arbeiders met alle middelen in hun macht moeten strijden, nl. door de politieke actie, door de ontwikkeling van hun vrije verenigingen en door de onophoudelijke verspreiding van de socialistische principes.

Klaarblijkend werd deze princiepsverklaring door het Erfurtprogramma (1891) geïnspireerd en ging zij vandaar op het marxisme terug. Maar het “charter van Quaregnon” was typisch “Belgisch” in zoverre het ook sterk de invloed van C. de Paepe en het vrijdenkersrationalisme onderging. Punten 1 en 2 zijn in dat opzicht relevant, maar de hele redactie is van die geest doordrongen: het socialisme wordt vooropgesteld in naam van abstracte, natuurrechtelijke principes en in morele termen.

Feit is dat, naarmate de jaren vorderden, de partijpraktijk steeds meer reformistisch werd, steeds minder rekening hield met het socialistische doel. Toch bleef het “charter” ongewijzigd behouden. Het vervulde de functie van de revolutionaire frase in een rechtse politiek; een marginale functie ten slotte.

Hoe marginaal het verschijnen van het “charter” wel was, blijkt uit het verloop van het congres te Quaregnon. Het “charter” werd omzeggens zonder discussie aangenomen; niemand wenste de sluisdeuren van de theoretische polemiek open te zetten; maar het debat omtrent gebeurlijke electorale allianties met de progressistische liberalen was bijzonder lang en heftig. Het bleek dat de BWP niet goed wist wat ermee aan te vangen. Uiteindelijk werd een motie gestemd (met 110 tegen 97 en 6 onthoudingen) waarbij het congres besloot de federaties de vrije hand te laten inzake electorale bondgenootschappen met de progressistische liberalen.

De eerste verkiezingen volgens het nieuwe stelsel van het algemeen meervoudig stemrecht hadden plaats in oktober 1894. De klerikale overwinning was afgetekend: 104 volksvertegenwoordigers. Voor de liberalen was het de ineenstorting: 20 mandatarissen. Maar het meest indrukwekkend was het succes van de socialisten: 29 verkozenen. Die triomf overtrof de stoutste verwachtingen van de BWP zelf en sloeg de stomverbaasde bourgeoisie met paniek. In de 21 omschrijvingen waarin de socialisten opgekomen waren, hadden ze meer dan 300.000 of 19 % van de uitgebrachte stemmen behaald, in feite 25 % van de kiezers. (Men mag veilig aannemen, dat geen enkel kiezer met meervoudig stemrecht socialistisch stemde. De BWP was nog zozeer een partij van armen dat zij over geen kandidaten met voldoende belasting beschikte om deel te nemen aan de verkiezingen voor de Senaat). Alle socialistische volksvertegenwoordigers waren verkozenen uit de Waalse gewesten. Als men op een kaart van België de arrondissementen met socialistische mandatarissen in het rood kleurde, zag men dwars door het land een brede strook lopen van de Duitse tot de Franse grens. Inderdaad, de arrondissementen Verviers, Luik, Namen, Charleroi, Soignies en Mons raken elkaar, behoudens de kleine onderbreking door het arrondissement Huy gevormd. Socialistisch vertegenwoordigd waren de arbeiders van de lakennijverheid van Verviers, van de koolmijnen van Luik, Charleroi, het Centrum en de Borinage, van de metaalnijverheid, de glasblazerijen en de steengroeven uit deze gewesten. Te Brussel werd geen socialist verkozen, ondanks de 40.000 stemmen in de eerste ronde behaald. In de Vlaamse steden speelde het meerderheidsstelsel eveneens tegen de socialisten. Niettemin behaalden de socialisten daar zulke aanzienlijke cijfers, dat hun nederlaag als een overwinning kon beschouwd worden.

Het geloof in de parlementaire verovering zat reeds zo diep ingeworteld bij de BWP-leiding, dat de algemene secretaris, Serwy, op het congres van 1895 geestdriftig uitriep: “Als wij ons niet op onze lauweren laten indutten, kunnen wij verzekeren dat met de geboorte van de 20ste eeuw, d.i. binnen zes jaar, de arbeidersklasse eindelijk meester zal zijn over eigen lot.”

De socialistische voormannen hadden nochtans moeten begrijpen dat de bourgeoisie niet zinnens was haar machtsposities zomaar prijs te geven. Aanduidingen daarvoor waren er genoeg. Nu de socialisten de parlementaire tribune voor propaganda konden aanwenden, werden de verslagen van de Kamerdebatten – tot hiertoe zeer goedkoop – plots heel duur, d.i. buiten het bereik van de kleine man. De gerechtelijke repressie na de staking van 1893 was bijzonder hard. Teneinde de impact van de reactionaire ideologie op de bevolking te intensifiëren, vaardigde de nieuwe klerikale regering een schoolwet uit, waarbij het godsdienstonderwijs verplichtend werd gesteld, tenzij de ouders door een ondertekend verzoek vrijstelling vroegen; de weerbarstige moest zichzelf dus bekend maken. Verder verklaarde de regering dat in de openbare diensten geen functies aan leden van de socialistische partij mochten toevertrouwd worden. Ten slotte was daar nog de nieuwe wet op de gemeenteverkiezingen; de bedoeling was de socialistische toegang tot de stadhuizen gewoon onmogelijk te maken. Tot hiertoe was het kiesrecht op gemeentelijk plan altijd ruimer geweest dan voor het Parlement. De wet van 1895 keerde de situatie om. De kiesgerechtigde leeftijd werd op 30 jaar gebracht. Arbeiders die – omwille van de werkgelegenheid – dikwijls van woonplaats moesten veranderen, werden uitgesloten door de eis van drie jaar domicilie in de gemeente. Een differentiële cijns werd ingesteld voor grotere en kleinere gemeenten en een meervoudig stemrecht werd ingevoerd, dat tot vier stemmen voor bepaalde categorieën eigenaars kon oplopen. Ten slotte werd het meerderheidsstelsel toegepast, waar een lijst de absolute meerderheid behaalde en het stelsel van de proportionaliteit waar dat niet het geval was. Deze electorale rekenkunde verzekerde de katholieke partij de totaliteit van de mandaten in haast alle landelijke gemeenten en bezorgde haar een proportioneel aandeel in de industriële centra. Anseele noemde deze kiesregeling de wet “van de vier schandelijkheden”; de term was hard en sloeg in. Anseele gaf in de Kamer zijn verhaal over “Roodkapje en de Wolf” ten beste: de arbeider vraagt de bourgeois achtereenvolgens “waarom die eerste stem? Waarom die tweede ... die derde ... die vierde?” Het bourgeois antwoord luidt “om mijn belang te dienen ... om uw ... ons belang te dienen ... om u te verslinden.”

Overigens was de reactie van de socialisten eerder zwak. Het congres (februari 1895) had besloten tot algemene staking over te gaan, indien de wet van de “vier schandelijkheden” parlementair in behandeling zou komen. Het gaf de indruk dat de stakingsbeweging omvangrijker ging worden dan die van 1893; de strijdwil was zeer algemeen. Maar de regering was vast besloten voet bij stek te houden. Twee klassen werden onder de wapens geroepen. De rijkswacht kreeg bevel zonder aarzelen haar wapens te gebruiken. In Ronse en Luik; waar de beweging reeds ingezet was kwam het tot fusillades en er bleven arbeiders op de straatstenen. Dan besloot de Algemene Raad, samen met de parlementaire fractie, de resolutie van het congres niet uit te voeren en alle stakingsbewegingen af te gelasten onder volgend motief:

“Wij wilden dat deze staking – vredelievend en legaal protest tegen de wet van de vier schandelijkheden – vredelievend en legaal zou blijven. De troebelen van Luik, de schietpartijen van Ronse, de overdreven opwinding bij de nog niet georganiseerde arbeiders, brengen ons tot de overtuiging dat de staking vermeld karakter niet zou vertonen en slechts op een onverbiddelijke repressie zou uitmonden. In deze omstandigheden weigeren wij mensenlevens te offeren om de stemming van een wet te verhinderen, die overigens slechts van korte duur zal zijn ... Haar dagen zijn geteld.” (De gemeentelijke kieswet van 1895 zou tot 1920 duren!).

Zo zou het van nu af worden: telkens een beweging van grote omvang dreigt uit te breken, zal “harde repressie van de regering” als argument ingeroepen worden om van iedere beweging af te zien. De aanwezigheid van de parlementaire fractie bij de partijbeslissing van 1895 was een precedent: meer en meer zou de partijpolitiek in functie van de parlementaire positie bepaald worden. Men zat reeds volop in het parlementaire “cretinisme”. Toen de regering verklaarde dat ze geen toegevingen kon doen onder druk van de straat, gaven de socialistische mandatarissen de verzekering dat het tot geen stakingen zou komen. Dus zag de regering geen enkele reden om nog enige concessie te doen en de “vier schandelijkheden” passeerden integraal.

De rechterzijde in het Parlement gaf er zich wel rekenschap van dat de socialisten niet zo erg revolutionair waren. Tijdens het debat over de gemeentekieswet provoceerde de katholieke volksvertegenwoordiger Schollaert de socialisten door toespelingen te doen op de “Commune” om te zien of de socialisten de moed zouden hebben zich moreel met de communards te verbinden. Destrée en Vandervelde (in Le Socialisme en Belgique, 1898) stellen het zo: “Schollaert plaçait les socialistes dans une situation délicate ... ou bien fuir le débat et répudier toute solidarité avec les hommes de 1871, ou bien se compromettre gravement ... La gauche socialiste accepta, avec bravoure, le défi qui lui était lancé.” Waarop Vandervelde de brochure schreef Vive la Commune.

De hier aangehaalde tekst is buitengewoon revelant omtrent het wezen van het reformistisch opportunisme. Klaarblijkend heeft ten allen tijde de bekommernis in de sociaaldemocratie gespeeld om zich niet, door vooruitgeschoven stellingen, los te maken van de doorsneementaliteit van de arbeider in zijn dagelijkse leven. Het reformisme knoopt niet aan bij de (korte) momenten waarin de arbeiders een strijdbare massa vormen; het steunt zich op de (lange) periodes waarin de arbeiders amorfe menigten vormen en hun geesteshouding diep beïnvloed wordt door de bourgeoisideologie. De angst om zich daarvan los te maken spoort de reformisten aan binnen de bourgeoisideologie te opereren. Schollaert dwong hen met zijn “provocatie” zich even buiten de grenzen van die ideologie te betuigen ... waarbij de socialisten zich erg in de knel gemaneuvreerd voelden.

De weigering van de socialisten in 1895 om de strijd aan te binden zou zware gevolgen hebben. De regering wist nu dat het volstond er op los te slaan, opdat de BWP-leiding zou inbinden. De regering reorganiseerde de burgerwacht: een meer gecentraliseerde leiding moest de doeltreffendheid verhogen. De effectieven van de rijkswacht stegen van 1.442 eenheden in 1870 naar 3.629 in 1912. Wat de klassieke geschiedschrijving van België als “periode van democratisatie” bestempelt, is inderdaad een periode van bestendige uitbreiding der gendarmerie, in effectieven en bewapening. Hoe meer gendarmen, hoe meer democratie!

Het eerste verkiezingssucces van de socialisten bleek ondertussen meer dan een strovuur te zijn. Bij de wetgevende verkiezingen van 1896 (volgens het toenmalige stelsel waren er tweejaarlijkse verkiezingen voor de helft van het Parlement in 4 of 5 provinciën) behaalden de socialisten in de provinciën Antwerpen, Brabant, Namen en West-Vlaanderen tezamen een winst van 100.000 stemmen zonder nochtans een Kamerzetel meer te veroveren. Bij de verkiezingen van 1898 werden nogmaals 80.000 stemmen bijgewonnen, maar ging een zetel verloren.

Op steeds meer plaatsen waagden de socialisten het deel te nemen aan de gemeentelijke, provinciale en wetgevende verkiezingen. Daarbij begonnen de federaties zich meer en meer te bekommeren omtrent de vraag van electorale allianties met liberale progressisten of met liberalen tout court. De oplossingen aan deze kwesties gegeven hadden wel heel weinig met een principiële houding te maken. Men discussieerde omzeggens niet het programma, maar men maakte heftig ruzie over de respectievelijke plaatsen op de gemeenschappelijke lijsten.

Ondertussen bevredigde het stelsel van de volstrekte meerderheid haast niemand. De socialisten werden erdoor benadeeld en waren ertegen, behoudens dan de verkozenen van Charleroi en van zekere Waalse industriegebieden, waar compacte massa’s arbeiders voor de BWP stemden. Voor de liberalen was het systeem gewoon een ramp: overal een belangrijke minderheid, maar nergens volstrekte meerderheid, hadden de liberalen haast geen mandatarissen meer. In 1898 bekleedden ze nog 12 zetels. De katholieke partij profiteerde van het systeem, maar in enkele grote steden dreigde het zich tegen haar te keren, wat des te erger werd naarmate de concentratie van de bevolking in de grote steden toenam. Dat gold speciaal voor Brussel, dat 18 volksvertegenwoordigers naar de Kamer stuurde en er weldra 22 tellen zou. De liberale partij was daar niet ver van de absolute meerderheid verwijderd. Een kleine electorale verschuiving zou hier een overschakeling van ruim 20 zetels kunnen meebrengen, genoeg om de klerikale meerderheid in de Kamer in gevaar te brengen.

Na heel veel aarzeling en touwtrekken werd in 1899 het majoritaire stelsel door het proportionele vervangen. De verkiezingen in 1900 volgens de nieuwe formule gaven als voornaamste resultaat dat de liberalen opnieuw een belangrijke fractie werden. De socialisten waren nu meer evenwichtig vertegenwoordigd: zij verloren enkele mandaten in Charleroi en Mons, maar veroverden nu zetels in Gent, Antwerpen, Leuven, Nijvel, Dinant. Alles tezamen hadden zij 31 zetels, een aantal dat gedurende vele jaren niet meer zou overschreden worden. De klerikalen behielden een ruime meerderheid.

* * *

De geschiedenis van de christendemocratie is gedurende lange tijd een onderdeel geweest van de pogingen van de bourgeoisie om de ontwikkeling van de socialistische partij af te remmen, om de arbeidersklasse te verdelen, om de klassenstrijd te ontkrachten.

Op economisch en sociaal plan was de katholieke partij even “manchesteriaans” als de meest doctrinaire liberalen. Maar de katholieken konden bovendien een bijzonder doeltreffende ideologie aanwenden om de arbeider in berusting en onderworpenheid gekluisterd te houden. Overigens beschikten de katholieken traditioneel over een uitgebreide infrastructuur van liefdadige werken en patronages. Hun “dames d’oeuvres” brachten de armen ertoe bestendig de bedelende hand uit te steken naar de aalmoes. Zulke hand zou zich niet tot een vuist samenballen. In 1886 looft G. Cooreman de katholieke werken in volgende woorden: “Als het arbeiderskind ter wereld komt, waakt het werk van het moederschap aan zijn wieg. Zodra het enkele stappen kan doen, neemt het werk van de bewaarscholen hem bij de hand, tot wanneer de jongen toevertrouwd wordt aan het werk van de vrije scholen, dat achteraf op zijn beurt beroep doet op de goede zorgen van het patronagewerk en van het werk der arbeidersverenigingen. Als hij zich aan een levensgezellin wil binden, komt het werk van de Heilige Franciscus Regis ter hulp; moet hij het uniform aantrekken, dan komt het werk van de militairen hem met open armen tegemoet. Overvalt de ellende hem, dan komen de confraters van St. Vincentius hem bezoeken. Het werk van de weduwen giet balsem op de door het verlies gebroken harten. Het werk van de arme zieken waakt bij de bedstonde der machtelozen, de behoeftige in de hospitalen ziet zijn wonden door engelen verbonden worden. Als hij sterft, zorgt het werk van de katholieke begrafenissen voor een uitvaart.”

Maar dat alles ten spijt kwam het precies in 1886 tot een heftige revolte. De katholieke historici zijn het er over eens dat de gloed van de brandstichtingen in Wallonië aan de oorsprong ligt van “l’esprit nouveau” in zekere katholieke milieus, die er zich rekenschap van gaven dat de liefdadigheid niet langer volstond om de arbeider braaf te houden. Tevens kwamen deze katholieken tot het inzicht dat de volstrekte weigering van de Staat, om enige beschermende maatregel ten gunste van de arbeiders te nemen, onhoudbaar werd. Zij gaven er de voorkeur aan enkele eisen van de arbeidersbeweging over te nemen om daarmee de arbeidersbeweging op te vangen en naar de klassensamenwerking te kanaliseren. Dat was de geest van de katholieke congressen van 1886 en 1887 te Luik. Een van de oplossingen waaraan men dacht was de oprichting van gemengde syndicaten. Maar al heel snel kwam men tot de vaststelling dat zulk gemengd syndicaat “helemaal niet geschikt is voor de grote industrie, waar de tegenstelling tussen de twee organen van het beroep zo radicaal is, en de tegenstrijdigheid van de belangen zo diep, dat het moeilijk wordt patroon en arbeider in één beroepsvereniging samen te brengen.”

De zaak kwam opnieuw te berde op het internationale congres van Luik in 1890. Dit congres formuleerde enige ideeën, die sinds enige tijd bij katholieken van meerdere West-Europese landen rijpten, die – speciaal bij de aristocratie – een stroming geworden waren. Aan de basis van deze stroming lag het initiatief van enkele bisschoppen: Mgr. von Ketteler, bisschop van Mainz, Mgr. Mermillod van Freiburg, kardinaal Manning van Westminster, evenals Mgr. Doutreloup van Luik. Tot de promotors van deze stroming behoorden een reeks aristocraten zoals de prins von Loewenstein en baron von Wambold in Duitsland, graaf von Blome, graaf von Kufstein, graaf von Pergen, graaf Esterhazy en prins von Lichtenstein in Oostenrijk, graaf de Mun, markies de la Tour du Pin, graaf de Roquefeuille en graaf de Bréda in Frankrijk, de graven de Medolago, de Manna en de Vespignini in Italië, hertog van Ursel in België ... In de “Unie van Freiburg”, het studiecomité door paus Leo XIII ter voorbereiding van Rerum Novarum aangesteld en dat te Freiburg vergaderde, vinden we de meeste van de zo-even vermelde namen terug. Het is dus duidelijk dat de christendemocratie haar eerste inspiratiebronnen vond bij de meest authentieke aristocratie. Het optreden van deze aristocraten moet beschouwd worden als een reactie tegen de principes van 1789 en het liberalisme. Doordrongen van feodale ideeën, droomden zij ervan zekere waarden in ere te herstellen, die door de bourgeoisie vernietigd werden. Het Communistisch Manifest van 1848 spreekt over deze waarden: “Waar de bourgeoisie ter heerschappij is gekomen, heeft zij alle feodale, patriarchale, idyllische verhoudingen vernietigd. Zij heeft de bont geschakeerde feodale banden, die de mens verbond aan wie van nature boven hem waren gesteld, onbarmhartig verscheurd en geen andere band tussen mens en mens gelaten dan het naakte belang, dan de gevoelloze “contante betaling”. Zij heeft de heilige siddering van de vrome dweperij, van de ridderlijke geestdrift en van de kleinburgerlijke weemoed verdronken in het ijskoude water der egoïstische berekening. Zij heeft de persoonlijke waardigheid opgelost in de ruilwaarde, en in de plaats van de talloze, zwart op wit beschreven en verworven vrijheden, de ene gewetenloze handelsvrijheid gesteld, Zij heeft, in één woord, op de plaats van de met religieuse en politieke illusies bemantelde, de openlijke, schaamteloze, directe, dorre uitbuiting gesteld.” Genoemde aristocraten droomden van de terugkeer naar de idealen van de middeleeuwse, paternalistische, corporatistische maatschappij. Later zal het fascisme bij hen enige ideologische inspiratie vinden, maar de eigentijdse toepassing mondde uit op de christendemocratie.

Het Internationale Congres van 1890 te Luik was in ruime mate een repliek op het stichtingscongres van de Tweede Internationale het jaar daarvoor. Te Luik verenigde zich heel die “beau monde” van kerkelijke dignitarissen en van aristocraten, die zich revolteerden tegen de liberale orde en het opkomend socialisme verafschuwden. Er waren ook talrijke jonge intellectuelen aanwezig, o.a. de Belgen Georges Helleputte, Arthur Verhaegen, Cyrille van Overbergh, Simon Deploige en l’abbé Pottier. Zij formuleerden enkele eisen inzake sociale wetgeving die het programma van de BWP – heel schuchter – benaderden. Twee kapitale vraagstukken werden met bijzondere aarzeling behandeld: het recht om syndicaten te vormen enkel uit arbeiders samengesteld en de “zo delicate” vraag naar “het juiste loon”.

Maar het volgend jaar sprak Rome: de encycliek Rerum Novarum werd op 15 mei 1891 de wereld kond gedaan en beslechtte de hangende vraagstukken. De encycliek gaf de voorkeur aan “corporaties” van arbeiders en patroons, maar liet eveneens de vorming van syndicaten toe, waarin enkel arbeiders zouden verenigd worden. Wat het loon betreft, werd de wens vooropgesteld dat het “niet onvoldoende zou zijn om de eerlijke en sobere arbeider in het leven te houden”. De “Unie van Freiburg” had in haar voorstudie gevraagd dat het arbeidersloon in “een voldoende onderhoud voor de arbeider en de zijnen” zou voorzien. Wel merkwaardig hoe perfect deze kerkelijke en katholieke bepalingen in overeenstemming zijn met de marxistische definitie van het loon. Wat Marx in wetenschappelijke termen formuleert, vindt men hier in gezalfde woorden terug. “Rerum Novarum” was een typisch dubbelzinnig document: het veroordeelde het socialisme maar erkende het kwaad en de onrechtvaardigheid van het kapitalisme. Aldus kon het pauselijke document de tegengestelden bevredigen: de arbeiders konden er strenge woorden van veroordeling tegen de kapitalistische uitbuiting in lezen, de kapitalisten vonden er de waarborg in dat hun eigendom heilig was, dat een aanval op het eigendomsrecht een inbreuk was tegen de wet van God en de Natuur.

* * *

Het is van in de jaren ’90 dat de christendemocratie gestalte begon te krijgen. Het treft onmiddellijk dat, in tegenstelling met wat men voor de socialistische beweging vaststelt, de christendemocratie niet uit het proletariaat ontstaan is. Terwijl de BWP door arbeidersmilitanten opgericht werd, die direct beroep deden op de volkskrachten en hen aanspoorde zichzelf te organiseren, spande de christendemocratie zich in om vooraf een kader op te bouwen, waarin de arbeiders konden opgevangen worden, teneinde hun activiteit te leiden. De beweging groeide hier niet van beneden op, zij daalde van boven af.

In 1891 kwam de Belgische Volksbond (Ligue démocratique belge) tot stand, een federatie van allerlei arbeidersorganisaties, in voogdij genomen door de geestelijkheid en een groep intellectuelen. Tot de kerkelijke leidende persoonlijkheden behoorden o.a. Mgr. Doutreloup, bisschop van Luik, “l’abbé Pottier” van Luik (de theoreticus van de eerste uren, de meest radicale figuur, hij zou weldra op kerkelijk bevel moeten inbinden), pastoor Degryse, deken van Kortrijk en pastoor Keesen van Tessenderlo. Onder de intellectuelen dienen vernoemd: de historicus Godefroid Kurth, professor Georges Helleputte, voorzitter van de Volksbond tot 1894, in die hoedanigheid opgevolgd door Arthur Verhaegen. Verder traden ook een hele pleiade jonge universitairen toe, o.m. Cyrille van Overbergh, Carton de Wiart, Jules Renkin... De Volksbond telde 60.000 leden in 1891, bundelde 508 verenigingen met 103.000 leden in 1900, steeg tot 1.728 verenigingen met 200.000 leden in 1908. In feite bedroeg het ledental wel minder: in de aangegeven cijfers waren veel dubbeltellingen, doordat eenzelfde lid dikwijls bij verschillende verenigingen aangesloten was. De Volksbond bleef in hoofdzaak een verzameling van liefdadige verenigingen. In navolging van de “volkshuizen” van de BWP richtte de katholieke organisatie overal “arbeiderstehuizen” op met karakteristieke namen als “De Vrede” (Antwerpen), “Concorde” (Brussel), “La Paix” (Elsene), enz.

Vermits men het erover eens wat dat patronage en liefdadigheid niet volstonden om de socialisten het gras onder de voeten weg te maaien, ging men ook over tot de vorming van syndicaten. Niet toevallig het eerst in Gent. Voorloper aldaar was de in 1886 gestichte “Bond van Werklieden en Burgers”. In 1890 werd deze vereniging omgevormd tot “Antisocialistische Werkliedenbond”. Zo deze organisatie in principe uitsluitend uit arbeiders samengesteld was, bleef de leiding toch volledig in de greep van de bourgeoiselementen, overigens onder het waakzaam oog van de aalmoezenier.

De christene syndicaten ontwikkelden zich langzaam. In 1904 werden slechts 10.000 leden opgetekend. Maar dat jaar werd een permanent algemeen secretariaat opgericht onder de zeer energieke leiding van Pater Rutten. Van nu af was de opgang bestendig en snel; het secretariaat gaf volgende (waarschijnlijk flink overdreven) cijfers: 20.000 leden in 1906, 40.000 in 1909, 82.000 in 1912 en 102.000 in 1914. Op organisatorisch plan volgden de christene syndicaten ongeveer dezelfde evolutie als bij de socialisten: vorming van nationale federaties per beroep, aanstelling van enkele vrijgestelde secretarissen. De kaderpolitiek voorzag in een geleidelijke opklimming van arbeiderselementen (o.a. Gustaaf Eylenbosch), teneinde tegemoet te komen aan het “emancipatieverlangen van de arbeidersklasse”. Maar deze promotie van arbeiderselementen geschiedde langzaam en voorzichtig, na complete indoctrinatie inzake “klassensamenwerking met het oog op het algemeen welzijn”, gesteund op de eerbied voor de “familie en de eigendom” en op “de noodzaak van de godsdienst voor de maatschappij”. Het is evident dat het optreden van de christene syndicaten negatief geweest is voor de ontwikkeling van de arbeidersbeweging. De christene vakbonden beweerden zich enkel op een strikt professioneel plan te bewegen, stonden afwijzend tegenover de politieke staking, traden in 1902 en 1913 als stakingsbrekers op, bevoordeligden derhalve de politiek van de reactie. Zogenaamd apolitisme is steeds een formule in dienst van de behoudsgezinde krachten. Maar ook op het plan van de puur professionele eisenstrijd vormden de christene organisaties een dood gewicht, alhoewel de leiding wel behendig genoeg was om af en toe een praktisch reeds gewonnen beweging te ondersteunen.

Een terrein waarop de concurrentie met de socialistische organisaties heel wat gemakkelijker bleek, was dat van de mutualiteiten. De christene maatschappijen van onderlinge bijstand begonnen zich te ontwikkelen vanaf de wet van 1894, waardoor de “gesubsidieerde vrijheid” ingesteld werd. De mutualistische diensten werden inderdaad aan het vrij initiatief overgelaten en de regering bepaalde er zich toe de erkende mutualiteiten subsidies te verlenen. Vermits de regering homogeen klerikaal was en de wet haar zeer ruime vrijheden toeliet, lag het voor de hand dat ze de christene organisaties buiten alle verhouding tot hun ledental bevoordeligde. De socialistische tijdgenoten signaleren ons tal van voorbeelden van verbluffend favoritisme. De christene kassen van onderlinge bijstand groeiden dan ook snel. In 1901 verenigden zij zich in een landelijke bond, die in 1907 uit 59 federaties bestond en (naar eigen beweren) 400.000 leden telde.

Iets meer moeite ondervond men inzake de verbruikscoöperatieven. Zeker, men hield eraan de zo succesvolle socialistische coöperatieven door gelijkaardige organisaties het terrein te betwisten. Maar men moest in het katholieke milieu ook rekening houden met het hardnekkige verzet van de winkeliersmiddenstand. De voordelen – ook financieel – aan de coöperatieven verbonden wogen echter zwaar door. Speciaal in de industriële centra, waar de socialistische coöperatieven bloeiden, kon men niet afwezig blijven. Traden in het strijdperk “La Coopérative Saint Joseph” te Luik in 1890, “Le Bon Grain” in het Centrum in 1891, “Les ouvriers réunis” te Charleroi in 1891, “Het Volk” te Gent in 1896, enz. De katholieke coöperatieven verschilden wel enigszins van de socialistische: ze waren geen schepping van de arbeiders zelf, de inbreng van het bourgeoiskapitaal was meestal aanzienlijk, de winstverdeling geschiedde niet alleen op basis van de aankoop maar omvatte ook vergoeding voor de gestorte kapitalen, terwijl de beheerraad dikwijls samengesteld was uit voor het leven aangestelde burgers. Al met al gaven de christelijke coöperatieven blijk van minder vitaliteit dan de socialistische. Hun ontwikkeling – althans voor de hier behandelde periode – verliep zwak.

De christendemocratie zou zich eveneens inspannen om de klein-ambachteLijke beroepen te organiseren. Hier vonden de corporatistische ideeën een veel geschikter klimaat. Reeds in 1878 had Helleputte de stoot gegeven voor de vorming van een “gilde van ambachten en neringen” te Leuven. Het was een nadrukkelijk teruggrijpen naar het middeleeuws corporatisme: meesters en knechten werden in één organisatie verenigd. Onder de zegenende leiding van een “proost” werden conferenties, een volksbibliotheek, een atelier voor werklozen, een consultatiebureau, zelfs een “Volksbank” (die een verbluffende ontwikkeling zou kennen) georganiseerd. De Leuvense “gilde” werd model voor een hele reeks gelijkaardige organisaties, vooral in het Vlaamse land: die van Brugge (1887), die van Sint-Niklaas-Waas (1888), die van Kortrijk en van Roeselare (1891), enz.

Maar Helleputte heeft zich in hoofdzaak ingezet voor de organisatie van de boeren. Uitgangspunt was een “boerengilde” in 1887 te Goor in de Kempen door de dorpspastoor opgericht. De Boerenbond in 1890 te Leuven door Helleputte, Schollaert en pastoor Mellaerts tot stand gebracht, was in den beginne slechts een federatie van parochiale “boerengilden” naar het model van Goor. Deze boerenbond deed verbluffende vorderingen, vooral in het Vlaamse land: in 1890 sloten 49 lokale verenigingen zich aan, in 1912 had men 50.000 leden; het aantal bedienden was van 12 in 1903 tot 101 in 1912 gestegen. De leiders van de Boerenbond ontwikkelden een hele reeks instellingen van sociaal nut: beroepscursussen, tentoonstellingen van landbouwmachines, consultatiebureaus, technische en juridische publicaties, mutualiteiten, aan- en verkoop in gemeenschap van meststoffen en landbouwproducten, verzekering van het vee, brandverzekering, kredietkassen, enz. dat alles onder de financiële leiding van de Volksbank van Leuven. In iedere gilde was de dorpspastoor ziel van de organisatie: hij was de proost, maakte van ambtswege deel uit van de beheerraad, nam dikwijls het secretariaat waar. Aan de top van de Boerenbond was de algemene aalmoezenier tevens secretaris-generaal. Aldus vormde de geestelijkheid het kader van de hele beweging.

Er is rond de eeuwwisseling in de BWP – zoals in meerdere sociaaldemocratische partijen – wel wat discussie geweest omtrent het agrarisch probleem. Bij de vraag naar de middelen om ook het platteland voor het socialisme te winnen stuitte men op de kleine boer. Men wist niet goed hoe hem in te schakelen in het socialistisch perspectief van het collectief bezit. (Het probleem geraakte sindsdien opgelost in zoverre de in de landbouw werkzame krachten nog slechts een 5 % van de totale bevolking uitmaken). De BWP is bij de kleine boeren geenszins kunnen doordringen. De Boerenbond integendeel is er van uitgegaan dat de boer in zijn directe belangen als middenstander moest tegemoetgetreden worden en de Boerenbond heeft het gewonnen.

Voor de ontplooiing van de socialistische beweging was dat een zware hinderpaal. De katholieke organisaties in de steden (patronages, liefdadigheidsverenigingen, syndicaten, gilden, mutualiteiten, coöperatieven) hadden op zichzelf de stroom van de socialistische arbeidersbeweging wellicht maar heel weinig kunnen indijken. Maar de Boerenbond vormde wel een stevige dam. Hij is erin geslaagd de subversieve besmetting af te weren, die langs de arbeiderstreinen over het platteland dreigde uit te zwermen. Het is zeker dat de Boerenbond er enorm toe bijgedragen heeft om het katholieke klimaat van de dorpen – althans in het Vlaamse land – in stand te houden en om vanuit het dorp een stuk klerikale ideologie -langs dezelfde arbeiderstreinen – bij de stedelijke arbeidersklasse te vestigen.

* * *

Aanvankelijk voerde de christendemocratie een tamelijk klare politiek van oppositie tegen het behoudsgezinde katholicisme. Maar vrij vlug geschiedde de volledige integratie in de kathoieke partij.

Sommige persoonlijkheden van de christendemocratie hebben deelgenomen aan de strijd voor het A.S. en hebben samen met socialisten en liberale progressisten op meetings gesproken. Maar tegenover de staking van 1893 stonden ze afwijzend. Bij de verkiezingen van 1894 slaagde de christendemocratie erin hier en daar een paar plaatsen te veroveren op de officiële lijsten van de katholieke partij, die op deze wijze een deel van de arbeidersstemmen hoopte in de wacht te slepen. Maar in 1895, bij de stemming over de gemeentekieswet, weigerden de meeste christendemocraten stelling te nemen tegen de wet van de “vier schandelijkheden”.

De weinige christendemocraten die stelling bleven nemen tegen het katholieke conservatisme werden het voorwerp van fanatieke aanvallen. Te Luik werd chantage uitgeoefend tegen Mgr. Doutreloup -gedreigd werd alle financiële hulp aan zijn liefdadigheidswerken stop te zetten – opdat hij l’abbé Pottier zou afkeuren. Pottier werd ten slotte het zwijgen opgelegd; hij werd kanunnik en ging naar Rome.

In 1897 werd een Aalsterse groep christene democraten, de groep van de daensisten, uitgesloten uit de Volksbond.

Het daensisme heeft een aparte plaats in de christendemocratie. In 1892 hadden priester Adolf Daens, zijn broer Pieter, priester Fonteyne en advocaat Planquaert te Aalst een “Vlaams Christene Volkspartij” gevormd. De partij van Daens was ideologisch voorzeker heel ver verwijderd van de BWP. Maar inzake directe eisen vertoonde het daensisme veel verwantschap met het socialistisch programma. In 1894 werd priester Daens te Aalst tot volksvertegenwoordiger gekozen. Zijn directe tegenstander ter plaatse was Charles Woeste, een van de meest hardnekkige conservatieve leiders der katholieke partij. Woeste zou er alles op zetten om Daens te breken. Hij kon daarvoor rekenen op de hulp van Koning Leopold II en van de geestelijkheid, speciaal van de bisschop van Gent. Het werd Daens verboden mis in het openbaar te celebreren. De ene kapel na de andere werd hem ontzegd, verbod werd hem opgelegd deel te nemen aan de gemeenteverkiezingen of meetings te houden in herbergen, de enige plaats waar het mogelijk was arbeiders te verzamelen. In 1896 sloot de “Vlaams Christene Volkspartij” zich aan hij de Volksbond. Deze laatste had gehoopt de Christene Volkspartij door de aansluiting te kunnen disciplineren. Maar de verwoede aanvallen en provocaties van Woeste brachten de daensisten ertoe steeds radicaler stellingen te verdedigen.

Dat leidde naar de uitsluiting uit de Volksbond op volgende beschuldiging: “misprijzen voor kerkelijke overheid, aanvallen op katholieke partij, aansporing tot klassenstrijd”. Ondanks de isolatie van het geheel der christendemocratie, ondanks de samenzwering van alle gevestigde katholieke en kerkelijke machten hield het daensisme stand, speciaal te Aalst. Daens moest zich naar Rome begeven, kreeg bevel ernstig in te binden, weigerde dit in voldoende mate, werd in 1898 in zijn priesterambt geschorst, stelde zich opnieuw kandidaat voor de Aalsterse gemeenteverkiezingen, kreeg verbod nog langer priesterkleding te dragen... Het bleek dat de beweging ook buiten Aalst reeds wortel geschoten had: in 1902 werd Adolf Daens te Brussel als volksvertegenwoordiger gekozen. In 1904 werd zijn broeder te Aalst verkozen. In 1906 werd Adolf niet meer herkozen, maar Pieter Daens bleef volksvertegenwoordiger tot 1914. Ondertussen was priester Daens in 1907 gestorven, moreel geknakt door de hatelijke plagerijen hem door de Kerk aangedaan. Het daensisme is een authentiek stuk arbeidersbeweging in Vlaanderen geweest, zij het dan een stuk arbeidersbeweging nog sterk in de dompersmentaliteit bevangen.

* * *

Vergeleken met de Franse, de Duitse en de Nederlandse arbeiderspartijen heeft de BWP wel bijzonder weinig theoretische discussies gehad. Polemieken rond fundamentele problemen van doctrine kwamen heel zelden ter sprake. Ideologisch was het immer “le calme plat” in de BWP. Merkwaardig is in dat opzicht de weerklank (of het gebrek aan weerklank) van de Bernstein-Kautsky discussie in de Belgische partij. (cfr. studie van A. Mommen, De ontvangst van de Bernstein-discussie in de Belgische Werkliedenpartij). Er was, als haast enige reactie, een artikelenreeks van C. Huysmans in “L’Avenir social”. Huysmans bracht een uitvoerige ontleding van de voornaamste discussiepunten, verwierp Bernsteins stellingen en kwam tot het onthutsend besluit dat het probleem zich voor de BWP niet stelde. Toch wel merkwaardig: de door Huysmans verworpen Bernstein-stellingen werden zonder meer integraal toegepast in de BWP, ja zelfs vóór Bernstein als revisionist optrad. Alleen wenste men – dat was het verschil met Duitsland – daarover niet te theoretiseren. De BWP was reeds reformistisch; revisionisme was in België overbodig, er was niets te “herzien”, want er was nooit enige marxistische stellingname van betekenis geweest. Het reformisme in België was niet het resultaat van een overwinning op een radicale tendens, was niet de triomf van het revisionisme op marxisme. Het Belgisch reformisme was geen theoretisch gefundeerde doctrine, was gewoon een praktijk, een feitelijkheid waarvan men zich amper bewust was. Het Belgisch reformisme was theorieloos.

Eén beperkte uitzondering: het werk van Em. Vandervelde, Le collectivisme et l’évolution industrielle (1900). Ten eerste vinden we hier echo’s terug van de Bernstein-Kautsky-discussie; maar slechts één aspect van dit dispuut komt aan bod: in hoeverre wordt Marx’ perspectief omtrent de kapitalistische concentratie door de evolutie bevestigd of niet. De politieke stellingen van Bernstein blijven buiten beschouwing. Tweedens is het werk van Vandervelde voortzetting van een traditie – het eclectisme – die met Cesar de Paepe begon: men vindt hier door elkaar ideeën en invloeden van Rodbertus, Proudhon, Marx en Engels, Lassalle, Kropotkin, Bernstein, Kautsky, enz.

De opmerking van de Russische schrijver C. Jurenew (in zijn studie Le socialisme comme marchandise) gold wel heel speciaal voor België: “Du point de vue commercial le désir de combiner le socialisme, un désir particulièrement au début de ce siècle, est par trop transparent. Qu’on réfléchisse à ceci: Marx est bon. Mais en dehors de Marx il y a encore tant d’autres belles choses. Ceux qui en désirent, devons-nous les abandonner á nos concurrents? Naturellement non. Dès lors toutes les écluses furent ouvertes. Kant et Nietsche, Avenarius et James ... tous furent adoptés selon les besoins. Ce nouveau genre de “marxisme” a pour ainsi dire tout en provision, et ne supporte simplement pas qu’il y ait quelque chose chez les fournisseurs bourgeois que “nous” ne pourrions leur procurer tout aussi bien. De là cette manie de participer à tous les courants intellectuels bourgeois à la mode”.

In zoverre er een theorie door Vandervelde in zijn boek geformuleerd werd, kwam ze hierop neer: het collectivisme verscheen hem als het logische, normale, vanzelfsprekende resultaat waarop de ontwikkeling van het kapitalisme geleidelijk zou uitmonden doorheen een reeks partiële veranderingen, “les transformations profondes ne pouvant être brusques, les transformations brusques ne pouvant être profondes.” Vandervelde beweerde: “les formes capitalistes de la production et d’échange manifestent une tendance croissante vers la concentration et la socialisation.” Deze onderstreping is van ons. Ze gebeurde omdat hier het sociale karakter van de kapitalistische productie met socialisatie van de productie verward wordt. Het verschil tussen beide begrippen is een hele wereld! Maar dit verkeerde gebruik van de termen laat Vandervelde toe het socialisme als rechtlijnige uitkomst van de kapitalistische ontwikkeling te poneren. De taak van de socialisten bestaat er dus in “en somme á prolonger et généraliser les tendances qui se manifestent au sein même des sociétés bourgeoises actuelles”. Vermits de tendensen naar het socialisme in de bourgeoismaatschappij optreden, gaat het niet om een strijd tegen deze maatschappijvorm. Overigens beschouwde Vandervelde het politieke democratiseringsproces eveneens als een tendens in het regime aanwezig derhalve niet als een verovering die tegen het regime moest bevochten worden. De ervaring zou het anders leren.

Precies rond deze tijd begon de BWP electoraal ter plaatse te trappelen. In 1900 werd een resultaat bereikt dat in jaren niet meer zou overschreden worden. De hoop op electorale verovering van de parlementaire meerderheid (in de optiek van de reformisten noodzakelijke maar voldoende voorwaarde voor de verovering van de macht) dreigde te verzwinden. Het meervoudig stemrecht blokkeerde de vooruitgang. De eis van het A.S. werd dus opnieuw centraal gesteld en de algemene staking kwam opnieuw aan de dagorde, zij het dan in heel andere voorwaarden dan in 1893. Toen stond de massastrijd tegenover een Constituante, die voor opdracht had het kiesrecht uit te breiden en tegenover een regering, die er zich rekenschap van gaf dat zulke verruiming onvermijdelijk geworden was. In 1902 werd de beweging geconfronteerd met een Regering en een Parlement die vast besloten waren geen duimbreed toe te geven en voor geen repressiemiddelen terug te deinzen. In deze omstandigheden had het een van de twee moeten worden: ofwel werd de strijd niet aangevat (maar dat zou naar afvalligheid van de massa’s geleid hebben), ofwel werd de strijd ingezet met de vaste wil hem tot het uiterste door te zetten. De BWP deed noch het ene, noch het andere. De nederlaag stond eigenlijk op voorhand vast.

Het congres van 1901 gaf het schouwspel van een partij die zich met angst afvroeg hoe de zaak aan te pakken. Strijdlust was er, niet alleen aan de basis, ook bij velen in de leiding, bij velen, niet bij allen: o.a. was dat niet het geval voor Anseele, Bertrand, Vandervelde. Naar hun gevoelen deed men er best aan de propaganda voor het A.S. gewoon voort te zetten. Maar men gaf er zich rekenschap van dat het middel van de meetings en de manifestaties uitgeput was, de onverschilligen niet beroerde en de ijverigsten ontmoedigde. Er moest naar krachtiger middelen gegrepen worden. Het congres eindigde met de aanvaarding van “un ordre de jour dont la rédaction reflête á la fois la violente dans les discours et l’indécision dans les actes” (Vandervelde).

De Algemene Raad hoopte de kieshervorming er door te halen zonder toevlucht te moeten nemen tot algemene staking. In de Kamer werd een bondgenootschap aangegaan met 25 van de 34 liberalen. Aan de parlementaire wederwaardigheden werd een zeer doeltreffende propaganda en agitatie in het land verbonden. Dat was onontbeerlijk. Een puur binnenkamers debat zonder weerklank bij de massa haalde niets uit. Zelfs de meest “gecretiniseerde” BWP-parlementariër gaf zich daar rekenschap van. Maar dat bleef niet zonder gevolg: toen op 8 april 1902 de socialisten hun voorstel tot grondwetswijziging indienden, begon de beroering in een reeks steden. De Algemene Raad liet de beroering zich ontwikkelen zonder een ordewoord te geven, bepaalde er zich toe op te roepen tot kalmte. Maar de ongelooflijke brutaliteiten van de ordestrijdkrachten hadden voor gevolg dat de woede van de arbeidersklasse met het uur steeg. De straatwoelingen werden heviger, er vielen doden, de strijd nam het karakter aan van geregelde veldslagen. De Algemene Raad, overspoeld door een beweging die hij niet gewild (en zeker niet zó gewild) had, voelde zich op 14 april verplicht de algemene staking uit te roepen. Resultaat was dat er op slag 300.000 stakers in het land waren en dat de beweging rustig verliep. Op 18 april werd door de meerderheid van de Kamer de inoverweging verworpen. In de geest van de socialistische parlementariërs was daarmee de strijd onherroepelijk verloren. In het land nochtans werd het verzet heftiger. Diezelfde avond vielen er te Leuven acht doden en een tiental zwaar gekwetsten. Nu besloot de Algemene Raad dat er direct een einde aan de staking moest komen: op 20 april werd door een uitgebreide Algemene Raad (A.R. + parlementsfractie + afgevaardigden van federaties) het ordewoord gegeven de beweging op te heffen. Groot was de verbazing van de plaatselijke afdelingen en de woede van de basismilitanten, die getuigen waren van de stijgende strijdwil van de arbeidersklasse. De protesten, verwijten en kritieken aan de BWP-leiding werden zo omvangrijk dat een breuk in de partij gevreesd werd. Om de gemoederen te bedaren werd op 4 mei een buitengewoon congres samengeroepen. Dat congres verliep wel heel woelig en moeilijk; maar de vloedgolf was voorbij.

Reformistisch tot en met waren de besluiten van de socialistische leiding: het moet definitief gedaan zijn met de grote bewegingen, met de algemene stakingen, de tijd van de barricades is voorbij, gedaan met het romantisme, geen avonturen meer we moeten strikt binnen de wettelijkheid blijven, we moeten de zaken “realistisch” aanpakken. Het reformisme, tot hiertoe nog enigszins versluierd in de revolutionaire frase en door het élan van de beweging zelf, werd nu zonder voorbehoud en met nadruk vooropgesteld. De capitulatie voor de macht van de bourgeoisie werd de basisdoctrine van de BWP. Meer dan ooit werd alle hoop gevestigd op de uitbouw van de partijorganisaties.

* * *

In de ontwikkeling van de partijorganisaties bleef de coöperatief de as. Het hoger aangehaalde schema van “Le Progrès” van Jolimont gaf de toestand van 1904. Nieuwe coöperatieven kwamen tot stand, de bestaande breidden zich uit, het ledental nam toe, de grafiek van het zakencijfer steeg, het aantal bijhuizen werd talrijker. Statistische gegevens omtrent “La Maison du Peuple” te Brussel illustreren dat heel klaar: – aantal broden: 45.000 in 1895, 11.000.000 in 1913; – aantal leden: 3.000 in 1890, 20.000 in 1908; – ontvangsten: 4,5 miljoen fr. in 1899, 7,5 miljoen fr. in 1913; – subsidies voor de socialistische propaganda: 33.000 in 1899 en 99.000 in 1913. Nieuwe gebouwen, soms ware paleizen, werden opgericht, zoals “La Maison du Peuple” (Horta) in 1899 te Brussel, “Ons Huis” in 1902 en het “Feestpaleis” in 1913 te Gent. Aan de vooravond van de oorlog telde men 271 socialistische coöperatieven, verdeeld over 541 gemeenten. Aan de coöperatieven waren verbonden: 96 bakkerijen, 18 brouwerijen, 9 drukkerijen, 397 winkels, 172 volkshuizen, 13 apotheken. Het zakencijfer werd op 64 miljoen fr. gerekend en er waren 170.000 aangeslotenen (familiehoofden).

Het was beslist een indrukwekkende ontwikkeling. Sommige coöperatieleiders aarzelden niet – hoogmoed steeg hen naar het hoofd – te proclameren dat zij op weg waren zich meester te maken van de kapitalistische economie! Langs de coöperatie naar de socialistische maatschappij. Anseele was de demagoog bij uitstek in deze. Hij beweerde “de bourgeoismaatschappij met aardappelen en broden te bombarderen”. “Huisvrouwen, gij draagt de revolutie in uw boodschappentas!” riep hij uit. De coöperatieve broodwagentjes, meestal nog door een hond getrokken, noemde hij “de gevechtswagens van het socialisme”.

Weldra nochtans verloren sommige economische bedrijven van de BWP hun coöperatief karakter om puur kapitalistische nv te worden. Deze ontwikkeling begon met de oprichting van productiecoöperatieven. Weer was Anseele de promotor. In 1903 vestigde hij te Gent “De Verenigde Wevers”, een grote onderneming die tamelijk snel groeide. Formeel betrof het nog een coöperatief, maar in feite was het geen coöperatief meer: het kapitaal werd door aandelen en obligaties samengebracht, waarop dividenden en intresten uitbetaald werden, terwijl de werkers loonarbeiders waren. Het feit dat de aandelen zich voor het grootste deel in het bezit van “Vooruit” en in handen van socialistische voormannen bevonden, en dat Anseele en zijn vrienden in de beheerraad zetelden, verandert niets aan het kapitalistisch karakter van de onderneming. “Het is in onze weverijen dat de arbeiders het dodengewaad van het kapitalisme weven!” beweerde Anseele. Maar in 1910 gebeurde de formele omvorming van de “Verenigde Wevers” tot nv. Het bleek dat wat er nog van de coöperatieve formule overbleef onvoldoende toegang tot de kapitaalmarkt verleende, zodat de concurrentie tegen de andere kapitalistische ondernemingen onhoudbaar werd. Anseele beschouwde dat geenszins als een nederlaag. Integendeel. In 1912 werd nog een vlasspinnerij en in 1913 een katoenspinnerij aan de nv toegevoegd. De aandelen van de “socialistische” onderneming werden van nu af op de beurs gequoteerd. De integratie van de BWP in het kapitalisme verliep in wel zeer concrete vormen.

Naast de bedrijven voor verbruik en productie groeiden nu ook nog financiële ondernemingen. In 1907 stichtte de BWP de verzekeringsmaatschappij “La Prévoyance Sociale”. De winsten werden voor een deel aangewend als steun voor de partij (betaling van permanente secretarissen) en van de pers. De “Prévoyance” beschikte over een schare agenten “wier taak het is de principes van de partij te verspreiden”. Deze bodes, voorzien van zegels en stempels om de premies van het cliënteel op te halen, waren als propagandisten meestal van generlei waarde.

Anseele nam meer en meer de allure van een “brasseur d’affaires” aan, van een manager. Hij ontwierp een plan om het geheel van de socialistische instellingen te bekronen met de oprichting van een bank. In 1911 schreef hij in “Vooruit”: “Ik ben reeds beheerder, schepen, volksvertegenwoordiger; ik zou ook nog bankier willen worden... De kleine mensen in België hebben minstens 800 miljoen bij de Spaarkas van de Staat gedeponeerd. Indien wij nu verstandig waren en die 800 miljoen aan het kapitalistisch spaarwezen onttrokken om ze toe te vertrouwen aan een nationale arbeidersbank, om handel te drijven, om fabrieken te kopen, werkhuizen, mijnen, gronden, visserssloepen ... dan zouden binnen enkele jaren de arbeiders van België zaken doen voor honderden miljoenen, ze zouden miljoenen per jaar verdienen en tienduizenden arbeiders, arbeidsters en hun kinderen van de kapitalistische onderdrukking bevrijden. In minder dan één generatie zouden zij meester worden over een groot deel van de handel, de nijverheid en het bankwezen.”

In 1912 zag Anseele de kans schoon. Duizenden en duizenden arbeiders legden toen spaarpenningen aan met het oog op een komende algemene staking. Anseele stelde voor dat spaargeld in de arbeidersbank te beleggen. In 1913 was het zo ver: de “Bank van de Arbeid” (de “rode bank”) werd opgericht te Gent als nv.

Maar al te begrijpelijk dat met zulke ontwikkeling de organisaties doel op zichzelf werden. De Bernstein-formule, “het einddoel is niets, de beweging is alles” diende in feite verengd te worden tot “de organisaties” zijn alles.

Lang heeft het geduurd vooraleer daartegen enige fundamentele kritiek ingebracht werd. De enige frontale aanval kwam in 1911. Binnen de context van de toenmalige “marxistische” oppositie publiceerden H. de Man en L. de Brouckère ieder een studie over de stand van de Belgische arbeidersbeweging in Die Neue Zeit, het tijdschrift van Kautsky. In deze studiën gaven zij een scherpzinnige ontleding van het “coöperatief cretinisme” dat zich, op het model van “Vooruit” gevestigd had. Zij wezen er op dat de coöperatief (die de ruggegraat van de beweging in België uitmaakte) van nature geen strijdorganisatie is, dat zij de arbeiders niet in hun positie tegen de kapitalist verdedigt maar slechts hun belangen als consument dient, dat de politieke bekommernis er dus van buiten af moest aan toegevoegd worden. Aanvankelijk gebeurde dat wel, maar weldra telde nog alleen het commerciële standpunt. Flagrante voorbeelden van platte kruidenierspraktijken werden aangehaald. Ze zetten veel kwaad bloed. Anseele sprak over “leugens en laster”. Overigens was zijn antwoord: “maar als daarmee mensen georganiseerd worden! Als ik ze met siroop of azijn verdedig, wat heeft dat belang, op voorwaarde dat ik ze organiseer”. Het lag dan ook voor de hand dat de affairistische geest hoe langer hoe meer bij de coöperatiefbeheerders doordrong. Op ieder congres van de BWP stegen klachten op omtrent de neiging van de coöperatieven om de financiële steun aan de beweging heel krenterig te houden.

Het apolitisme installeerde zich. Als in 1914 de socialistische coöperateurs in congres verenigd waren “permitteerde” Bertrand zich even de besprekingen te onderbreken met de mededeling dat Oostenrijk de oorlog aan Servië zou verklaard hebben. Hij stelde een dagorde voor waarin gevraagd werd “dat de volkeren zich zouden inspannen om het spook van de oorlog af te wenden die de coöperatieve werken zou vernietigen” ... Aangenomen! ... en de bespreking ging voort over ristournen, siroop en azijn. De 44 bladzijden notulen over het congres spreken met geen woord over de ramp die België, enkele dagen later, zou treffen.

De socialistische mutualiteiten kwamen bij het begin van deze eeuw, zeer krachtig tot ontwikkeling. Van de 500.000 mutualisten, die België in 1914 telde, was de helft aangesloten bij de BWP; de rest behoorde tot de katholieke organisaties en tot een massa heel kleine losstaande hulpkassen. De mutualistische organisatie werd vanaf 1909 versterkt door de samenbundeling in centrales. Voordien gebeurde het meermaals dat hulpkassen met enkele tientallen leden ten onder gingen, als er op één moment te veel leden ziek waren. Door de vorming van centrales kwamen enorm veel ruimere kassen tot stand, speelde de wet van de grote getallen, werden de risico’s verdeeld. Dat liet ook toe kleine nieuwe hulpkassen op te richten; door hun aansluiting bij een centrale was hun risico gedekt. In 1912 kwam de “Nationale Unie van Socialistische Mutualiteiten” tot stand. Ook hier werkte de centralisatie de vorming van een bureaucratie in de hand.

De vakbonden. Zoals we zagen, verenigde de in 1898 opgerichte Syndicale Commissie (S.C.) aanvankelijk slechts 14.000 leden. In 1901 waren er reeds 21.000 leden aangesloten. Maar de jammerlijke wijze, waarop de staking van 1902 op een nederlaag uitliep, had ook syndicaal een zeer ernstige weerslag: men daalde tot 8.000 leden. Dan begon de groei opnieuw: 14.000 leden in 1903, 20.000 in 1904 ... 68.000 in 1910 en 129.000 in 1914. In feite waren de syndicale effectieven aanzienlijker dan dat. In bovenstaande cijfers vinden we slechts het aantal gesyndikeerden waarvoor een bijdrage aan de S.C. betaald werd. Maar verschillende vakbonden – alhoewel aangesloten bij de BWP – weigerden zich onder de hoede van de S.C. te plaatsen. Bovendien waren er in het land vakbonden, die zich voor het socialisme en de klassenstrijd uitspraken, wier leidende elementen lid van de BWP waren, maar die weigerden zowel bij de BWP als bij de S.C. aan te sluiten. Om die toetreding te vergemakkelijken werd in 1907 een naamverandering doorgevoerd: de S.C. heette voortaan “Syndicale Commissie van de BWP en van de Onafhankelijke Vakbonden”. Ondanks een overeenkomstige wijziging in de samenstelling van het bestuur, slaagde die poging niet. Meer nog: naast de S.C. kwam het Belgisch Vakverbond (BVV) tot stand, dat o.a. 12 vakbonden uit Antwerpen en 7 uit Luik groepeerde. Het duidelijkst was de scheuring in Antwerpen, waar de “onafhankelijken” zich rond de Antwerpse Diamantbond (ADB) schaarden, terwijl de bij de BWP aangesloten organisaties zich rond de metaalbewerkersbond schaarden.

De uiteindelijke eenmaking kwam tot stand in 1910. Het bestuur werd andermaal aangepast. Aanvankelijk werden de leden van de S.C. allen door de Algemene Raad van de BWP aangeduid. Na 1907 omvatte de S.C. 9 vertegenwoordigers van de A.R. en 9 afgevaardigden van de aangesloten vakbonden. Na 1910 zetelden nog slechts 2 vertegenwoordigers van de A.R. en kwamen er 2 afgevaardigden van de vroegere “onafhankelijken” bij. Omgekeerd was de S.C. in de Algemene Raad van de BWP vertegenwoordigd.

Centralisatie was de algemene tendens. Dat drukte zich in alle opzichten uit. Bijvoorbeeld in de verhoging van de bijdragen voor de S.C.: aanvankelijk was dat voor iedere aangesloten organisatie 2 ct. per jaar en per lid, in 1902 werd het 5 ct. in 1907 10 ct. en in 1911 17 ct. Ook de centralisatie per beroep deed vorderingen; bij de reeds vroeger gevormde federaties kwamen: in 1901 de nationale federatie van de typografen, in 1908 de federatie van de bedienden, de centrale van de kleding en de centrale van de bouwvakarbeiders, enz. Centralisatie was nodig, ze beantwoordde aan de concentratie in de economie en aan de vorming van patronale organisaties. Met de centralisatie breidde zich het administratief apparaat uit: bij haar stichting was er in de organisaties van de S.C. geen enkele vrijgestelde, in 1913 telde men reeds 101 bestendigen. Hand in hand met deze ontwikkeling verliep het proces van de bureaucratisatie.

De syndicale strijden waren talrijk en soms zeer hard. De rapporten op de congressen laten hierover geen twijfel bestaan. Maar het dynamisme aan de basis werd heel dikwijls afgeremd door de hogere bestuursleiding. Op alle congressen kwamen klachten naar voor van de secretarissen der centrales omtrent “al te lichtzinnig” aangegane stakingen. Zij spraken reeds over “wilde” stakingen; zij betoogden dat voor de uitroeping van een staking de beslissing van de basisorganisatie niet volstond, dat ook de erkenning door het bestuur van de centrale vereist was. Zij maakten daarbij onderscheid tussen “defensieve” (tegen een loonsvermindering) en “offensieve” stakingen. De leidingen van de centrales streefden ernaar het grootste deel van de weerstandskassen in hun handen te centraliseren, zodat ze – door uitkering van stakingsgelden te weigeren – over een afdoend middel beschikten om een beweging de bevoorrading af te snijden.

De nationale federatie van de metaalbewerkers was de eerste om in haar statuten regelingen te treffen in deze zin. De gecentraliseerde weerstandskas van de federatie stond maar ter beschikking van de basisorganisatie, voor een “defensieve” actie na drie maanden affiliatie, voor een “offensieve” actie na twee jaar affiliatie. Bovendien moest het uitvoerend comité van de federatie op voorhand verwittigd worden, terwijl de secretarissen van de aangesloten vakbonden moesten toezien of de kasmiddelen door een bepaalde staking niet overschreden werden. Andere federaties en centrales volgden dezelfde weg; telkens was de hoofdbekommernis het disciplineren (lees: afremmen) van de strijd.

Van dezelfde geest getuigde het voorstel Pladet op het BWP-congres van 1905, om syndicale vormingscursussen in te stellen. Het programma voorzag lessen over administratie en boekhouding, over de verhouding tussen bijdragegelden en uitkeringen, over praktische middelen om conflicten met het patronaat te voorzien, te vermijden, te milderen, op te lossen. Pladet pleitte voor de vorming van “administrateurs sérieux et conscients”, beheerders in staat de financiële ruïne van de vakbonden te verhinderen “dès la première crise industrielle ou la première grève trop généreusement soutenue, souvent trop légèrement déclenchée”. Het geeft de indruk dat men eerder met een administrateur van een verzekeringsmaatschappij dan met een syndicaal militant zou te maken hebben. Begrijpelijk is het dan ook dat meermaals vanuit de basis de klacht opsteeg: “Centraliser les organisations c’est étouffer les initiatives, annihiler le dynamisme indispensable à la vitalité des organisations; c’est remettre toute l’autorité à un aeropage de gens qui vivent trop loin des masses ouvrières pour subir et comprendre leurs aspirations.”

* * *

Er was – sinds het optreden van de BWP en precies onder druk van dat optreden – wel enige arbeidswetgeving en enige sociale wetgeving in België tot stand gekomen. Er waren wetten gekomen betreffende arbeidsinspectie, inzake paritaire samenstelling van de werkrechtersraden, omtrent kinder- en vrouwenarbeid, over werkhuisreglementen, op het meten van arbeidsprestaties en het arbeidscontract, inzake maatregelen van veiligheid en gezondheid, benevens wetten betreffende de instelling van ouderdomspensioen, bouw van arbeiderswoningen, subsidiëring van mutualiteiten en arbeidsbeurzen, enz. De situatie voorheen in acht genomen, kon dat heel veel lijken, in verhouding tot de noden was het nog zeer weinig. Het dient gezegd, dat de socialistische mandatarissen zich in het parlement krachtig en degelijk betuigden: Anseele, Vandervelde, Destrée, Huysmans (vanaf 1910) waren figuren met aanzien op parlementair vlak.

De voornaamste thema’s van de BWP-propaganda in deze jaren betroffen:

1.) De achturenarbeidsdag. Dit objectief werd niet bereikt; enkel voor de mijnwerkers werd, door een wet van 1909. de arbeidsdag op 9 u. beperkt; hiermee werd slechts een feitelijke toestand door de wet bekrachtigd.

2.) De verdediging van het officieel onderwijs en de invoering van de leerplicht. Op dat punt was er volkomen eensgezindheid met de liberalen. Samen met de liberalen hebben de socialisten in 1911 betoogd tegen het ontwerp Schollaert (systeem van de schoolbons) dat er op berekend was de gemeenten te dwingen tot subsidiëring van het katholieke onderwijs. Samen met de liberalen kwamen de socialisten enigszins bedrogen uit, toen in 1914 de invoering van de schoolplicht door de klerikale regering verbonden werd aan de subsidiëring van het vrije lagere onderwijs door de Staat.

3.) Het antimilitarisme. De BWP sprak zich uit tegen het staande leger en noemde zich voorstander van de formule “gewapende natie”. De antimilitaristische propaganda was het terrein bij uitstek voor de Socialistische Jonge Wachten. Hun directe eis betrof de afschaffing van de loterij en het stelsel van de plaatsvervanging. Op dat punt viel de socialistische eis samen met de wens van hun aartsvijand Leopold II. Beider wens ging in vervulling door een wet van 1909. Een schreeuwend sociaal onrecht werd ongedaan gemaakt en men schakelde in bij de algemene bewapeningswedloop.

4.) Congo. Deze aangelegenheid werd door de socialisten tegelijkertijd te baat genomen om hun haat tegen Leopold II bot te vieren. In een eerste fase stelden zich geen moeilijkheden: Vandervelde en Destrée spraken in het Parlement scherpe aanklachten uit tegen de misbruiken door de administratie van Leopold II in Congo begaan. Hierover was de socialistische eensgezindheid compleet. Anders verging het met de kwestie van de overname van Congo door de Belgische Staat (1908). Hier kwam het tot conflict tussen Vandervelde en de BWP.

5.) Het zuiver A.S. De verovering hiervan bleef de grote verzuchting. Maar hoe ze verwezenlijken?

De algemene staking van 1902 was op een mislukking uitgelopen. De BWP bleef electoraal geblokkeerd. Met de verkiezingen van 1902 steeg het aantal socialistische mandatarissen van 31 tot 34; dat was geen vooruitgang, integendeel; het aantal Kamerzetels was van 152 tot 166 gestegen, terwijl het aantal kiezers toegenomen, het aantal socialistische stemmen niet vermeerderd was. Bij de verkiezingen van 1904 verloren de socialisten 6 zetels. De volgende verkiezingen gaven: 30 zetels in 1906, 35 in 1908 en in 1910.

Electorale kartels met liberalen op gemeentelijk en provinciaal vlak waren sinds jaren een courante praktijk geworden. Ook voor de wetgevende verkiezingen kwamen tamelijk veel kartels tot stand. Programma of principiële beschouwingen kwamen daar amper bij te pas. Het was uitsluitend een kwestie van electorale rekenkunde geworden. De liberalen hadden hun eenheid hersteld. De vraag van de kartelvorming betrof dus niet langer alleen maar de progressisten. Kartel was slechts mogelijk met de liberale partij in haar geheel. Wel werd de zaak vergemakkelijkt doordat de liberale partij zich ondertussen uitgesproken had voor leerplicht en zuiver A.S.

Ondertussen deed zich in de evolutie van de verkiezingsuitslagen iets voor dat de socialisten als een lichte schemering aan het einde van de tunnel verscheen: – de liberalen maakten telkens vorderingen, de katholieken gingen telkens een stukje achteruit, – resultaat was dat de klerikale meerderheid van verkiezing tot verkiezing slonk: 26 stemmen meerderheid in 1902, nog 20 in 1904, nog 12 in 1906, nog 8 in 1908, nog 6 in 1910. Van in 1909 stelde zich het perspectief van de omverwerping der klerikale meerderheid als een reële mogelijkheid. Maar dan stelde zich meteen de kwestie van de vorming – samen met de liberalen – van een regering. De vraag van het ministerialisme stond daarmee aan de dagorde. Meerdere socialistische leiders hadden gehoopt de zaak eigenlijk zonder discussie, als een op voorhand uitgemaakte zaak, op te lossen. Maar L. de Brouckère drong aan en bekwam dat in oktober 1909 de Algemene Raad, gedurende vier zittingen, een uitgebreid debat aan de zaak wijdde.

De meerderheid van de Algemene Raad sprak zich uit voor deelneming. Zij oordeelden dat zich een unieke kans bood om de klerikalen hun macht en hun corruptiemogelijkheden te ontnemen. Zij beschouwden de klerikale partij als dé hinderpaal tegen iedere politiek van hervorming en vooruitgang. Zij gaf er zich rekenschap van dat de BWP zou verplicht worden ruime concessies te doen (o.a. stemming van oorlogsbudget), maar dat woog niet op tegen de voordelen: A.S., officiële school, leerplicht. Bertrand, Anseele, Troclet, Conreur, Debarsy, Furnémont verdedigden de deelneming, Debarsy vatte zeker de gedachte van de “ministerialisten” goed samen in de woorden: “La participation au gouvernement produira beaucoup plus au point de vue réformes que toutes les pressions du dehors”. Ook Vandervelde was voorstander van regeringsdeelneming, maar hij wenste het niet zo openlijk te zeggen.

Woordvoerder van de minderheid was L. de Brouckère. De tekst van zijn tussenkomst is als historisch document belangrijk, omdat daarin het geheel van de BWP-politiek kritisch gekarakteriseerd wordt:

“Il s’agit de savoir, une fois pour toutes, si nous sommes toujours un parti d’opposition qui combat tout gouvernement bourgeois. Il s’agit de savoir si nous ne sommes plus que l’aile gauche de je ne sais quelle armée anticléricale. Nous devons choisir entre une politique de bloc ou une politique de classe. Depuis trop longtemps nous en sommes à la première politique. Nous en sommes arrivés là, non pas de propos délibéré, d’une façon voulue, mais progressivement, par la force des choses en nous laissant entraíner par les circonstances et les situations... N’oublions pas si demain nous poursuivons une politique de cartel au sein de la majorité, il nous deviendra impossible d’énoncer notre critique implacable contre la société capitaliste, critique qui constitue notre raison d’étre... L’importance des réformes dépend beaucoup moins de la composition du gouvernement qui les réalise que de la combattivité du prolétariat qui les exige. Développer la puissance du parti prolétarien, renforcer sa vigueur, voilà, selon moi, la véritable voie révolutionnaire qui constitue en même temps la meilleure politique de réformes. Les meilleures réformes ne sont pas celles qu’on obtient par des négociations et des marchandages avec des pseudo-démocrates bourgeois aux dépens de notre indépendance et de nos principes. L’histoire nous apprend que les meilleures réformes sont celles que nos adversaires réalisent contre nous, dans l’espoir de séduire ainsi une partie de notre armée. Les premières réformes nous lient à l’ordre capitaliste et nous amènent à louanger ces améliorations apparentes, tandis que, les dernières nous forcent de les trouver incomplètes, insuffisantes et contradictoires ... L’ami Anseele a dit: “On a constaté partout que le régime capitaliste est plus fort qu’on ne l’avait pensé et clone partout on a du adapter la méthode selon cette constatation.” Certes, l’ordre capitaliste est fort... dispose d’une puissance comparée à laquelle la nôtre est encore très faible. Et pouvez-vous croire, dans ces circonstances, qu’on voudrait sérieusement partager la puissance politique avec nous? Ne voyez-vous pas qu’on veut nous tromper avec un siège ministériel, qu’on veut partager avec nous en apparence seulement, pour nous faire partager en fait la responsabilité gouvernementale? Un ministère mixte est pour moi un syndicat mixte. C’est le patron qui y domine ... La politique ou l’on veut nous entraîner, nous obligerait á justifier des mesures capitalistes, à les défendre, puisque nous aurions participé á leur élaboration par notre présence au sein du gouvernement. Rien que par là cette politique est néfaste et désastreuse pour nous. Entendez-vous critiquer et attaquer le militarisme, lorsque nos compagnons auront voté le budget de guerre et le contingent?” Interuption de Vandervelde: “Quant au militarisme, je dirai toujours ce que j’en ai á dire. Que peut me faire un vote, émis fièrement, quand je le donne par exemple pour obtenir le suffrage universel”. L. de Brouckère: “Un vote pareil serait mortel pour nous. Car la grande question n’est pas d’acheter le suffrage universel ou l’enseignement obligatoire d’un gouvernement libéral, puisqu’en fin de compte ces réformes doivent nous être données gratuitement.”

Het debat werd in februari 1910 hervat op het jaarlijks congres van de BWP. Twee resoluties werden voorgedragen. De resolutie Vandervelde liet de deur open voor deelneming aan de regering en de resolutie de Brouckère was een radicale afwijzing. Bijna tweederde meerderheid (202 tegen 77) werd op de stelling van de regeringsdeelneming verzameld. Bij de minderheid behoorden als voornaamste groepen: de heel grote Brusselse en de kleine Antwerpse federatie. Maar de eventualiteit, waarop men zich voorbereid had, bood zich niet aan; de verkiezingen van 1910 lieten een meerderheid van 6 zetels aan de klerikalen.

Uitgesteld is niet verloren, zo oordeelden de ministerialisten. De kans op minoristatie van de klerikalen bij de volgende verkiezingen bleef een mogelijkheid waarmee men moest rekening houden. Tussen 1910 en 1912 ging daarom de toenadering met de liberalen verder.

De republikeinse toon van de socialisten, die destijds gevoed werd door de hooghartige houding van Leopold II, werd in sourdine gesteld sinds de troonsbestijging van koning Albert. Met Joseph Wouters, de nieuwe directeur van “Le Peuple” (de Brouckêre had na het congres van 1910 ontslag ingediend), werd de toon tegenover de dynastie veel vriendelijker.

De politieke samenwerking van de BWP met de liberalen bereikte hoogtepunten in 1911. Het ging tegen de “schoolbons” van minister Schollaert. Op 15 augustus 1911 marcheerden liberalen en socialisten samen – men spreekt over een nationale manifestatie van 200.000 man – door de straten van Brussel tegen de schoolbons en voor A.S.

Bij de gemeenteverkiezingen van oktober 1911 werden meer kartels dan ooit met de liberalen afgesloten; de antiklerikale noot werd in de socialistische propaganda beklemtoond ten koste van de sociale eisen.

Het is rond deze tijd dat voor de eerste maal, sinds het optreden van de gebroeders Defuisseaux, een min of meer gestructureerde oppositie in de partij tot uitdrukking kwam. Sinds het grote debat in de A.R. (oktober 1909) had zich een oppositie, die al lang verspreid aanwezig was, gekristalliseerd rond de door L. de Brouckère ingenomen posities. Ook H. de Man, secretaris van de Centrale voor Arbeidersopvoeding, sloot zich daarbij aan. Zij noemden hun stellingneming “marxistisch” en publiceerden ieder (in maart 1911 in het Duitse sociaaldemocratische tijdschrift “Die Neue Zeit”) een lange bijdrage over de beweging in België. Het waren twee indringende analyses van het Belgisch reformisme, van het coöperatief, syndicaal en parlementair ‘crétinisme’ door de BWP bedreven. Enkele weken later kwam te Brussel een “Groupe socialiste révolutionnaire” tot stand. Het gold hier een linkse oppositie, die zich als studiekring aanmeldde en de verspreidingsbasis werd voor het blad La lutte des classes. Er waren 500 à 700 abonnementen; overigens is de oplage niet bekend. De bedoeling was geenszins tot een breuk met de BWP te komen om een nieuwe partij te stichten. Men wilde in de BWP optreden. Beoogd werd de oriëntatie van de BWP te veranderen door middel van vorming, opvoeding en propaganda. Alles te samen bleef de linkse oppositie een eerder beperkt verschijnsel in de BWP, en ook niet van lange duur.

Buiten de partij opereerden verschillende extreemlinkse groepen (meestal anarchiserend); maar zij overschreden de betekenis niet van gauchistische “groupuscules”: radicaal, zuiver, onderling verdeeld, militant, overtuigd ... maar niet erg belangrijk.

De brede bedding van de beweging was die van het reformisme.

* * *

Bijzonder groot was de hoop van de BWP in 1912. De nodige kartels waren afgesloten. Ditmaal, men was ervan overtuigd, ging de klerikale meerderheid opgeruimd worden. De kieskampanje verliep in een overwinningsatmosfeer. Des te bitterder was de ontgoocheling. Het aantal kamerzetels was aangepast aan de bevolkingsgroei, was van 166 op 186 gebracht. Van die 20 nieuwe zetels wonnen de klerikalen er 15, de socialisten 4, Pieter Daens 1 en de liberalen geen enkele. De katholieke regeringsmeerderheid was van 6 tot 16 gestegen.

De electorale berekening en de “realistische” tactiek van de BWP-reformisten was op een mislukking uitgelopen. Het luidruchtige en verbeten antiklerikalisme van de socialistische kieskampanje had voorzeker brede lagen arme bevolking (bij wie de godsdienstige traditie nog doorwerkte) zich angstig doen afkeren van de BWP. Belangrijker nog was dat vele duizenden liberale kiezers, geconfronteerd met het perspectief van een socialistisch-liberale regering, er de voorkeur aan gaven ditmaal hun stem (hun 2 of 3 stemmen!) ten gunste van de katholieke conservatieven uit te brengen.

In de gewesten met proletarische concentratie sloeg de woede over de uitslag van de verkiezingen direct, spontaan en heel krachtig om in stakingen. Stakingen in de Borinage, in het Centrum, in de streek van Charleroi, in het Luikse. Woelige manifestaties in haast alle steden. De repressie greep in. Er vielen doden en gekwetsten, er waren slachtoffers te Brugge, Verviers, Luik. In Luik schoten de gendarmen in de vitrine van “La Populaire” en doodden daarbij drie arbeiders. Onmiddellijk stuurde de A.R. zijn leden uit met de opdracht de agitatie te doen ophouden. Te Luik en te Seraing slaagden zij in zekere mate. Te Charleroi en in het Centrum werden zij slecht onthaald. Op 6 juni vergaderde een uitgebreide A.R.: uit alle hoeken van het land kwamen militanten de directe algemene staking voor het A.S. eisen. De leiding gaf niet toe; ze trachtte tijd te winnen. Zij beloofde zo snel mogelijk een voorstel tot grondwetsherziening in te dienen. Verder werd de discussie verschoven naar een buitengewoon congres dat op 13 juni te Brussel zou gehouden worden. Met het oog daarop werd de basis duchtig bewerkt door de reformistische leiding. Een manifest in deze termen werd uitgegeven: “in het belang van onze zaak, behoud uwe koelbloedigheid, herinner u de Pourbaix, geef niet toe aan provocaties vanwaar ze ook komen, speel niet de kaart van de reactie die gediend zou zijn met een bloedige repressie.” Met deze demobiliserende boodschap vertrokken de afgevaardigden van de A.R. naar de stakingsbewegingen. Zij kregen harde verwijten te verduren, maar bereikten wel de werkhervatting in afwachting van het congres van juni.

Het was het grootste congres ooit door de BWP samengeroepen: 1.584 afgevaardigden die 1.270 basisorganisaties vertegenwoordigden. De A.R. had ondertussen een behendig uitgekiend plan op punt gesteld. Zeker, men zou de algemene staking aanvaarden. Daar kon men niet te buiten. Alle federaties eisten zulks met de meeste nadruk. Maar men zou niet direct tot staking overgaan en ook niet een al te nabije datum vaststellen. Bovenal had de A.R. zijn opvatting omtrent de modaliteiten van de grote actie. De thesis luidde dat een geïmproviseerde staking slechts een strovuur zou zijn, gewelddadig en dus gevaarlijk, want zonder uithoudingsvermogen en dus gedoemd om al snel onder een bloedige repressie ineen te storten. De A.R. stelde voor: een lang, geduldig en methodisch voorbereide algemene staking, waartoe slechts in laatste instantie zou overgegaan worden, nadat alle andere middelen om een toegeving te bekomen gefaald hadden en op het moment dat de arbeiders de grootste kansen aan hun zijde zouden hebben. Kortom, geen avontuurlijke waaghalzerij. Ten slotte – en in de geest van de BWP-leiding was dat kapitaal – het moest een vreedzame beweging worden. Hoe de regering ook provoceerde, het mocht nergens tot enige strubbeling komen. Bij het eerste zware incident zou de staking beëindigd worden. Al wat naar een schijn van revolutionair optreden zweemde, moest vermeden worden. Geen millimeter zou men buiten de bourgeoiswettelijkheid treden.

In de geest van de BWP-leiders was het maneuver drievoudig:

1.) Zij hoopten met hun stakingsbedreiging enige toegeving van de regering te bekomen, zodat de staking zelf kon vermeden worden.

2.) Indien deze toegeving niet kwam, zodat de staking onontkoombaar werd, kwam het er op aan dat de leiding op geen enkel moment door de beweging overspoeld zou worden, dat de beweging niet uit de hand zou lopen, dat ze op ieder moment – bij de minste concessie – kon opgeheven worden.

3.) Het kwam er op aan de schijn van een verbeten strijdlust in stand te houden om het vertrouwen van de basis en van de massa’s niet te verliezen. Terwijl men in feite slechts de mogelijkheid tot capitulatie voorbereidde, had het er gedurende maanden de schijn van alsof men een beslissende strijd voorbereidde.

Niet alleen Anseele en Vandervelde, maar ook Huysmans en zelfs de Brouckère marcheerden in dezelfde richting op het congres. Men moet ook de naam van Destrée aan het geheel van het maneuver verbinden. Zeker, Destrée nam stelling tegen het plan van de A.R., trad op als woordvoerder van de meer strijdvaardige stroming in de partij. Maar meer dan een soort werkverdeling betrof het toch niet. Door zijn heftig optreden in de eerste fase, verwierf Destrée bij de strijdvaardigen een krediet dat hem toeliet zijn aanhang op het congres in het eindstadium voor het plan van de A.R. te doen marcheren.

Destrée, als afgevaardigde van Charleroi, de federatie die met de meeste nadruk op directe staking aandrong, ging met meeslepende welsprekendheid te keer tegen “les doucheurs du Conseil Général”. Hij beschuldigde hen ervan de beweging te willen verlammen: “De l’audace vaut mieux que trop de sagesse. Seuls comptent, l’élan, la flamme, l’énergie, l’ardeur, la volonté de vaincre... Puisque les avenues légales sont fermées, il nous faut aller à travers champs. Aux situations exceptionnelles, des mesures exceptionnelles... A vous entrendre parler d’une grève si étudiée, si scientifique, il y en a qui s’irritent et se méfient et qui redoutent que le moment ne viendra jamais ... Renonçons à faire la grève, si nous devons attendre que nous ayons multiplié nos syndicats, que nous soyons assez forts pour que le succès soit certain, parce qu’alors elle sera inutile ... Dites donc au dehors, Messieurs les journalistes, que cette masse de délégués, ici présents, a entendu, sans se laisser ébranler, les discours de Vandervelde et d’autres qui tombaient sur eux comme une pluie glacée, et que rien n’a pu atténuer leur volonté et leur énergie.” Maar ondanks alles droeg de eindresolutie ook de handtekening van Destrée en het was de eindresolutie van Vandervelde.

Het werd een maandenlange voorbereiding. Een reusachtige propaganda, de grootste uit de geschiedenis van de BWP, werd over het land gestuwd. Er werd gespaard om de staking te kunnen volhouden, individueel voor een deel (er waren er die een varken vetmestten!), collectief door de oprichting van speciale fondsen. Voedselvoorraden werden aangelegd om “communistische keukens” te kunnen inschakelen. Men voorzag het onderbrengen van kinderen in Frankrijk en Nederland. De organisatie van de staking werd bij voorbaat tot in de puntjes uitgewerkt. Vooral de voorzorgsmaatregelen tegen gewelduitbarstingen waren talrijk en nauwkeurig. Het moest kalm en vreedzaam blijven. Niet één lantaarn, niet één ruit mocht sneuvelen in het land. Er werden zoveel mogelijk “communistische keukens” en lokalen voor uitkering van stakersgeld voorzien, om te verhinderen dat er te vele arbeiders op één punt zouden samenkomen. Men wilde ze zoveel mogelijk in kleine groepjes verspreid houden. In de “Volkshuizen” mocht geen druppel alcohol verkocht worden. Allerlei ontspanningsmogelijkheden werden voorzien: wandelingen naar de buiten, museumbezoeken. Verder luidde het ordewoord: geen optochten organiseren. Ten slotte was ook nog besloten dat tijdens de staking de mandatarissen geen ophitsende woorden in het Parlement zouden spreken.

In november 1912 werd de inoverwegingneming van het socialistische voorstel tot grondwetsherziening verworpen. In de geest van de BWP-leiders was dat hoegenaamd geen reden om de actie te ontketenen. Demagogisch lieten zij gelden dat het niet aan de bourgeoisie was om het moment van de algemene staking te bepalen. Zij bleven zich trouwens onverdroten inspannen om van de regering een gebaar van inschikkelijkheid, een vage belofte , een schijn van concessie te bekomen. Een stukske van een zin volstond reeds in hun geest om de staking af te gelasten. Eerste minister de Broqueville betoogde dat eerst een akkoord tussen de partijen over de kieshervorming nodig was, vooraleer een procedure van grondwetsherziening kon ingezet worden. De liberaal Hymans stelde daarop voor de zaak aan een studiecommissie over te maken, wier conclusies overigens helemaal niet bindend zouden zijn voor de regering. De socialisten hoopten hier de redplank gevonden te hebben. Zij betuigden hun levendige bijval en voegden er aan toe dat de aanvaarding van dit voorstel zou volstaan om de algemene staking te vermijden. Maar zelfs een studiecommissie werd door de regering als een te ruime concessie beschouwd. Er was nu voor de socialistische leiding geen ontkomen meer aan. In februari 1913 werd de begindatum van de algemene staking vastgelegd: 14 april. Die datum liet nog een speelruimte van een achttal weken. Nogmaals hebben de voormannen van de BWP zich tot het uiterste ingespannen om een greintje regeringsconcessie los te maken. De Broqueville gaf tenslotte een verklaring in diplomatische stijl, een opeenstapeling van negatief gestelde zinssneden, die met veel goede wil als een toegeving kon geïnterpreteerd worden: “si la menace de la grève disparaissait, il me semble impossible de ne pas éspérer que la prochaine séance de La chambre ne fut pas une séance historique marquant une étappe décisive vers l’accomplissement de la réforme électorale.” De socialisten meenden dat die verklaring volstond om de staking te verdagen, “voulant par un suprême effort de conciliation permettre au gouvernement de chercher en toute liberté une solution d’apaisement.” Maar deze concessie van de socialisten werd door de rechterzijde direct als onvoldoende geacht: een verdaging was haar niet genoeg, een definitieve verzaking was haar eis. Zo ver hebben de socialistische voormannen getracht het te laten komen op het congres van 23 maart 1913. Zij wilden de partij zonder meer van de staking doen afzien. Ditmaal echter werden Vandervelde en consoorten niet gevolgd. Het congres stemde haast unaniem voor de staking op 14 april.

Het werd op slag een machtige beweging, de machtigste tot op dat moment uit de geschiedenis van de BWP. Vanaf de tweede dag telde men 372.000 stakers, enkele dagen later overschreed men de 400.000 deelnemers ruim.

In Brussel nochtans was de beweging minder algemeen. Overigens kon men speciaal te Brussel het duidelijkst zien, waar de grote leemten zaten. De BWP had de transportbedrijvigheid en de openbare diensten buiten de strijd gehouden (om de legaliteit te eerbiedigen), maar daarmee werd heel sterk aan de zichtbaarheid van de staking afbreuk gedaan. Openbare diensten, treinen, trams, bevoorrading van winkels en herbergen, dat werkte allemaal gewoon voort; maar daarmee werden precies de meest opvallende aspecten van het dagelijkse leven niet gestoord. De staking was er, maar ze was weinig zichtbaar en daardoor minder indrukwekkend. Dat isoleert en demoraliseert de staker. Te meer daar men in Brussel niet minder dan 160 controlebureaus ingesteld had, zodat de stakers op geen enkel moment in grote massa’s samenkwamen. Ten slotte deed de leiding het onmogelijke om te verhinderen dat massale optochten door de straten zouden trekken. Liefst had ze iedere manifestatie vermeden. Maar dat was niet vol te houden. De leiding zorgde er dan voor dat de verschillende professionele groepen aparte stoeten vormden.

Nergens deden zich incidenten van enige betekenis voor. Overal verliep het rustig. Dat hing niet alleen van de socialistische leiding af. Dat werd ook bepaald door de houding van de ordestrijdkrachten: hun richtlijn luidde dat ze geen geweld mochten uitlokken. De reden lag voor de hand: zolang de beweging in de greep van de BWP bleef, was er voor de Regering geen reden tot ongerustheid. Maar de BWP-leiding gaf er zich rekenschap van dat zulks niet lang vol te houden was; eenmaal de spaarpenningen op, moest de beweging woester worden. Het kwam er dus voor de parlementaire tactici op aan vóór die tijd toch iets toezegging uit de mond van de Broqueville te bekomen. Dat stukje zin kwam er. De Regering kon zich akkoord verklaren met de oprichting van een studiecommissie voor de hervorming van het gemeentelijk en provinciaal recht. Moest deze commissie vinden “une formule supérieure au système actuel méme en ce qui concerne les Chambres legislatives”, dan zou de kwestie na de volgende verkiezingen op de dagorde kunnen geplaatst worden.

De socialistische leiding oordeelde dat dit stukje vaagheid genoeg was om tot de algemene demobilisatie over te gaan. Daartoe werd een nieuw congres samengeroepen op 24 april, een bijzonder demagogisch congres, waarop de bekomen resultaten schitterend genoemd werden. Het doel was bereikt! De staking diende beëindigd. Natuurlijk was er woest protest van een deel der militanten. Maar reformisme was niet alleen een zaak van de hoogste leiding in de BWP. De jarenlange reformistische praktijk en denkwijze waren ook tot bij de middenkaders en tot aan de basis doorgedrongen. Men kan zelfs zeggen dat de arbeidersklasse – qua mentaliteit en ideologie – voor een flink deel product geworden was van het reformisme in de BWP. De socialistische leiders hebben na de staking van 1913 slechts heel weinig van hun krediet verloren, er waren hier en daar ontslagen, maar slechts voor korte tijd en de verkiezingen van 1914 brachten vooruitgang.

Veel later, in zijn Souvenirs d’un militant socialiste (1939) heeft Vandervelde onthuld wat er, in verband met de staking van 1913 achter de schermen gebeurd is. Het blijkt dat de Broqueville – in een vertrouwelijk onderhoud met Vandervelde – een brief aan de Koning getoond heeft, waarin de Eerste Minister uiteenzette waarom hij momenteel geen kieshervorming kon doorvoeren. Met het oog op de zeer ernstige oorlogsdreiging was een militaire hervorming noodzakelijk. Om die door te drukken had de Regering de steun nodig van de conservatieve katholieken (Woeste en consoorten). Die steun was niet te bekomen, als een kieshervorming aan de dagorde gesteld werd. Maar ... in 1917 hoopte de Broqueville tot een kiesstelsel te komen, dat stemrecht vanaf 25 jaar zou verlenen en een dubbele stem aan de familievader. Vandervelde mocht deze confidentie aan Anseele, de Brouckère, Destrée en Huysmans mededelen en dat verklaart waarom deze laatsten zich tot het uiterste ingespannen hebben om de staking te verhinderen eerst, op te heffen nadien.

Daarmee kan het proces van het Belgische reformisme afgesloten worden. In 1913, op een moment van de meest intense strijdvaardigheid bij de grote massa van het proletariaat, op een moment derhalve met uitzonderlijk grote revolutionaire potentialiteiten, werd de beweging gebroken. Dit gebeurde op grond van een vertrouwelijke belofte zonder enige verbintenis, te verwezenlijken vier jaar later en slechts voor een deel beantwoordend aan de doelstellingen van de succesvol ingezette strijd. Het uitstel werd door Vandervelde en zijn medestanders aanvaard op grond van militaire vereisten, die de socialisten tot op dat moment steeds verworpen hadden. Het betrof dus wel degelijk een verraad aan eigen principes. Het verdient beklemtoond te worden dat de integratie in het militaire systeem van de bourgeoisstaat niet plots in augustus 1914 gekomen is, als verontwaardigd antwoord op het verraad van de Duitse sociaaldemocratie. Reeds in 1913 werd de inschakeling van de arbeidersklasse in het oorlogsbedrijf aanvaard. Het verraad van de sociaaldemocratie in 1914 was overal eindresultaat van een reeds lang aanhoudend reformisme, in België zoals elders. De oproep van de A.R. van de BWP op de eerste oorlogsdag was een monument van “sociaalchauvinisme”. De regering de Broqueville maakte van de gelegenheid gebruik om “l’union sacrée” te consolideren. Op 4 augustus werd Vandervelde staatsminister. Een van zijn eerste opdrachten bestond erin – op aandringen van de Broqueville – zijn invloed in te zetten om de socialisten in Rusland tot ondersteuning van de tsaristische oorlogspolitiek aan te sporen.

Hoofdstuk 11 - De Tweede Internationale

De periode van de Tweede Internationale (1889-1914) was een tijd van opgang en groeikracht van de arbeidersbeweging, die nu een ware massabeweging werd, gedragen door georganiseerde massapartijen en vakbonden. De idee van het socialisme werd overwegend marxistisch; het betrof geen zuiver marxisme, maar marxisme was wel de grondtoon, zij het niet overal in dezelfde mate, bv. veel meer in Duitsland dan in Engeland. Het was ook een periode van optimisme, van grote revolutionaire toekomstverwachting. Vooral in de jaren ’90 verscheen de komende ineenstorting van de kapitalistische heerschappij en de triomf van het socialisme als een onafwendbare historische zekerheid. Na 1900 nochtans, alhoewel de groei van de beweging onstuitbaar voortging, begon die zegezekerheid en het ideologisch élan daaraan verbonden, af te zwakken.

Het stichtingscongres te Parijs, in juli 1889 (honderste verjaardag van de inneming van de Bastille), verliep in een eerder verwarde situatie. Er waren inderdaad twee congressen bijeengeroepen: – een door de partij van Brousse (“possibilisten”), – een door de PO van Guesde (marxistisch) en door de P. Soc. Rév. van Vaillant (blanquistisch). Op het eerste congres, dat een meer syndicale samenstelling vertoonde, waren er 600 afgevaardigden; op het tweede waren er ongeveer 400 aanwezigen. Uit het eerste congres is niets gegroeid; de Internationale is uit het congres van Guesde en Vaillant ontstaan. Waren daar aanwezig: – 221 afgevaardigden uit Frankrijk (o.a. Charles Longuet en Paul Lafargue, schoonzoons van K. Marx), – 22 uit Engeland (o.a. Keir Hardie, Eleanor Marx, een populaire redenaarster in de Londense East End), – 14 uit België (o.a. C. de Paepe, Ed. Anseele, Jean Volders), – verder nog Costa uit Italië, Viktor Adler uit Oostenrijk, Domela Nieuwenhuis en W.H. Vliegen uit Nederland, Plechanov uit Rusland...

Aanvankelijk bestond de nieuw gevormde Internationale zonder enige organisatie, zonder enige centrale leiding, zonder secretariaat, zonder statuten, zelfs zonder naam. De naam “Tweede Internationale” is door de dagbladen van toen gevestigd geworden. Gedurende elf jaar bestond de Tweede Internationale enkel door en tijdens haar congressen, die om de twee, drie of vier jaar plaats grepen. De organisatie van al die congressen werd waargenomen en de kosten ervan werden gedragen door de socialistische partij van het land waar het congres samenkwam. De resoluties van die congressen hadden wel een morele waarde, maar waren juridisch niet bindend. Overigens kon geen enkel orgaan namens de Internationale naar buiten treden.

Eerst in 1900 kwam daarin verandering. Toen werd op het Parijse congres overgegaan tot de vorming van het Internationaal Socialistisch Bureau, gelast met de bestendige verbinding tussen de partijen, en met de voorbereiding van het volgende congres en zijn dagorde, bevoegd ook om door middel van manifesten, namens de Internationale, stelling te nemen omtrent problemen van actuele betekenis voor de internationale arbeidersbeweging. In het Internationaal Bureau, dat volgens de statuten minstens éénmaal per jaar moest samenkomen, waren alle partijen door twee afgevaardigden vertegenwoordigd. Tevens werd een Executief Comité ingesteld (een president, een penningmeester, een secretaris) dat te Brussel zou zetelen en waarvan de functies zouden waargenomen worden door Belgische socialisten. Als president werd in 1900 Em. Vandervelde aangesteld (welke functie hij tot aan zijn dood, in 1938, bekleedde); als secretaris trad eerst Victor Serwy op, tot 1905, nadien Camille Huysmans. Ondanks het bestaan van het Internationaal Bureau en het Executief Comité bleven de aangesloten partijen volkomen autonoom.

Op het stichtingscongres werd het belangrijk besluit getroffen in alle landen Een Mei tot strijddag van het proletariaat uit te roepen. De idee was afkomstig uit Amerika, waar op het congres van de American Federation of Labor in 1888, besloten werd van 1 mei (dag van hernieuwing van arbeidscontracten in vele industrieën) een dag van massademonstratie te maken voor achturenarbeid. Het voorstel stond niet op de dagorde te Parijs, werd tegen het einde van de werkzaamheden, tamelijk terloops, ingediend door de Franse vakbondsafgevaardigde Raymond Lavigne ... vond, zonder enige discussie, algemene instemming. De toepassing bleek niet zo eenvoudig: – in Frankrijk, in België en in Oostenrijk ging de viering werkelijk op 1 mei door en betekende zij tegelijkertijd staking; – in Duitsland hadden de optochten en verzamelingen plaats op de eerste zondag van mei; – in vele andere landen werd op de vooravond van 1 mei betoogd. Dat beantwoordde niet aan de geest van het besluit, dat opriep “tegelijkertijd in alle landen op eenzelfde dag” te manifesteren, om daardoor de internationale solidariteit van het proletariaat te beklemtonen.

Toch is 1 mei 1890 reeds een formidabel succes geworden: in Frankrijk was er betoging op 138 plaatsen, in de Belgische steden telde men 340.000 betogers, in Barcelona waren er 100.000, in Stockholm werd een massaverzameling van 100.000 toegesproken door August Palme, ook in het Londense Hyde Park kwam een reusachtige massa samen ... In Oostenrijk had het vooruitzicht van de staking en de manifestatie op 1 mei 1890 een zeer diepe beroering bij de gevestigde machten teweeg gebracht; de Keizer had de Kroonraad samengeroepen; Kroatische troepeneenheden werden in Wenen, Poolse en Hongaarse in Bohemen, Tsjechische in Pools Gallicië en Oostenrijkse in Italiaanse steden ingezet; overal werden kanonnen opgesteld; de bourgeoisie vreesde zonder meer de revolutie.

De Duitse sociaaldemocratie, zij precies die als de machtigste partij gold, heeft in deze haar zwakte getoond. De leiding durfde het niet aan de dag van 1 mei zelf tot staking op te roepen voor betoging; dat was al heel vroeg een klaar bewijs van onmacht en capitulatiegeest; de Duitse socialisten gingen slechts tot daar waar de reactie het hen toeliet; de vrees voor het toeslaan van de reactie heeft in Duitsland altijd verlammend gewerkt; de Duitse mentaliteit van gehoorzaamheid zat tot diep in de gelederen van de sociaaldemocratie verankerd.

Globaal genomen zijn de 1 mei-manifestaties de acties geweest die het meest bijdroegen om de Internationale in het bewustzijn van de arbeidersklasse te doen doordringen en om de eisen van de achturendag te veralgemenen.

* * *

In de eerste jaren kwam telkens het vraagstuk van de anarchisten ten berde: konden zij tot de Internationale behoren? Was enige gemeenschappelijke houding met hen mogelijk, gezien hun positie tegenover de Staat, het parlementarisme en de politieke strijd, gezien hun weigering deel te nemen aan verkiezingen en hun afwijzing van sociale wetgeving? Op het stichtingscongres van Parijs waren alle socialistische bewegingen uitgenodigd. Ook anarchistische gedelegeerden uit verschillende landen waren aanwezig, zij het in tamelijk kleine minderheid. Hun optreden leidde tot zulke heftige conflicten dat het presidium hen uit de zaal deed verwijderen.

Op het congres te Brussel in 1891 werden de mandaten van de anarchisten ongeldig verklaard. Tevens werd besloten voor de toekomst normen te zoeken omtrent de vraag wie wel en wie niet zou toegelaten worden.

In 1893 – op de conferentie ter voorbereiding van het congres van Zürich – nam men als uitgangspunt de vaststelling dat men met een grote theoretische verscheidenheid geconfronteerd werd: – de Nederlandse arbeidersbeweging stond sterk onder de invloed van Domela Nieuwenhuis, die in de richting van het anarchisme evolueerde; – in de Franse vakbonden was het anarchosyndicalisme overwegend; – de Engelse vakbonden bekenden zich niet tot het socialisme. Die voorbeelden volstaan om duidelijk te maken dat de Internationale zich niet het recht kon aanmatigen een bepaalde theorie voor te schrijven. Men besloot de vakbonden onvoorwaardelijk te aanvaarden en van de andere formaties te eisen dat zij “de noodzaak van de politieke actie” erkenden. Deze laatste formule werd op het congres van Zürich nader omschreven: zij die weigeren de wetgevende macht aan te wenden ter verovering van de politieke macht door het proletariaat. Dat werd met 14 tegen 2 afvaardigingen gestemd; Frankrijk en Polen onthielden zich. Het protest van de anarchisten was zo heftig dat de ordediensten hen, voor de tweede maal, uit de zaal verwijderden.

Op het congres van Londen in 1896, verschenen nieuwe figuren, zoals Troelstra uit Nederland, Vera Zasoelitsj uit Rusland, Jozef Pilsudski en Rosa Luxemburg uit Polen, Jaurès uit Frankrijk. Maar weer waren er anarchisten aanwezig, zoals Domela Nieuwenhuis uit Nederland, Malatesta uit Italië, Louise Michel, de heldin van de Commune. Een laatste maal werd een debat aan de zaak gewijd: de anarchisten werden definitief uit de Internationale verwijderd; het probleem was van de baan.

* * *

De vraag omtrent revolutionaire strijd of reformisme stelde zich in alle landen, zij het niet overal in dezelfde mate, noch in dezelfde termen: – hetzij er naast de brede reformistische stroming een kleine groep de meer revolutionaire tendens vertegenwoordigde (zoals in Engeland); – hetzij het tot vorming van verschillende ongeveer gelijkwaardige partijen kwam (zoals in Frankrijk); – hetzij er in de ene sociaaldemocratische partij een grote theoretische discussie losbrak (zoals in Duitsland); – hetzij het een partij betrof die (zoals in België) vanaf haar ontstaan reeds reformistisch was, maar die toch blijken van grote strijdvaardigheid gaf. In ieder geval was er in het reformisme iets oneerlijks. Behoudens een paar uitzonderingen (cfr. Engeland) werd overal het inslaan van een reformistische koers, aanvankelijk door de reformisten zelf als een verloochening van eigen principes ervaren. De manier waarop zij hun houding argumenteerden, bewijst dat: de resoluties “nègres-blancs”, waarin Vandervelde een meester was, begonnen steeds met een linkse, een principiële stellingname om uit te monden op een praktisch besluit dat de capitulatie wettigde.

De vraag over de revolutionaire of de reformistische weg kwam heel weinig als theoretisch probleem ten berde. Het was naar aanleiding van de praktische problemen, waarmee men geconfronteerd werd, dat de ene of andere oriëntatie zich vestigde. Het ging over problemen als: al dan niet deelneming van de socialisten aan de regering en eventueel bondgenootschap met burgerlijke groepen.

Intrede van een socialist in een bourgeoisregering stelde zich voor het eerst met het geval Millerand in Frankrijk. We zagen de beroering daarrond in de Franse socialistische partijen teweeggebracht. De zaak kwam ten berde op het congres van de Internationale in 1900 te Parijs. De meerderheid schaarde zich achter de motie Kautsky. Hierin werd deelneming afgewezen (dat was het principe dat ging verloochend worden!): – de verovering van de politieke macht gebeurt niet met stukjes en brokjes; – intrede van een socialist in een burgerlijke regering is niet het normale begin van de verovering van de macht; – deelneming kan enkel bij uitzondering en voorbijgaand gerechtvaardigd zijn, in extreme omstandigheden, in geval van nood, bij een dwangsituatie; – daarover oordelen is niet een kwestie van principe maar van tactiek en behoort niet tot de bevoegdheid van het congres; – in alle geval betreft het een “gevaarlijk experiment” dat alleen kan toegelaten worden als besluit van de partij en als de ministers als mandatarissen van de partij optreden. Dat was een typisch voorbeeld van een motie “nègre-blanc”. Het was het soort resolutie, waarmee men in de praktijk naar alle kanten uitkon.

In feite ging het niet over een kwestie van tactiek maar over de meest fundamentele vraag voor de socialistische beweging: wel of niet integreren in het systeem. Dat werd in Frankrijk bewezen aan de hand van de ervaring met Millerand, Viviani, Briand. Dat zou achteraf geïllustreerd worden door ieder geval van intrede van socialisten in bourgeoisregeringen. Vóór de eerste wereldoorlog kwam het – behoudens in Frankrijk – nog niet tot socialistische regeringsdeelname; wel werden de partijen reeds met de mogelijkheid ervan geconfronteerd.

De kwestie stelde zich in Italië in 1903: de reformistische leiders Turatti en Bissoliti werden door de liberaal Giolitti uitgenodigd deel te nemen aan de regering. Maar de Italiaanse Partij is er niet op ingegaan.

In 1909-1910 werd de zaak zeer levendig gediscussieerd in de BWP. De leiding was bereid om samen met de liberalen een regering te vormen, maar de uitslag van de verkiezingen liet de combine niet toe.

De kwestie stelde zich ook in Denemarken. In 1913 waren de socialisten daar de sterkste partij geworden. De Koning nodigde hen uit om, samen met liberalen en radicalen, een regering te vormen. De Deense socialisten waren daartoe bereid; zij hoopten aldus de kieshervorming, die sinds 1866 op hun programma stond, eindelijk te kunnen verwezenlijken. Maar de liberalen weigerden de coalitie en vormden een regering zonder socialistische deelneming maar met socialistische ondersteuning, dit in ruil voor de verwezenlijking van de kieshervorming.

We zagen reeds dat in hetzelfde jaar ook in Nederland de SDAP door de omstandigheden ertoe gebracht werd het debat over het ministerialisme te beslechten, vermits de liberale formateur de socialisten 3 van de 9 portefeuilles aanbood. Tegen de bestrevingen van de parlementaire fractie in verwierp de meerderheid van het congres te Zwolle de socialistische intrede in de regering.

Kortom, er was over heel de lijn nog zeer veel verzet tegen het ministerialisme. Het lag voor de hand dat parlementaire ondersteuning (maar zonder deelneming) van een regering gemakkelijker aanvaardbaar leek, alhoewel ook hierover nog veel onenigheid uitgevochten werd.

In Frankrijk verleende de parlementaire groep van Jaurès ondersteuning aan de regering Combes, omwille van haar antiklerikale politiek. Voor Jaurès was de Kerk dé steunpilaar van de reactie, vijand nummer één van de Republiek en van alle sociale vooruitgang. Daarom steunde hij de regering Combes. De groep van Guesde veroordeelde dat standpunt en trachtte in 1904, op het congres van Amsterdam, de Internationale achter deze houding te scharen. Guesde deed daarbij beroep op een resolutie, enige tijd voordien op het congres van de Duitse socialistische partij te Dresden gestemd en waarin permanente steun aan een burgerlijke regering afgewezen werd. Guesde stelde voor deze Duitse resolutie door de Internationale te doen onderschrijven. Dat dwong Bebel haar te verdedigen en dat gaf aanleiding tot het debat Jaurès-Bebel, het beroemdste debat wellicht dat ooit in de Internationale gehouden werd en dat een formidabele weerklank had.

Jaurès zette hier de grote registers van zijn verbluffende welsprekendheid open. Het was hem onaanvaardbaar dat een Duitse congresresolutie, beantwoordend aan de specifieke situatie van een bepaald moment in een bepaald land, een universele draagwijdte zou toegemeten worden. Jaurès confronteerde de Duitse kameraden met de reële situatie die de hunne was. “Je dis que, sans qu’ils s’en doutent, en universalisant, en internationalisant leur motion de Dresde, ils communiquent au socialisme l’esprit d’incertitude, d’hésitation dont ils sont impregnés á l’heure actuelle. En ce moment, ce qui pèse sur l’Europe et sur le monde, sur les garanties de la paix, sur les garanties des libertés publiques, sur le progrès du socialisme et du prolétariat ... c’est l’impuissance politique de la démocratie socialiste allemande. Certes, vous êtes un grand et admirable parti qui ... (een loflied!). Mais, entre votre apparente puissance politique, telle qu’elle est mesurée d’année en année par le chiffre croissant de vos suffrages et de vos mandats, entre cette force apparente et la force réelle d’influence et d’action, il y a un contraste qui apparaît d’autant plus que grandit votre force électorale. Ah, oui, au lendemain des élections de juin qui vous ont donné trois millions de suffrages, ceci a éclaté á tous les yeux: que vous aviez une force admirable de propagande, de recrutement, d’enrôlement, mais que ni les traditions de votre prolétariat, ni le mécanisme de votre constitution ne vous permettaient de jeter dans l’action d’utilité et de réalité, cette force en apparence colossale de trois millions de suffrages. Pourquoi? Parce que les deux parties essentielles, les deux moyens essentiels du prolétariat vous échappaient encore: vous n’avez ni l’action révolutionnaire, ni l’action parlementaire... Il y a eu des dévouements admirables dans le prolétariat allemand. Il n’y a pas, historiquement, de tradition révolutionnaire. Ce nest pas lui qui a conquis sur les barricades le suffrage universel. Il l’a reçu d’en haut, et si on ne peut pas penser à l’arracher à ceux qui l’ont conquis, parce que il leur serait aisé de le reconquérir, on peut, au contraire, penser à retirer d’en haut ce qu’on avait donné d’en haut... Quand bien même vous seriez la majorité au Reichstag, vous êtes le seul pays ou vous ne seriez pas le maître. Car votre Parlement nest qu’un demi-Parlement. Un Parlement n’est pas un Parlement, quand il n’a pas en mains la force exécutive, la force gouvernementale, quand ses décisions ne sont que des voeux, arbitrairement cassés par les autorités d’Empire”.

Terecht betoogde Jaurès dat de Duitse onverzettelijk-principiële houding slechts verhulling was van het feit dat in Duitsland het perspectief van het ministerialisme eenvoudig niet aanwezig was, omdat de gevestigde machten niet bereid waren het tot daar te laten komen. Maar Jaurès – zijn socialisme bleef eerder een uitbreiding van het republikeins radicalisme – vergaloppeerde zich wel erg op het thema van de Franse Republiek ‘pays de glorieuses révolutions’... en op de zoveel ruimere parlementaire mogelijkheden in Frankrijk. Bebel, in zijn antwoord, ontweek het dan ook over de machteloosheid van zijn beweging te spreken. Hij beklemtoonde enkel dat het verschil met het parlementaire systeem van de Franse republiek niet zo fundamenteel was. “Burgerlijke republiek of burgerlijke monarchie, beiden zijn klassenstaten; zowel de ene als de andere werden uiteraard gemaakt om de kapitalistische orde te handhaven. Beide politieke regimes spannen zich tot het uiterste in om de gehele macht in handen van de bourgeoisie te houden. De monarchie is niet zo slecht en de republiek is niet zo goed als gij het voorstelt. In ons militaristisch Duitsland van grondheren en bourgeois hebben wij instellingen die in uw Republiek enkel als idealen bestaan”. Bebel wees er bv. op dat het belastingsysteem in Duitsland meer progressistisch was dan in Frankrijk.

De resolutie van Dresden – maar ingekleed door Viktor Adler en Em. Vandervelde, zodat de dwingende toon en de imperatieve clausules wegvielen – werd met 25 tegen 5 en 12 onthoudingen gestemd. Het gaf de indruk dat het de radicale, de principiële stelling was, die het haalde. Maar dat was meer een kwestie van frase dan van reële visie. Het parlementaire “crétinisme” won overal terrein.

* * *

Toch gaf men er zich rekenschap van dat zelfs een absolute meerderheid in het Parlement niet zou volstaan om een fundamentele maatschappelijke omwenteling door te voeren. Zou de bourgeoisie lijdelijk toezien en laten gebeuren? Zou het leger niet ingrijpen? “Dann wollen Wir weitersehen” was het nogal vage antwoord van Aug. Bebel. Niettemin werd daarmee toch de buitenparlementaire actie van de arbeidersklasse bedoeld. De meest voor de hand liggende directe arbeidersactie was de staking; voor de totale sociale omwenteling was niet minder dan de algemene politieke staking vereist. Was dat een bruikbaar wapen? Het vraagstuk is meermaals op de congressen van de Internationale ter sprake gekomen. Het kon ook moeilijk anders.

De idee van de algemene staking was zeer levendig in het Franse syndicalisme: de idee van de algemene revolutionaire staking werd daar als een geloofspunt van het anarchosyndicalisme beleden, alhoewel het niet eenmaal tot een poging van toepassing gekomen is.

Er waren ook de stakingen in België in 1891, 1893 en 1902; reusachtige politieke stakingen die bewezen dat het op zijn minst een zeer machtig wapen betrof. Zeker, april 1902 liep op een mislukking uit: de door de basis ingezette beweging werd door de leiding, zodra de strijd heel heftig werd, afgebroken.

Mei 1902 bracht ook het voorbeeld van Zweden, eveneens een algemene staking om A.S., maar – in tegenstelling met België – betrof het geen spontane beweging die door de leiding schoorvoetend bijgetreden werd. Het was een zorgvuldig geplande beweging, waarvan de duur op voorhand bepaald werd, drie dagen, te beginnen op 15 mei, dag waarop in het Parlement het debat over de kieshervorming geopend werd. De beweging stond onder leiding van de landelijke confederatie van vakbonden (de LO, de Landorganisationen in 1898 gesticht). De staking was zeer algemeen, leidde naar geen direct resultaat in de Riksdag, maar was niettemin een etappe: in 1909 werd het A.S. bereikt.

In 1903 kwam het in Nederland tot een poging om de “worgwetten” van Kuyper met een algemene staking tegen te houden. De verdeeldheid en de verwarring in de leiding deden de zaak mislukken.

Het vraagstuk kwam aan de dagorde van de Internationale op het congres van Amsterdam in 1904. De resoluties waren niet al te klaar, gaven blijk van veel aarzeling, voorbehoud en scepticisme. Vooral de Nederlandse en de Duitse afgevaardigden traden remmend op.

Maar daarmee was de zaak niet afgehandeld. Het leven van de beweging zelf stelde de kwestie bestendig terug aan de dagorde. Amper was het congres van Amsterdam voorbij, of in september 1904 kwam het tot algemene staking in Italië. Aanleiding was het moorddadig optreden van de politie tegen stakingen en demonstraties op Sicilië. Zodra de berichten daarover Milaan bereikten, braken aldaar spontane massastakingen uit. De beweging breidde zich op enkele uren uit tot alle industriesteden van Noord-Italië en tot Rome. Vakbonden en partij schaarden zich onmiddellijk achter de beweging die hen verrast had. Zij eisten dat de regering er zich toe zou verbinden in de toekomstige conflicten tussen kapitaal en arbeid niet meer naar de wapens te grijpen. De politiek van de liberale regering Giolitti was er op gericht zoveel mogelijk de strijd van hard tegen hard te vermijden. Giolitti gaf dan ook zonder aarzelen de gevraagde verzekering, zette geen troepen of politiegeweld in om de beweging brutaal te breken ... en na enige dagen keerden de arbeiders terug aan het werk. In beperkte mate was de strijd gewonnen. Achteraf nochtans was de weerslag negatief. Behoudens gevallen van grote uitzondering is de meerderheid van de bevolking van een land altijd conservatief. Een heftige beweging, een diepe beroering bij de arbeidersklasse roept ten allen tijde bij grote menigten mensen een conservatieve reflex op. Giolitti heeft dat goed begrepen en schreef direct nieuwe verkiezingen uit. De socialistische partij leed een nederlaag, zij viel van 33 op 27 mandaten terug.

In 1905 brak de eerste Russische revolutie uit. Zij bestond in hoofdzaak uit formidabele stakingsbewegingen met revolutionair elan en politieke eisen. Het tsarisme kon zich slechts redden door toegevingen te doen, door een grondwet te beloven, door een parlement (Doema) in te stellen... De Russische ervaring bracht de proef op de som. De weerklank in Europa was enorm, o.a. in Duitsland, zodat op het partijcongres van 1905 de algemene politieke staking centraal in de discussie stond. Wij zagen dat de Duitse resolutie van 1905 eerder positief stond tegenover de gedachte, maar dat die van het congres van het volgende jaar duidelijk afwijzend was. Bijzonder hardnekkig werd in Duitsland de stelling van de algemene staking bestreden door Karl Legien, de algemene syndicale secretaris.

Naast de Tweede Internationale, waarover tot hiertoe sprake was, had zich, sinds de conferentie van Kopenhagen in 1901, een syndicale internationale gevormd. Men kon het amper een organisatie noemen. Wel werd op de derde conferentie, die van Dublin in 1903, een internationaal secretariaat opgericht onder leiding van de Duitser Karl Legien. Dat secretariaat was in feite maar een correspondentiebureau. Legien gebruikte niettemin zijn positie om ieder initiatief, dat hem niet aanstond, af te wimpelen. Toen de Franse vakcentrale, vóór het congres van Amsterdam in 1905, verzocht een reeks punten (o.a. de kwestie van de algemene staking) aan de dagorde te plaatsen, weigerde Legien onder voorwendsel dat die zaak door de Tweede Internationale en niet door de vakbonden moest behandeld worden. Op de congressen van de partij in Duitsland nochtans was Legiens stelling dat algemene staking in de eerste plaats een syndicale aangelegenheid was, waarin de partij eigenlijk niet veel te zien had. Deze houding van Legien had voor gevolg dat de Franse vakbond zich terugtrok. Eerst in 1909, op het congres van Parijs, trad de CGT opnieuw toe tot de internationale organisatie die eerst in 1913 officieel de naam Internationaal Verbond van Vakverenigingen (IVV) aannam.

* * *

Inzake het koloniale vraagtuk waren de grondbeginselen van de Internationale: – het principe van de rechtsgelijkheid van alle mensen en rassen, hun gelijke aanspraak op waardigheid en recht, op vrijheid en nationale onafhankelijkheid; – het principe van de solidariteit tussen de onderdrukten van alle naties en rassen.

Het Londense congres (1896) stelde de eis van “volledig zelfbeschikkingsrecht voor alle naties” en veroordeelde het kolonialisme als “verschijningsvorm van het kapitalisme”.

Als in 1899 de Boerenoorlog in Zuid-Afrika begon, zien we de ILP en de SDF in hun pers en door massademonstraties protesteren tegen dit optreden van het Engelse imperialisme. Maar G.B. Shaw, daarin bijgetreden door de andere “fabians”, zoals de Webbs, verdedigde de Engelse politiek in Zuid-Afrika openlijk. Zijn drogreden ging aldus: een volk (Boeren) kan niet over de aardschatten (goud en diamant) beschikken ten koste van andere volkeren; de aarde is gemeengoed van heel de mensheid en het gemeenschappelijk belang van alle volkeren om aan de natuurrijkdommen deel te nemen dient voorrang te hebben op het volk ter plaatse. Best ware, zegt Shaw, dat de Boerenrepublieken in een Wereldstaat opgenomen werden; maar vermits een wereldstaat er nog niet is, dient de voorkeur gegeven aan de annexatie door een grootmacht zoals het Britse Imperium, vermits een grootmacht, bewust of onbewust, in het algemeen belang van de beschaving moet handelen”.

In Duitsland dachten Bernstein, Gustav Noske en Richard Calwer in dezelfde richting. Zij keurden het Duitse optreden in China goed.

Maar de overgrote meerderheid van de socialisten verwierp dit standpunt. Het congres van Parijs (1900) nam een resolutie aan, waarin het kolonialisme radicaal verworpen werd. Het congres van Amsterdam (1904) gaf een nadere omschrijving van de socialistische houding: de socialisten moeten in de parlementen wetten verdedigen die de inlandse ontwikkeling, de sociale en politieke rechten, de emancipatie bevorderen; de socialisten moeten optreden voor de autonomie van de koloniën en de volledige onafhankelijkheid als einddoel stellen. Dat kon gaan voor zover het bestaande koloniën betrof. Met deze houding kwamen de socialistische partijen in geen politieke moeilijkheden.

Heel wat gecompliceerder werd hun positie, wanneer het over nieuwe veroveringen of aanhechtingen ging of over het onderdrukken van koloniale opstanden. De Duitse sociaaldemocratie kloeg in 1904 de uitmoording van de Herreros aan. Maar chauvinisme en aanverwante ideologieën waren tot in de sociale lagen, die normaal voor de socialisten stemden, doorgedrongen en de verkiezingen brachten de SPD voor de eerste maal een nederlaag. Het ligt voor de hand dat dergelijke ervaring van aard was het reformistisch opportunisme (dat o.a. voor een belangrijk deel aanpassing is aan de politieke achterlijkheid van de massa zelf) in de gelederen van de SPD aan te moedigen en te voeden.

Ook de BWP heeft, bij de overheveling van Congo naar de Belgische staat, een beginselvaste houding aangenomen door in Kamer en Senaat tegen te stemmen. Enkel Vandervelde zag het anders.

In Italië stelde zich, in 1911, de kwestie van de verovering van Tripoli; het ging dus om een puur koloniale oorlog. Giolitti, o.a. om de socialisten voor zijn politiek te winnen, had een kieshervorming aangekondigd, waardoor het aantal stemgerechtigden van 31/2 miljoen tot 9 miljoen zou verhoogd worden. Op gevaar af deze kieshervorming te verspelen besloot de socialistische partij zich tegen de koloniale verovering te verzetten; zij stemde tegen de oorlogskredieten en riep een algemene staking van 24 uur uit. Die staking was een succes en op vele plaatsen kwam het tot sabotage van troepen- en munitietransporten. Maar een reformistische minderheid, onder leiding van Bissolati en Bonomi, nam een andere houding aan, stemde achteraf de oorlogskredieten... Door het congres van 1912 werden Bissolatí en Bonomi uitgesloten, maar zij stichtten een nieuwe partij van uitgesproken reformistische socialisten en verwierven op slag de aanhang van 17 van de 42 volksvertegenwoordigers. Er was niet aan te ontkomen, alle socialistische partijen werden door het reformisme aangevreten...

* * *

Het vraagstuk van de oorlog werd reeds in ruime mate behandeld in het hoofdstuk over de Duitse sociaaldemocratie. Het probleem werd daar gesteld, omdat de Duitse sociaaldemocratie in deze de grootste verantwoordelijkheid draagt. Eenmaal de verloochening door de Duitse sociaaldemocratie voltrokken, werd de positie van de andere partijen veel moeilijker. Eenmaal de Duitse sociaaldemocratie zich achter het vaandel van de imperialistische oorlog geschaard had (in acht genomen dat het initiatief tot de oorlog van Duitsland uitging) was de verleiding voor de socialistische partijen van België, Frankrijk, Engeland, enz. om hetzelfde te doen, veel groter ... in de grond begrijpelijker.

Op haast alle congressen van de Internationale stond de kwestie van oorlog en vrede aan de dagorde. Over de fundamentele oorzaak van de oorlog was men het zeer gemakkelijk eens. Reeds heel vroeg werd gesteld: het kapitalisme leidt naar oorlog.

Op het congres van Parijs (1900) werd het karakter van de oorlog nader gepreciseerd aan de hand van een reeks ervaringen als: Japanse oorlog tegen China (1894-95); Fashodacrisis tussen Frankrijk en Engeland (1898); Amerikaanse oorlog tegen Spanje (1898); begin van Boerenoorlog (1899); expeditie naar China tegen Boxers (1900). Hieruit trok men de conclusie: de oorlog gaat om koloniale verdeling en herverdeling; de periode van de nationale oorlogen (1859, Italië tegen Oostenrijk; 1866, Pruisen tegen Oostenrijk; 1870, Duitsland tegen Frankrijk) is voorbij, de oorlogen zijn imperialistisch geworden. Over de fundamentele oplossing was men ook algemeen akkoord; het congres van Zürich in 1893 kwam reeds tot de conclusie: “Sturz des Kapitalismus ist Weltfriede”. Over wat er in vredestijd te doen stond waren omzeggens geen meningsverschillen: propaganda tegen chauvinisme, propaganda tegen militarisme, weigering oorlogskredieten te stemmen. Maar wat te doen als de oorlog uitbreekt? Algemene staking? Algemene dienstweigering? Ontketenen van de revolutie? Al die mogelijkheden werden telkens weer gewikt en gewogen, maar in ieder debat kon men een diepe twijfel voelen omtrent de vraag: zal de georganiseerde massa voldoende machtig zijn om de ramp tegen te houden? In hun binnenste was daaromtrent bij alle leiders – heel begrijpelijk – niet alleen twijfel maar vertwijfeling.

Laten we het maar direct stellen: de georganiseerde arbeidersklasse was in 1914, zijnde wat ze was (voor een deel ook reeds product van de reformistische praktijken van de sociaaldemocratische leidingen), numeriek, ideologisch en als centrum van uitstraling op stukken na niet machtig genoeg om het uitbreken van de imperialistische oorlog te verhinderen. Daartoe was de overmacht van de bourgeoisie nog te enorm. Indien de socialistische partijen en hun vakbonden kordaat stelling genomen hadden, lijdt het geen twijfel dat hun organisaties vernietigd hadden geworden en dat de partijleiders zelf de kerker of erger gewaagd hadden. De bezorgdheid om de organisaties intact te houden, om niet buiten de wet gesteld te worden, heeft de opportunistische houding van de partijen der Tweede Internationale bepaald. Van dat opportunisme is men tot volledige integratie gekomen en zo heeft het verloochenen van de eigen principes in 1914 de revolutionaire toekomst van de partijen der Tweede Internationale definitief afgeschreven.

Vanuit revolutionair standpunt was de vraag niet: kunnen wij de oorlog verhinderen of niet? De vraag was: kan een principiële positie, kan een agitatie in functie daarvan, de oorlog als gruwel waartegen gestreden wordt, aanwenden om de crisis in revolutie om te zetten? De enige, die tot deze consequentie ging, was Lenin. Hij stelde “nederlaag van eigen regering” en “omzetten van de imperialistische oorlog in burgeroorlog”.

Het belangrijkste congres inzake vrede en oorlog is dat van Stuttgart in 1907 geweest. Het was het congres met het grootste aantal vertegenwoordigde naties. Het was tevens het eerste in Duitsland gehouden congres, maar buiten Pruisen, daar waagde men het niet. Hier zag men bij de Duitse socialisten het angstzweet uitbreken als de resolutie Jaurès-Vaillant-Guesde voorgesteld werd, waarin te lezen stond: “Het verhinderen van de oorlog moet door de nationale en internationale acties van de arbeidersklasse bewerkstelligd worden, gaande van de parlementaire interventie en de openbare agitatie tot en met de massastaking en de opstand.” Bebel verklaarde direct dat deze tekst voor de Duitse delegatie onaanvaardbaar was, dat deze resolutie zijn partij in “die grossten Schwierigkeiten eind Gefahren stürzen würde”. De uitdrukkingen “massastakingen en opstand” zijn in Duitsland “unmöglich und indiscutabel”, zegde Bebel, wij kunnen ons niet voor strijdmethodes uitspreken die het bestaan van de partij “verhängnisvoll” zouden maken. Daarmee erkende Bebel impliciet tot waar slechts de vrijheid van handelen en zelfs van propaganda ging voor de Duitse socialisten. Doordat hij die grenzen aanvaarde, erkende Bebel tevens dat, op het kritieke moment, de bewegingsvrijheid van de Duitse socialistische partij door de Keizer zou bepaald worden. Bebel stelde een volledig afgezwakte tekst voor. Lenin en Martov slaagden erin, door bemiddeling van Rosa Luxemburg, een conclusie te doen toevoegen, die verder ging dan wat Bebel voorstelde.

De eindresolutie gaf eerst een overzicht van de inspanningen, door de arbeidersklasse reeds opgebracht, om de oorlog te vermijden. De paragraaf, op voorstel van Bebel bijgevoegd, luidde: “Als de oorlog dreigt uit te breken, is het in alle betrokken landen de taak van de arbeidersklasse en van haar vertegenwoordigers in het Parlement om ... met inzet van al hun krachten de oorlog te verhinderen en dit met de middelen die hun geschikt lijken en die natuurlijk van land tot land verschillen volgens de scherpte van de klassenstrijd en de algemene politieke situatie.” Deze laatste, van Lenin afkomstige paragraaf, luidde: “In geval de oorlog niettemin toch zou uitbreken, is het hun taak in tegrijpen opdat hij snel zou ophouden en komt het er op aan de door de oorlog veroorzaakte economische en politieke crisis aan te wenden om de diepste lagen van het volk in beroering te brengen en de val van de kapitalistische heerschappij te bespoedigen.” Het feit alleen dat er op een congres zo hardnekkig moest gevochten worden om er een stuk resolutie door te krijgen, waarvan de kordaatheid reeds afgezwakt werd, bewees dat de reële wil om de idee toe te passen niet aanwezig was. Het is trouwens opvallend dat in de uiteenzettingen van de Franse, de Duitse, de Belgische en andere socialisten, waarin verslag over de werkzaamheden van Stuttgart werd uitgebracht, telkens de laatste paragraaf vergeten werd!

Als in 1910 de Internationale te Kopenhagen bijeenkwam, was de bewapeningswedloop reeds volop bezig. De resolutie, die daaraan beantwoordde, stelde de eis aan de socialistische parlementsleden tegen de bewapeningskredieten te stemmen. Dat leverde geen bijzondere moeilijkheden op, vermits de socialisten toen in geen enkele regering zetelden. Maar opnieuw kwam de eis (op voorstel van Keir Hardie en Vaillant) naar voor van de staking in geval van oorlog. Zeer kenmerkend was de reactie van de Duitse afgevaardigde Ledebour: dat onderschrijven zou ons in Duitsland in de illegaliteit drijven en naar een “Zerttrümmerung der Organisation” leiden. Vandervelde slaagde erin het onderzoek van de kwestie naar een volgend congres te verschuiven.

Dat congres was voorzien voor 1913 of ’14 in Wenen. Maar het heeft niet meer plaats gehad. In 1911 brak de Turks-Italiaanse oorlog uit; de spanningen, die daaruit resulteerden, leidden naar de eerste en de tweede Balkanoorlog. Men voelde de oorlog naderen en daarom werd in 1912 een buitengewoon congres te Bazel gehouden. Het ging door in de oude kathedraal, waarin het oecumenisch concilie van 1431 plaatsgreep. Wel een ongewoon decor voor een congres van de Internationale, zij het dan dat deze kathedraal sinds lang een calvinistische tempel geworden was.

De bijeenkomst te Bazel was eerder een grootscheepse vredesdemonstratie dan een eigenlijk congres. Er werden zeer verheven woorden gesproken, o.a. een van de beroemdste en meest hartstochtelijke redevoeringen van Jaurès, maar de resoluties bleven vaag. Het manifest herinnert aan de Commune en aan de revolutie van 1905 in Rusland, twee revoluties die uit de oorlog resulteerden. Het manifest waarschuwt de heersers, als ze de oorlog mochten ontketenen, dat ze opnieuw met een revolutie zullen geconfronteerd worden ... maar tot concrete ordewoorden ter voorbereiding van die revolutie is het niet gekomen.

Op het laatste moment, einde juli 1914, kwam, op uitnodiging van het Bureau, nog een conferentie te Brussel samen. Als resultante van de aarzelingen der vorige jaren gaf deze conferentie een aanblik van volslagen machteloosheid.

Van de gelegenheid werd gebruik, gemaakt om een meeting in het Circus van Brussel te houden, waar Jaurès sprak, omringd door Rosa Luxemburg en Haase (Duitsland), Viktor Adler (Oostenrijk), Vaillant (Frankrijk) en Keir Hardie (Engeland). Allen waren toen nog broederlijk verenigd in grote spanning tussen vrees en hoop.

Dan kwam augustus 1914. Wanneer we bij deze gelegenheid de term “verraad” gebruiken, dan is dat meer dan een subjectief oordeel; men kan van verraad spreken in zoverre de Internationale met veel succes een hoop gepropageerd had, die hier de bodem ingeslagen werd, in zoverre het verloochening van eigen principes betrof, in zoverre op deze principes (zij het als demagogische fraseologie) nog steeds beroep gedaan werd. Augustus 1914 is het failliet van de Tweede Internationale.

Beknopte bibliografie (Deel 1)

Bij de inleiding tot dit boek werd gewezen op de moeilijke vraag: wat wél, wat niet? Waarover wél schrijven, waarover niet? Welke aspecten dienen behandeld te worden, wat laten we buiten beschouwing? Er werd gewezen op de onvermijdelijkheid van grote leemten. Die zijn inderdaad heel ruim aanwezig in wat voorafgaat. Zo bijvoorbeeld kwam de arbeidersbeweging in Italië, in Oostenrijk en in de Scandinavische landen niet aan bod. Ook die van het Europese Rusland bleef buiten beschouwing. Aan de ontwikkeling van de beweging in België werd een ruimer hoofdstuk gewijd, maar ook in dit hoofdstuk bleven vele belangrijke aspecten buiten studie.

Een gelijkaardige beperking – wellicht in nog veel grotere mate -geldt voor de hiernavolgende bladzijden. Een naar volledigheid strevende bibliografie zou meer pagina vergen dan in dit boek voorhanden zijn. Het gaat hier dus niet over een bibliografie, slechts over een paar bibliografische aanduidingen.

Een algemeen werk, een eerste inleiding, een conventioneel-schools boek, dat nochtans veel diensten kan bewijzen:

J. DROZ, Le socialisme démocratique, 1864-1960, Parijs, 1966 (Colin, Collection U)

Een oud boek, een oorspronkelijk Nederlands werk met vele schitterende bladzijden en dat een massa gegevens bevat:

H.P.G. QUACK, De socialisten, personen en stelsels, 6 delen, Amsterdam, 1875-1897.

Hierop verscheen een aanvulling van:

W. VAN RAVESTEYN, Het socialisme aan de vooravond van de wereldoorlog, 3 delen, Amsterdam, 1933, 1939, 1960.

Ideeëngeschiedenis, evenals in twee voorgaande werken, maar totaal verweven met de ontwikkeling van de beweging, in het standaardwerk van:

G.H.D. COLE, A History of Socialist Thought, 7 delen, Londen, 1953-1960.

HOOFDSTUK 1

Betreffende de vorming van de arbeidersklasse in Engeland, haar vroegste organisaties en haar eerste strijd:

E.P. THOMPSON, The making of the English Working Class, Londen, 1963 (in Pelican Books, 1968)

De geschiedenis van de Engelse arbeidersbeweging in de eerste helft van de 19de eeuw wordt behandeld in de eerste hoofdstukken van volgende twee werken:

G.D.H. COLE, A Short History of the English Working CLass Movement, 3 delen, Londen, 1927 (heruitgave in 1948)

G.D.H. COLE, British Working Class Politics, 1832-1914, Londen, 1941.

HOOFDSTUK 2

Een enorm rijke bron van gegevens treft men aan in:

Dictionnaire biographique du mouvement ouvrier français, publié sous la direction de JEAN MAITRON, Parijs, 1964 en volgende. Editions Ouvrières – De periode 1789-1939 wordt ingedeeld in vier delen. Deel I gaat tot 1864 en omvat 3 volumes)

In de eerste helft van de 19de eeuw hebben twee episodes voor het optreden van de arbeidersklasse een heel bijzonder belang: de revolutie van 1830 en de opstand van de “canuts” van Lyon. Daarover:

J.L. BORY, La révolution de juillet, Parijs 1972,(Gallimard)

F. RUDE, L’insurrection lyonnaise de novembre 1831; le mouvement ouvrier à Lyon de 1827 à 1832, Parijs, 1969. (Ed. Anthropos)

HOOFDSTUK 3

Betreffende de Duitse bijdrage kan de lectuur in hoofdzaak afgestemd worden op de vorming van de ideeënwereld van Marx en Engels Wij verwijzen naar:

H. LEFEBVRE, Pour connaïtre la pensée de Karl Marx, Parijs, 1947. (Ed. Bordas)

E. MANDEL, La formation de La pensée économique de Karl Marx de 1843 jusqu’à la rédaction du “Capital””, Parijs, 1967. (Ed. Maspéro)

De klassieke levensbeschrijving van Marx:

F. MEHRING, Karl Marx, Geschichte seines Lebens, Berlijn, 1918. (meerdere uitgaven, ook een Nederlandse vertaling door J. Romein).

Een nieuwe biografie die nieuwe aspecten belicht en waarin Marx meer realistisch benaderd wordt:

W. BLUMENBERG, Karl Marx, Hamburg, 1962. (Verl. Rowohlt; vertaald in het Frans, het Engels en het Nederlands, nl. in Aulareeks, 1965)

Omtrent Marx’ verblijf in Brussel vinden we vele bijzonderheden in: L. SOMERHAUSEN, L’humanisme agissant de Karl Marx, Parijs, 1946.

Het fundamentele standaardwerk over Engels:

G. MAYER, Friedrich Engels, eine Biographie, 2 delen (2de uitgave Martinus Nyhoff, den Haag, 1934)

HOOFDSTUK 4

Met het verhaal over de revoluties van 1848 is ook de geschiedenis van de “Communistenbond” verweven. Daarover verscheen een lijvige bronnenverzameling:

Der Bund der Kommunisten, Dokumente und MateriaLien, Berlijn, 1970. (Dietz Verlag, Band I gaat tot 1849, omvat 389 documenten, 1196 bladzijden)

HOOFDSTUK 5

Over de IAA bestaan verschillende bronnenpublicaties, o.a.:

La Première Internationale, recueil de documents publié sous la direction de J. FREYMOND, 4 delen, Genève, 1962-1971.

Een goede biografie van Bakoenin: E.H. CARR, Michaël Bakunin, Londen, 1937.

Een klaar en overzichtelijk werk over de Commune:

J. BRUHAT, J. DAUTRY, E. TERSEN, La Commune de 1871, Parijs, 1960 (Editions Sociales).

Een poging om de marxistische traditie omtrent de Commune te ontzenuwen:

J. ROUGERIE, Paris libre 1871, Parijs, 1971. (Ed. Seuil)

HOOFDSTUK 6

Inzake de Duitse sociaaldemocratie is wellicht het werk met de meeste visie:

W. ABENDROTH, Aufstieg und Krise der Deutschen SoziaLdemokratie, Frankfurt, 1963.

HOOFDSTUK 7

G. LEFRANC, Le mouvement sociaListe sous la Troisième République, 1875-1940, Parijs, 1963. (Payot) wordt beschouwd als hét werk van dé specialist; terecht, alhoewel de vraag kan gesteld worden of deze schrijver ook van veel visie getuigt. Lefranc is ook de schrijver van een geschiedenis over het Franse syndicalisme:

G. LEFRANC, Le mouvement syndical sous La Troisième République, Parijs, 1967. (Payot)

HOOFDSTUK 8

Voor de geschiedenis van de Britse Labour haalden we hierboven reeds de werken aan van G.D.H. COLE en verwijzen we verder naar:

H. PELLING, A Short History of the Labour Party, Londen, 1961.

H. PELLING, A History of the British Trade Unionism, Londen, 1963.

In tegenstelling met Peiling, die de geschiedenis eerder ziet met de ogen van een “Fabian”, is volgend werk meer marxistisch opgevat:

E. HOBSBAWN, Labouring Men, Studies of the History of Labour, Londen, 1964.

HOOFDSTUK 9

Voor de beweging in Nederland verwijzen wij naar een bijzonder knappe, kritische bibliografie, opgesteld door:

G. HARMSEN, Idee en Beweging, Nijmegen, 1972. (Uitg. SUN)

Overigens heeft ons hoofdstuk bijzonder veel – om niet te zeggen alles – te danken aan het werk van dezelfde schrijver:

G. HARMSEN, Historisch overzicht van socialisme en arbeidersbeweging in Nederland; deel 1: van begintijd tot het uitbreken van de eerste wereldoorlog, Nijmegen, z.d. (Werkuitg. SUN)

HOOFDSTUK 10

Onder leiding van wijlen Prof. JAN D’HONDT werd opgesteld:

Geschiedenis van de Socialistische Arbeidersbeweging in België, Antwerpen, 1960 en volgende jaren (uitg. Ontwikkeling. Omvat 20 afleveringen).

Voor de periode die de vorming van de BWP voorafgaat:

D. DE WEERDT, De Belgische socialistische beweging op zoek naar een eigen vorm, 1872-1880, Antwerpen, 1972. (Uitg. Ontwikkeling)

Voor de christendemocratie verwijzen wij naar de talrijke werken van pater Scholl, o.a.:

S.H. SCHOLL, 150 jaar Katholieke Arbeidersbeweging in België, 1789-1939, Brussel, 1963.

Een marxistische visie op de problemen, die hiermee verband houden, vindt men bij:

P. JOYE & R. LEWIN, L’Eglise et le mouvement ouvrier en Belgique, Brussel, 1967. (Fondation Jacquemotte)

De strijd van de BWP stond gedurende tientallen jaren in het teken van de verovering van het A.S.:

C. RENARD, La conquête du suffrage universel en Belgique, Brussel, z.d. (Fondation Jacquemotte)

Benevens het verwerven van A.S. werd door de BWP de verovering van arbeidswetgeving en van sociale voorzieningen centraal gesteld; inzake de bekomen resultaten, cfr.:

B.S. CHLEPNER, Cent ans d’histoire sociale en Belgique, Brussel, 1958.

De meest ernstige, de meest principiële kritiek op de ontwikkeling in de BWP verscheen in 1911 in Die Neue Zeit. Het waren bijdragen van H. de Man en L. de Brouckère. Deze bijdragen werden door de “Fondation Jacquemotte” vertaald en uitgegeven:

H. DE MAN & L. DE BROUCKERE, Le mouvement ouvrier en Belgique, Brussel, 1965. (met een inleiding van M. Szteinberg)

HOOFDSTUK 11

Voor de geschiedenis van de Tweede Internationale verwijzen we naar:

J. BRAUNTHAL, Geschichte der Internationale, 3 delen, Hannover, 1961, 1963, 1971. (Deel 1 loopt tot 1914 en behandelt eveneens de geschiedenis van de Eerste Internationale. Braunthal is een functionaris van de Socialistische Internationale en uiteraard is zijn visie daardoor sterk beïnvloed. Het dient nochtans gezegd dat in deel 1 zijn partijdigheid minder scherp tot uitdrukking komt.)

Een kritische visie op de houding van de Internationale, bij het uitbreken van de eerste wereldoorlog, vinden wij in twee belangrijke eigentijdse geschriften:
1) De zogenaamde Juniusbrochure, een strijdschrift in 1915 door Rosa Luxemburg in gevangenschap geschreven: R. LUXEMBURG, La crise de la social-démocratie suivi de sa critique par Léníne, Brussel, 1970. (Editions la Taupe)
2) Verschillende brochures van Lenin, o.a. in 1915: Het Bankroet van de Tweede Internationale, (samen met aanverwante teksten te vinden in de Nederlandse “Pegasusuitgave” van Lenins “Verzamelde Werken”, Amsterdam, 1937, deel V., p. 183 en volgende)

Van bijzondere betekenis is daarbij de vraag in hoeverre de sociale basis van het reformisme in de “arbeidersaristocratische” lagen van het proletariaat of in de totaliteit van de arbeidersklasse te vinden is. Het is een kwestie waarrond nog veel te doen zal zijn in het verdere verloop van de geschiedenis.

DEEL 2: TOT 1918 -
I. De Eerste Wereldoorlog – 1914-1918

Hoofdstuk 1 / dl.2-I
De Eerste Wereldoorlog – 1914-1918

Het eerste deel van deze geschiedenis verscheen in 1973 en gaf de ontwikkeling van de Europese arbeidersbewegingen tot 1914. Het was de tijd waarin die arbeidersbewegingen een tendens tot internationale toenadering en eenwording vertoonden.

Maar met het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog geraakte het proletariaat diep verdeeld: eerst trad door de oorlog een moordende verscheurdheid op tussen de nationale afdelingen van de Tweede Internationale; achteraf groeide de onoverbrugbare vijandschap tussen sociaaldemocraten en communisten. Dat is de inhoud van onderhavig DEEL II, dat twee thema’s omvat: – een overzicht van de beweging in een reeks West-Europese landen; – de betekenis van de Oktoberrevolutie en van de Sovjet-Unie.

De geschiedenis van de West-Europese organisaties overschrijdt het jaar 1918 niet; het is in hoofdzaak een politieke geschiedenis, een EVENEMENTIELE geschiedenis, een kroniek, een verhaal van gebeurtenissen en situaties die allen eenmalig zijn, maar waarbij toch steeds gelijkaardige krachten en strevingen optreden. Het hoofdstuk over de Oktoberrevolutie en de Sovjet-Unie reikt verder in de tijd en heeft een dubbel karakter: tot 1921 is het een doorlopend verhaal van gebeurtenissen; de verdere evolutie van de Sovjet-Unie, integendeel, wordt essayistisch behandeld. Wij zijn er ons goed van bewust dat wij met deze materie buiten het kader van de West-Europese arbeidersbewegingen treden, maar wij doen het om de ontwikkeling van de arbeidersorganisaties in West-Europa in de periode tussen de beide wereldoorlogen – DEEL 3 van deze geschiedenis – zinvol te kunnen behandelen.

Lijst van afkortingen

ANV                         Algemeen Nederlands Verbond
AR                           Arbeiders Raad
ASR                        Arbeiders en Soldaten Raad
BSP                        British Socialist Party
BWP                       Belgische Werklieden Partij
CAP                       Commission administrative permanente (dagelijks bestuur van de Franse socialistisch partij)
CC                         Centraal Comité (van communistische partijen)
CGT                       Confédération Générale du Travail (Fr.)
CNV                       Christelijk Nationaal Vakverbond (Nederland)
FSSRR                  Federatieve Socialistische Sovjetrepubliek Rusland
ILP                          Independent Labour Party
ISB                         Internationaal Socialistisch Bureau
CPSU(b)               Communistische Partij van de Sovjet-Unie (bolsjewieken)
LP                          Labour Party
NAS                       Nationaal Arbeiders Secretariaat (Nederland)
NEP                       Nieuwe Economische Politiek (Sovjet-Unie)
NHVC                    Nationaal Hulp en Voedingscomité (België)
NVV                       Nederlands Verbond van Vakverenigingen
PS (SFIO)             Parti Socialiste (Section française de l’Internationale ouvrière)
PSI                         Partito Socialista Italiano
RKV                       Rooms Katholiek Vakverbond (Nederland)
RMC                      Revolutionair Militair Comité
RSDAP                 Russische Sociaaldemocratische Arbeiders Partij
RSV                       Revolutionair Socialistisch Verbond (Nederland)
SDP                       Sociaaldemocratische Partij (Nederland)
SJW                       Socialistische Jonge Wachten (België)
SPD                       Sozialdemokratische Partei Deutschlands
SR                          Soldaten Raad
USPD                    Unabhängige Sozialdemokratische Partei Deutschlands

Economische spanningen

Met de aanvang van de 20ste eeuw hebben zich in het economisch bestel aanzienlijke structuurwijzigingen voltrokken. Uit de werking van het 19de eeuwse liberale kapitalisme is het MONOPOLIEKAPITALISME gegroeid.

Het liberale kapitalisme was gekenmerkt door vrije concurrentie, d.i. de concurrentie van duizenden nog relatief kleine producenten; precies omdat zij zo talrijk en zo relatief klein waren, was geen enkele producent in staat de markt beslissend te beïnvloeden. Overigens hield de staat zich afzijdig. Hij liet het economisch proces zich volgens eigen impulsen ontwikkelen.

De kapitalistische productie was steeds een productie om de winst. Maar deze laatste diende niet in de eerste plaats voor de luxueuse consumptie van de kapitalist. Het grootste deel van de winsten werd niet verbruikt maar wel geïnvesteerd, aangewend voor de uitbreiding van het kapitaal en de productie, geaccumuleerd, toegevoegd bij het reeds voorhanden kapitaal. KAPITAALACCUMULATIE werd – in veel grotere mate dan onder alle vroegere productiewijzen – de grondtendens van het kapitalisme. Dat was zijn historische verdienste: hierdoor werd de uitstuwing van steeds grotere massa’s rijkdommen mogelijk.

Het kapitaal functioneert om te kunnen accumuleren. Dat was reeds zo in de tijd dat Marx dit mechanisme ontleedde en dat is zo gebleven. Het kapitalisme moet kunnen groeien of het stort in elkaar. Dat geldt voor iedere onderneming apart, dat geldt voor het systeem in het algemeen. Katalysator van dit groeiproces was steeds de concurrentie. Het kwam er onophoudelijk op aan de productiekosten te verlagen door betere technische uitrusting. De ondernemers die aldus een sterkere concurrentiepositie verwierven, slaagden erin de zwakkeren uit te schakelen en het eigen bedrijf uit te breiden. De productie geraakte geconcentreerd in relatief minder en steeds grotere bedrijven met massaler voortbrengst. Maar de concentratie van de productie en de hogere technische uitrusting van de grotere productieëenheden vereisten een steeds omvangrijker kapitaal, dat al heel snel de mogelijkheden van de individuele kapitalist of de beperkte firma overschreed. De omvorming van de ondernemingen tot naamloze vennootschappen werd algemeen; dat leidde, door middel van aandelen en obligaties, tot samenvoeging van veel aanzienlijker kapitalen. Weldra werd de kapitaaltoevoer van de banken naar de industrie een nieuw element van concentratie. De verstrengeling van bank- en industriekapitaal kreeg haar eigen term: FINANCIEKAPITAAL.

Op een zeker moment van de ontwikkeling, wanneer nog slechts enkele groten in een bepaalde productietak en op een bepaald terrein overbleven, werden onder deze weinige overblijvenden allerlei financiële en organisatorische akkoorden afgesloten (kartels en syndicaten) en deden zich samensmeltingen voor (trusts, holdings) waaruit monopolies ontstonden. Het doel van deze monopolievorming bestond erin zich extra winsten door marktbeheersing toe te eigenen. In de eerste decennia van onze eeuw was de monopolievorming reeds zo ver gevorderd dat Lenin het monopoliekapitalisme – terecht – als voornaamste grondtrek van een nieuw stadium in de kapitalistische ontwikkeling erkende.

De term monopolie mag niet in de strikte zin van de volstrekt enige producent in een bepaalde sfeer opgevat worden. Meestal betreft het drie, vier, misschien nog een paar meer reuzeondernemingen. Sommige economisten menen daarom de voorkeur aan de term “oligopolie” te moeten geven. Wij houden het bij de term “monopolie” om daarmee te beklemtonen dat de tendens naar concentratie in één enkele eenheid zich steeds opnieuw en bestendig sterker laat gelden. Dat heeft de ontwikkeling sindsdien bewezen. “Oligopolie” is een statische vaststelling, “monopolie” drukt een dynamiek uit.

De monopolies hebben op de markt een beslissend overwicht, een “price leadership”. Wel wordt daarbij voor minder grote bedrijven nog enige ruimte overgelaten. Maar deze kleinere bedrijven zullen er zich voor wachten het hun gelaten deel van de markt te willen uitbreiden door een prijsoorlog tegen de grote broer. Het zou een te gewaagde onderneming zijn. En overigens liggen hooggehouden monopolieprijzen ook in het voordeel van de enkele kleineren.

Met de ontwikkeling van de monopolies was de vrije concurrentie uitgemond in haar tegendeel, in de opheffing van de concurrentie. Zo was het althans in zekere mate, in een bepaalde sfeer van een bepaalde bedrijfstak, op een bepaalde markt. Maar deze monopoliepositie was nooit een definitief gevestigde. Naarmate de markt internationaal verstrengeld geraakte, kwamen de groten, die gisteren een bepaalde geografische ruimte beheersten, op elkaars terrein terecht en werd het opnieuw een harde competitie om elkaar cliënteel afhandig te maken. Zo is de concurrentie van vele duizenden kleinen op een beperkte markt, de concurrentie van enkele tientallen reuzen op een veel ruimere markt geworden. De concurrentie woedde dus voort op een hoger niveau, op een ruimer vlak en met enorm toegenomen middelen.

Het kapitalisme was nooit een regime zonder innerlijke contradicties. De productiecapaciteit o.a. dreigde telkens weer opnieuw de voorhanden koopkrachtige vraag te overschrijden. Dan werd het – min of meer periodiek – economische crisis. Dan stuitte men op relatieve overproductie, overinvestering, overkapitalisatie. Dat verscherpte de concurrentie en de monopolies schakelden de nationale staten in als instrumenten in de strijd om de wereldmarkt.

Een van de uitwegen uit de contradicties vond men in de KOLONIALE VEROVERING. De koloniën inderdaad boden nieuwe afzetgebieden voor de productie van het “moederland”, boden grondstoffen en goedkope werkkrachten, boden gelegenheid tot kapitaalexport. De kapitalistische groei in deze decennia was extensief: steeds nieuwe, niet-kapitalistische gebieden werden in de sfeer van de kapitalistische economie betrokken. Van 1888 tot 1900 heeft Groot-Brittanië (dat reeds het aanzienlijkste koloniaal imperium bezat) gebieden aangehecht met een totale oppervlakte van 24 maal het eigen land. Congo was 80 maal de oppervlakte van België, enz. Maar niet alle landen slaagden erin evenveel koloniale buit binnen te halen. Duitsland bv. kon zich als misdeeld beschouwen.

De koloniale expansie verliep zo snel dat bij het einde van de 19de eeuw de wereld praktisch opgedeeld was. De periode, waarin men de hand op nog “maagdelijke” gebieden kon leggen, was voorbij. Wilde men nieuwe koloniën verwerven, dan moest men ze van andere kolonialisten afnemen. De strijd om de koloniale verdeling werd – meer dan vroeger – een strijd om HERverdeling. De imperialistische tegenstellingen verscherpten bestendig.

Ging de strijd tussen de imperialistische groepen in laatste instantie om economische doeleinden, eenmaal de macht van de staten om deze doeleinden ingeschakeld was, kregen de tegenstellingen meer en meer het karakter van een strijd om de macht zelf, een strijd om steunpunten en strategische posities, een bewapeningswedloop en vorming van militaire blokken.

Bovendien functioneerden het militarisme en het chauvinisme in alle landen ook als een uitzonderlijk machtig middel om de klassenstrijd van het proletariaat ideologisch te verzwakken en de bourgeoisie in haar heerserspositie te handhaven.

De socialistische partijen waren zich goed bewust van deze situatie. Hun internationale congressen wezen heel klaar het kapitalisme als verwekker van oorlogen aan. Jaurès drukte het zo uit: “Het kapitalisme draagt in zich de oorlog, zoals de donderwolk de bliksem.”

Hoofdstuk 2 / dl.2-I - De oorlog

In de jaren die de Eerste Wereldoorlog voorafgingen, hadden zich twee blokken gevormd:

- het DRIEVOUDIG VERBOND (Triple Alliance), waartoe Duitsland, Oostenrijk en Italië behoorden;

- de DRIEVOUDIGE VERSTANDHOUDING (Triple Entente), die Frankrijk, Engeland en Rusland omvatte.

In alle socialistische partijen was men het er sinds lang over eens dat een eventueel uitbrekende oorlog een imperialistisch karakter zou vertonen in beide kampen. Dat was een beslist juiste visie. Niettemin is het zo dat bepaalde regeringen – meer dan andere – actief als oorlogsstokers opgetreden zijn. Het is klaar dat het initiatief tot de oorlog uitgegaan is van de Oostenrijkse en Duitse regeringen. De Oostenrijkse regering wenste Servië te vernietigen en aan te hechten, wist dat een aanval op Servië onvermijdelijk een Russisch ingrijpen zou meebrengen, gaf er zich goed rekenschap van een conflict uit te lokken dat geheel Europa te vuur en te zwaard zou zetten ... maar ontketende niettemin de oorlog tegen Servië. De Duitse regering was er zich klaar van bewust dat, door het spel van de bondgenootschappen, het aanvankelijk Oostenrijks-Servische conflict niet zou gelokaliseerd blijven. Niettemin wees Berlijn een Brits voorstel af tot het houden van een conferentie over het Oostenrijks-Servisch geschil. Integendeel, de Duitse regering spoorde Oostenrijk aan tot agressiviteit. Overigens was het Duitsland dat de oorlog verklaarde aan Rusland (1 augustus 1914), een ultimatum richtte aan België (2 augustus), de oorlog verklaarde aan Frankrijk (3 augustus) en de Belgische neutraliteit op 4 augustus schond. Alleen Engeland heeft de oorlog aan Duitsland verklaard, maar slechts na de reeks zo-even genoemde agressies.

De twee kampen omvatten aanvankelijk:
- de CENTRALEN: Duitsland en Oostenrijk (Italië deed niet mee);
- de GEALLIEERDEN, nl. de leden van de Entente (Frankrijk, Engeland, Rusland) plus Servië en België.

Sommige Europese landen bleven gedurende geheel de oorlog buiten het militair conflict: Zwitserland, Nederland, de Scandinavische landen, Spanje. Andere landen bleven voorlopig afzijdig, maar traden achteraf in het strijdperk:
- Turkije op 1 november 1914 aan de zijde van Duitsland;
- Italië in mei 1915 aan de zijde van de Geallieerden;
- Bulgarije in september 1915 langs de kant van de Centralen;
- Roemenië in augustus 1916 aan de zijde van de Geallieerden;
- Griekenland in juni 1917 eveneens met de Geallieerden.

Er werd gevochten op het Westelijke en het Oostelijke front, op het Oostenrijks-Servische front en – na de Servische ineenstorting – op het Front van Saloniki; er werd gevochten op het Oostenrijks-Italiaanse front en op het Turks-Russische front ten zuiden van de Kaukasus. Er werd gevochten in het Midden-Oosten (tegen Turkije); er waren ook militaire operaties in Afrika (tegen de Duitse koloniën) en in het Verre Oosten, waar Japan de hand legde op de Duitse bezittingen.

Er werd ook gevochten op zee:
- Er was de verschrikkelijke episode van de DARDANELLEN, een Engelse poging in 1915 die voor doel had Istanboel te veroveren, van februari tot november duurde en bloedig mislukte.
- Er was één belangrijke zeeslag, die van JUTLAND (31 mei 1916), een treffen tussen de Duitse en de Engelse hoogzeevloten. Ondanks het relatieve Duitse succes in deze zeeslag, werd hier toch bewezen dat het voor de Duitse slagschepen te gewaagd was om buiten te komen. De Duitse oorlogsvloot bleef derhalve gedurende heel de oorlog feitelijk geblokkeerd in de thuishavens (Kiel en Wilhelmshaven).
- Er was ook de Duitse “onderzeeoorlog tot het uiterste” die op 1 februari 1917 ingezet werd.

* * *

In Duitsland had iedereen zich verwacht aan een snelle en relatief gemakkelijke overwinning. Maar als de winter 1914-1915 aanbrak, hadden de Centrale Machten, noch in het oosten, noch in het westen, enige beslissing bereikt. De fronten vertoonden neiging om zich te stabiliseren, geraakten weldra geblokkeerd. De aanvankelijke bewegingsoorlog liep vast in een STELLINGOORLOG. Aan beide zijden ontwikkelden de troepen hun verdedigingsmiddelen tegen het vijandelijke vuur: de soldaten groeven zich in, legden loopgraven aan, bouwden schuilplaatsen, brachten prikkeldraadversperringen aan. Zij breidden hun verdediging in de diepte uit: verschillende stellingen achter elkaar met verbindingsloopgraven tussenin; daarachter artilleriestellingen in betonnen bunkers. De stellingoorlog bevorderde de defensieve positie: een doorbraak werd zeer moeilijk. Men moest eerst een sector “tot zwijgen brengen”, d.i. uitmoorden door zeer intens artillerievuur. Daartoe was veldgeschut onvoldoende; zware kanonnen had men nodig met krombaanvuur, kanonnen die massa’s verscheurend staal met diepe inslag (vertraagde ontsteking) konden uitstorten. Voor de infanterist werd het geweer onvoldoende; het maaiend vuur van de zware mitrailleuse werd ingezet en de handgranaat werd aangewend om in de loopgraaf te kunnen treffen.

De militaire operaties waren vastgelopen en alles wees er op dat de oorlog heel lang zou duren. Weldra stelden zich zware economische problemen. Het handelsverkeer was op vele plaatsen te land en op zee onderbroken. Ongeveer 20 miljoen arbeidskrachten werden uitgeschakeld uit de productie. Die miljoenen onproductieve soldaten hoefden massa’s kleding, voedsel en sanitaire middelen. Hun enige activiteit was verwoesting. Daartoe waren steeds betere, nieuwere wapens in steeds massaler hoeveelheden nodig, die bergen munitie verbruikten.

Een liberale vrijemarkteconomie kon dat niet oplossen. De staat moest de economie leiden om prioriteiten te bepalen inzake werkkrachten, grondstoffen, machines, energie, enz. Vermits de productie voor burgerlijk verbruik slechts op de tweede plaats kwam en zeer schaars werd, moest overal rantsoenering ingesteld worden. De oorlogsproductie – massale hoeveelheden hoog gekwalificeerde fabricaten – werd uiteraard toevertrouwd aan de grootste, aan de machtigste kapitalistische bedrijven. De economische concentratie, de monopolievorming werd door de oorlog in de hand gewerkt. Het grootkapitaal verwierf steeds meer invloed op de economie en op de staat, terwijl zijnerzijds de staat zich steeds meer mengde in het economisch proces. Een ontwikkeling in de richting van het STAATSMONOPOLIEKAPITAAL begon zich af te tekenen.

* * *

Dat de stellingoorlog principieel een sterke defensieve positie meebrengt, werd o.a. bewezen door de reusachtige veldslagen van 1916:
- De slag van VERDUN, die vier maanden duurde, die de Fransen 275.000 en de Duitsers 240.000 doden kostte, zonder dat de frontlinie noemenswaardig gewijzigd werd.
- De slag aan de SOMME, die onmiddellijk volgde, drie maanden duurde, 600.000 doden en gewonden aan Frans-Engelse zijde, 750.000 verliezen aan Duitse zijde kostte; het Duitse front werd lichtelijk ingedrukt maar niet doorbroken.

Zo werden de doden, de gekwetsten, de krijgsgevangenen maar steeds talrijker op alle fronten. Einde 1916 had echter geen van beide kampen het overwicht; wie het winnen zou was niet uit te maken, maar vooral: het einde was niet in zicht. Daarmee kwam over de volkeren een zwaarwegende oorlogsmoeheid. Men begon zich af te vragen of die slachting wel zin had. Wat aanvankelijk verheerlijkt werd als een heldenstrijd voor vaderland, vrijheid, beschaving, enz., verscheen nu als een gewetenloze barbaarsheid, als een afschuwelijke broedermoord. Hier en daar kwam het geweten in opstand; de propaganda tegen de oorlog begon weerklank te vinden. De oorlogsmoeheid en de mogelijke politieke weerslag daarvan deden de militaire leiders naar een middel zoeken om door beslissende slagen het einde te bespoedigen.

Een poging in die zin werd in de lente 1917 ondernomen door de Franse generaal NIVELLE. Hij beloofde een grote doorbraak. Het werd een volkomen fiasco: de verliezen waren fantastisch, de militaire resultaten onbeduidend. De wanhoop en de verbittering van de Franse soldaten was zo groot dat de muiterij om zich heen begon te grijpen. Frankrijk en het Franse leger maakten een zware crisis door.

Met dezelfde bedoeling een beslissing af te dwingen, stelde, begin 1917, de Duitse legerleiding de eis van de onbegrensde onderzeeoorlog tegen de Engelse koopvaardijvloot en tegen de neutralen die Engeland bevoorraadden. De Duitse kanselier Bethmann-Hollweg was ertegen. Hij voorzag dat het op oorlog met de USA zou uitlopen. De legerleiding liet daarentegen gelden dat de verliezen ter zee Engeland op de knieën zouden dwingen vooraleer de Amerikanen effectief zouden kunnen ingrijpen. Het lag voor de hand dat het standpunt van de militairen het haalde: op 1 februari 1917 nam de onbegrensde duikbootoorlog een aanvang. De Engelse verliezen aan mensen en goederen waren schrikbarend in de loop van de volgende maanden. Einde 1917 was haast de helft van de Britse handelsvloot gekelderd. Toch waren sinds enige maanden de Engelse afweermiddelen aanzienlijk verbeterd, terwijl de Duitse duikboten heel zware sleet ondergingen. Veel erger voor Duitsland was dat, begin april 1917, de onderzeeoorlog inderdaad uitgelopen was op een Amerikaanse oorlogsverklaring. Dat werd een beslissend keerpunt. Zeker, het Amerikaanse leger moest nog eerst gevormd worden: nog ruim een jaar zou verlopen vooraleer de Amerikaanse troepen massaal op het front in Frankrijk zouden worden ingeschakeld. Maar eenmaal zo ver, moest het overwicht op de Centralen verpletterend worden.

* * *

1917 was het jaar van nog een tweede beslissende verandering. Rusland kende twee omwentelingen. De eerste – die van maart 1917 – was een burgerlijke revolutie. Nicolaas II werd tot troonsafstand gedwongen en Rusland werd een republiek. Een VOORLOPIGE REGERING kwam tot stand waarin weldra de sociaaldemocraten en de sociaal-revolutionairen (Kerenski) de leiding verwierven. Het lag in de bedoeling van deze regering de oorlog met meer energie dan onder het tsarisme voort te zetten. Kerenski bereidde een groot offensief voor. Op 1 juli brak het los. Eén dag ging het goed. Dan was het gedaan. Het Russische volk was de oorlog beu, eiste de vrede. De soldaten marcheerden niet meer. Zij wilden naar huis ... om de grond te verdelen. De Duitsers profiteerden daarvan om twee offensieven aan te vatten: een bij Riga, een in Galicië. In beide gevallen werd het een ruime Duitse opmars, haast zonder tegenstand.

In de dagen van de Russische Maartrevolutie waren er SOVJETS tot stand gekomen, raden van arbeiders, boeren en soldaten. Deze sovjets vormden in feite, naast de Voorlopige Regering, een tweede macht in het land. Tussen deze twee machten spitste het conflict zich toe in de volgende maanden. Een van de voornaamste twistvragen: oorlog of vrede. De sovjets eisten vrede; in de sovjets nam de invloed van de BOLSJEWIEKEN toe. Dat leidde tot een tweede omwenteling, de OKTOBERREVOLUTIE (25 oktober volgens de oude, 7 november volgens de nieuwe jaartelling), een proletarische revolutie. De sovjets wierpen de Voorlopige Regering omver; een SOVJETREGERING van VOLKSCOMMISSARISSEN kwam tot stand onder leiding van LENIN en de Bolsjewistische Partij. Deze regering sprak zich onmiddellijk uit voor de vrede en deed een oproep tot alle volkeren om vrede zonder annexaties te sluiten.

Op 24 november stuurde de sovjetregering een nota naar de Westelijke Geallieerden, waarin gesteld werd: 1) dat de nieuwe Russische regering zich niet gebonden achtte door de verdragen van het tsarisme, 2) dat zij de bedoeling had een aparte wapenstilstand met Duitsland af te sluiten, als de Geallieerden niet bereid waren algemene onderhandelingen aan te vatten. Hierop verwaardigden de Geallieerden zich niet te antwoorden.

Kort daarop begonnen de Russische onderhandelingen met Duitsland te BREST-LITOVSK. Voor Duitsland opende zich hier het perspectief niet langer op twee fronten te moeten vechten. Op 15 december 1917 werd een wapenstilstand getekend. De vredesonderhandelingen die daarop volgden, werden meermaals onderbroken. Tijdens een van deze onderbrekingen hervatten de Duitse legers hun opmars tot zeer diep in Rusland. De Sovjets konden geen legermacht inzetten. De vrede, die zij op 3 maart 1918 moesten aanvaarden, was heel hard: Polen, Litouen, Letland, Estland, Biëlo-Rusland [= Wit-Rusland of ook Belarus – MIA] en de hele Oekraïne gingen verloren voor Rusland. Duitsland hechtte een gebied aan ongeveer zo groot als Duitsland en Frankrijk samen.

* * *

Direct militair had dat voor Duitsland ook wel een nadeel: om deze zo uitgestrekte gebieden te bezetten en leeg te plunderen was ongeveer een miljoen soldaten nodig. De oorlog op het Oostfront was wel voorbij maar er kwamen omzeggens geen manschappen vrij voor het Westfront. Niettemin achtte de Duitse legerleiding (HINDENBURG en LUDENDORFF) het volstrekt noodzakelijk in het westen een beslissing af te dwingen, vooraleer de toestroom van de Amerikaanse troepen massaal zou worden... d.i. vóór juni 1918. Tussen maart en juli ondernamen de Duitsers vier grote offensieven. De eerste drie waren een relatief succes voor de Duitsers, het vierde werd een mislukking.

Van nu af was de MILITAIRE nederlaag van Duitsland onvermijdelijk. Terwijl zich aan Duitse zijde definitief het tekort aan manschappen liet gevoelen, waren er einde juli 1.150.000 Amerikaanse soldaten in Frankrijk en iedere maand kwamen er nog 250.000 bij. Overigens schakelden de Westerse Geallieerden van nu af steeds meer TANKS in, hét middel om in de stellingoorlog de doorbraak te verwezenlijken. In deze nieuwe krachtsverhoudingen ontketenden de Geallieerden grootscheepse offensieven. Het werd opnieuw een bewegingsoorlog. Tamelijk traag, maar onweerstaanbaar, werd het Duitse leger teruggeslagen. Ook op de Balkan en vanuit Italië werden eindoffensieven ingezet. De demoralisatie begon algemeen te worden bij de Duitse troepen. Hun bondgenoten, die al lang veel dieper door de ontmoediging werden aangevreten, moesten capituleren: op 29 september het Bulgaarse leger, op 30 oktober het Oostenrijkse en het Turkse leger. Begin november was de toestand op het front voor Duitsland beslist onhoudbaar geworden. Op 11 NOVEMBER 1918 werd de wapenstilstand getekend. Het heeft zijn belang te benadrukken dat de Duitse nederlaag een MILITAIRE nederlaag was.

Hoofdstuk 3 / dl.2-I - De beweging in Duitsland

Het weze beklemtoond dat de Tweede Internationale niet over de nodige macht beschikte om het uitbreken van de oorlog te verhinderen. Dat gold ook voor de sociaaldemocratische partij (SPD) in Duitsland. Men bevond zich voor een dubbele onoverkomelijkheid: – het militair-politionele geweld van de staat; – een arbeidersklasse die geestelijk niet voldoende “apart” stond, niet voldoende ontvoogd kon denken om een zelfstandige, een eigen houding te bepalen.

Het ordewoord “De Revolutie!” had zeker geen direct perspectief. Ook Lenin gaf zich daar goed rekenschap van. Getuige een tekst van 1922, waarin hij opmerkt “hoe hulpeloos een gewone arbeidersorganisatie, dan mag ze nog revolutionair zijn, tegenover het uitbreken van de oorlog staat ... de grote meerderheid van de arbeiders beslist de kwestie van de ‘Vaderlandsverdediging’ onvermijdelijk ten gunste van de bourgeoisie.” Daarmee wenste Lenin de houding van de Duitse sociaaldemocratie geenszins te rechtvaardigen. Integendeel. Samen met alle revolutionaire tijdgenoten bestempelde hij deze houding als “verraad” aan het socialisme, aan het proletarisch internationalisme, aan de vrede. De houding van de SPD-leiding was een verloochening van de resoluties die op de internationale congressen werden gestemd, een verloochening van de principes die tot hiertoe werden beleden, van de verwachting die algemeen in de Duitse sociaaldemocratie was gesteld.[1] De ommezwaai was zo totaal, betekende een zo complete breuk met al wat tot hiertoe als principe gold, dat de term “verraad” zich als vanzelf opdrong.

Ook de socialisten van het andere oorlogskamp, die er een mooi alibi in zagen om hun eigen verloochening te rechtvaardigen, spraken over het verraad van de Duitse partij.

Lenin kon zijn ogen niet geloven, als hij in de “Vorwärts” het bericht las van de goedkeuring der oorlogskredieten door de socialistische mandatarissen in de Rijksdag. Hij meende een ogenblik dat de Duitse regering, om verwarring te zaaien, een vals nummer van de “Vorwärts” had laten fabriceren. Tot Zinovjev had hij gezegd: “Zo laf om vóór te stemmen zullen ze niet zijn. Ze gaan zich niet echt tegen de oorlog verzetten, maar om hun geweten te sussen zullen zij wel tegenstemmen.”

De houding van de Duitse socialisten bestond er niet alleen in dat zij, tegen wil en dank, met de dood in het hart, hun stem ten gunste van de oorlog uitbrachten. Zij deden het met klank en vol arrogantie. Zij onderschreven de “Burgfrieden”: opheffing van partijenstrijd en schorsing van kritiek op de regering. Op 2 augustus besloot de bestuursvergadering van de vakbonden alle loonbewegingen af te breken en voor de duur van de oorlog geen stakingsgelden meer uit te betalen. De sociaaldemocratische leiders gaven de strijd tegen het regime niet alleen op; zij sloten uitdrukkelijk bondgenootschap met de heersende klassen en dat dan nog in een totaal onderworpen positie: zij aanvaardden dat de Rijksdag (behoudens af en toe voor stemming van oorlogskredieten) praktisch buiten werking gesteld werd; zij vonden het normaal dat geen van hun voormannen in de regering opgenomen werd;[2] zij zagen er geen bezwaar in dat de staat van beleg werd afgekondigd en de perscensuur ingesteld. De imperialistische oorlog van de Duitse bourgeoisie en het Duitse militarisme werd hun eigen zaak. Zij verloochenden niet alleen het proletarisch internationalisme, zij bevochten het. Militanten en groepen die trachtten vast te houden aan de principes van de Internationale, werden door hen heftig bestreden, niet alleen propagandistisch, maar met politionele middelen, door aanklacht bij de militaire overheden.

* * *

HUGO HAASE, die na de dood van BEBEL (in 1913) voorzitter van de SPD was geworden, gaf te Brussel op de vergadering van het INTERNATIONAAL SOCIALISTISCH BUREAU (29 en 30 juli) nog de indruk dat men op de Duitse sociaaldemocraten kon rekenen.

Op 30 juli greep te Berlijn een vergadering plaats van het partijbestuur samen met de parlementsfractie van de SPD. Besloten werd de massademonstraties (er hadden er verschillende plaatsgegrepen) tegen het uitbreken van de oorlog voort te zetten. Omtrent de vraag van de stemming van de oorlogskredieten in de Rijksdag sprak een meerderheid zich uit voor tegenstemming, een minderheid echter voor onthouding. De capitulatie won reeds terrein.

Een paar dagen later was de “Umschwung” compleet. De Duitse regering begon met de oorlog eerst – op 1 augustus – aan Rusland te verklaren. “Anders zou ik de sociaaldemocratie niet meekrijgen” zei kanselier BETHMANN-HOLLWEG. Op 2 augustus stelde de regering het voor alsof Russische troepen de grenzen overgetrokken waren (een leugen) en verspreidde zij het gerucht dat Franse vliegers bommen op Karlsruhe en Nurnberg hadden afgeworpen (eveneens een leugen). Maar dat zij die dag een ultimatum aan België voorgelegd had, dat verzweeg de regering.

Feit is dat in deze uren de openbare opinie, incluis bij de arbeidersklasse, incluis bij zeer ruime lagen van de socialistische basis, omsloeg tot oorlogshysterie.

Op 3 augustus vergaderde de socialistische Rijksdagfractie om haar houding te bepalen voor de volgende dag bij de stemming van de oorlogskredieten: van de 110 mandatarissen spraken 78 zich uit voor goedkeuring; slechts 14 waren voorstander van onthouding; geen betuigde zich tegen. Bovendien werd besloten – om de eenheid van de partij naar buiten op te houden – dat ook de minderheid de oorlogskredieten zou stemmen en dat voorzitter H. Haase (nochtans behorend tot de minderheid) namens de hele groep de houding van de SPD zou rechtvaardigen.

Zo is het op 4 augustus 1914 ook gebeurd: eenparig heeft de socialistische groep de oologskredieten goedgekeurd. Haase betoogde dat Duitsland zich in staat van zelfverdediging bevond. Dat diezelfde morgen de Duitse troepen de grenzen van het neutrale België overschreden hadden, wist men nog niet op het moment van de stemming. Dit werd slechts nadien medegedeeld. Die mededeling veranderde overigens niets aan de positie van de Duitse socialisten: zij aanvaardden de thesis van de legerleiding dat hierdoor de duur van de oorlog zou verkort worden. De leiding van de Duitse sociaaldemocratie was op een punt gekomen waarop zij bereid was ALLE argumenten van de regering te aanvaarden.

De SPD-leiding kon laten gelden dat een andere stellingname van harentwege tegen de stroom in zou gegaan zijn, dat de partij zich zou geïsoleerd hebben van de massa en de partijleiding van de basis. Men voerde een “realistische” politiek. Hierbij dient opgemerkt te worden dat voor de geestesgesteldheid, zoals ze zich in augustus 1914 voordeed, de SPD MEDE haar verantwoordelijkheid had. In feite had zij sinds jaren die ommeslag in de geesten mede voorbereid door haar reformistische ideologie.[3] Het is kenmerkend voor het reformisme dat het zich steeds – realistisch – beroept op de gegevens van het moment, maar verzwijgt hoeveel het ertoe heeft bijgedragen om de gegevens te maken tot wat ze werden. Kenmerkend voor het reformisme is ook dat het op ieder moment uit de gegeven situatie die “realistische” (lees opportunistische) houding afleidt, die van aard is om de toekomstige situaties zo te bepalen dat weer nieuwe capitulaties zich als erg “realistisch” zullen aanbieden. Zeker, in augustus 1914 was revolutionaire ACTIE niet direct mogelijk maar een principiële positie ware wel mogelijk geweest. Door zich momenteel in een zeker discrediet te isoleren, had men de toekomstmogelijkheden kunnen vrijwaren. Weliswaar vergde dat een dosis moed – de repressie ware zeer hard geweest! – die normaal van bureaucraten niet mag worden verwacht.[4] 

* * *

De algemene verwachting in Duitsland was dat de oorlog snel zou gewonnen worden. De Duitse opmars door België en Noord-Frankrijk van de eerste weken scheen de triomf in het vooruitzicht te stellen. De reeds zo beperkte oppositie in de SPD verloor daardoor nog meer terrein en het sociaaldemocratisch chauvinisme vierde hoogtij. Het eerste propagandathema, door de SPD aangegrepen, betrof de Russische “knoet”, het tsaristische despotisme. In het blad “Der Ware Jakob” verscheen een lange gerijmde tekst met als refrein:

“Wir wollen auf den Deutsche Erden
Nicht Zahrenknechten werden.”

Van haat tegen de tsaristische autocratie werd al snel overgeschakeld naar haat tegen de “barbaarse invasie van Aziatische horden” en vandaar tegen het Russische volk zonder meer. Dat was fataal. Als men eenmaal een vinger in de oorlogsmachine gestoken heeft, wordt men totaal meegesleurd.[5] 

Met de SLAG AAN DE MARNE (begin september 1914) werd de Duitse opmars gestuit; weldra geraakte men op alle fronten in een stellingoorlog geblokkeerd; het perspectief van de snelle overwinning verzwond; het vooruitzicht van de eindeloos lange oorlog vestigde zich. Hiermee begon het links verzet, heel langzaam en aarzelend, iets terrein te winnen. In december 1914 stond er in de Rijksdag opnieuw een stemming van oorlogskredieten aan de dagorde. Op de voorbereidende socialistische fractievergadering spraken 17 afgevaardigden zich tegen de goedkeuring uit. Van die 17 was er één die de moed opbracht om in de Rijksdag effectief tegen de kredieten te stemmen: K. LIEBKNECHT.[6] Zijn rechtvaardiging werd niet eens in het parlementaire verslag opgenomen. Liebknecht publiceerde over zijn houding een pamflet, waarin hij betoogde dat de oorlog aan beide zijden, ook aan de Duitse, imperialistisch was. Hij protesteerde heftig tegen de schending van de Belgische neutraliteit. Hij kloeg de staat van beleg, de censuur en de militaire dictatuur in Duitsland aan. Door de meerderheid werd hij uitgescholden als verrader van het vaderland en van de partij.[7] 

In de loop van het jaar 1915 begonnen zich in de SPD verschillende groepen min of meer klaar af te tekenen.

1. Er was een kleine linkse, REVOLUTIONAIRE groep, waartoe o.a. behoorden Karl Liebknecht, Rosa Luxemburg, Franz Mehring en Klara Zetkin. Zij stelden zich op het standpunt van het proletarisch internationalisme; hun antimilitarisme was gesteund op de doctrine van de klassenstrijd; hun opzet: de imperialistische oorlog omzetten in burgeroorlog.

2. De centrumgroep, die van de SOCIAALPACIFISTEN, waartoe Haase, Kautsky, Bernstein, Ledebour, Kurt Eisner, e.a. behoorden, omvatte het gros van de oorspronkelijke minderheid, die onder dwang van de meerderheid voor de oorlogskredieten had gestemd. De aanhangers van deze groep beoordeelden de oorlog als imperialistisch aan beide zijden, gaven zich rekenschap van de Duitse verantwoordelijkheid, wilden het herstel van de vrede en beschouwden het als de taak van de socialisten de regeringen tot vredesonderhandelingen aan te sporen. Daartoe wensten zij zo snel mogelijk tot herstel van de Tweede Internationale te komen. Zij beoogden een vrede zonder annexaties of oorlogsschattingen, een vrede die achteraf door arbitrage en ontwapening zou bestendigd worden. Zij waren geen revolutionairen; zij wensten enkel parlementair op te treden en verwierpen de massastrijd daarbuiten.

3. Een derde groep, die van de SOCIAALCHAUVINISTEN, rechtse reformisten, omvatte de grote meerderheid van de partijleiding. Vooraanstaande figuren van deze MEERDERHEIDSSOCIALISTEN waren: FRIEDRICH EBERT (een gewezen zadelmaker, een machtig partijbureaucraat), FILIP SCHEIDEMANN (een welbespraakt politicus), KARL LEGIEN (de grote organisator van de vakbonden). Zij beschouwden de oorlog langs Duitse zijde als puur defensief en zij ondersteunden de oorlogsvoering zonder voorbehoud.

4. Uiterstrechts was een kleine groep nationalisten van het zuiverste water, die de Germaanse expansie in het decadente Europa toejuichten. Konrad Haenisch en Paul Lensch, beiden extreem links vóór de oorlog, behoorden tot deze groep.

Naarmate de oorlog langer duurde en het perspectief van de overwinning zich bestendig verwijderde, naarmate de honger om zich heen greep en de rouw in de families binnendrong, begon het verzet in de SPD iets krachtiger tot uitdrukking te komen. Bij de stemming van de oorlogskredieten in maart 1915 was er toch reeds een tweede afwijzende stem, die van OTTO RüHLE. Bovendien waren er 31 onthoudingen. In juni 1915 tekenden een duizendtal militanten – meestal lagere kaders van de SPD en aanverwante organisaties – een manifest, waarin de rechtse meerderheid scherp veroordeeld werd. Kort daarop publiceerden Haase, Kautsky en Bernstein een oproep, waarin het bedrog van de zogenaamde defensieve oorlog aan de kaak werd gesteld en waarin de minderheid verklaarde zich niet langer te zullen houden aan de discipline door de meerderheid opgelegd. Dat bleek weldra: in december 1915 spraken op de fractievergadering 36 afgevaardigden zich uit tegen de goedkeuring van de oorlogskredieten en 20 hielden stand in de Rijksdag.

* * *

De tegenstellingen in de SPD leidden in 1916 tot een gedeeltelijke breuk.

De uiterst linkse elementen vonden een theoretische fundering voor hun houding in de zogenaamde JUNIUSBROCHURE, een betoog door Rosa Luxemburg in 1915 in de gevangenis opgesteld en in de lente van 1916 te Zurich uitgegeven.[8] 

In maart 1916 besloot de “minderheid” van de SPD-fractie zich opnieuw tegen de oorlogskredieten uit te spreken. H. Haase werd gelast met de toelichting van die houding. De voorzitter van de Rijksdag onderbrak Haase en vroeg de vergadering toestemming om hem het woord af te nemen. Onder dezen die het daarmee eens waren, telde men vier sociaaldemocraten, waarop 33 leden van de SPD-fractie uitgesloten werden. De uitgeslotenen vormden een nieuwe parlementsgroep, de SOZIALDEMOCRATISCHE ARBEITSGEMEINSCHAFT. Zij bleven echter lid van de SPD en wensten er niet mee te breken. Het behoud van de eenheid werd algemeen als het hoogste goed beschouwd en overigens hadden de leden van de minderheidsgroep het gevoelen dat zij op weg waren de partij in haar geheel te winnen.

Het werd de oppositie nochtans niet gemakkelijk gemaakt om de eenheid te bewaren. De repressie werd harder – in de eerste plaats tegen de extreem linkse elementen – zonder enig protest vanwege de meerderheidssocialisten, integendeel. Op 1 mei werd te Berlijn een manifestatie tegen de oorlog georganiseerd, waar Liebknecht, in militair uniform, het woord nam en gearresteerd werd. Achteraf werd hij tot 21/2 jaar vestingstraf, in beroep tot vier jaar en één maand veroordeeld. Ook KARSKI, ERNST MEYER, WILHELM PIECK, KLARA ZETKIN, FRANZ MEHRING (70 jaar! – “om te voorkomen dat hij iets strafbaars zou begaan”), ROSA LUXEMBURG (amper sinds maart 1916 vrij) en honderden anderen werden in deze maanden aangehouden. Er kwam enige reactie: het vonnis tegen Liebknecht veroorzaakte een staking van 55.000 munitie-arbeiders in Berlijn en van 8.000 arbeiders in Braunschweig.

Einde augustus 1916 – met de aanstelling van een nieuwe opperste legerleiding – werd in Duitsland het militair-dictatoriale karakter van het regime nog aanzienlijk geaccentueerd. HINDENBURG werd opperbevelhebber, LUDENDORFF werd zijn “kwartiermeester-generaal”. Hun rol zou zich niet tot het militaire domein beperken. Speciaal Ludendorff betuigde zich op politiek plan. De Bismarck-grondwet[9] werd feitelijk buiten werking gesteld. De regering van Bethmann-Hollweg werd van nu af als macht praktisch volledig uitgeschakeld. Formeel was er niets veranderd: de Keizer benoemde de Kanselier, die de staatssecretarissen benoemde. Dat alles bleef ter plaatse. Theoretisch hadden Hindenburg en Ludendorff enkel de opperste leiding van de oorlog. Maar alle gebieden van het openbare leven stonden dermate in functie van de oorlogsvoering, dat in feite geen enkel domein aan het gezag van het militaire opperbevel ontsnapte. Bethmann-Hollweg had de politieke beslissing niet meer in handen. Hij kon nog slechts uitvoeren wat Ludendorff dicteerde.

Ludendorff was star conservatief: “das Militär”, het adellijke grootgrondbezit en het kapitaal waren voor hem beslissend, de rest diende om te gehoorzamen; stakingen, zo meende hij, zijn onduldbaar. Bethmann-Hollweg had getracht in verstandhouding met de sociaaldemocraten op te treden, onderhandelde af en toe om hun instemming; hij ontzag hen in zekere mate, hij was van mening dat “Burgfrieden” ook langs regeringszijde zekere verplichtingen oplegde. Met Ludendorff werd dat anders, voor hem waren de socialisten – ook de rechtse – eigenlijk landverraders. De verbittering over de oorlog en de honger kon zich van nu af helemaal niet meer uitdrukken; daarvoor werd niet de minste ruimte gelaten door Ludendorff; de woede kon enkel opgekropt worden. In die voorwaarden, zo ooit de militairen faalden, zou een revolutionaire uitbarsting meer dan waarschijnlijk worden. Dát te voorkomen zou te gelegener tijd de zorg van Ludendorff en de parlementaire groepen worden. Het kwam er daarbij op aan elkaar op tijd af te lossen.

In de herfst van 1916 slaagde LEO JOGICHES erin de revolutionaire elementen rond de SPARTAKUSBRIEVEN te verzamelen. Maar de uitbouw van de SPARTAKUSGROEP, een strikt illegale formatie die bestendig door aanhoudingen van militanten werd getroffen, verliep zeer moeilijk en bleef zwak.

De Spartakisten drongen bij de minderheidssocialisten (Haase en Kie) aan om met de meerderheidssocialisten te breken. Tevergeefs. De centristen wensten de eenheid te bewaren, zelfs nadat, in oktober 1916, hun dagblad “Vorwärts” hun door een militair ingrijpen werd afgenomen en overgemaakt aan de rechtsen. Ook verbraken zij de eenheid niet nadat, begin december 1916 de meerderheidsfractie de HILFSDIENSTGEZETZ had gestemd, een wet waardoor de arbeiders in feite dwangarbeiders werden. Staking was formeel verboden, ontslag zonder toestemming van de patroon was onwettig, wie werkloos werd kon voor “vaderlandse dienst” opgeroepen worden, d.i. tot om het even welke arbeid verplicht worden; weigering was met één jaar hechtenis strafbaar.

* * *

De ontwikkeling in Duitsland werd beïnvloed door de beslissing – begin 1917 – om de ONBEPERKTE DUIKBOOTOORLOG in te zetten. Hierdoor kwam – begin april – AMERIKA IN OORLOG met Duitsland. De vraag was nu of de duikbootoorlog Engeland tot ineenstorting zou brengen, vooraleer de USA-troepen massaal op het Europese front zouden ingrijpen. Dat was erg twijfelachtig. Hoe zwaar de Britse verliezen ook waren, reeds na een half jaar was het een uitgemaakte zaak dat Engeland zou stand houden.

Verder had in 1917 ook de EERSTE RUSSISCHE REVOLUTIE (10-12 maart) een sterke invloed. Van bijzonder belang was daarbij dat in deze burgerlijke revolutie de arbeidersklasse als marcherende vleugel was opgetreden.

Rond dezelfde tijd werd de scheuring in de Duitse sociaaldemocratie voltrokken. Op 7 januari 1917 ging te Berlijn een conferentie van de oppositiegroepen door, niet om met de SPD te breken, maar om te onderzoeken hoe zij hun invloed in de SPD konden uitbreiden. Enkele dagen later echter werden alle oppositionele groepen en elementen door het partijbestuur uitgesloten. Er bleef de minderheid niets anders over dan de stichting van een nieuwe partij. Dat gebeurde met Pasen 1917 (Congres van 6 tot 8 april te Gotha, 143 deelnemers, o.a. 15 Rijksdag afgevaardigden). De UNABHAENGIGE SOZIALDEMOKRATISCHE PARTEI DEUTSCHLANDS (USDP) kwam tot stand.[10] Haar programma was het oude SPD-programma, maar – trouw aan de geest van vóór 1914 – afgestemd op vrede. Tot de nieuwe partij behoorde ook de SPARTAKUSGROEP, zij het als een aparte organisatie die zich het recht van vrije kritiek en zelfstandige actie voorbehield. De Spartakisten wensten bij de USDP te blijven omdat daaraan enige legale dekking was verbonden, maar vooral om zich niet van een ruimere basis af te snijden en tot sekte te vervallen.

Op dat punt waren de Spartakisten in dispuut met de BREMER LINKSRADICALEN,[11] die organisatorisch volkomen buiten de SPD stonden. Het was een kleine maar wel zeer actieve groep. Ten slotte kregen ook de ideeën van Lenin enige verspreiding in Duitsland via de JUGEND-INTERNATIONALE, die in 1915 door WILLI MUNZENBERG in Zwitserland was opgericht.

Het verschil tussen de SPD en de USPD kan wel het duidelijkst omschreven worden aan de hand van de verklaring die beide partijen in 1917 opstuurden naar de commissie die de Stockholm-conferentie voorbereidde. Het betrof een verklaring omtrent hun oorlogsdoeleinden. Beiden spraken zich uit voor een vrede zonder annexaties en voor het recht op zelfbeschikking van de volkeren. Maar in concreto verschilden de stellingnamen toch aanzienlijk. De SPD sprak zich uit voor nationale onafhankelijkheid van Finland (ten koste van Rusland!) en van Russisch Polen. Maar voor het Pruisische en Oostenrijkse Polen werd slechts enige mate van autonomie vooropgesteld. Elzas-Lorreinen zou, enigszins autonoom, bij Duitsland blijven. Het herstel van de Belgische souvereiniteit werd aanvaard maar mits waarborgen – voor Duitsland – dat het land geen vazal van een andere mogendheid zou worden; schadevergoeding voor België werd verworpen. Wat de Duitse koloniën betreft – die toen militair verloren waren – die dienden Duits te blijven. Kortom, Duitsland moest een onverminderde grootmacht blijven; het had niet meer schuld aan de oorlog dan de anderen. De USPD integendeel sprak zich uit voor een consequente toepassing van het zelfbeschikkingsrecht, o.a. voor het volledig herstel van de Belgische onafhankelijkheid en voor de betaling van oorlogsschade aan België, voor een plebisciet inzake Elzas-Lorreinen, voor het beëindigen van het kolonialisme. Overigens wenste de USPD, evenzeer als de SPD, binnen de wettelijkheid te blijven. Zij stemde wel tegen de oorlogskredieten, maar vermeed het om bewegingen op touw te zetten die de oorlogsinspanning zouden hinderen.

De Russische Maartrevolutie werd in Duitsland door de Spartakisten toegejuicht; hun leek nu de hoop gerechtvaardigd dat uit de wereldoorlog de wereldrevolutie zou ontstaan, temeer daar de beroering in Duitsland niet uitbleef.

Op 15 april zou een vermindering van broodrantsoen toegepast worden: van 1350 tot 450 gram per week. Teneinde het gevreesde arbeidersverzet te breken, werd RICHARD MUELLER, syndicaal afgevaardigde van de metaalarbeiders en een zeer populair revolutionair militant, twee dagen voordien aangehouden. Maar op 16 april waren reeds 300.000 arbeiders van 300 Berlijnse bedrijven in staking. Diezelfde dag gingen ook te Leipzig 30.000 arbeiders in staking, tegen de beperking van het broodrantsoen, maar ook voor een reeks politieke eisen.[12] Eveneens in Hamburg, Bremen, Braunschweig, Halle, Nurnberg... waren er bewegingen. De overheid deed enige toegeving: Richard Muller werd terug vrij gelaten en het broodrantsoen bleef ongewijzigd. Met deze concessies in handen slaagden de sociaaldemocratische leiders – van de SPD en van de USPD – erin om de staking op 18 april te beëindigen, zij het tegen het heftige protest van een minderheid, die de politieke eisen van Leipzig als doeleinden van de beweging vooropstelde. In Berlijn staakten ruim 50.000 arbeiders voort. In verscheidene bedrijven kwamen ARBEIDERSRADEN tot stand. Maar de militairen grepen in en de repressie haalde het na een paar dagen. Een eerste massastrijd was gestreden.

* * *

Zich duidelijk bewust van de groeiende spanning in het land, besloten verschillende parlementaire groepen een schijnoppositie in te zetten, waarvan verwacht werd dat zij de beweging in veiliger banen zou kunnen kanaliseren. Het initiatief hiertoe ging uit van de USPD. In maart 1917 diende zij voorstellen bij de Rijksdag in tot heroriëntering van Duitslands politiek. Op buitenlands vlak werd tegenover de “Siegfrieden” de “Verständigungsfrieden” gesteld, d.i. geen vrede door verplettering van de tegenstander, maar door overleg, door compromis, overigens een vrede zonder aanhechtingen en zonder oorlogsschattingen op grond van het zelfbeschikkingsrecht der volkeren. Op binnenlands plan werd parlementarisering en democratisering voorgesteld, d.i. het opheffen niet alleen van de militaire dictatuur maar ook van de Bismarckse grondwet, die op twee punten zou worden gewijzigd: 1) de Rijkskanselier en de staatssecretarissen zouden tegenover het Parlement en niet tegenover de Keizer verantwoordelijk worden; 2) het algemeen stemrecht zou ook in de bondsstaten, o.a. in Pruisen van toepassing worden.[13] De USPD-voorstellen werden in ruime mate bijgetreden door verscheidene partijen: door de SPD, door de “Fortschrittler” en door de Centrumpartij (Erzberger); alleen de Conservatieve en Nationaalliberale groepen stonden afwijzend.[14] Een met grote meerderheid verkozen commissie voor de hervorming van de grondwet kwam weldra samen. Er had zich dus een coalitie van parlementaire groepen gevormd, schijnbaar tegen Bethmann-Hollweg, in feite tegen Ludendorff gericht. Hierbij tekende zich een grootscheeps maneuver af om DE BEWEGING IN HET LAND TE FIXEREN ROND EEN PARLEMENTAIRE OPPOSITIE. Voorlopig betrof het slechts een heel schuchtere poging om zich tegen het militair-politieke systeem op te stellen. De werkzaamheden van de commissie werden, vooraleer enig resultaat bereikt werd, door het parlementaire verlof afgebroken. Toch zou de oppositionele meerderheid, die in maart tot stand kwam, zich gedurende de rest van de oorlog handhaven om op het geschikte moment de erfenis van de generaals over te nemen. De vorming van deze parlementaire meerderheid (voorlopig machteloos en daarom geduld door de militaire dictatuur) was bestemd om op het kritieke moment – als de generaals zouden falen – de revolutie binnen paal en perk te houden.

Als in juli 1917 de Rijksdag weer samenkwam, trad vooral ERZBERGER op de voorgrond. Zijn (christendemocratische) strekking was in de Centrumpartij overheersend geworden. Zijn optreden werd beïnvloed o.a. door de vredesdemarchen van Paus Benedictus XV en door de vaststelling dat de onderzeeoorlog geen beslissing zou afdwingen. Erzberger sprak zich uit voor een “Verständigungsfrieden” en op 19 juli werd een motie in deze zin gestemd met een meerderheid van 212 (SPD, USPD, Fortschrittler en Centrum) tegen 126 (Conservatieven en Nationaalliberalen) en 17 onthoudingen. De oppositionele parlementaire meerderheid had zich dus opnieuw bevestigd. Direct betekende zij geen reële macht: de gestemde tekst was vaag genoeg om alle mogelijke interpretaties toe te laten; de nieuwe oorlogskredieten werden met de traditionele eensgezindheid (min USPD) gestemd en de “Reichstagabgeordneten” keerden weer naar huis.

Ludendorff bleef dus ongestoord in zijn macht. In juli 1917 dwong hij Bethmann-Hollweg tot aftreden. De nieuwe kanselier werd MICHAELIS, van wie heel snel bleek hoe onbekwaam hij was. Ludendorff verving hem daarom in oktober 1917 door een persoonlijke vriend, graaf von HERTLING.

* * *

In juli 1917 kwam er ONRUST OP DE VLOOT. De Duitse hoogzeevloot was éénmaal uitgevaren – in mei 1916 – voor de grote ZEESLAG VAN JUTLAND en had verder nog een paar beperkte opdrachten uitgevoerd. Maar overigens verbleef zij gedurende geheel de oorlog in de thuishavens Kiel en Wilhelmshaven. Die schepen lagen daar werkloos. Merkwaardig is dat de moeilijkheden hier begonnen zijn, niet bij de fronttroepen, niet aan boord van de onderzeeërs. Het leven van de mariniers van Kiel en Wilhelmshaven was nochtans een idylle in vergelijking met wat de frontsoldaten en de manschappen van de U-boten doormaakten. Maar dáár was de bestendige oorlogsspanning; op de slagschepen was die er niet. Aan het front en in de U-boten was er enige solidariteit met de officieren, nl. de solidartiteit in het gevaar: ook officieren raakten gekwetst en sneuvelden of verdronken. Aan boord van de slagschepen integendeel leefde men een soort kazerneleven, eentonig, vervelend, ledig, zinloos. Nutteloze oefeningen, nutteloze karweien. Overigens heel slecht eten. Bovendien was er een scherpe tegenstelling met de kaste van de officieren, die apart en veel beter aten, die neerkeken op de soldaten en willekeurig straften, die paradeerden in vlekkeloze uniformen en voor wie men bestendig in houding moest staan. De matrozen waren het hartsgrondig beu geworden; zij vroegen beter eten, betere behandeling, iets meer vrijheid. Zij waren meestal geschoolde metaalarbeiders met een sociaaldemocratische traditie. Zij vroegen vrede en stelden veel hoop in de Conferentie van Stockholm. Zij hadden sympathie voor Liebknecht maar zij kenden de illegale Spartakusbond niet. Zij hadden ook sympathie voor de USPD-afgevaardigden die tegen de oorlogskredieten stemden. De voornaamste leidende figuur werd MAX REICHPIETSCH. Hij nam contact met de USPD-leiding, o.m. met Haase en Dittmann. Ontgoochelend genoeg, dit contact.[15] Reichpietsch slaagde erin een geheime organisatie op te bouwen, een revolutionaire FLOTTENZENTRALE, die op 25 juli tot stand kwam en ruim 5.000 mariniers telde. Het kwam in de zomer van 1917 niet verder dan enkele incidenten: er was een hongerstaking (6 juni) aan boord van de “Luitpold”, van de “Friedrich der Grosse” enige dagen later; er was een manifestatie voor het bekomen van commissies van toezicht op de voeding; het kanaal van Kiel werd op een gegeven moment geblokkeerd door een oorlogsbodem; op 31 juli plaatsten 400 manschappen van de “König Albert” hun handtekening onder een collectieve aansluiting bij de USPD. Negen matrozen hadden een protestartikel naar het sociaaldemocratisch blad “Vorwärts” gestuurd; de tekst werd niet opgenomen maar teruggezonden ... en kwam in handen van de officieren; de opsteller van het artikel werd tot 6 maanden veroordeeld. Mede uit protest hiertegen verlieten op 2 augustus, zonder toelating, een 400 matrozen hun schip om een meeting in de stad bij te wonen. Het eindigde voor de militaire rechtbank: 5 terdoodveroordelingen werden geveld en honderden jaren tuchthuis werden uitgesproken. Twee van de vijf ter dood veroordeelde matrozen, REICHPIETSCH en KöBIS, werden gefusilleerd. De SPD had de actie van de matrozen veroordeeld. Beschuldigd van aanstichting, ontkende de USPD met klem en distancieerde zij zich van de beweging. Alleen de Spartakusbond huldigde Reichpietsch en Köbis als “helden van het Duitse proletariaat.” Begin augustus 1917 had de repressie op de vloot getriomfeerd. Maar de verbittering bleef voortwerken.

Kwam dan de TWEEDE REVOLUTIE IN RUSLAND, de Oktoberrevolutie. De SPD nam zonder enig voorbehoud of aarzeling en vanaf de eerste dag een scherp vijandige houding aan tegenover de Oktoberrevolutie. Hetzelfde deed de vakbeweging. Het was dan ook normaal dat de integratie in het Duitse imperialisme andermaal een stap verder ging: als einde 1917 Hindenburg zijn plan tot algemene industriële mobilisatie onder militair toezicht oplegde, verklaarde de vakbondsleiding zich bereid tot samenwerking. De USPD bewoog zich niet met de totaliteit van haar leden in dezelfde richting: sommigen betuigden veel sympathie voor het nieuwe sovjetregime; de meesten, met Kautsky als theoreticus, verwierpen de politiek van de bolsjewieken, veroordeelden de ontbinding van de Grondwetgevende Vergadering in Rusland, verwierpen de “dictatuur van het proletariaat”... De Spartakisten begroetten de Oktoberrevolutie en riepen op tot revolutionaire strijd in Duitsland.

De nieuwe sovjetregering deed een oproep aan alle volkeren en regeringen om direct tot vredesonderhandelingen over te gaan. Op 15 december 1917 bereikten zij te BREST-LITOVSK een wapenstilstand met Duitsland. Maar de vredesonderhandelingen nadien vorderden niet. De eisen van de Duitse militaristen waren gewoon mateloos, zoals bleek uit het ultimatum dat de Duitse delegatie op 10 januari 1918 overmaakte aan de Sovjet-afvaardiging. Gedeeltelijk in reactie daarop brak op 14 januari in de industriële centra van Oostenrijk-Hongarije de meest massale staking uit die ooit in dit land plaatsgreep. Eind januari sloeg de beweging over naar Duitsland. Het begon te Berlijn. Het initiatief ging uit van de “REVOLUTIONAERE OBLEUTE”. Dat waren vertrouwensmannen uit de bedrijven, werkhuisafgevaardigden. De meest gezaghebbende was de reeds genoemde RICHARD MUELLER. Benevens de democratische eisen die bij dergelijke bewegingen altijd naar voor kwamen, stond de eis van vrede met Sovjet-Rusland heel centraal. Op de eerste dag, op 28 januari, waren er 400.000 man in staking, in hoofdzaak uit de oorlogsindustrie. Een 400 verkozen “Obleute” kwamen samen in de lokalen van de vakbond en vormden een ARBEIDERSRAAD. Deze verkoos een ACTIECOMITE van 11 leden. Hier werden nog aan toegevoegd: 3 SPD-leiders (Ebert, Scheidemann en Braun) en 3 vooraanstaanden van de USPD (Dittmann, Haase, Ledebour).

Het was de bedoeling hiermee de eenheid van de arbeidersklasse en de uitbreiding van de beweging in de hand te werken.[16] De tweede dag telde men reeds een 500.000 stakers in Berlijn en waren er ook bewegingen ontstaan in Kiel, in Hamburg, in Leipzig, in Braunschweig, in Keulen, in Breslau, in München en nog op vele andere plaatsen. Alles te samen had men toen haast een miljoen stakers. De vakbondsleiding stond afwijzend tegenover de beweging. Van die kant ondervonden de “Obleute” slechts tegenkanting. De tactiek van Ebert en Kie bestond erin de stakingsleiding zo veel mogelijk in beslag te doen nemen door onderhandelingen met de regering. Ondertussen sloeg het leger toe. Er waren aanhoudingen bij de vleet en zware veroordelingen, o.a. van DITTMANN die vijf jaar tuchthuis kreeg. Tienduizenden arbeiders – onder wie Richard Müller – werden naar het front gestuurd. Een reeks fabrieken werd rechtstreeks onder militair beheer geplaatst. Onder de repressie begon de beweging te zwichten en op 4 februari werd ze beëindigd. Deze, de GROOTSTE vredesactie in Duitsland sinds het begin van de oorlog, liet sporen na in het gemoed van de arbeiders ...

* * *

Eenmaal het arbeidersverzet in Oostenrijk-Hongarije en in Duitsland overwonnen, voelden de militairen zich veilig om – op 18 februari – het offensief tegen het Sovjetland in te zetten. Op 3 maart werd de vrede getekend. Enorme gebieden werden door Duitsland in het Oosten aangehecht.

Op het Westfront ondernamen de Duitsers in 1918 een laatste reeks grootscheepse doorbraakpogingen, maar zonder beslissend effect. Ondertussen waren de Amerikaanse troepen ter plaatse en nu konden de Geallieerden hun eindoffensief inzetten. Dat drong de Duitsers onweerstaanbaar naar de militaire nederlaag.

Hindenburg en Ludendorff zagen geen uitkomst meer: op de conferentie in het hoofdkwartier van het Duitse leger te Spa op 29 september, in tegenwoordigheid van Keizer Willem II, verborgen zij niet dat de nederlaag onvermijdelijk was en dat onderhandelingen over een wapenstilstand nodig waren. Daarbij zaten twee bekommernissen voor: 1) een revolutie in Duitsland vermijden: daarom stelden de militairen voor het volk parlementaire en democratische instellingen te beloven en een nieuwe regering te vormen, 2) de legende te vestigen van het ONVERSLAGEN Duitse leger: daarom was het de REGERING (niet de legerleiding) die de wapenstilstand moest vragen ... kwestie van de verantwoordelijkheid af te schuiven.

In toepassing van de besluiten van Spa werd op 3 oktober MAX VON BADEN als kanselier aangesteld. Hij werd als een liberaal beschouwd en had als dusdanig het vertrouwen van de Rijksdag. Maar hij was ook een prins en men verwachtte van hem dat hij de monarchie zou kunnen in stand houden. De coalitie die Max von Baden vormde, omvatte Nationaalliberalen, Zentrumlieden en Fortschrittler. Men voegde er nog twee sociaaldemocraten aan toe: FILIP SCHEIDEMANN (voorzitter van SPD) en G. BAUER (syndicaal topleider). Hun deelneming werd opgevat als een supplementair middel om de revolutionaire beweging te ontkrachten.

Max von Baden stelde de Amerikaanse president Wilson de vraag bij de wapenstilstandsbesprekingen te willen bemiddelen. Maar Wilson eiste capitulatie zonder meer. Als de regering daarop wilde ingaan, veranderde Ludendorff zijn houding: “Voortvechten! Geen wapenstilstand!” werd zijn eis. De regering zette hem af op 26 oktober.[17] Dat was precies wat Ludendorff wilde bereiken. Daarmee kon de legende worden voltooid dat het leger onverslagen was en wilde voortvechten, maar een “dolkstoot in de rug kreeg” van de parlementaire politiekers. Later zou men de schuld van de “dolkstoot” verschuiven naar de socialisten en de Joden. De toekomstige reactionaire en nazipropagande werd reeds voorbereid.

In de loop van de maand oktober groeide de revolutionaire beweging zeer snel: zij eiste vrede, afzetting van de Keizer, verwijdering van de monarchieën, instelling niet alleen van een democratische maar van een socialistische republiek. USPD en Spartakus werkten samen (zij het dikwijls in heftige onderlinge discussie). Sinds 23 oktober was Karl Liebknecht, onder druk van de beweging, uit de gevangenis ontslagen. Waar hij verscheen, werd hij met wilde geestdrift begroet. Heel het land door waren er massademonstraties; in de straten van de steden waren de revolutionaire leuzen niet meer uit de lucht; vele stakingen braken uit.

De legerleiding had besloten de DUITSE VLOOT in een laatste wanhopige confrontatie tegen de Engelsen uit te zenden. Maar onder de 80.000 matrozen kwam het op slag tot weigering. De leiders van de beweging werden aangehouden. Daaruit ontwikkelde zich de opstand: MATROZENRADEN kwamen tot stand en weldra wapperden de rode vlaggen aan de masten van de oorlogsbodems. Te KIEL breidde de beweging zich van de vloot naar de stad uit. Arbeidersraden werden verkozen en op 4 november kwamen stad en vloot onder het gezag van een ARBEIDERS- EN SOLDATENRAAD (ASR). Infanterie-eenheden die aangevoerd werden om de opstand neer te slaan, liepen over naar het revolutionaire kamp of lieten zich ontwapenen.

De beroering bleef niet tot Kiel beperkt. In Hamburg, Bremen, Lubeck, en weldra in tientallen andere steden, kwamen er ASR tot stand; op menige plaats verwierven zij een reële macht. Op 7 november was het REVOLUTIE IN BEIEREN. Op 9 november was het REVOLUTIE TE BERLIJN: het Koninklijk Slot, een reeks administratieve gebouwen en politiecommiseariaten kwamen in handen van de opstandelingen.

Om de beweging in te dijken kondigde Max von Baden de troonsafstand van de Keizer aan, alhoewel Willem II op dat moment nog geen instemming betuigd had. Bovendien trad Max von Baden af en droeg hij het kanselierschap over aan een socialist, aan FRIEDRICH EBERT. Enkele uren later werd van de trappen van de Rijksdag door Scheidemann de REPUBLIEK UITGEROEPEN. Scheidemann deed dit, omdat hij vreesde dat anders Liebknecht hem vóór zou zijn met de proclamatie van de SOCIALISTISCHE REPUBLIEK. De meerderheidssocialisten onderhandelden met de USPD en in de avond kwam een RAAD VAN ZES VOLKSCOMMISSARISSEN tot stand, samengesteld uit 3 SPD-socialisten (Ebert, Scheidemann en Landsberg) en 3 USPD-socialisten (Haase, Dittmann en Barth). Deze raad zou de uitvoerende macht waarnemen. Maar dat gebeurde in zeer dubbelzinnige voorwaarden. Ebert bleef de functie van kanselier waarnemen. Enkele staatssecretarissen werden vervangen, maar de meesten bleven. Overigens werd geen enkel generaal, geen enkel functionaris, geen enkel magistraat afgesteld. Het oude staatsapparaat bleef volledig ter plaatse.

Diezelfde 9de november vergaderde Willem II opnieuw met een stel generaals in het hoofdkwartier te Spa. Op de vraag of het leger nog langer bereid was de Keizer te volgen, werd haast unaniem (23 tegen 1) ontkennend geantwoord. Waarop de Keizer aftrad en naar Nederland vluchtte.

Hoofdzorg van de generaals was het leger zo goed mogelijk in stand te houden (ook als daarvoor de Keizer moest opgeofferd worden) om het tegen de revolutie te kunnen inzetten. In principe leek dat nog mogelijk: wel werden de binnenlandse troepen in zekere mate door de revolutie meegesleurd, maar de troepen aan het front bleven totnogtoe in handen van het officierenkorps.

Anderdeels was het ook de bekommernis van de Geallieerde regeringen om het Duitse leger als instrument tegen de revolutie te behouden. De wapenstilstand die op 11 november om 11 u. inging, verplichtte het Duitse leger niet tot demobilisatie of ontbinding: een ordelijke terugtocht tot achter de Rijn werd voorzien.

Reeds tekende zich in Duitsland de situatie af die weldra zo gekenmerkt werd: “der Kaiser ist gegangen, die Generäle sind geblieben.” Door de samenwerking van de rechtse sociaaldemocratische leiding met de generaals zou de verplettering van de Duitse revolutie voltrokken worden.

_______________
[1] Nog op 25 juli 1914 had de partijleiding in een manifest verklaard: “In naam van de mensheid en de beschaving betuigt het bewuste proletariaat van Duitsland zijn krachtdadig verzet tegen de oorlogsstokers... Niet één druppel bloed van een Duitse soldaat mag worden geofferd aan de machtshonger van de leidende groep in Oostenrijk, of aan de imperialistische veroveringszucht.”
[2] In Frankrijk, Engeland en België was dat wel het geval.
[3] Cfr. deel 1 van dit werk.
[4] De ‘arbeidersaristocratie’ was geen belangrijk verschijnsel in de arbeidersklasse, MAAR WEL IN DE PARTIJ. Dat blijkt uit de sociale samenstelling van de SPD: – slechts 15 % van de leden behoorden tot de handarbeiders van de kapitalistische industrie, die de overgrote meerderheid van de arbeidersklasse uitmaakten; – 10 % waren niet-loontrekkenden (handelsmiddenstand, ambachtslieden en zelfs kleine industriëlen); – ruim 70 % van het ledental betrof hoger gekwalificeerde (min of meer geprivilegieerde) arbeiders. In de arbeidersklasse vormden deze laatsten maar een dunne laag, in de SPD het gros van de troepen. Het is uit deze laag dat de bureaucratie opgroeide. Bovendien was op de congressen het grootindustriële proletariaat ondervertegenwoordigd. Kleine partijorganisaties uit kleine lokaliteiten telden één afgevaardigde voor 57 leden; de grote partijorganisaties uit de grote centra hadden slechts één afgevaardigde voor 5.700 leden. Natuurlijk had dat zijn weerslag op de samenstelling van de leidende kaders.
Toch wordt het reformistisch opportunisme niet afdoend door de invloed van de arbeidersaristocratie verklaard. Want in het ledenbestand van de Duitse vakbonden was die arbeidersaristocratie helemaal niet overwegend en toch was de vakbondsleiding nog meer rechts dan de leiding van de SPD. Reformisme was de overheersende positie niet alleen van de arbeidersARISTOCRATIE, maar van de arbeidersKLASSE. In de regel blijft de positie van de grote massa der arbeidersklasse reformistisch, zolang de hoop op het bekomen van concessies kan levendig gehouden worden.
[5] Kautsky, woordvoerder van de intellectuelen in de partij, betoogde dat de Internationale “kein wirksames Werkzeug im Kriege ist; sie ist im wesentlichen ein Friedensinstrument.” Kan het dubbelzinniger? Veel brutaler gingen de vakbondsleiders te keer. De “Metallarbeiter-Zeitung” beschreef de aanvang van de oorlog als de triomf van het Duizendjarige Rijk, als het morgenrood van het socialisme. “Eine neue Zeit ist angebrochen, andere Menschen hat der Krieg in kurzer Zeit aus uns allen gemacht...” Het “Korrespondenzblatt” van de centrale vakbondsleiding huldigde de oorlogsinspanningen “die nicht gesellschaftsauflösend, sondern in hohen Masse gesellschaftsförderend wirken, die in alle Volkskreisen in gans ungeahnten Masse soziale Kräfte wecken und sozialfeindliche Elemente eliminieren.” De “Volksstimme” van 18 augustus 1914 stelde vast: “Wenn es also 1866 hiess, der Vormarsch der Preussischen Truppen sei ein Sieg der Schulmeister gewesen, so vird man diesmal von einen Sieg der Gewerkschaftsbeambten reden können.”
[6] Liebknecht had op 4 augustus – in zware gewetensstrijd – meegestemd met de rest van de sociaaldemocratische fractie. Om deze houding te begrijpen, moet men goed in acht nemen dat het BEHOUD VAN DE EENHEID bijzonder sterk verworteld zat in de traditie van de Duitse arbeidersbeweging. Veel, heel veel zou er moeten gebeuren, vooraleer het tot een breuk zou komen.
[7] De regering nam wraak door op 7 februari 1915 Liebknecht, alhoewel reeds 44 jaar, te mobiliseren. Op 18 februari werd Rosa Luxemburg opgesloten; behoudens een korte onderbreking bracht zij de rest van de oorlogsjaren in gevangenschap door.
[8] Deze brochure droeg de titel “Die Krise der Sozialdemocratie” en werd met de deknaam JUNIUS ondertekend.
[9] Cfr. deel 1 van dit werk.
[10] Ongeveer 170.000 leden bleven in de SPD; de USPD beweerde 120.000 aanhangers te tellen.
[11] Te Bremen was hun voornaamste, niet hun enige kern gevestigd; zij hadden ook aanhangers in Hamburg, Hannover, Württemberg, Berlijn.. Onder de voornaamste figuren die ertoe behoorden: Johan Knief en Rudolf Lindau.
[12] Op de vergadering te Leipzig, waar 10.000 stakers aanwezig waren, werden, benevens de zaak van het broodrantsoen, zes politieke eisen gesteld: vrede zonder annexaties, opheffing van censuur en staat van beleg, afschaffing van “Hilfsdienstgezetz”, vrijlating van politieke gevangenen, algemeen stemrecht in alle bondsstaten.
[13] Hier was nog altijd het kiesstelsel van 1850 van toepassing. Cfr. deel 1 van dit werk.
[14] Partijen in Duitsland. Inzake hun aanhang betreden de partijen meestal elkaars terrein. Verschillende partijen halen leden en kiezers uit dezelfde sociale lagen. Om een partij te karakteriseren dient men daarom minder de aanhang, de massabasis in acht te nemen dan wel de kern, het leidend centrum.
Daarbij dient tevens de vraag gesteld: de belangen van welke sociale groep worden specifiek door die partij verdedigd? Zo kan men schematisch de toenmalige partijen aldus kenmerken:
- KONSERVATIEVE PARTIJ, vertegenwoordigster van het adellijk grootgrondbezit, speciaal van de Junkers; protestants, overwegend Pruisisch, veel aanhang bij de boeren van de protestantse gewesten.
- NATIONAALLIBERALE PARTIJ, emanatie van het grootkapitaal, vertegenwoordiging van de bourgeoisie die een ruimere aanwezigheid op de commandoposten van de staat wil veroveren; aanhang bij een deel van de kleinburgerij.
- CENTRUMPARTIJ, katholieke partij, uiteraard ter verdediging van het katholicisme tegen het overwicht van het protestantse Pruisen; in deze partij hadden aristocratie en bourgeoisie traditioneel een uitgesproken overwicht; de electorale basis lag bij de katholieke boeren, speciaal in Beieren, voor een deel ook bij de arbeiders in het Rijnland. In de Centrumpartij kwam tijdens de oordog een christendemocratische tendens aan bod, die onder de leiding van Erzberger overheersend werd.
- FORTSCHRITTLICHE VOLKSPARTEI, verbonden aan de “Mittelschichten”, (middenstand, kleine burgerij, intellectuele kaders); staat een radicaal liberalisme voor, o.a. parlementair stelsel en gelijk stemrecht.
- de SOCIAALDEMOCRATISCHE PARTIJEN: SPD en USPD.
[15] Het bleek dat de USPD-leiding geen flauw vermoeden had van de noden der beweging op de vloot. Pittmanns Rijksdagrede tegen de staat van beleg was als propagandabrochure verschenen. Reichpietsch vroeg Dittmann hem gratis exemplaren voor verdeling op de vloot te bezorgen. Maar dat ging niet, dat was door de schatbewaarder van de partij niet voorzien.
[16] Ebert zou later op een proces getuigen dat de SPD-afgevaardigden hun uiterste best gedaan hadden om de beweging te doen mislukken. Scheidemann verklaarde op datzelfde proces: “Waren wir damals nicht in das Streikkomitee gegangen, so wurde das Gericht heute nicht mehr hier sitzen.”
[17] Opvolger van Ludendorff werd generaal GROENER.

Hoofdstuk 4 / dl.2-I - De Oostenrijkse sociaaldemocratie

In Oostenrijk regeerde sinds 1848 de zeer autoritaire FRANS-JOZEF. Wat zijn voorvaderen, de HABSBURGERS, in de loop van de eeuwen door oorlogen, kuiperijen, huwelijkspolitiek en erfenissen wisten samen te brengen, vormde in Midden-Europa het OOSTENRIJKSE KEIZERRIJK, dat een bonte verzameling van volkeren omvatte. Oostenrijk was inderdaad bij uitstek een “Vielvölkerstaat”: van de 52 miljoen inwoners die het land in 1910 telde, waren er 12 miljoen Duitssprekende Oostenrijkers; de rest waren Hongaren (10 miljoen), Tsjechen en Slovaken (81/2 miljoen), Polen (5 miljoen), Roethenen, Roemenen, Slovenen, Serviërs, Kroaten, Italianen. In 1867 kwam enige erkenning van deze situatie politiek tot uitdrukking: Oostenrijk en Hongarije werden in ruime mate gescheiden. Men sprak van nu af over de “Dubbelmonarchie”. De Oostenrijkse Keizer werd Koning van Hongarije. Er waren twee regeringen, één in Wenen, één in Boedapest, met eigen bevoegdheid in vele aangelegenheden; enkel de buitenlandse politiek, het leger en bepaalde financiële zaken bleven gemeenschappelijk. Ieder van beide staten omvatte een reeks min of meer hard onderdrukte nationaliteiten.

Wenen, administratief centrum van een heel groot rijk, was tevens een belangrijk cultureel centrum en een centrum voor handel en financiën. In Wenen was bovendien een moderne industrie tot ontwikkeling gekomen. Globaal genomen nochtans was in de Habsburgse landen de economisch-sociale ontwikkeling ver ten achter gebleven: de arbeidersklasse vormde slechts een kleine minderheid. In de Oostenrijkse “erflanden” waren nog vele feodale verhoudingen blijven voortleven. De aristocratie bleef toonaangevend. De heersende klasse in Oostenrijk was de adel, niet de bourgeoisie; deze had slechts een bescheiden aandeel in de macht.

Oostenrijk had nog geen parlementair regime. De Keizer die destijds een grondwet “octroyeerde”, bepaalde de politiek van de ministers en van de bureaucratie. Hij kon ordonnantiën uitvaardigen zonder dat daarvoor instemming van de REICHSRAT nodig was. De verkiezingen voor de Reichsrat geschiedden censitair en per sociale categorie.[18] In Hongarije was het regime wel parlementair; maar het parlement werd er totaal beheerst door de adel.

De socialistische beweging kende een eerste opflakkering ten tijde van de Eerste Internationale, maar werd – na de nederlaag van de Commune – door de repressie uiteengeslagen. Heel langzaam en moeizaam hernam de beweging. Gedurende vele jaren was er geharrewar tussen allerlei strekkingen, die men schematisch tot “radicalen” en “gematigden” kan herleiden. De radicalen kwamen onder invloed van het anarchisme, dat, vooral in de jaren 1882-84, zijn toevlucht nam tot terroristische aanslagen (eerder roofovervallen). Dit avonturisme had als enig resultaat de politionele repressie in de hand te werken. De “gematigden” waren eerder marxistisch georiënteerd.

Einde 1888 slaagde VICTOR ADLER[19] erin, op het CONGRES VAN HAINFELD, de twee strekkingen in één partij samen te brengen. Adler was een buitengewoon innemende persoonlijkheid, iemand die op slag bij iedereen het vertrouwen won. Zijn tactvol optreden droeg ertoe bij om de anarchisten – die het trouwens niet goed meer zagen zitten – te winnen voor een programma in de geest van de Duitse socicaaldemocratie. Wel werden bij de formulering van dit programma enkele verbale concessies aan het anarchisme gedaan (o.a. voorbehoud inzake parlementaire actie). In feite was het congres van Hainfeld het einde van het anarchisme in Oostenrijk.

Gedurende een dertigtal jaren bleef de Oostenrijkse sociaaldemocratische partij “de partij van Victor Adler.”[20] Adler was beslist dé leidende persoonlijkheid. Overigens een man van het centrum, de hoeder van de eenheid, de verzoener, de bewerker van het compromis. Hij was een reformist, maar wenste – zoals Kautsky – de revolutionaire frase in ere te houden.

De verovering van het algemeen stemrecht werd als een van de allervoornaamste opdrachten van de beweging beschouwd. De overtuiging dat, mits algemeen stemrecht, de weg naar het socialisme breed open lag, was als een geloofspunt. Het Belgisch voorbeeld van de algemene staking van 1893 sprak de Oostenrijkse arbeiders sterk aan. “Lass uns Belgisch sprechen” werd een populaire leuze in Wenen. Maar Adler verzette zich; hij oordeelde dat een algemene staking in de nog halffeodale en sterk politionele Oostenrijkse staat op zelfmoord zou uitlopen. De bestaande organisaties niet op het spel zetten, geen avonturen wagen, was steeds een van Adlers hoofdbekommernissen.

Het algemeen stemrecht werd in 1907 bekomen en bij de daaropvolgende verkiezingen behaalden de socialisten 87 van de 616 zetels in de Reichsrat. Maar de verkiezingen van 1911 brachten geen vooruitgang, integendeel: men viel terug op 82 zetels. In Wenen zelf boekte men winst, maar in de meeste gewesten, o.a. in Bohemen, verloor men terrein. Een van de redenen dient gezocht in de moeilijkheden, waarmee de Oostenrijkse sociaaldemocratie te kampen had betreffende het NATIONALITEITENPROBLEEM. Sinds lang leefden bij de onderdrukte volkeren tendensen van nationale bevrijding, bewegingen voor autonomie, voor separatisme, enz. Die nationale eisen werden met het jaar intenser. Uiteraard had de socialistische partij veel te maken met dit vraagstuk. Zij had zich federatief georganiseerd, zij omvatte Oostenrijkse, Italiaanse, Tsjechische, Poolse, Roetheense en Sloveense afdelingen. Jaarlijks kwamen ze in gemeenschappelijk congres samen en in de Reichsrat stelden de socialistische afgevaardigden van de verschillende nationaliteiten zich als één fractie op. De Oostenrijkse partijleiding was overwegend “Staatserhaltend”. Zij vreesde dat de nationale tegenstellingen de proletarische solidariteit zouden ondermijnen. De gepassioneerde discussies rond dit vraagstuk gaven aanleiding tot een uitgebreide literatuur. Het meeste bekendheid verwierf OTTO BAUER[21] met zijn werk “Die Nationalitätsfrage und die Sozialdemokratie” (1907). Alhoewel Otto Bauer ruimer dan de meeste andere Oostenrijkse partijleiders tegemoet kwam aan de verzuchtingen van de nationaliteiten uit de randgebieden, toch meende hij dat de aanpassingen binnen de bestaande staatsstructuren dienden te geschieden. Zijn stelling luidde dat de zaak kon worden opgelost door aan de verschillende volkeren CULTURELE AUTONOMIE te verlenen. O. Bauer was dus voorstander van een beperkte autonomie in een federatief staatsverband.

De Oostenrijkse sociaaldemocratie slaagde er niet in de nationale strijd op de juiste wijze in verbinding met de klassenstrijd aan te vatten. Het komt er voor de arbeidersbeweging op aan het nationale zelfbeschikkingsrecht zonder voorbehoud te ondersteunen. Dat betekent voor de arbeidersbeweging van de overheersende natie, dat zij zich voldoende scherp tegen het chauvinisme van de eigen bevolking moet kunnen afzetten; dat betekent voor de arbeidersbeweging van de onderdrukte natie, dat zij zich niet op sleeptouw mag laten nemen door het kleinburgerlijke nationalisme. Een uiterst moeilijke opgave,[22] die door de arbeidersbeweging van de Oostenrijkse landen maar zeer gebrekkig volbracht werd. Zodat de nationale conflicten die het land beroerden, ook in de schoot van de arbeidersbeweging uitbraken.

Vooral met de Tsjechen waren de moeilijkheden bestendig. Inzake SYNDICALE ORGANISATIE werd het conflict herhaaldelijk (in 1904 te Amsterdam, in 1907 te Stuttgart, in 1910 te Kopenhagen) aan de congressen van de Tweede Internationale voorgelegd. Telkens werd de vertegenwoordiging van de syndicale centrale van Praag afgewezen, zelfs nadat in 1907 de Tsjechische arbeiders een volledig aparte vakbond gevormd hadden. IN DE PARTIJ kwam het niet tot afscheuring, wel tot bestendige conflicten. De Tsjechische socialisten moesten in acht nemen dat er in Bohemen twee nationalistische partijen ageerden, die de arbeiders sterk aanspraken: – de “Nationaal-Socialistische Tsjechische Partij”, kleinburgerlijk-radicaal; – de “Duitse Arbeiderspartij”, rechts-demagogisch, zich speciaal richtend tot de Sudeten-Duitsers. Geen wonder dat de “separatisten” ruim de overhand hadden in de Tsjechische afdeling van de partij. De verkiezingen duidden in dezelfde richting: in 1911 bekwamen 26 “separatisten” tegen 1 “unitair” een mandaat van Tsjechisch socialist. De positie van de separatisten werd nog versterkt, doordat de Oostenrijkse sociaaldemocratie de aansluiting van het land bij Duitsland in perspectief stelde. Zo dreigde het Tsjechische gebied een machteloze enclave te worden.

* * *

In september 1911 deden er zich te Wenen geweldige manifestaties voor tegen het dure leven. Het bleek dat Adlers positie sinds de jaren ’90 niet veranderd was. Hij verzette zich tegen massa-acties, spande zich in om ze te demobiliseren, wenste het bestaan van de zo moeizaam opgebouwde arbeidersorganisaties niet op het spel te zetten, oordeelde dat alleen de parlementaire weg aangewezen was. Een extreem linkse oppositie kwam daartegen in verzet onder leiding van FRANZ SCHUHMEIER, volksvertegenwoordiger van Wenen en redacteur van de “Volksbühne”.

Maar Schuhmeier werd in februari 1911, na een antimilitaristische meeting, vermoord door de broer van een katholiek volksvertegenwoordiger. Daarmee verdween een van de weinige voormannen, die de strijd tegen de komende oorlog aanbonden. Adler en de meeste andere leiders waren reeds van te voren overtuigd dat er tegen een oorlog niets te doen viel. Zelfs op het congres van de Internationale te Bazel, hét optimistische moment bij uitstek, vond Adler het nodig op de machteloosheid van de arbeidersklasse te wijzen. Hem bleef enkel de hoop dat de leidende klassen het voor hen zo gevaarlijke oorlogsavontuur niet zouden aandurven. Ook daarin vergiste hij zich.

Omtrent de directe schuld van de Oostenrijkse regering aan het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog kan geen twijfel bestaan. De eisen, die in het ultimatum van 23 juli aan Servië gesteld werden, waren op vernietiging van die staat berekend. Aanvankelijk werd de oorlogsdrijverij van de Weense regering door de socialistische partij aangeklaagd. Een manifest van 25 juli beklemtoonde de volle verantwoordelijkheid van de Oostenrijkse regering. Maar de censuur werd ingesteld en voorbereidingen werden getroffen om elk verzet tegen de oorlog (o.a. vanwege de socialisten) met politiegeweld uit te schakelen.

Op de conferentie van het Internationaal Socialistisch Bureau (te Brussel, 29 en 30 juli) getuigde de tussenkomst van Victor Adler van machteloosheid, ontmoediging, vertwijfeling. Adler betoogde dat verzet totaal uitgesloten was, dat men zich enkel kon onderwerpen. Daarbij werd het zo dikwijls gehoorde argument aangehaald: “Unsere gesamte Organisation und unsere Presse stehen auf dem Spiel. Man läuft gefahr die Arbeit von dreissig Jahre zu vernichten ohne irgendein politischer Resultat.”

In Oostenrijk moest voor een aangelegenheid als deze de Reichsrat niet eens samengeroepen worden. Oorlogskredieten stemmen was daar niet vereist.[23] De socialisten moesten dus parlementair niet openlijk stelling nemen, wat hun positie toch vergemakkelijkte. Niettemin, na de 4de augustus, na de stemming in de Duitse Rijksdag, veranderde de houding van de Oostenrijkse partij volledig. Gedaan met het aanvaarden tegen wil en dank! Het vurige patriottisme vierde hoogtij. In de “Arbeiterzeitung” van 5 augustus werd de lof gezongen van de Duitse sociaaldemocratie; “nationale eer”, “heilige zaak van het Duitse volk”, “Vaderland”, “tot de laatste druppel bloed” waren de toonaangevende thema’s; de houding van de socialistische partijen uit het andere kamp (Frankrijk, Engeland) werd geblameerd als “elende Spekulation, Schacherkoalitionen, dem jede sittliche Idee fehlt.” Dat was des te erger, als men bedenkt dat de twee socialistische parlementsleden van het aangevallen Servië de moed hadden in hun parlement de politieke fouten van de eigen regering aan te klagen en tegen de oorlogskredieten te stemmen.

* * *

Slechts een kleine minderheid van meestal jongeren nam stelling tegen de chauvinistische houding van de partij. Onder hen FRIEDRICH ADLER, zoon van Victor. Naarmate de oorlog aansleepte, steeg de invloed van die minderheid, zij het zeer traag. Op een nationale conferentie – IN MAART 1916 – kwam het tot een scherp DEBAT TUSSEN VICTOR EN FRIEDRICH ADLER, tussen de vader, die zich uitsprak voor verdere ondersteuning van de oorlogspolitiek en de zoon, die de eerbiediging van de resoluties van de Tweede Internationale eiste. Het standpunt van de vader werd nog door een overgrote meerderheid bijgetreden.

Maar het aantal doden werd bestendig talrijker, de honger werd nijpender, socialistische bladen die de vrede eisten werden verboden, vele radicale militanten werden aangehouden; het perspectief van de overwinning verzwond, de onrust bij de onderdrukte nationaliteiten nam toe ... en in SEPTEMBER 1916 vroegen de socialistische leiders dat de regering vredesonderhandelingen zou aanvatten. Enige dagen later ging een conferentie door, waaraan haast alle politieke partijen deelnamen en die het herstel van de grondwettelijke vrijheden eiste. Eerste minister GRAAF STüRGKH, weigerde deze conferentie bij te wonen. Friedrich Adler schoot hem dood (oktober 1916). Die moord veroorzaakte een geweldige beroering in het land. De socialistische partij liet al direct weten dat zij er niets mee te maken had en overigens de terroristische methodes afkeurde. Friedrich Adler zelf bevestigde dat terrorisme als partijpolitiek een grote fout zou zijn. Maar er kunnen nu eenmaal geheel bijzondere omstandigheden zijn. Als een socialistische partij haar revolutionaire geest verloren heeft,[24] kan een individuele daad die geest misschien tot leven wekken. Natuurlijk is ook Friedrich Adler tegen het doden van een mens; het is afschuwelijk, maar wij leven nu eenmaal in een barbaarse tijd. Voor het gerecht hield Friedrich Adler een indrukwekkende rede, waarin het proces van de regeringspolitiek gemaakt werd. Dit optreden had een geweldige weerklank in het land. Friedrich Adler werd ter dood veroordeeld; maar ondertussen was de druk van de openbare opinie reeds zo aanzienlijk geworden, dat de straf in levenslang werd omgezet.

* * *

KAREL I, die in november 1916 de overleden Frans-Jozef opvolgde, hoopte enige redding te vinden in een politiek van concessies. In mei 1917 riep hij de Reichsrat samen. Maar ondertussen hadden, benevens het optreden van Friedrich Adler, nog twee andere evenementen grote invloed uitgeoefend: – de eerste Russische Revolutie, – de Amerikaanse intrede tegen Duitsland.[25] Op de bijeenkomst van de Reichsrat toonden de zeer vergaande eisen van autonomie, die namens de Tsjechen, de Polen en de Slovenen gesteld werden, hoever de ontbindingskrachten in het Habsburgse rijk reeds ontwikkeld waren.

In januari 1918 ging een zware golf van manifestaties door de Oostenrijkse steden. Er was verbolgenheid over het Duitse ultimatum aan Sovjet-Rusland. Er was ontstemming over de geweldige stijging van de tabaksprijzen. En dan werd het broodrantsoen verminderd. De staking begon op 14 januari in de Daimler Werke van Wiener Neustadt (50 km. ten zuiden van Wenen); de beweging sloeg over naar de hoofdstad, naar de industriële centra van Neder- en Opper-Oostenrijk en van Stiermarken, greep ook Boedapest aan en was een aansporing voor de beroering in Duitsland. Op initiatief van de sociaaldemocratische en van de syndicale leiding kwamen er op meerdere plaatsen arbeidersraden tot stand. Deze laatsten eisten niet alleen herstel van het vroegere rantsoen, maar ook achturendag, afschaffing van de censuur, herstel van de civiele rechtspraak, vrijheid voor Friedrich Adler. Hoe krachtig de beweging ook was, tot een ware opstand kon ze niet uitgroeien. De reformistische leiding remde af en de regering slaagde erin betrouwbare troepen in te zetten. Het betrof soldaten uit landelijke districten, jongens met heel weinig politiek bewustzijn, meestal afkomstig uit de nationaliteiten van de periferie, soldaten dus die de taal van de stakers niet eens verstonden. De staking duurde tot 21 januari en eindigde op een nederlaag. De arbeidersraden verdwenen niet compleet; zij bleven halfondergronds en voorzichtig voortbestaan.

Op 1 februari brak een muiterij los op een veertigtal schepen van de Oostenrijkse vloot IN DE BAAI VAN CATTARO. Officieren werden aangehouden, rode vlaggen werden gehesen. Maar de muiters gaven er zich rekenschap van dat zij in een situatie zonder uitkomst geraakt waren: enerzijds bedreigd door artillerie van het vasteland, anderzijds door Duitse onderzeeërs. Zij gaven zich over. Vier leiders werden stante pede neergeschoten; de anderen werden opgesloten in afwachting van hun vonnis. De regering trachtte de zaak verborgen te houden. Julius Braunthal, toen artillerieofficier te Cattaro, slaagde erin Victor Adler op de hoogte te brengen. Deze dreigde met massa-acties, als er nog executies plaatsgrepen en redde aldus het leven van een aantal opstandige matrozen.

Na de vrede van Brest-Litovsk kwamen, in de lente en de zomer van 1918, ongeveer 11/2 miljoen krijgsgevangenen terug uit Rusland; velen waren min of meer sterk beïnvloed door het bolsjewisme. Bruikbaar voor de oorlogsvoering waren ze niet meer.

In de maand oktober kwam het oude Habsburgse rijk tot ontbinding. Op 24 oktober werd het Italiaanse eindoffensief ingezet. Op 27 oktober werd te Praag de Tsjechoslovaakse Republiek uitgeroepen. Op 28 oktober voegde Galicië zich bij Polen. Op 29 oktober sloten Slovenen, Kroaten en Bosniërs zich bij Servië aan om Joegoslavië te vormen. Op 30 oktober was er opstand in Hongarije. Diezelfde dag deed zich de totale ineenstorting van het Oostenrijkse leger voor. De wapenstilstand werd op 3 november getekend.

In de laatste dagen van oktober begon de politieke aanpassing. Op 21 oktober kwamen de Reichsratleden van de Duitse gewesten samen en noemden zich “Voorlopige Nationale Vergadering van de Duits-Oostenrijkse Staat.” Zij verkozen een UITVOEREND COMITE van 20 leden, dat de staatsleiding op zich nam en een regering aanstelde onder leiding van de uiterst rechtse sociaaldemocraat KARL RENNER. Naast Renner zetelden in deze coalitieregering nog twee partijgenoten: VICTOR ADLER[26] voor buitenlandse zaken en FERD. HANUSCH voor sociale zaken. Maar de meeste ministers behoorden tot de burgerlijke partijen (nl. de “Christelijk-Sociale” en de “Duits-Nationale” partijen).

Op 11 november deed Karel I troonsafstand en op 12 november werd door de “Voorlopige Nationale Vergadering” de Duits-Oostenrijkse staat eenparig tot DEMOCRATISCHE REPUBLIEK geproclameerd. Eenparig eveneens werd de wens van “Anschluss” bij Duitsland uitgesproken. Algemeen was de overtuiging dat het langs alle kanten “geamputeerde” Oostenrijk met zijn naar verhouding te grote hoofdstad, politiek uiterst zwak en economisch haast onleefbaar zou worden. Om die reden werd in de samenvoeging met Duitsland een oplossing gezien. Maar de VREDE VAN SAINT-GERMAIN (10 september 1919) zou de afscheuringen bekrachtigen, de betiteling “Duits” uit de officiële naam van Oostenrijk doen wegvallen en iedere vorm van “Anschluss” verbieden.

_______________
[18] De REICHSRAT, die vroeger samengesteld werd uit afgevaardigden van de erflanden, werd sinds 1873 direct verkozen door cijnskiezers. Deze laatsten werden ingedeeld in vier “curieën” met overigens ongelijke vertegenwoordiging, zodat grootgrondbezitters en bourgeoisie een ruim overwicht hadden. De dorpsarmoede en de arbeiders vielen buiten deze curieën. Tot 1896 hadden zij helemaal geen stemrecht. Toen werden zij in een vijfde curie opgenomen, die 72 van de 425 mandaten kreeg toegewezen.
[19] VICTOR ADLER (1852-1918) werd te Praag geboren in een familie van rijke Joodse kooplieden, verhuisde naar Wenen en studeerde er geneeskunde. Hij behoorde aanvankelijk tot de rechtse “Deutsch-Nationale Partei.” Maar als geneesheer werd hij heel sterk getroffen door de ellende van de arbeidersklasse. Daarom sloot hij zich aan bij de arbeidersbeweging. In Londen maakte hij kennis met Friedrich Engels. Tussen beiden werd het een duurzame vriendschap. V. Adler interesseerde zich weinig voor theoretische problemen. Hoe dat met die “waarde” en die “meerwaarde” van Marx precies zat, werd hem nooit duidelijk. Hij was pragmatisch ingesteld. In Oostenrijk en speciaal in Wenen, waar een grote concentratie van Joden was en waar veel Joden het tot eminente posities brachten, leefde een bijzonder intens antisemitisme, dat tot in de gelederen van de arbeidersklasse doordrong. Maar Adlers beminnelijkheid droeg ertoe bij dat hij in de seciaaldemocratie volledig aanvaard werd.
[20] Op te merken valt dat de sociaaldemocratie ENKEL IN OOSTENRIJK tot ontwikkeling kwam. Zij bleef onbeduidend in Hongarije; in Boedapest verwierf ze aanhang, maar daarbuiten was ze onbestaande.
[21] OTTO BADER (1881-1938) was de voornaamste theoreticus van de Oostenrijkse sociaaldemocratie. Na de dood van V. Adler werd hij de meest vooraanstaande partijleider. Samen met Max Adler, K. Kautsky, R. Hilferding en Friedrich Adler (zoon van Victor A.) behoorde hij tot de groep van het AUSTROMARXISME, een verzamelnaam voor vogels van eerder diverse pluimage.
[22] Die opgave is bijzonder moeilijk, omdat de strijd moet gevoerd worden met een arbeidersklasse, die in menig opzicht door de bourgeoisideologie wordt beïnvloed. Geen thema van deze ideologie dringt zo gemakkelijk door als precies het nationalisme. De verklaring ligt voor de hand: zolang de fundamentele contradicties in de maatschappij niet opgelost zijn, zullen de tegenstellingen altijd neiging hebben zich op secundaire, maar zichtbare, tegenstellingen toe te spitsen. De andere nationaliteit (taal) is een dergelijk zichtbaar verschil. De strijd van de arbeidersklasse heeft altijd te maken met aliënatie. “Vervreemding” is het gevoelen door een “vreemde” macht overheerst of belaagd te worden. Speciaal de andere nationaliteit, waarmee men op de een of andere wijze wordt geconfronteerd, wordt als “vreemd” aangevoeld. Precies daarom dreigt nationale strijd zo gemakkelijk tot nationalisme te ontaarden. Dan wordt het een verkeerd gerichte woede (tegen alle klassen van de andere natie) op grond van een valse solidariteit (met eigen bourgeoisie); dan komt de verticale binding in de plaats van de horizontale, en dan gaat de proletarische solidariteit verloren. De grote theoretische moeilijkheden, die de arbeidersbeweging telkens weer opnieuw met het nationaliteitenvraagstuk ervaart, vinden hun verklaring in de bekommernis om haar greep op de – nu eenmaal nationalistisch beïnvloede – arbeidersmassa niet te verliezen.
[23] De Reichsrat was in het voorjaar van 1914 verdaagd geworden en werd eerst drie jaar later, eind mei 1917, voor het eerst weer samengeroepen.
[24] De voorstelling dat de sociaaldemocratie een revolutionair verleden had, was voor Oostenrijk niet meer waar als bv. voor België. Wel is het zo dat de beweging van de beginperiode door de gevestigde machten nog niet als respectabel gesprekspartner aanvaard werd, zodat de militanten van de arbeidersorganisaties in die dagen dikwijls moed, soms zelfs heldhaftigheid, moesten opbrengen. Uit de harde omstandigheden waarin de strijd toen gevoerd werd, ontstond het beeld van het “heldentijdperk” der arbeidersbeweging. Maar dat betekende nog niet dat de partij toen revolutionair was.
[25] De USA, die sinds april 1917 in oorlog waren met Duitsland, overhandigden de oorlogsverklaring aan Oostenrijk slechts in december 1917. Militair maakte dit uitstel geen verschil.
[26] Victor Adler stelde Otto Bauer als onderstaatssecretaris voor buitenlandse zaken aan. Als Adler reeds enkele dagen later, op 11 november 1918, stierf, werd zijn functie door Bauer overgenomen.

Hoofdstuk 5 / dl.2-I - De evolutie in Frankrijk

Het Internationaal Socialistisch Bureau, dat einde juli 1914 te Brussel vergaderde, kwam enkel tot een administratief besluit: het congres dat in Wenen moest doorgaan, zou vervroegd in Parijs worden gehouden, op 9 augustus. Met het oog op dit congres besloten de vakbonden (CGT) en de socialistische partij (PS) in de belangrijke centra vredesmanifestaties te organiseren, die zouden bekroond worden door een grootse betoging te Parijs op 9 augustus. Maar dit vooruitzicht werd totaal door de gebeurtenissen overhoop geworpen.

Op 31 juli werd JAURES vermoord. Hij werd beschouwd als dé grote verdediger van de vrede en de sympathie voor zijn ideaal was algemeen in de arbeidersklasse.[27] Op 1 augustus werd het decreet tot algemene mobilisatie getroffen. Van enig verzet in de arbeidersbeweging was geen spoor te bekennen. Men onderging en aanvaardde.

De Franse staatsveiligheid had “Carnets B” aangelegd, lijsten van personen die, in geval van oorlog, direct dienden aangehouden te worden. Op deze lijsten kwamen vele namen van socialistische militanten voor. De regering zag echter heel duidelijk hoe de socialisten evolueerden en de minister van binnenlandse zaken gaf de prefecten order niet tot hun arrestatie over te gaan.

Op 2 augustus marcheerden de Duitse troepen binnen in Luxemburg. Op 3 augustus verklaarde Duitsland de oorlog aan Frankrijk. De volstrekt eensgezinde overtuiging in de gelederen van de arbeidersbeweging was: – dat de Franse regering geen schuld trof, dat zij zich had ingespannen om de vrede te vrijwaren; – dat het Franse volk geconfronteerd werd met “une agression contre la France républicaine et pacifique.”

Op 4 augustus, de dag waarop de krijgsverrichtingen feitelijk begonnen, werd Jaurès begraven. In de grafrede van JOUHAUX (secretaris CGT) werd opgeroepen voor de verdediging van het vaderland en de republiek in een geest van “union sacrée”. Onbetwistbaar was dat een totale breuk: de “tricolore” vlag i.p.v. het rode vaandel, de MARSEILLAISE i.p.v. de INTERNATIONALE, de klassensamenwerking i.p.v. de klassenstrijd. Niettemin werd de nieuwe houding praktisch door niemand als een breuk ervaren.[28] Zij leek als vanzelfsprekend; er stelde zich geen probleem. Noch de arbeidersklasse, noch de gesyndikeerden, noch de partijleden, noch de basis, noch de leiding hadden geestelijk voldoende zelfstandigheid tegenover de bourgeoisideologie verworven om aan de roes van het oorlogsklimaat te kunnen ontsnappen.

President POINCARE en eerste minister VIVIANI drongen er op aan dat de socialisten JULES GUESDE en MARCEL SEMBAT deel zouden uitmaken van de regering. De bedoeling was natuurlijk niet enige reële deling van de macht. Men wilde enkel het moreel gezag van de socialistische partij inschakelen om de arbeidersklasse gedweeër ingelijfd te houden. Vooral Guesde aarzelde enige tijd. Jarenlang toch had hij strijd gevoerd tegen het ministerialisme. Maar zowel de socialistische kamerleden als de CAP (Commission administrative permanente, d.i. het dagelijks bestuur van de PS) drongen aan op aanvaarding. Op 26 augustus werd Guesde minister van staat (zonder portefeuille), terwijl Sembat openbare werken toegewezen kreeg. Op 28 augustus traden de CGT-secretarissen JOUHAUX en BLED toe tot de “Secours National”, waarin ook zetelden de aartsbisschop van Parijs, de gewezen prefect van de politie LEPINE, MAURICE BARRES en CHARLES MAURRAS,[29] benevens industriëlen en bankiers. Kortom, het werd klassencollaboratie tot en met. Van het anarchosyndicalisme was niets overgebleven. Het verzwond in de kruitdampen van de oorlog. Weldra zetelden er CGT-afgevaardigden in een dozijn commissies, die in hoofdzaak betrekking hadden op het inschakelen van arbeidskrachten in de oorlogsproductie. In mei 1915 werd de socialist ALBERT THOMAS onderstaatssecretaris, belast met de fabricatie van munitie. Bij dat alles moesten de socialistische en syndicale leidingen ook nog aanvaarden dat de democratische vrijheden (vereniging, vergadering, manifestatie, staking, ...) grondig aangetast werden.

In de meeste partijen van de Internationale verliep de evolutie van reformistisch opportunisme naar sociaalchauvinisme; in Frankrijk evolueerde het in zekere mate anders: van sociaalchauvinisme naar opportunistisch reformisme.

* * *

De oorlog veroorzaakte een aanzienlijke verzwakking van de SYNDICALE ORGANISATIE. Het gros van de leden bevond zich aan het front. In 1915 telde de CGT nog slechts 150.000 leden. Nieuwe arbeiders, vooral arbeidsters, werden ingeschakeld in het productieproces; maar het duurde wel wat vooraleer die de weg naar de vakorganisatie vonden, temeer daar de syndicale actiemogelijkheden zo beperkt waren. Op arbeiders met een militante houding woog overigens de bedreiging naar het front te worden gestuurd.

Ondanks de “union sacrée”, ondanks de klassencollaboratie van de CGT-leiding, ... toch hernam de klassenstrijd in Frankrijk. Meestal betrof het looneisen. Dat was nu eenmaal onafwendbaar, gezien de steeds groter wordende achterstand van de lonen op de prijzen. Het aantal stakingen werd niet massaal, maar nam toch duidelijk toe:
- 98 stakingen in 1915, of 9.344 betrokken arbeiders;
- 314 stakingen in 1916, of 44.100 betrokken arbeiders;
- 696 stakingen in 1917, of 293.810 betrokken arbeiders.

In de regel betrof het spontane bewegingen, door de CGT-leiding noch gewild, noch uitgeroepen, maar wel gesaboteerd. Om de beweging beter te kunnen onderdrukken, werden door minister A. Thomas, in januari 1917, “Commissions d’arbitrage” opgericht, samengesteld uit patronale en syndicale afgevaardigden en belast met het beslechten van geschillen; hun uitspraak was bindend; staking daartegen was onwettig. Bovendien werden – om conflicten te voorkomen – sinds februari 1917 “délégués d’ateliers” ingesteld; het waren geen door de arbeiders verkozen, wel door de vakbond in overeenstemming met de patroon aangeduide “délégués”.

De strijd om de vrede kwam moeilijk en traag op gang. Een eerste uiting van verzet tegen de officiële positie van de CGT-leiding was de aanwezigheid van MERRHEIM (secretaris van de metaalbewerkers) en BOURDERON (secretaris van de “Fédération du Tonneau”) op de CONFERENTIE VAN ZIMMERWALD in september 1915. Merrheim en Bourderon ondertekenden, samen met twee Duitse afgevaardigden (Ledebour en Hoffmann), volgende verklaring: “Deze oorlog is onze oorlog niet. Wij verbinden er ons toe alles in het werk te stellen opdat de vredesbeweging voldoende sterk worde om onze regeringen te dwingen een einde te stellen aan deze slachtpartij.” Rond Merrheim, Bourderon en enkele medestanders kristalliseerde zich stilaan een minderheidstendens. Weldra sprak men over “majoritaires” en “minoritaires” in de CGT. Enig inzicht omtrent de aanhang van beide strekkingen wordt geboden door de stemming op de syndicale conferentie van einde 1916:
voor de resolutie Jouhaux & Keufer 99 stemmen,
voor de resolutie Bourderon & Merrheim 26 stemmen.[30] 

Het zou verkeerd zijn de “minoritaires” als revolutionairen te beschouwen; hun doel was niet de oorlog in revolutie om te zetten; zij wilden het herstel van de vrede en beschouwden als beste middel daartoe het hernemen van de betrekkingen met de socialistische organisaties van het andere kamp, m.a.w. zij wilden het herstel van de Internationale als middel tot herstel van de vrede.

Als rond het midden van 1917, o.a. onder invloed van de eerste Russische Revolutie, er heftige beroering aan de basis kwam, radicaliseerden de minoritairen de toon. Op 1 mei organiseerden zij te Parijs een meeting, die door tienduizend arbeiders werd bijgewoond. Het manifest, dat tot deze meeting opriep, ging zeer ver: “Partout les peuples révoltés doivent se débarrasser de leur gouvernement de classe pour mettre à sa place le pouvoir des délégués des ouvriers et des soldats. La Révolution russe est le signal de la Révolution universelle.” Maar dat was slechts een momentele uitschieter. Als in Rusland zich de tweede revolutie voordeed, zien wij door de meeste “minoritairen” enkel voorbehoud betuigen, niet in het minst door Merrheim en Bourderon. Met des te meer geestdrift sloten zij zich, begin 1918 aan bij het “Wilsoniaanse pacifisme” van de 14 punten: alle heil werd verwacht van de Volkerenbond, van het verbod van geheime diplomatie, van arbitrage en ontwapening... Eigenlijk is Jouhaux nooit bedreigd geweest in zijn politiek van “union sacrée”.

* * *

Reformisten nemen NOOIT het initiatief tot radicalisering van de beweging. Maar als in de arbeidersklasse – en daardoor in de basis van de partij – zich een radicalere oriëntatie laat gelden, ziet men de partij voldoende bijsturen om het contact met de momenteel geradicaliseerde stroming niet te verliezen. Er wordt bijgestuurd, maar altijd met de voet klaar op het rempedaal. In de regel echter reageert de partij niet als één onverdeelde groep. Meestal tekenen zich twee vleugels af: een meer rechtse, die beantwoordt aan de geesteshouding van de nog niet geradicaliseerden, een minder rechtse, die de radicalisering wél in haar stellingnemingen vertaalt en ertoe bijdraagt de partij in haar geheel kredietwaardig te houden. De EVOLUTIE IN DE PS (SFIO) zou dit schema bevestigen.

Naarmate de oorlog voortduurde – met al wat dat inhield aan lijden – kwam ontnuchtering en bezinning. Een eerste teken van twijfel en verzet werd uitgedrukt in een manifest, dat op 15 mei 1915 door de federatie van de Haute-Vienne werd uitgegeven, ondertekend door de vier socialistische parlementsleden van dit departement. Dat manifest werd ook bijgetreden door de federaties van de Isère en van de Rhône en door een minderheid in de federatie van de Seine. Rond dit platform vormde zich van nu af een MINDERHEIDSTENDENS. Evenals in de CGT sprak men in de PS weldra over “majoritaires” en “minoritaires”. “Chef de file” van de majoritaire strekking was PIERRE RENAUDEL, politiek directeur van de “Humanité” sinds de dood van Jaurès. Voormannen van de minderheidsstrekking waren JEAN LONGUET (kleinzoon van Marx) en PIERRE LAVAL. De positie van de minderheidstendens dient als een aarzelende stellingname ten gunste van de vrede omschreven te worden. Twijfel en voorbehoud werden uitgedrukt; van een houding op basis van de vooroorlogse resoluties was echter geen sprake en overigens gingen ook de parlementsleden van de minderheidstendens voort met het stemmen van de oorlogskredieten. De minderheid sloot enigszins aan bij de geest van een reeks artikels door ROMAIN ROLAND (geen lid van de PS) in een Geneefs blad gepubliceerd en achteraf verenigd onder de titel “Au-dessus de la mêlée.” De Franse minderheidssocialisten streefden ernaar om de contacten in de Internationale te herstellen, alvast met deze Duitse socialisten die in verzet kwamen tegen de oorlogspolitiek. Zoals hun Duitse geestesgenoten wensten de minoritairen in Frankrijk een vrede zonder annexaties en zonder oorlogsschattingen, wat zij “une paix blanche” noemden.

In 1915 had de meerderheid, die resoluut de oorlog steunde, nog een enorm overwicht. De Nationale Raad van de PS, die op 14 juli 1915 te Parijs vergaderde, verklaarde zich – praktisch eenparig – bereid “à continuer son concours, sans réserve comme sans défaillance ni lassitude, á l’oeuvre de défense nationale.” Op het Nationaal Congres dat einde 1915 plaatsgreep, behaalde de meerderheidsresolutie 2759 stemmen, tegen 72 voor de minoritairen.

Eerst in de loop van het jaar 1916 begon zich een kentering af te tekenen. Op de Nationale Raad van 9 april behaalde de minderheid reeds 960 stemmen tegen 1996 voor de meerderheid. Kort daarop – eind april – had de conferentie van Kienthal plaats, waaraan drie socialistische volksvertegenwoordigers (uit de federaties van Allier, Isêre en Vaucluse) deelnamen, zij het in eigen naam. De resoluties van Kienthal gingen verder dan die van Zimmerwald. De CAP besteedde achteraf drie zittingen aan het geval van de Franse “députés” die te Kienthal aanwezig waren en vroeg de betrokken federaties sancties tegen deze volksvertegenwoordigers te nemen. Dit besluit werd met 11 tegen 7 getroffen. Het bleek dus dat de minderheidspositie tot in de hoogste partijinstantie voorhanden was. Maar het debat werd hervat. De Nationale Raad (6 en 7 augustus 1916) eindigde op een zeer lange motie in vijf delen. Over ieder deel werd afzonderlijk gestemd. Deel 2 verwierp “le dangereux divisionnisme de Zimmerwald en de Kienthal” en noemde het een socialistische plicht een aangevallen vaderland te verdedigen. Deze stelling werd met 1914 tegen 972 stemmen aangenomen. Men mag de resoluutheid van de oppositionele minderheid niet overschatten: alle parlementaire mandatarissen die ertoe behoorden, stemden nog steeds de oorlogskredieten. Alleen de drie “Kienthalers” deden dat niet meer.

Overigens begon zich van nu af in de minderheidsgroep een verdeling in twee strekkingen af te tekenen: de “Kienthalers” en de anderen (tendens Longuet). Op het congres dat einde december 1916 plaatsgreep, behaalde de meerderheid 1595, de strekking Longuet 1104 en de Kienthalergroep 233 stemmen. De CAP telde nu 11 majoritairen tegen 8 minoritairen. De minderheid verwezenlijkte dus een aanzienlijke terreinwinst. De Kienthalergroep stelde zich erg apart op, maar zou tot het einde van de oorlog onaanzienlijk blijven.

* * *

Grosso modo bleven in 1917 de verhoudingen in de partij ongewijzigd. De Russische Maartrevolutie had een weerslag, waarmee men rekening diende te houden. Maar de Franse sociaalchauvinisten spanden zich in om een nieuw argument ten gunste van de oorlog te doen aanvaarden. Tot hiertoe streed de Franse republiek in bondgenootschap met de tsaristische autocratie; van nu af was de Russische bondgenoot een republiek met socialistische regeringsdeelneming. Frankrijk bevond zich dus wel degelijk in het democratische kamp!

De bloedige, totaal mislukte offensieven van generaal NIVELLE veroorzaakten zoveel wanhoop bij de soldaten, dat in mei 1917 een muiterij aan het front uitbrak. Eerst was het één compagnie die weigerde in de aanval te gaan; dan volgden meerdere compagnieën dat voorbeeld. Weldra geraakten tientallen regimenten aangetast; rode vlaggen werden gehesen; men zong de INTERNATIONALE. Maar Nivelle werd afgesteld en het oppercommando werd aan PETAIN overgemaakt.

Deze paste de klassieke formule toe: repressie – concessie. Er werden prompt 23 soldaten gefusilleerd; anderdeels werden de levensvoorwaarden verbeterd en de verloven verruimd. Bovendien werden de offensieve operaties uitgesteld tot de “Amerikanen en de tanks” in voldoende mate zouden beschikbaar zijn. De onzinnige slachting van Nivelle nam dus een einde en de discipline aan het front werd hersteld.

In 1917 bereikte ook de sociale beroering een paar momenten van hoogspanning. In januari-februari veroorzaakte de achterstand van de lonen op de prijzen aanzienlijke stakingen in de wapenindustrie. De socialist A. Thomas sloeg hard toe, maar voldeed enigermate aan de looneisen. In mei en juni – de prijzen stegen al maar door – waren er uitgebreide stakingen in de kledingnijverheid en bij de metaalarbeiders. Maar de beweging ontwikkelde zich niet tot een revolutionaire stormloop en deinde terug uit.

Het rechtse chauvinisme – aangestookt door de “Action Française” – ving een campagne aan tegen een links getint blad, dat zich voor de vrede uitsprak[31] en tegen twee radicale ministers: MALVY en CAILLAUX,[32] die voorstanders waren van onderhandelingen tussen de oorlogvoerenden.

Deze oorlogshetze hing samen met de groeiende vredeseis in de arbeidersklasse. Eind mei hield deze nog zo sterk aan dat de Nationale Raad van de PS zich eenparig ten gunste van de Stockholm-conferentie uitsprak. Maar in de maanden die volgden – de beroering bij de massa was terug berusting geworden – stelden de majoritairen alles in het werk om de Stockholm-ontmoeting te verhinderen. Van 6 tot 9 oktober had het congres van Bordeaux plaats. De majoritairen behielden het overwicht (1552 tegen 1404); hun triomf was des te aanzienlijker, in acht genomen dat 831 minoritairen zich uitspraken voor goedkeuring van de oorlogskredieten.[33] 

Kort daarop greep de tweede revolutie in Rusland plaats en trad de regering van GEORGES CLEMENCEAU aan (17 november 1917). Met Clemenceau werd het – meer dan voordien – de oorlog “jusqu’au bout”. In feite was het een dictatoriaal regime, dat zowel de syndicale beweging als de vredesstrijd met harde middelen te lijf ging. Aanvankelijk maakten de socialisten geen deel uit van deze regering. Maar eind januari 1918 aanvaardden zij posten van regeringscommissaris voor zeehandel, voor landbouw en voor “recrutement indigène”. Zij deden dat op aandringen van hun parlementsgroep. Achteraf (17 februari 1918) werd hun houding nog door de meerderheid van de Nationale Raad bekrachtigd. Voor de laatste maal werd hier een meerderheid ten gunste van de oorlogskredieten bereikt: 1548 tegen 1415.

* * *

Op de Nationale Raad van 28 juli 1918 werd de omkering van de krachtsverhoudingen een feit. Op het eerste gezicht is dat verwonderlijk. De situatie was nu zeer duidelijk ten gunste van de Geallieerden geëvolueerd. Men zou dus mogen verwachten dat de patriottische roes van de overwinning ging hoogtij vieren. Maar in de arbeidersklasse was de oorlogsmoeheid, derhalve de vredesverzuchting, allesoverheersend. Dit moest de LAATSTE OORLOG worden! De Socialistische Internationale diende hersteld te worden. En vooral: geen nieuwe krijgsverrichtingen, zeker niet tegen het revolutionaire Rusland! Midden 1918 brak een tijd aan, waarin de bourgeoisideologie bij de arbeidersklasse gediscrediteerd geraakte.

Op genoemde Nationale Raad legden de majoritairen een resolutie voor, waarin zij: – 1) de oorlogsdoeleinden van Clemenceau zonder voorbehoud onderschreven: geen vrede door overleg, maar verplettering van de tegenstander; – 2) ieder contact weigerden met de Duitse socialisten en hun uitsluiting uit de Internationale eisten; – 3) zo ver gingen de gewapende interventie van de Geallieerden in Rusland te ondersteunen.

Hiertegenover stelde Longuet volgende resolutie: – 1) de regering moet haar vredesvoorwaarden bepalen “op de dubbele basis van de 14 punten van Wilson en van de principes van de Russische Revolutie” (sic!); – 2) de regering moet de socialisten de nodige paspoorten ter beschikking stellen om internationale contacten, ook met socialisten van het vijandige kamp, op te nemen; – 3) wij verzetten ons tegen iedere Geallieerde interventie in Rusland.
De resolutie Longuet behaalde 1544 stemmen, die van Renaudel 1172. De Kienthalgroep telde 152 aanhangers.

Deze nieuwe situatie werd bevestigd door het congres van oktober 1918: de ex-minderheid behaalde 1528 stemmen tegen 1212 stemmen voor de ex-meerderheid; de CAP werd samengesteld volgens deze nieuwe verhouding; secretaris-generaal van de partij werd L.O. FROSSARD;[34] Renaudel trad af als politiek directeur van de “Humanité” en werd in die hoedanigheid opgevolgd door MARCEL CACHIN. Het zou niet lang duren of een reeks rechtse, nationalistische elementen scheurden zich af van de PS om een nieuwe partij te vormen.[35] 

De oorlog had de PS (SFIO) aanzienlijk uitgedund: vele leden hadden aan het front alle contact met hun partij verloren. Op het congres van 1917 waren nog slechts 28.069 leden vertegenwoordigd; in oktober 1918 was dat getal tot 34.063 gestegen ... Nog een zeer bescheiden groep.

_______________
[27] Er is geen enkele reden om aan te nemen dat Jaurès, bij het uitbreken van de oorlog, een andere positie zou ingenomen hebben dan de rest van de SFIO.
[28] In Duitsland was dat bewustzijn MEER aanwezig dan in Frankrijk.
[29] MAURICE BARRES (1862-1923). Katholiek, reactionair, antisemiet. Sloot zich aan bij Deroulèdes “Ligue des Patriotes” en werkte mee aan “Le Drapeau”, het blad van deze vereniging. Was “boulangist” ten tijde van Boulanger en “antidreyfusard” in de tijd van de Dreyfusaffaire. Barrès was het, die de term “nationalisme” in het spraakgebruik bracht. Nationalisme was ook het voornaamste ideologisch thema van zijn romans.
CHARLES MAURRAS (1868-1952). Leider van de “camelots du roi”, die het blad “L’Action Française” verspreidden en als knokploegen optraden tegen linkse betogingen. Zijn beweging was nationalistisch, antiparlementair, antidemocratisch, antirepublikeins, monarchistisch-klerikaal. Veel aanhang gedurende tientallen jaren bij de rechtse intellectuelen. Eindigde als collaborateur aan de zijde van Pétain.
[30] Overigens waren er nog 8 onthoudingen.
[31] Het betrof “Le Bonnet Rouge”. De hoofdredacteur Almereyda werd aangehouden en “werd gezelfmoord” in zijn cel, zoals dat meermaals gebeurt met lieden die teveel weten.
[32] Malvy en Caillaux werden onder de regering Clemenceau (november 1917-januari 1920) in beschuldiging gesteld en veroordeeld. Vooral Caillaux werd zwaar getroffen. Hij was de zoon van een conservatief minister, sloot zich aan bij de radicalen, vervulde sinds 1899 vier maal de functie van minister van financiën en werd éénmaal eerste minister. Einde 1917 werd hij beschuldigd van samenspel met de vijand. Hij bleef tot het einde van de oorlog opgesloten. Zijn proces sleepte aan tot 1920 en eindigde op een veroordeling tot 3 jaar gevangenis. Caillaux genoot amnestie in 1924. Hij werd nog driemaal minister van financiën nadien.
[33] Voor de oorlogskredieten: 1522 majoritairen + 831 minoritairen = 2353 stemmen. Tegen de oorlogskredieten: 188 “Kienthalers” + 385 “motie Brizon” = 573 stemmen.
[34] LUDOVIC OSCAR FROSSARD werd in 1920 de eerste algemene secretaris van de communistische partij, keerde later terug naar de SFIO en eindigde in de Vichy-collaboratie.
[35] Einde 1918 kwam in de socialistische partij uit de vroegere meerderheid een rechtse groep tot stand, die zich uitsprak voor nationale verdediging. O.a. 11 parlementsleden behoorden daartoe. In 1919 stemden deze de oorlogsbegroting tegen de besluiten van de partij in. Op de vooravond van de verkiezingen van november 1919 leidde dat tot een afscheuring. De groep werd uitgesloten en vormde de PARTI SOCIALISTE FRANCAIS. Daarmee waren reeds twee splinterpartijen voorhanden. De eerste dagtekende van 1905, noemde zich PARTI REPUBLICAIN SOCIALISTE en bestond uit een kleine rechtse groep die de samensmelting tot PS (SFIO) niet aanvaardde.

Hoofdstuk 6 / dl.2-I - De Labour Party

De LP had de vredesresoluties van de internationale congressen mee goedgekeurd. Zolang het nog geen oorlog was, sprak de LP zich heel resoluut voor de vrede uit. Zij veroordeelde de regeringspolitiek van blokvorming en beklemtoonde het gevaar door Rusland en Frankrijk in een oorlog tegen Duitsland te worden meegesleurd. Op 1 augustus gaven KEIR HARDIE en ARTHUR HENDERSON, namens de Britse afdeling van de Tweede Internationale, een manifest uit, waarin opgeroepen werd tot “massademonstraties tegen de oorlog.” De taal was heftig: “Arbeiders, verenigt u, verslaat uw vijanden, de militaristen, de zelfzuchtige imperialisten, nu en voor altijd. Gedaan met de klassenheerschappij.” Dat was de taal die ook ’s anderendaags nog gesproken werd op de massaverzamelingen.

Op 3 augustus betoogde GREY, minister van buitenlandse zaken, in het Lagerhuis, dat in geval van schending van de Belgische neutraliteit, Groot-Brittannië zou ingrijpen. Op slag verhief zich MACDONALD, voorzitter van de Labour-groep in het Parlement, om tegen de deelneming aan de oorlog te protesteren.
Nog op 4 augustus – enige uren voor de Engelse oorlogsverklaring – stelde een conferentie van Labour (partijbestuur + parlementaire groep) de eis dat Engeland buiten de oorlog moest blijven.
Op 5 augustus – de oorlogsverklaring was nu gebeurd – werd in de voormiddag door het uitvoerend bestuur van de LP nogmaals de stelling geformuleerd dat de Britse politiek van blokvorming mede verantwoordelijk was voor de oorlog en dat de taak van de arbeidersklasse erin bestond de vrede zo snel mogelijk te herstellen, om opnieuw tot hartelijke verhoudingen tussen de Europese arbeiders te komen.

De ommekeer kwam in de namiddag. De Labour-fractie vergaderde om uit te maken wat de houding ’s avonds zou zijn, bij de stemming van de oorlogskredieten in het Lagerhuis. MacDonald stelde voor de resolutie, die in de voormiddag aangenomen werd, in het Parlement voor te lezen. De meerderheid van de fractie verwierp dit en besloot voor de oorlogskredieten te stemmen.
MacDonald trad daarom als leider van de parlementsgroep af en ARTHUR HENDERSON, secretaris van de LP, werd in de plaats verkozen.
Ter rechtvaardiging liet men gelden: – de schending van de Belgische neutraliteit; – Engelands al te gevaarlijke positie als de Atlantische kust in Duitse handen zou vallen; – het dodelijke gevaar voor de democratie, als het Duitse militarisme de oorlog, die het begonnen had, ook nog zou winnen.
Dat alles veranderde niets aan het feit dat de ommekeer, die zich bij Labour voordeed, even plotseling en radicaal was als bij de andere arbeiderspartijen.

Toch lag deze ommekeer wel voor de hand. Vooreerst kwam de nieuwe positie NA die van de Duitse sociaaldemocratie. Overigens was de LP nooit revolutionair geweest en had zij dat ook nooit over zichzelf beweerd; zij had nooit het marxisme onderschreven; zij had zichzelf nooit uitdrukkelijk een socialistische partij genoemd. Feitelijk was Labour niet veel meer geweest dan een soort linkervleugel van de Liberale Partij. De LP was niet een organisatie van individuele leden; zij was een conglomeraat van verschillende formaties. Het gros van de troepen werd gevormd door de VAKBONDEN: van de 1.600.000 leden waren er 1.570.000 lid van de 172 aangesloten TRADE UNIONS.

Lange tijd waren vele van deze vakbonden op politiek plan intiem met de Liberale Partij verbonden gebleven. Het verschijnsel van de “liblabs” nam maar een einde na de aansluiting van de mijnwerkersvakbond bij de LP in 1909.

Nog in de verkiezingen van 1910 waren haast alle Labourzetels bekomen op grond van zekere kiesafspraken mept de Liberalen. Sommige Labourmandatarissen verborgen geenszins hun afkeer voor het socialisme. Overigens werd de liberale regering in het Parlement systematisch gesteund door de Labour-groep: om de conservatieven van de macht verwijderd te houden, om het Hogerhuis uit te schakelen, om de Osborne-uitspraak ongedaan te maken.

De vakbonden (leiding EN basis) beschouwden het Britse kapitalisme als een solide gevestigde macht in de wereld, als een systeem dat niet in vraag gesteld werd, als een onomstootbaar gegeven dat moest aanvaard worden. Het kwam er alleen op aan binnen dit systeem zekere verbeteringen voor de arbeidersklasse te bevechten; de politiek van Labour werd in functie daarvan gezien. Behalve voor deze directe belangenstrijd werd van syndicale zijde weinig belangstelling betoond; socialistische theorieën waren wel de laatste van hun bekommernissen.

In 1914 stond ook in Engeland het gros van de arbeidersklasse politiek en ideologisch te weinig “apart” om niet met het geheel van de bevolking in de maalstroom meegesleurd te worden. Dat wordt bewezen door de talrijke arbeiders, die zich als vrijwilligers (dienstplicht bestond niet) voor het leger aanmeldden. In 1914 trok men – in Engeland zoals elders – zingend en juichend, in wilde opwinding, naar de oorlog. Basis en leiding van de arbeidersklasse waren in eenklank.

* * *

Buiten de massa gesyndikeerden telde de LP nog ruim 30.000 leden, die tot verschillende socialistische groeperingen behoorden. De voornaamste twee waren de FABIAN SOCIETY en de INDEPENDENT LABOUR PARTY (ILP).

De FABIAN SOCIETY,[36] een in hoofdzaak Londense groep, had in 1914 2500 leden, meestal intellectuelen. De Fabians stelden wel het collectivistisch perspectief op lange termijn, maar overigens waren zij van bij de aanvang zuiver reformistisch georiënteerd. Velen onder hen hadden zich trouwens altijd voor het Britse imperialisme uitgesproken. Hun stellingneming voor de oorlogsvoering was niets nieuws, niets verwonderlijks, lag eigenlijk in de verlengenis van de tot hiertoe gevolgde lijn.

De INDEPENDENT LABOUR PARTY,[37] een organisatie van ongeveer 25.000 leden, omvatte het politiek meest bewuste en meest actieve deel van de LP. Terwijl de LP eigenlijk maar alleen tijdens de kiescampagne in de massa bedrijvig was, voerde de ILP bestendig propaganda. Zij hechtte belang aan het socialistische einddoel, spande zich in om socialistische militanten te vormen en socialistische ideeën te verspreiden. De leidende elementen van de ILP hadden ook de leidende posities in de LP. Het volstaat de namen KEIR HARDIE, RAMSAY MACDONALD en PHILIP SNOWDEN te noemen, om dat duidelijk te maken. Keir Hardie,[38] de enige Engelsman die met Bebel, Jaurès, Vandervelde en V. Adler tot de tenoren van de Tweede Internationale behoorde, had zich steeds ingespannen om de stelling van de algemene staking tegen de oorlog door de Internationale te doen aanvaarden.
Hardie was een radicaal agitator, voerde de klassenstrijd (op morele, niet op marxistische grondslag), was reformist (in deze zin: voorstander ENKEL van hervormingen), maar geen princieploos opportunist. Ook na het uitbreken van de oorlog bleef hij vasthouden aan de antimilitaristische positie.
Ook MacDonald en Snowden deden dat, maar op een eerder dubbelzinnige wijze. Beiden waren – de eerste in meerdere, de tweede in mindere mate – rechtse opportunisten.

Bij het uitbreken van de oorlog sprak de ILP zich tegen de ondersteuning van de regeringspolitiek uit. Dat werd klaar gesteld in het manifest op 13 augustus door de Nationale Raad van de ILP uitgegeven: verantwoordelijk voor de oorlog zijn de regeringen van beide kampen; wij beschouwen de arbeiders van Duitsland als kameraden en broeders; boven het kanongebulder uit betuigen wij de Duitse socialisten onze sympathie; zij hebben zich – zoals wij – voor goede betrekkingen tussen de staten ingespannen; zij zijn niet onze vijanden maar trouwe vrienden...
Wel verbazingwekkend, dit document: eerder uitdrukking van evangelische geweldloosheid, dan van politiek bewustzijn.

De ILP is gedurende geheel de oorlog op deze stelling gebleven. Maar daarmee verloor ze op slag haar leidende posities in de LP. De vervanging van MacDonald door Henderson was geen alleenstaand feit. Ook uit de andere leidende posten werden de ILP-elementen verwijderd. Tot een breuk echter is het – ondanks het diepe meningsverschil – nooit gekomen. De ILP bleef met haar eigen positie apart staan, tamelijk geïsoleerd, maar ze bleef een samenstellend deel van de LP. A. Henderson en zijn collega’s deden geen poging om de ILP uit te drijven. Een klimaat van verdraagzaamheid tussen de verschillende tendensen behoorde tot de traditie van de beweging in Engeland.

Bovendien was het de bekommernis van allen de eenheid van de partij te behouden om na de oorlog over een instrument te kunnen beschikken, waarmee politieke macht kon veroverd worden.
Ten slotte bood het afwijkende optreden van een kleine groep ruimere aanpassingsmogelijkheden, in geval zich een radicale ommekeer aan de basis zou voordoen.
Harerzijds spande ook de ILP zich in om een breuk te vermijden: ze trad weinig militant op met haar antioorlogspositie. Ze vergenoegde er zich mee afzijdig te blijven, ze bevestigde wel haar mening, maar vocht niet om haar standpunt te doen zegevieren, ze vermeed alle agressiviteit tegen de oorlog ondersteunende leiding van de LP. Keir Hardie had wellicht een meer militante houding voorgestaan, maar hij overleed in 1915. MacDonald en Snowden waren er niet op gesteld om de zaken op de spits te drijven.

Buiten de Labour Party was er nog een eerder beperkte groep werkzaam, de BRITISH SOCIALIST PARTY (BSP),[39] die in 1914 ongeveer 14.000 leden telde en eveneens aangesloten was bij de Tweede Internationale. Alhoewel de BSP zich uitdrukkelijk op het marxisme beriep, toch sprak haar Uitvoerend Comité, onder invloed van HYNDMAN, zich voor ondersteuning van de oorlog uit. Daarover was veel ontstemming aan de basis en die ontstemming zou bestendig toenemen.

* * *

Op 24 augustus 1914 besloten vakbonden en LP zich in te spannen om in de industrie vreedzame samenwerking tussen patroons en arbeiders te bewerkstelligen; “industrial truce” was het ordewoord: geen klassenstrijd, geen eisenbewegingen meer, het komt er alleen op aan de arbeiders maximaal als productiefactor voor de oorlogsinspanning in te schakelen. Vermits er in Groot-Brittannië geen dienstplicht was, besloot de LP op 29 augustus de vrijwillige rekrutering actief aan te moedigen.
In februari 1915 namen LP, ILP, de Fabians en ook BSP deel aan een conferentie te Londen van socialistische organisaties uit de Geallieerde landen. Vastgesteld werd dat de oorlog “het verschrikkelijk resultaat was van de contradicties die de kapitalistische maatschappij verscheuren, alsmede van de politiek van koloniale overheersing en agressief imperialisme.” Maar “een overwinning van het Duitse imperialisme zou de vernietiging van de democratie in Europa betekenen.” Met stellingnames van die aard had het geen zin de LP buiten de regering te houden. In mei 1915 werd de uitsluitend liberale regering van ASQUITH tot een nationale regering omgevormd. Zij omvatte: 12 Liberalen, 8 Conservatieven, en één vertegenwoordiger van Labour, Arthur Henderson.

De oorlog, de patriottische roes en de syndicale inschikkelijkheid werden al direct door het patronaat aangegrepen om de uitbuiting te verscherpen. Op alle gebieden waar schaarste optrad, kwamen profiteurs en woekeraars opduiken. De levensduurte nam aanzienlijk toe. Vermits de politieke en syndicale leiding van de arbeidersklasse volledig in het oorlogsbedrijf van de bourgeoisie geïntegreerd waren, moest het verzet uitsluitend van de basis komen en zich tegen de leiding opstellen.

Dat begon in februari 1915 aan de CLYDE in Schotland, bij de metaalarbeiders, die eigenlijk op geen enkel moment aan de oorlogsroes deelachtig waren geweest en die onder invloed stonden van agitators als McLEAN, GALLACHER, McMANUS, MUIR en KIRKWOOD.[40] Het begon om een loongeschil: de arbeiders eisten een toeslag van 2 pence en het voorstel van de vakbondsleiding om zich met 3/4 penny tevreden te stellen werd met 8.927 stemmen tegen 892 verworpen. Haast tienduizend metaalarbeiders legden het werk neer. De staking duurde twee weken en liep uit op een compromis: 1 penny of 10 %.

De Clyde-beweging was een “wilde” staking, met overigens een politieke inslag. Bovendien waren niet enkel de regering en het patronaat, maar ook de syndicale leiding erg verontrust geraakt door het optreden in deze staking van de zogenaamde SHOP STEWARDS (werkhuisafgevaardigden). Dat was iets nieuws. De naam zelf was al langer in gebruik, maar tot hiertoe waren de Shop Stewards eerder afgevaardigden van de vakbond met als opdracht de Trade Union in het bedrijf te propageren, bijdragen te innen, soms enige delegatie bij het patronaat waar te nemen voor detail aangelegenheden.

Het nieuwe in de Clyde-beweging, en bij gelijkaardige strijden weldra op meerdere plaatsen, was dat het hier ging over Shop Stewards die niet door de vakbond, maar door de arbeiders van het bedrijf aangesteld werden, los, onafhankelijk van en eerder in oppositie met de vakbondsleiding. In principe betrof het een revolutionair verschijnsel; vele Shop Stewards waren trouwens revolutionair ingesteld.

De vakbondsleiding vreesde haar greep op de arbeidersmassa’s te verliezen en zocht naar een middel om verdere bewegingen aan banden te leggen. Daarom sloot zij in maart 1915 met de regering het “Treasury agreement” af.
Het akkoord BETROF DE OORLOGSINDUSTRIEEN en voorzag: – 1) gedwongen arbitrage, d.i. de verbintenis voor beide partijen de uitspraak van een arbitrage te aanvaarden; praktisch kwam dat neer op verzaking van het recht op staking; – 2) opschorting van zekere gewoonterechtelijke syndicale macht inzake tewerkstelling: de Trade Unions stonden erop dat geschoolde arbeid ENKEL door geschoolde arbeiders mocht verricht worden; om in het tekort aan arbeidskrachten te voorzien werd bepaald dat van nu af ook ongeschoolde arbeiders mochten ingezet worden (oudere werkers en vrouwen, niet voor legerdienst in aanmerking komend); – 3) de regering waarborgde dat de winsten van de oorlogsindustrie zouden beperkt blijven. Onnodig te zeggen dat van deze belofte niets terecht kwam.
De schikkingen van het Treasury agreement werden op 2 juli in een wet, de “munitions act”, vastgelegd. Tevens werd daardoor bepaald dat een arbeider een bedrijf niet zonder instemming van zijn patroon mocht verlaten. Op de toepassing van al deze regels zou worden toegezien door de plaatselijke tribunalen.

Maar ondanks die wet kwam het kort daarop bij een 200.000 mijnwerkers van Zuid-Wales tot een staking om loon. De regering haastte zich om concessies te doen, ze moest wel. Een verder effect van de strijd in Zuid-Wales was de voorzichtiger en meer verzoenende houding van de regering en de patroons in de volgende maanden. Ze waren ervoor beducht dat de vakbondsleiders hun gezag volledig zouden verliezen. Er waren ernstige redenen om dat te vrezen. Inderdaad, de beweging van de Shop Stewards nam uitbreiding. In meerdere bedrijven werden “Shop Stewards’ Committees” gevormd.
Aan de Clyde werd reeds een hogere trap gebouwd met de vorming van een lokaal “Workers’ Committee”, samengesteld uit afgevaardigden van een reeks bedrijven aan de Clyde. Dit comité voerde, onder voorzitterschap van William Gallacher, een dynamische strijd tegen de “munitions act” en voor de instelling van arbeiderscontrole.

Tegen het einde van 1915 werd de regering geconfronteerd met een dramatische situatie. Terwijl eensdeels de geestdrift voor het voluntariaat sinds lang voorbij was, werden anderdeels de vrijwilligers op de slagvelden in zulk snel tempo “verbruikt”, dat de regering het moment zag naderen, waarop de dienstplicht niet langer kon ontweken worden. Enige verstandhouding met de beweging was dus wel hoogst wenselijk. Daarom begaven Lloyd George en Henderson zich naar de Clyde. Zij hoopten de Shop Stewards te kunnen overreden, maar ze werden op spot en protest onthaald; de ontmoeting eindigde in tumult. Nu besloot de regering het met brutale repressie te winnen. Het blad “Forward”, dat verslag had uitgebracht over het onthaal van de ministers, werd verboden. McLean, die een campagne voerde tegen de komende invoering van de dienstplicht, werd tot 3 jaar veroordeeld. James Maxton, een leider van de ILP, werd eveneens gevangen genomen. “The Worker”, het blad van het Clyde Workers’ Committee, mocht niet meer verschijnen, de drukker kreeg 3 maanden, de redacteurs Muir en Gallacher liepen een veroordeling van 12 maanden op.
Uit protest tegen deze repressie gingen de metaalbewerkers van de Clyde opnieuw in staking. Maar acht van de meest leidende figuren werden uit het gewest gedeporteerd. Beroofd van hun leiding, hernamen de arbeiders het werk. Aan de Clyde had de beweging een zware slag gekregen.
Maar de onrust verspreidde zich naar elders, naar Londen en Sheffield en andere industriecentra. Overal werden “Workers’ Committees” gevormd en stappen werden ondernomen om de beweging landelijk te centraliseren in een NATIONAL SHOP STEWARDS AND WORKERS’ COMMITTEE.

* * *

In de schoot van de BSP won de antioorlogsstemming bestendig veld. FAIRCHILD werd aangeduid om de BSP te vertegenwoordigen op de conferentie van Zimmerwald in september 1915. Maar de regering weigerde hem (evenals aan BRUCE GLASIER van de ILP) een paspoort.

Uit de Zimmerwald-conferentie was een “Internationale socialistische commissie” ontstaan. In december 1915 besloot het bestuur van de BSP met 5 tegen 4 de mening van de afdelingen in te winnen over aansluiting bij de Zimmerwaldcommissie. Een zeer aanzienlijke meerderheid sprak zich uit voor die toetreding. Begin 1916, op de jaarconferentie van Salford, werd de chauvinistische leiding afgesteld.

De BSP bevestigde haar antioorlogspositie. Tevens vroeg ze – om de arbeidersbeweging gemakkelijker te kunnen bereiken – aansluiting bij de Labour Party.
HYNDMAN, die heftig anti-Duits en woest oorlogsgezind was, scheurde zich met een kleine groep af van de BSP en vormde de NATIONAL SOCIALIST PARTY.

De radicalisatie in de BSP hing samen met de invoering – in maart 1916 – van de dienstplicht (eerst enkel voor ongehuwden...). Naarmate het verzet daartegen toenam, werden ook de noodwetten (Defence of the Realm Acts) harder toegepast: pacifistische propaganda,- mondeling of door manifesten, boeken of brochuren, werd verboden; het recht op vergadering werd niet langer geëerbiedigd; huiszoekingen werden talrijk, provocateurs en aanbrengers werden ingezet. In hechtenis nemen kon zonder proces geschieden; de “habeas corpus” werd in feite weer eens buiten werking gesteld. Duizenden dienstweigeraars, leden van de “no conscription fellowship”, kwamen in werkkampen terecht. Dienstplicht werd een middel om strijdvaardige voormannen van de arbeidersbeweging te intimideren en uit te schakelen. De arbeidersbeweging werd “uitgekamd” door militanten voor het front op te roepen.

Hoogtepunt van het verzet in 1916 was de PAASOPSTAND TE DUBLIN, tegelijkertijd een protest tegen de oorlog, een beweging met socialistisch revolutionaire stromingen en vooral een strijd voor nationale bevrijding van Ierland.
De vloot en een leger van 60.000 soldaten werden tegen de opstandelingen ingezet en de revolte werd verpletterd. Vijftien leiders werden geëxecuteerd. Een van hen was de marxistische revolutionair JAMES CONNOLLY: zwaar gekwetst als hij was, werd hij, op een stoel gezeten, gefusilleerd.

Einde 1916 kwam er een regeringswisseling in Engeland. LLOYD GEORGE slaagde erin Asquith ten val te brengen en in zijn plaats te treden aan het hoofd van een nieuwe combinatie van nationale regering: 15 Conservatieven, 13 Liberalen en 3 Labour. Het Labour-aandeel werd dus iets uitgebreider. Lloyd George vormde een “WAR CABINET” van vijf leden, waartoe A. Henderson behoorde.

* * *

Het jaar 1917 bracht grote spanningen. De verliezen door de Duitse onderzeeoorlog sinds februari 1916 toegebracht, waren verschrikkelijk; de schaarste werd bestendig erger, de prijzen bleven stijgen. De afslachting op de fronten was eindeloos en massaal. Te Passendale slaagden de Engelsen erin 8 kilometer op te rukken, maar dat kostte hen meer dan 300.000 doden en gewonden. Dat de weerzin tegen de oorlog groeiende was, werd bewezen door het enorme succes in deze dagen van het linkse weekblad “The Herald” van GEORGE LANSBURY. De regering durfde deze publicatie niet verbieden.

Die linkse stroming kwam op het jaarcongres van de LP in januari 1917 slechts zeer zwak tot uitdrukking. Een resolutie, waarin aangedrongen werd op onmiddellijke vredesonderhandelingen, werd met 1.697.000 stemmen tegen 302.000 afgewezen. De deelneming aan de regering werd met 1.849.000 stemmen tegen 307.000 bekrachtigd. Een resolutie die erop aandrong dat het een vrede zonder annexaties zou worden en die de samenroeping van het Internationaal Socialistisch Bureau vroeg, werd met 1.498.000 tegen 696.000 verworpen.
Wel moet men bij de beoordeling van deze cijfers de wijze van stemmen op een LP-congres in acht nemen. Iedere afvaardiging had daar zoveel stemmen als het aantal leden van zijn organisatie en de mening van de minderheid in die organisatie kwam niet aan bod.
Zo bracht de afvaardiging van de metaalarbeiders 340.000 stemmen aan de zijde van de meerderheid uit, terwijl haast de helft van de leden zich in tegenovergestelde zin had uitgesproken. Ook het voorbeeld van de mijnwerkers was frappant: in de organisatie hadden 320.000 zich rechts, 270.000 zich meer links uitgesproken; op het congres werden dat 590.000 stemmen voor rechts.

De eerste Russische Revolutie had een formidabele weerklank in Engeland; er werd massaal en geestdriftig gemanifesteerd. Als de regering dan ook nog de inschakeling van ongeschoolde (meestal vrouwelijke) arbeidskrachten tot ALLE takken van de nijverheid uitbreidde,[41] werd de reactie zeer fel. In mei ging een zware stakingsgolf over Engeland: in Sheffield waren er 10.000 stakers, in Coventry 30.000, in Lancashire 60.000, in Londen was er algemene staking.[42] 

De beweging van de Shop Stewards maakte opnieuw vorderingen. De idee groeide om ware ASR naar Russisch model op te richten, d.i. raden die zich tot reële machtsorganen zouden ontwikkelen. Op een nationale conferentie in juni te Leeds door de ILP en de BSP georganiseerd, en waarop de Workers’ Committees ruim vertegenwoordigd waren, was er veel sprake over arbeidersraden in de zin van “sovjets”.
De regering weigerde te onderhandelen en 8 Shop Stewards werden aangehouden. De vakbondsleiding van de metaalbewerkers, die tot hiertoe afzijdig gebleven was, achtte nu het moment gekomen om als bemiddelaar op te treden. Zij slaagde erin de 8 vrij te krijgen en het werk te doen hervatten. Door verdere onderhandelingen bekwam zij dat de bepalingen omtrent de ongeschoolde arbeid niet toegepast werden, terwijl ook nog een loontoeslag verworven werd. Zo werd nogmaals de algemene regel bevestigd dat enkele tijdig gedane concessies vanwege de machthebbers volstaan om het gezag van de reformistische leiding te herstellen. Daartoe zijn niet eens ruime toegevingen noodzakelijk.[43] 

Eenmaal het gezag van de reformisten in de beweging hersteld, hoefde Lloyd George zich ook om de reformisten niet langer te generen. Dat werd bewezen door het Henderson-incident van augustus. Henderson was – evenals andere socialistische voormannen uit het Geallieerde kamp – in opdracht van de regering naar Rusland gegaan om de Voorlopige Regering aldaar aan te sporen tot voortzetting van de oorlog in bondgenootschap met de Westerse Geallieerden. De Voorlopige Regering was daartoe wel bereid, maar zij drong er tevens op aan dat de conferentie van de socialistische partijen te Stockholm zou doorgaan. Henderson was het hiermee eens, Lloyd George had zijn akkoord betuigd en een partijconferentie van de LP stemde op 10 augustus in met deelneming aan de Stockholm-conferentie. Ondertussen was Lloyd George echter van mening veranderd. Hij convoceerde Henderson voor een zitting van het War Cabinet. Erger nog, Henderson moest buiten wachten, terwijl de andere leden van het War Cabinet zijn gedrag bespraken. Eindelijk verzocht om binnen te komen, moest Henderson zich harde verwijten vanwege Lloyd George laten welgevallen. Daarmee was de maat vol en Henderson nam ontslag. Maar Labour vond dat nog steeds geen voldoende reden om de regering te verlaten.

G.N. BARNES trad als officieel vertegenwoordiger van de LP in de plaats van Henderson.

De tweede Russische Revolutie werd door de Engelse arbeidersklasse met wilde vreugde onthaald. De LP hield daar rekening mee. Haar jaarlijkse conferentie van januari 1918 werd namens de sovjetregering door LITVINOV toegesproken. Er was veel bijval. Maar MacDonald en Henderson zorgden ervoor dat het congres de eis van directe vredesonderhandelingen afwees en zich met de Geallieerde oorlogsdoeleinden solidair verklaarde.

Naarmate het jaar 1918 vorderde, namen de stakingen en de manifestaties tegen de voortzetting van de oorlog toe, werd de onrust in Engeland dieper, deden zich meer gevallen van muiterij voor, bij de matrozen, in het leger en zelfs bij de politie. De meeste voormannen van Labour voerden een zwenking door. Om hun krediet bij de massa’s niet te verliezen, namen ze geleidelijk aan duidelijker afstand van Lloyd Georges politiek. In plaats van “oorlog tot de complete capitulatie van Duitsland” kwam “de noodzaak van vredesonderhandelingen.”

In november 1918 nam Labour een door SIDNEY WEBB opgesteld programma aan: LABOUR AND THE NEW SOCIAL ORDER. Voor de eerste maal schaarde Labour zich achter een uitgesproken socialistisch programma. Hierin werd inderdaad het perspectief van een genationaliseerde industrie gesteld; de meerwaarde die uit de economische activiteit ontstond, moest ter beschikking van de gemeenschap komen.
Aansluitend bij zekere ideeën van het GUILD SOCIALISM[44] werd de noodzaak beklemtoond om de bureaucratisering van de economie te vermijden: daartoe werden decentralisatie van het bedrijfsleven en democratisering door arbeiderscontrole en -inspraak vooropgesteld. Maar in feite was dat programma vrijblijvend. Het gaf slechts een perspectief op lange termijn aan. De verwezenlijking ervan werd reformistisch gezien, puur als resultaat van parlementaire activiteit verwacht. In de geest van Labour betekende parlementarisme + algemeen stemrecht een volkomen democratie. Buiten het parlement oordeelde men propaganda voor ideeën wel toegelaten. Maar ACTIES van de arbeidersklasse, die tot doel hebben regering en parlement onder pressie te zetten, te dwingen, werden eigenlijk als inbreuken op de democratie beschouwd.
De theorie van Labour onderscheidde zich in geen enkel opzicht van de doorsnee-ideologie van de doorsnee-Engelsman. Labour bleef een links liberalisme.

_______________
[36] Over het verleden van FABIAN SOCIETY, cfr. deel 1 van dit werk.
[37] Omtrent ILP, cfr. deel 1 van dit werk.
[38] Voor KEIR HARDIE, cfr. deel 1 van dit werk.
[39] De in 1884 door Hyndman gestichte SOCIAL DEMOCRATIC FEDERATION, waarvan zich na 1900 een paar groepen afgesplitst hadden, nam in 1911 de naam BRITISH SOCIALIST PARTY (BSP) aan.
[40] John MacLean en William Gallacher waren marxistische revolutionairen, die tot de BSP behoorden en een zeer intense propaganda voerden in de Schotse industriecentra. Arthur McManus, J.W. Muir en David Kirkwood behoorden tot de kleine – maar op bepaalde momenten zeer invloedrijke – SOCIALIST LABOUR PARTY van Schotland. Ook zij waren propagandisten en agitatoren van formaat.
[41] Tot dan mocht dat enkel in de oorlogsindustrie.
[42] Aan de Clyde bleef men ditmaal doorwerken.
[43] ‘Concessies vanwege de machthebbers’ kunnen heel dikwijls hierin bestaan DAT AGRESSIEVE MAATREGELEN TERUG INGETROKKEN WORDEN. Zodat, over de hele lijn genomen, er zelfs geen concessie is.
[44] GUILD SOCIALISM, een haast vergeten en in vele opzichten achterhaalde Engelse socialistische theorie, die tussen 1910 en 1920 enige invloed had. Het uitgangspunt was een zeer reële bekommernis: wat te doen om in het socialisme (staatsbeheer en nationale planning) de bureaucratisering te verhinderen? Gesteld werd: zoveel als mogelijk decentralisatie + “industrial democracy”, d.i. langs de directe arbeiderscontrole en -inspraak naar “selfgovernment”. Moderner uitgedrukt: een zekere mate van zelfbeheer (autogestion) wordt voorgestaan als correctief op de bureaucratische tendensen, die onvermijdelijk aan een uitsluitend centralistische structuur verbonden zijn. Het “Guild Socialism” stelde dat socialisme niet alleen de zeggenschap van de arbeidersklasse ALS KLASSE, maar ook de inspraak van de arbeiders ALS INDIVIDUEN moet vestigen.
“Guild Socialism” sloot ook aan bij een traditie, die naar het midden van de 19de eeuw terugging en ondernam pogingen om productiecoöperatieven op te richten te midden van de kapitalistische economie, o.a. na de Eerste Wereldoorlog: voor huizenbouw, machinebouw, kledingconfectie,... Deze ondernemingen gingen bij de crisis van 1921 failliet.

Hoofdstuk 7 / dl.2-I - De integratie van de BWP

Dat de Belgische Werkliedenpartij – basis en leiding – vanaf het eerste oorlogsuur meegesleept werd in de patriottische roes, lag voor de hand. De BWP was grondig reformistisch en de Duitse schending van de Belgische neutraliteit was een geval van gekarakteriseerde agressie.
Op zichzelf genomen bevond België zich in staat van zelfverdediging.[45] Er is in de BWP dan ook niet de minste aarzeling geweest. De eensgezindheid om de oorlogskredieten goed te keuren en om zich achter de nationale verdediging te scharen, was totaal. De instemming was zonder voorbehoud. Deze houding impliceerde dat de BWP de GODSVREDE aanvaardde, d.i. de klassenstrijd opschortte, de samenwerking van de arbeidersklasse met de Belgische bourgeoisie voorstond.

België – dat kon ook niet anders – vormde front met de Geallieerden. Het maakte derhalve deel uit van een imperialistisch blok. Door zich op te stellen achter het vaandel van de Belgische bourgeoisie, schaarde de BWP zich tevens achter de vaandels van de Engelse, de Franse en de tsaristische regeringen.

Tijdens de parlementaire zitting van 4 augustus werd EM. VANDERVELDE, voorzitter van de BWP en voorzitter van de Internationale, tot MINISTER VAN STATE uitgeroepen. Hoe diep het “sociaalchauvinisme” greep, daarvan getuigde het feit dat L. de Brouckère en H. de Man, woordvoerders van de “marxistische kritiek” op de BWP, zich als oorlogsvrijwilligers meldden.[46] Zo was het in de eerste uren, zo is het gedurende geheel de oorlog gebleven. Er ontwikkelde zich in de BWP op geen enkel moment een aanzienlijke “minderheid”, zoals dat bijvoorbeeld in Duitsland en Frankrijk wel het geval was.

De Belgische situatie werd, ingevolge de oorlog, eerder ingewikkeld. De koning en de regering bevonden zich achter het front van de IJzer. Koning Albert verbleef in De Panne. De regering DE BROQUEVILLE vestigde zich nabij Le Havre en regeerde zonder parlement bij middel van decreten. Inderdaad, van de 186 volksvertegenwoordigers waren er 140 in de bezette gebieden gebleven. De regering van Le Havre kon derhalve geen geldig aantal mandatarissen in vergadering samenbrengen.

Ingevolge de afschuwelijke Duitse moordpartijen van de eerste oorlogsdagen (o.a. te Aarschot, Andenne, Tamines, Dinant, Leuven,...) waren vele honderdduizenden inwoners op de vlucht geslagen. Velen keerden weer, maar ongeveer een 500.000 Belgen verbleven tijdens de oorlog in het buitenland.

Het bezette België was verdeeld in twee gewesten: 1) het ETAPPENGEBIED dat bij het front aansloot en waartoe behoorden: Oost- en West-Vlaanderen, plus ongeveer de helft van Henegouwen en het zuiden van Luxemburg; 2) het GENERAAL-GOUVERNEMENT, dat de rest van het land omvatte. Bezet België werd bestuurd door militairen van de Junkerskaste.[47] De bestaande administratieve instellingen, zelfs de meeste ministeriële departementen bleven functioneren, maar onder Duitse controle. In het “etappengebied”, dat niet zonder speciale pas mocht betreden of verlaten worden, heerste een heel strikte staat van beleg.

Begrijpelijk dat de BWP-organisatie door deze omstandigheden snel en zwaar getroffen werd. Vandervelde volgde de regering in Le Havre. De Brouckère en De Man brachten een deel van de oorlog aan het front door. C. Huysmans zou zich later (einde 1915) te Den Haag vestigen. Terwagne en Pièrard verbleven in Nederland. Eeckeleers week uit naar Engeland. Destrée verbleef in Engeland, Italië, Frankrijk,... In het bezette België bleef de Algemene Raad de leiding van de BWP waarnemen. Maar de verbindingen in het land waren moeilijk. Anseele bijvoorbeeld, die in Gent (dus in het etappengebied) woonde, nam meestal geen deel aan de zittingen van de Algemene Raad. Ook uit andere gewesten kwamen meerdere leden doorgaans niet opdagen. In feite vormde een groep vooraanstaanden uit het Brusselse de kern van het partijbestuur.
De Algemene Raad had Vandervelde opdracht gegeven de BWP naar buiten uit te vertegenwoordigen. Maar de verbindingen waren zeer sporadisch.

* * *

België geraakte door de oorlogsgebeurtenissen economisch geblokkeerd. Alle toevoer van voedsel en grondstoffen werd afgesneden. Inzake voedsel werd achteraf enige mildering vanwege de Geallieerden bekomen, maar de voorziening van grondstoffen bleef uitgesloten. Bovendien werden enorme stocks door de bezetter opgeëist.
Vanaf midden 1917 begon hij ook de economische uitrusting zelf weg te slepen: honderden fabrieken werden ontmanteld, duizenden machines werden overgebracht naar Duitsland.
De werkloosheid was massaal, sinds 1915 ruim 600.000 man of de helft van de industriearbeiders.

Sinds midden 1915 ondernam de Duitse regering pogingen om de hand te leggen op de Belgische arbeidskrachten. Eerst door middel van propaganda voor vrijwillige arbeid in Duitsland. Maar dat leverde niet veel op en vanaf oktober 1916 begon de deportatie voor gedwongen arbeid. Het protest hiertegen was zo heftig dat de Duitse regering vanaf maart 1917 haar opeisingen begon te milderen, behalve in de etappengebieden, waar ongeveer 60.000 arbeiders ingezet bleven, niet voor economische bedrijvigheid in Duitsland, maar voor direct militaire werken aan het front.

Vanzelfsprekend werd de bezetter algemeen gehaat. Vanzelfsprekend was er censuur en onvrijheid. Toch kon het toenmalige optreden van de Duitsers niet vergeleken worden met de nazibezetting van de Tweede Wereldoorlog. Er was niet die “totalitaire” politieke onderdrukking van de tweede bezetting.
Er was nog een – zij het zeer relatieve – vrijheid. De BWP kon officieel blijven voortbestaan. De vergaderingen van de Algemene Raad waren niet clandestien. Een algemeen partijcongres was echter niet toegelaten.

Openlijk protest en verzet was mogelijk en werd gemanifesteerd: door Kardinaal Mercier en de bisschoppen, door volksvertegenwoordigers en senatoren, door magistraten, door burgemeesters, schepenen en gemeenteraden, door professoren.
Dit protest was niet altijd zonder gevaar: burgemeester Max van Brussel, de professoren Pirenne en Fredericq van Gent, tientallen anderen werden aangehouden en geïnterneerd. Zij werden echter niet doodgemarteld zoals onder de nazibezetting.

Klaarblijkelijk hielden de gevestigde Belgische machten niet van een massaal ondergronds en georganiseerd VOLKSVERZET.[48] Maar onvermijdelijk ontwikkelde zich toch clandestiene oppositie. Jonge lieden trotseerden de uiterst gevaarlijke overgang langs de Nederlandse grens[49] om zich op het IJzerfront in te zetten. Vlugschriften tegen deportatie en een tamelijk uitgebreide sluikpers verschenen (belangrijkste: ‘La Libre Belgique’, minder regelmatig: ‘La Patrie’, ‘L’Ame Belge’, ‘De Patriot’, ‘De Vlaamsche Leeuw’, e.a.). Het verdient aandacht dat het anti-Duitse verzet uitsluitend patriottisch was, zich ideologisch uitdrukkelijk binnen de gevestigde maatschappelijke en politieke verhoudingen bewoog; de oorlog was slechts een tragische parenthesis, de terugkeer van de vroegere verhoudingen stond buiten betwisting. Het verzet was conservatief.

Ook de oude Belgische verfransingspolitiek van het Vlaamse land hoopte men, na de oorlog, onverminderd en ongehinderd te kunnen hervatten. “La Belgique de l’avenir sera latine ou ne sera pas.” Deze woorden van Kardinaal Mercier drukten de mening uit van al wat in België tot de traditionele machten behoorde.

Een reactie daarop was het VLAAMSE ACTIVISME: de vernederlandsing van de Gentse Hogeschool (oktober 1916), de oprichting door eigen partijgangers – op een “landdag” te Brussel – van de RAAD VAN VLAANDEREN (4 februari 1917), de instelling van de bestuurlijke scheiding (21 maart 1917), de proclamatie van Vlaanderens onafhankelijkheid (18 januari 1918)...
Vanzelfsprekend beoogde het Duitse imperialisme met het activisme een instrument van collaboratie. Het activisme WAS collaboratie, maar dan heel sterk door eigen – Vlaamse – doeleinden gemotiveerd. Meer dan een kleine minderheid van het Vlaamse volk vertegenwoordigde het activisme niet. Maar de voorstelling alsof het hier slechts een handvol meelopers betrof, is onjuist. Het activisme WAS EEN BEWEGING, zij het in hoofdzaak een beweging van leraren, onderwijzers, ambtenaren, literatoren, journalisten, advocaten, dokters, ... kortom, wat toendertijd tot de intellectuele middenstand kon gerekend worden. Er waren veel schakeringen in het activisme.[50] Maar de meeste aanhangers waren nationalistische dwepers, erg conservatief op sociaal plan.

* * *

Hoe vaderlandslievend de BWP ook was, zij behoorde zozeer tot het geestelijk klimaat van de gevestigde machten, dat de idee van een zelfstandig volksverzet tegen de vreemde overheerser eenvoudig niet opkwam. In de geest van de socialisten was de strijd tegen de overweldiger alleen denkbaar aan het front, binnen het kader van de Belgische autoriteit van Le Havre. In het bezette gebied bleef de BWP binnen de grenzen van de door de Duitsers opgelegde wettelijkheid. Die grenzen waren het NATIONAAL HULP- EN VOEDINGSCOMITE. Het NHVC was tot stand gekomen op initiatief van ERNEST SOLVAY en EM. FRANCQUI, twee exponenten van het Belgisch grootkapitaal.

Bedoeling was: het lenigen van de nood, bevoorrading van het land, import, voedselbedeling. De bezettende macht had haar instemming betuigd en oefende geen controle of inmenging uit op de werkzaamheden. Aanvankelijk verleenden de SOCIETE GENERALE en de NATIONALE BANK VAN BELGIE hun steun; achteraf werd het werk gefinancierd door de Belgische regering en ook bevoorraad door het HOOVER FONDS.[51] Alhoewel het NHVC een privéinstelling was, werd het in feite een soort overheidsdienst, een regering inzake bevoorrading, ja, een staat in de staat. De leiding was in den beginne hoofdzakelijk in handen van notabelen uit de zakenwereld. Maar al heel vroeg vonden ook de politici in het NHVC een interessant actieterrein om zich als weldoeners van het volk te betuigen.

Eveneens de socialisten begrepen direct dat “het comité” hét middel was om aan populariteit te winnen en om een massabasis voor na de oorlog te verwerven. De BWP zette er dan ook alles op om in de administratie en de comités van het NHVC aanwezig te zijn en zijn deel te krijgen. Daartoe moesten niet weinige katholieke en liberale weerstanden overwonnen worden. Maar in dat soort ellebogengevecht is de BWP ten allen tijde hardnekkig geweest. Het ging hier niet om principiële of politieke problemen; het ging om verovering van posities en posten voor de partijgenoten.
Voor het overige verliep de samenwerking harmonisch. Dankzij deze activiteit konden vakbonden, mutualiteiten en coöperatieven van de ondergang gered worden: zij werden ingeschakeld in het uitgebreide raderwerk van het NHVC. De collaboratie in het “nationaal comité” werd een factor tot verdere integratie van de BWP in het establishment.

* * *

Hetzelfde integratieproces deed zich voor achter het front, te Le Havre. Vandervelde behield nadrukkelijk zijn titel van voorzitter van de Socialistische Internationale en wendde het daarmee verbonden prestige aan om niet alleen de Belgische, maar ook de Geallieerde zaak te verdedigen. Op aandringen van regeringsleider de Broqueville richtte Vandervelde een boodschap aan de Russische socialisten om ze aan te sporen deel te nemen aan de oorlog; hij wist hun te vertellen dat zij de strijd tegen het tsarisme moesten stopzetten, dat zij de tsaristische oorlogsinspanningen moesten ondersteunen en dat zij aldus deelnamen aan de strijd voor de democratie in Europa.

Vandervelde maakte ook deel uit – in opdracht van de Belgische regering – van een propagandamissie naar de USA.
Tevens beijverde hij zich om de socialistische partijen van de neutrale landen aan de zijde van de Geallieerden te brengen. Hij deed o.m. pogingen om de neutralistische Italiaanse partij te beïnvloeden. Voor Vandervelde werd de oorlog van de Geallieerden gelijk gesteld aan de strijd “tegen het Pruisisch militarisme”, wat op zijn beurt gelijk gesteld werd aan de strijd “voor de democratie”, in laatste instantie dus: strijd “voor het socialisme.”

Op de conferentie te Londen (14 februari 1915) van de socialistische partijen uit het Geallieerde kamp, was Vanderveldes bekommernis de positie van de INDEPENDENT LABOUR PARTY te discrediteren en de stelling te bekampen alsof het imperialisme over heel de lijn schuld aan de oorlog zou hebben. Niet beide kampen, alleen de Duitse regering en de SPD hadden schuld.

Vandervelde wendde ook zijn prestige aan om, in overleg met Koning Albert, redevoeringen te gaan houden voor de frontsoldaten; die campagne was geen onverdeeld succes en werd snel beëindigd.

Het was ongerijmd een man als Vandervelde buiten de regering te houden. Bovendien was het voortbestaan van een homogeen katholieke regering strijdig met de geest van de godsvrede, die vereist was om de soldaten in de loopgraven te houden.
In januari 1916 werd de “nationale eenheid” bezegeld met de opneming in de regering van twee liberale en één socialistisch minister. Maar de nieuwe regeringsleden kregen geen portefeuille toegewezen. Eerst veel later, in juli 1917, werd Vandervelde aan het hoofd gesteld van het departement van bevoorrading.
Op 1 januari 1918 werd nog een tweede socialist, E. BRUNET, in de regering toegelaten, zij het als minister zonder portefeuille. Toen op 1 juni 1918 het MINISTERIE COOREMAN aantrad, werd alleen Vandervelde in de nieuwe combinatie behouden: hij bleef het secundaire departement van bevoorrading beheren.

De socialisten verwierven dus minder dan de schijn van een stukje macht. Niettemin werd daarmee, te Le Havre tijdens de oorlog, een regeringsformule gevestigd die de weg voorbereidde voor de naoorlogse drieledige kabinetten van “nationale eenheid.” Het integratieproces voltrok zich langs vele kleine wegeltjes.

Als man van de centrumpositie in de BWP hoedde Vandervelde er zich voor zijn stellingname al te sterk chauvinistisch te kleuren. De oratorische trillingen in zijn stem klonken minder intens bij het “vaderlandse” thema en verhevigden als het over “democratie en socialisme” ging.

De meeste andere voormannen waren meer uitgesproken Belgisch-nationalistisch, “patriottard”. Dat gold voor JULES DESTREE, die zich speciaal inzette om de zaak van de Geallieerden in Italië te bepleiten. Hij spande zich in om de Italiaanse socialistische partij voor de oorlog te winnen en steunde Mussolini’s campagne.[52]
Dat gold voor dokter M. TERWAGNE, socialistisch volksvertegenwoordiger van Antwerpen, die in Den Haag het “Office Belge” leidde en daarmee ultrachauvinistische propaganda voerde.
Ongeveer even patriottard van toon waren de artikels die L. PIERARD in Nederland publiceerde. Ook AUG. DE WINNE, secretaris van Vandervelde, ontpopte zich als een puur Belgisch nationalist, die overigens ruim annexionistische plannen voor het naoorlogse vaderland ontwierp (Luxemburg, Elzas-Lorreinen, ...).

* * *

Hét voorbehoud op de overheersende patriottische lijn in de BWP kwam tot uitdrukking rond de pogingen om een internationale conferentie van socialistische partijen te STOCKHOLM samen te roepen. De bedoeling van dit opzet was het herstel van de Tweede Internationale door een ontmoeting, waarop de socialistische partijen VAN DE BEIDE KAMPEN zouden aanwezig zijn, en waarop naar een akkoord over vredesvoorwaarden zou gezocht worden. De formules “vrede door onderhandelingen” en “vrede zonder annexaties en oorlogsschattingen” werden daarbij vooropgesteld.

De grote promotor van deze onderneming was C. HUYSMANS. Sinds begin 1917 spande hij zich onverdroten in om tot een Stockholm-conferentie te komen. Maar hij stuitte op enorm veel tegenstand, niet in het minst bij zijn Belgische partijgenoten. Vandervelde was er radicaal tegen. Hij verwierp iedere samenkomst met de Duitse socialisten. Hij verwierp trouwens vredesonderhandelingen en sprak zich uit voor de voortzetting van de oorlog tot de complete overwinning (jusqu’au bout!) op de Centrale Mogendheden. Zijn standpunt werd volkomen gedeeld door de Algemene Raad in het bezette België. De representativiteit van die Algemene Raad kon wel betwist worden, maar alles wees er op dat de overgrote meerderheid van de socialisten volledig instemde met de houding van Vandervelde.

De Russische Maartrevolutie werd door de BWP-leiding met geestdrift begroet. Daarmee verscheen de tsaristische autocratie niet langer als verdediger van de democratie ... een weinig geloofwaardige formule. De boodschap die op 8 maart 1917 met de handtekeningen van Vandervelde, De Brouckère en Coulon naar het socialistisch comité van Petrograd verstuurd werd, betoogde dat met de revolutie in Rusland de “strijd tegen het imperialisme” (lees: tegen Duitsland) een nieuwe dimensie had aangenomen en deed een oproep tot de Russische arbeiders om de oorlog aan de zijde van de Geallieerden voort te zetten. Maar geruchten drongen door dat de mensjewieken voorstanders van de Stockholm-conferentie waren en dat de Russische soldaten er niets voor voelden om verder te vechten.

Daarom werd in april 1917, feitelijk in opdracht van de Belgische regering, een socialistische missie naar Rusland gestuurd, Vandervelde, De Brouckère en De Man omvattend. Bedoeling – om niet te zeggen opdracht – was Rusland in de oorlog te houden.[53] De reis ging over Stockholm, waar Vandervelde ieder contact vermeed met de aldaar aanwezige vertegenwoordigers van de Duitse sociaaldemocratie. Tijdens het verblijf in Rusland (7 mei – 25 juni) hadden discussies plaats met de mensjewistische leiding en werd een tocht langs het front ondernomen “en prédicateurs de cette Guerre Sainte.”[54] Die Heilige Oorlog werd door Vandervelde geargumenteerd met het lijden van de Belgische arbeiders onder de bezetting. Help die arbeiders bij hun bevrijding!
De Man betoogde dat zijn houding “puur marxistisch” was, dat hij als revolutionair het uniform aangetrokken had om het nationalisme en het militarisme – weet wel: twee UITSLUITEND DUITSE verschijnselen! – te bestrijden. Hij aarzelde zelfs niet het prestige van Liebknecht in te schakelen. “Wij hebben dezelfde antimilitaristische ideeën. Wij zijn beiden trouw gebleven aan onze overtuiging. Maar dat heeft ons tot verschillende plaatsen geleid: het Duitse antimilitarisme – in de gevangenis, het Belgisch antimilitarisme – in de loopgraven.” (In de constructie van drogredenen was De Man ten allen tijde schaamteloos.) Toen het zevende Siberische korps aan het muiten sloeg en naar Ternopil begon op te rukken, vroegen De Brouckère en De Man of men dan over geen mitrailleurs beschikte... Zelfs de Russische officieren zetten grote ogen op bij deze suggestie!

Jules Destrée werd ambassadeur bij de Voorlopige Regering van Rusland. Naar eigen woorden was het zijn taak “de conserver des intérêts économiques importants”; bedoeld werden de zeer aanzienlijke beleggingen van de Belgische kapitalisten in Rusland.

De voorstelling alsof de Belgische socialistische voormannen slechts vijandig werden ten opzichte van de bolsjewieken, nadat deze laatsten allerlei verschrikkelijke dingen misdaan hadden, gaat niet op. Reeds in het memorie van de Algemene Raad van 31 juli 1917 wordt iedere discussie met de bolsjewieken afgewezen “pour des raisons de moralité évidentes.” De Oktoberrevolutie werd DIRECT veroordeeld. Vandervelde sprak over een “politieke monstruositeit.” De Brouckère noemde het bolsjewisme “une déformation asiatique et barbare d’une conception européenne et civilisée du socialisme.” Destrée getuigde omtrent Lenin: “un homme du peuple quelconque où il y aurait eu du Mongol et du Boche.” Destrées haat voor de bolsjewieken breidde zich uit tot grenzeloze verachting voor het Russische volk: “le fils d’un alcoolique, le petit-fils d’un esclave et le descendant d’un barbare d’Asie.”

Anderdeels nochtans trachtten de BWP-reformisten uit de Oktoberrevolutie enig voordeel voor eigen winkel te halen. De BWP-leiders hadden de bourgeoisie steeds voorgehouden dat enige concessies en enkele hervormingen het beste middel waren om de revolutie te vermijden. Maar precies omdat de BWP zich bestendig inspande om alle revolutionair gevaar te doen wijken, verloren haar bedreigingen iedere geloofwaardigheid. Ditmaal kon de BWP de bourgeoisie het “communistisch spook” levensecht voor ogen houden. Pas op, volg onze raad, of het Belgische proletariaat zou wel eens het “Russisch voorbeeld” kunnen volgen!

* * *

Overigens gaf de Oktoberrevolutie de reeds bestaande, maar nog erg zwakke minderheidsstroming ten gunste van de Stockholm-conferentie, enige impuls.

Tot de pro-Stockholm minderheid kon ANSEELE in zekere mate gerekend worden. Min of meer afgezonderd in het etappengebied, was Anseele de enige die, geheel de oorlog door, een socialistisch dagblad (“Vooruit”) liet verschijnen. Natuurlijk ging dat niet zonder ruime toegevingen aan de Duitse censuur.
Anseele slaagde er bovendien in de socialistische organisaties in het Gentse levendig te houden, zelfs te ontwikkelen. Dat alles wel niet in collaboratie, maar toch in compromis met de bezetter, van wie trouwens wel concessies bekomen werden. Deze situatie verklaart wellicht waarom Anseele zich eerder gunstig uitliet over het Stockholm-opzet. Van geestdriftige ondersteuning was nochtans geen sprake. Anseele wenste de partijeenheid niet te verbreken.

Pro-Stockholm was eveneens de socialistische organisatie van Belgische uitwijkelingen, die in Engeland was tot stand gekomen. Het betrof hier een in de eerste plaats syndicale organisatie, waarvan de kern gevormd werd door metaalbewerkers, meestal uit het Antwerpse afkomstig. Leidende figuur was de Antwerpenaar W. EECKELEERS. Tegen het einde van de oorlog omvatte de organisatie bij de 10.000 leden.

De Belgische vakbond in Engeland sloot zich aan bij de algemene politiek van de BWP inzake landsverdediging en godsvrede, maar stond niettemin heel positief tegenover Huysmans’ bemoeiingen om Stockholm.

Tot 1916 werden te talrijke Belgische vluchtelingen in Nederland uitsluitend door het chauvinistisch proza van Terwagne en Pièrard bewerkt. In 1916 werd een socialistische vereniging opgericht, die in 1917 een 3000 leden telde en een blad uitgaf, “De Belgische Socialist”, dat een oplage van 7000 beweerde te bereiken.
Zowel de socialistische vereniging als het blad stonden sterk onder invloed van Huysmans. De BWP-politiek werd in beginsel bijgetreden, maar inzake Stockholm – dat lag voor de hand – werd de visie van Huysmans vertolkt.

In het bezette België namen de Antwerpse socialisten een aparte positie in. Het BWP-bestuur en de vakbonden – daarin voorgegaan door L. VAN BERCKELAER, secretaris van de diamantbewerkersbond en hoofdredacteur van het algemeen Antwerpse “Syndicaal Mededelingsblad” – spraken zich na de Oktoberrevolutie uit voor deelneming aan de Stockholm-conferentie.[55] Het Antwerpse partijbestuur wenste het echter niet tot een breuk met de officiële BWP te laten komen.

Vanzelfsprekend leidden de meningsverschillen omtrent Stockholm tot min of meer harde conflicten in de BWP. Er werd soms heel vinnig journalistiek gepolemiseerd. Er vielen soms zware beschuldigingen of verdachtmakingen. Maar de Stockholm-conferentie vond uiteindelijk geen doorgang en zowel Huysmans eensdeels, als Vandervelde en De Brouckère anderdeels, zorgden ervoor tijdig tot verzoening te komen, zodat de BWP eensgezind uit de oorlog kon treden.

In april 1918 werd te Londen een manifest gepubliceerd, waaruit bleek dat beide tendensen een ruime basis van akkoord bereikt hadden. De tegenstellingen, die enige tijd de verdeeldheid onderhielden, waren eerder tactisch dan principieel geweest.

De BWP was reformistisch in de oorlog getreden, en kwam er nog meer reformistisch uit te voorschijn.
FRANCQUI, gouverneur van de “Société Générale” en voorzitter van het NHVC, had tijdens de oorlog herhaaldelijk contact met de koning en de Belgische regering en voerde ook besprekingen met BERTRAND en andere socialistische voormannen. Francqui vreesde dat de geleden oorlogsmiseries op het moment van de vrede tot gevaarlijke uitbarstingen zouden kunnen leiden en stelde dat de BWP (mits algemeen stemrecht en zekere sociale concessies) diende te worden ingeschakeld om de golven van opstandigheid op te vangen en te laten uitdeinen.

De Oktoberrevolutie verhevigde nog de angst van het kapitaal en, als in de laatste uren voor de wapenstilstand, de Duitse soldaten (te Antwerpen, te Mechelen en in Brussel) aan het muiten sloegen, geraakte de bourgeoisie in paniek. De inschakeling van de socialisten moest dus zonder dralen geschieden. Koning Albert begon reeds op 2 november met consultaties op zijn hoofdkwartier, het kasteel van Loppem bij Brugge. Onder de eersten, die door de koning ontvangen werden: de radicaal-liberaal P.E. JANSON en de socialist E. ANSEELE. De onderhandelingen leidden op 21 november tot een resultaat: een “nationale” regering van 6 katholieken, 3 liberalen en 3 socialisten onder leiding van de katholiek DELACROIX, een man van de Société Générale.

* * *

Was er dan helemaal geen fundamenteel meer verzet tegen deze evolutie in de arbeidersbeweging te bespeuren? Dat verzet was er, maar sporadisch en zwak.[56] 

De voornaamste kern vormde zich in Brussel rond de persoonlijkheid van J. JACQUEMOTTE.[57] Reeds voor de oorlog voerde hij een hardnekkige oppositie tegen het BWP-reformisme. Die oppositie stond in het teken van het “revolutionair syndicalisme”, verwant aan het anarchosyndicalisme en dus gekenmerkt door een zekere mate van apolitisme. Overigens een zeer begrijpelijke reactie: tegenover het parlementaire “crétinisme” en het electoralisme van de rechtse BWP-leiding, werd de “directe actie” vooropgesteld; in verzet tegen “de organisatie” als alomvattend heilmiddel van de reformisten, werd de revolutionaire spontanïteit van de arbeidersklasse geïdealiseerd. Eenmaal de bezetting van het land een feit, gaf Jacquemotte er zich goed rekenschap van dat de haat tegen “les boches”, “de moffen”, zo allesoverheersend was, dat het internationalisme niet veel kans meer maakte. Strijd tegen de bezetter impliceert trouwens geen klassenverzoening.

Jacquemotte nam deel aan het verzet[58] en leidde in 1918 een staking van vijf maanden tegen de directie van Grand Bazar te Brussel. Jacquemotte, die maar weinig afwist van marxisme, kwam tijdens de oorlog in contact met MASSART.[59] Jacquemotte, Massart en BRUNFAUT[60] vormden weldra de kern van een oppositie tegen de Algemene Raad. Welke oppositie zich kristalliseerde rond de strijd voor de Stockholm-conferentie.[61] Stockholm was op zichzelf een allesbehalve revolutionaire onderneming. Maar in het toenmalige geestelijk klimaat van opgezweept chauvinisme, ten overstaan van de ontzettend brutale aanvallen in de BWP tegen Huysmans, was Stockholm de meest linkse positie die kon ingenomen worden, tenzij men er een breuk met de georganiseerde arbeidersbeweging wilde bijnemen. Dat vermijden was een bekommernis die Jacquemotte meermaals weerhield.

Compromissen ... men kan er niet altijd buiten. Twee voorbeelden. De Oktoberrevolutie maakte een diepe indruk op Jacquemotte, maar het was uitermate moeilijk er enige ernstige informatie over te weten te komen. Daarom was Jacquemotte bereid in augustus 1918 de uitgave op zich te nemen van een lijvige brochure (80 bladzijden), samengesteld door de OOSTENRIJKER WEBER, en handelend over de Russische Revolutie. De verspreiding geschiedde clandestien. JOSEPH WAUTERS schreef de inleiding, die veel voorbehoud formuleerde, “une débâcle prochaine” voorzag en de vrede van Brest-Litovsk “une paix honteuse avec l’impérialisme allemand” noemde. Toch oordeelde Jacquemotte het nodig deze brochure te verspreiden: zij bevatte ernstige documentatie over de Oktoberrevolutie en dat was belangrijk voor de linkse militanten.

Een tweede voorbeeld treft ons in de laatste uren van de oorlog. De revolutie greep om zich heen in het Duitse leger; officiersepauletten werden afgerukt, rode vaandels werden gehesen; “Soldatenraden” werden gevormd. Die van Brussel vroegen de medewerking van de BWP-vakbonden. Maar de syndicale vertegenwoordiging, voorgezeten door J. Wauters, weigerde iedere samenwerking en Jacquemotte stemde daarmee in. De bekommernis primeerde om zich niet te isoleren van de omgeving, die hij beïnvloedde. Daarom nam hij de algemeen gangbare anti-Duitse stemming van het moment in acht.

Er waren verschillende revolutionaire “groupuscules” in het land:
- een JGS-groep te Brussel waartoe FELIX COENEN en TAILLARD behoorden;
- een groep die in oktober 1918 te Huy tot stand kwam rond JOSEPH THONET en ANTONY VIENNE, e.a.

Maar bijzondere vermelding verdient het zeer radicale en zeer vroegtijdige optreden te GENT van de VREDESGROEP DER SOCIALISTISCHE PARTIJ, die een klein blad uitgaf, “De Rode Jeugd” waaraan OSCAR VAN DE SOMPEL meewerkte. Het was de eerste en gedurende lange tijd de enige groep die verder ging dan Stockholm, die langs Nederlandse en Duitse militanten om wist wat Zimmerwald betekende en er zich bij aansloot. Maar het kwam tot een conflict met Anseele. In 1916 werden 21 aanhangers uitgesloten uit de Gentse BWP. Maar de “Vredesgroep” ijverde voort en in juli 1918 gaf zij de brochure uit “Ons Standpunt”,[62] waarin volle solidariteit met de Oktoberrevolutie betuigd werd.

In de inleiding leest men: “De 2e Internationale kon deze oorlog nog niet verhinderen; haar historische rol bestond slechts in de samenbundeling van de arbeidersorganisaties der verscheidene landen; de rol van de 3e Internationale zal zijn: een organisatie te vormen die de wereld omvat. Deze brochure wenst een bescheiden bijdrage te zijn tot de oprichting van deze Internationale.” In november 1918 vormde de Gentse “Vredesgroep” de eerste communistische organisatie van België.

* * *

Enkele Vlaamse socialisten geraakten hier en daar in het activisme verzeild. Het betrof beslist een heel zwakke minderheid.[63] Twee Antwerpse groepen verdienen nochtans enige aandacht.

De eerste ontstond rond JEF VAN EXTERGEM, secretaris van de Socialistische Jonge Wachten van Antwerpen. Militanten van deze SJW vormden begin januari 1917 een “Vlaamse Sociaaldemocratische Arbeidersgemeenschap”, die zich uitsprak voor een “actief flamingantisme” op grond van socialistische principes.

Vanaf 10 februari verscheen ‘De Socialistische Vlaming’ (waarschijnlijk op 2500 exemplaren) als orgaan van genoemde “gemeenschap”. In dit blad werd radicaal stelling genomen tegen het Belgische nationalisme van de BWP, en dat zowel in naam van een uitgesproken internationalisme, als in functie van Vlaanderens recht op zelfbestuur. De groep schaarde zich achter de “Raad van Vlaanderen”, zij het op grond van eigen socialistische motieven (Vlaamse strijd als klassenstrijd). De “arbeidsgemeenschap” en haar blad bleven voortbestaan tot in september 1917, als aansluiting gebeurde BIJ EEN TWEEDE GROEP. Die was ontstaan uit de twisten in de Antwerpse BWP-federatie over de deelneming aan de Stockholm-conferentie. Aanvankelijk (later zou dat veranderen, zoals supra medegedeeld) stond het partijbestuur afwijzend en weigerde het daarover een algemene ledenvergadering te beleggen. De voorstanders van het Stockholm-opzet vormden daarom een “MINDERBEIDSGROEP” van de Antwerpse BWP. Zij belegde een vergadering waarop E. JORIS[64] werd afgevaardigd naar Stockholm.

Joris is inderdaad in Stockholm geweest en verdedigde aldaar, benevens herstel van de vrede, zelfbeschikkingsrecht voor het Vlaamse volk. De Antwerpse “minderheidsgroep” liet vanaf eind juni 1917 het blad ‘DE NIEUWE TIJD’ verschijnen. Hoofdredacteur was WALTER SCHEVENELS.[65] In de eerste maanden werd de aandacht vooral aan de vrede (Stockholm) besteed, enigermate geschraagd door een marxistische visie. Anderdeels sprak de groep zich van bij haar stichting uit voor federalisme in België, maar ten overstaan van het activisme en de Raad voor Vlaanderen was er aanvankelijk veel voorbehoud. Weldra nochtans kwamen de Vlaamse problemen meer aan bod en de aansluiting in september 1917 van de Van Extergemgroep droeg er wellicht toe bij dat de Vlaamse strijd meer centraal gesteld werd. Geleidelijk evolueerde de verruimde Antwerpse “minderheidsgroep” naar meer aansluiting bij het activisme.

Het dient te worden herhaald dat het “socialistisch activisme” toch slechts een marginaal aspect in het geheel van de ontwikkeling betekende.

_______________
[45] Toch gaat het niet op de Belgische situatie enkel als een overrompelde zuivere onschuld te beschouwen. Als bezitter van een aanzienlijke kolonie had België zich reeds voordien ingeschakeld in het imperialistisch systeem.
[46] Wel dient in acht genomen dat de felle oppositie van De Brouckère en De Man reeds vóór 1914 tot het verleden behoorde. De Brouckère vergenoegde er zich mee op de congressen “une critique théorique d’honneur” te houden om zich uiteindelijk bij de behendige compromisresoluties van Vandervelde aan te sluiten (Cfr. M. Steinberg in Cahiers marxistes, april 1974, p. 93). Omtrent De Man schrijft Mieke Claeys-Van Hagendoren (H. de Man, een biografie, p. 93) zeer terecht dat hij centrumlinks stond en, als secretaris van de Centrale voor Arbeidersopvoeding, bij het uitbreken van de oorlog “geen ruitentikker, maar een goed geïntegreerd functionaris” van de BWP was geworden.
[47] Gouverneur-generaal waren achtereenvolgens de generaals Freiherr von der Golz (tot december 1914), Freiherr von Bissing (tot aan zijn dood in april 1917) en Ludwig von Falkenhausen. De militaire gouverneur van Brussel was Freiherr von Luttwitz, de commandant van Gent Oberstleutnant von Wick, enz.
[48] Kardinaal Mercier vroeg aan de bevolking de toestand loyaal te aanvaarden “et ne pas faire consister le courage dans la bravade, ni la bravoure dans l’agitation.” De Brusselse burgemeester Ad. Max drong bij de bevolking aan niet actief op te treden; integendeel, “acceptons provisoirement le sacrifice qui nous est imposé, retirons nos drapeaux pour éviter des conflits, attendons patiemment l’heure de la réparation” (16 september 1914).
[49] De Belgisch-Nederlandse grens was met draden onder hoogspanning afgezet; in de zone daarvoor werd iedereen, die men betrapte, neergeschoten. Hoevelen onder de kogels vielen en hoevelen geëlektrocuteerd geraakten, is niet geweten. Een 30.000 vrijwilligers bereikten de loopgraven achter de IJzer.
[50] De meesten waren katholiek. Een minderheid was liberaal. In een latere fase sloten ook enkele socialisten zich aan. ‘Jong Vlaanderen’, de eerste activistische groep die te Gent ontstond en geleid werd door de protestantse dominee, de dweper JAN DEREK DOMELA NIEUWENHUIS (een neef van de socialistische en anarchistische voorman uit Nederland), sprak zich uit voor de vernietiging van België en de vorming van een “koninkrijk Vlaanderen”, aansluitend bij een “Groot-Duitsland”. Andere activisten waren voorstander van federalisme, sommigen wensten slechts bestuurlijke scheiding.
[51] In de USA verzamelde de “Commission for Relief in Belgium”, onder voorzitterschap van HERBERT HOOVER, grote hoeveelheden levensmiddelen voor de Belgische bevolking.
[52] Destrée zong de lof van het Britse “Empire”: de Engelse koloniën, zo beweerde hij, “se sentent élevées et non asservies.” In Italië veroordeelde hij “le caractère émollient et pernicieux pour le prolétariat des théories neutralistes.” Het schijnt dat Destrée geld aan Mussolini overmaakte.
[53] Vandervelde hoopte op succes dankzij de aanwezigheid aan zijn zijde van “deux représentants plus radicaux de l’idéologie socialiste, MM. de Brouckère et de Man, combattant tous les deux l’arme d la main dans les rangs des défenseurs de la patrie.”
[54] Welke filisterziel Vandervelde had, wordt door deze anekdote bewezen. Op een bepaald moment stelden officieren op het Russische front de “prediker van de Heilige Oorlog” voor eens een kanonschot op de vijand te lossen. Vandervelde kon zich daaraan niet onttrekken. Maar zodra het schot afging, riep hij uit: “pourvu que je n’atteigne personne...”
[55] Begin november 1917 – direct na de Russische Revolutie – oordeelde het federaal comité van de Antwerpse BWP: “Er zijn geen redenen meer om voort te gaan met een weigerige houding ten overstaan van de Stockholmse conferentie.” Tevens vroeg men in acht te nemen “de voorstellen van de Russische sovjets betreffende de vredesvoorwaarden.”
[56] Vele gegevens werden ontleend aan: MIEKE CLAEYS-VAN HAGENDOREN, 25 jaar Belgisch socialisme; CLAUDE RENARD, Octobre 1917 et le mouvement ouvrier belge; MAXIME STEINBERG, Un certain combat: Joseph Jacquemotte (in Cahiers marxistes, april 1974, pp. 27-34).
[57] JOSEPH JACQUEMOTTE (1883-1936). In 1902 als lid van de Brusselse Jeunes Gardes Socialistes reeds betrokken in de straatrellen van de algemene staking. In 1907 omwille van zijn syndicale activiteit als bediende bij Bernheim en Meyer (Innovation) ontslagen. Lid van de “ligue ouvrière” van Molenbeek. In 1910 secretaris van het “Syndicat des Employés socialisten de Bruxelles.” Medewerker van het eerste uur aan het oppositionele blad “L’Exploité” (organe des syndicats révolutionnaires belges), dat in 1911 door Em. Chapelier opgericht werd. Lid van het Bureau van de Syndicale Commissie van in 1913.
[58] Op voorstel van Jacquemotte maakte het Nationaal Comité van de Syndicale Commissie in een brief aan von Bissing een openbaar protest bekend tegen de deportatie van Belgische arbeiders en tegen de industriële plundering. Toen de Duitse bezetter zijn “creaturen van de Raad van Vlaanderen” in de Brusselse administratie wilde vestigen, dreigde – op voorstel van Jacquemotte – de afdeling socialistische gemeentebedienden met staking, wat de Duitsers deed inbinden.
[59] CHARLES MASSART, destijds medewerker van de Man aan de Centrale voor Arbeidersopvoeding, was – in tegenstelling tot De Man marxist gebleven. Hij hernam in 1915 de cursussen van de Centrale. Jacquemotte volgde deze lessen met vlijt.
[60] FERNAND BRUNFAUT was toen secretaris van de “ligue ouvrière” van Laken. Zijn organisatie stemde op 3 januari 1918 een motie, waarin de Algemene Raad gevraagd werd zich voor Stockholm uit te spreken. Verder leest men daarin: “Il importe que la révolution russe ne se délimite pas aux frontières territoriales de l’ancienne Russie ... le prolétariat qui a sonné sans conteste le réveil de toutes les masses prolétariennes...”
[61] Waarschijnlijk was het Jacquemotte die op de Algemene Raad van 22 augustus 1917 een motie voor Stockholm indiende, die met overgrote meerderheid verworpen werd. Het Nationaal Comité van de Syndicale Commissie hervatte het debat op 30 januari 1918. Jacquemotte nam het op tegen Corneel Mertens, Lekeu en Wauters. De anti-Stockholmresolutie behaalde 26 stemmen tegen 16 en 2 onthoudingen.
[62] Een van de drie ondertekenaars van de inleiding was de Vlaamse dichter RICHARD MINNE.
[63] De meeste hier volgende gegevens ontleend aan MIEKE SERTIJN, Het socialistisch activisme tijdens de Eerste Wereldoorlog (in BTNG, VII, 1976, 1-2, pp. 169-196).
[64] EDW. JORIS (1876-1953). Bij het begin van de eeuw anarchistisch beïnvloed. In 1905 betrokken bij een mislukte aanslag op de Sultan van Turkije. Werd ter dood veroordeeld. Grote agitatie rond zijn geval in Antwerpen. Na een paar jaar vrijgelaten en in zijn vaderland als een held onthaald. Maakte nadien deel uit van het Antwerpse BWP-bestuur.
[65] WALTER SCHEVENELS, voordien verbonden aan de redactie van “De Socialistische Vlaming.” Zou later algemeen secretaris worden van het Internationaal Verbond van Vakverenigingen (IVV).

Hoofdstuk 8 / dl.2-I - De Italiaanse arbeidersbeweging

Na de voltooiing van de eenmaking in 1870 werd Italië een staat met parlementaire instellingen, maar met behoud van zeer ruime koninklijke prerogatieven. Overigens werd de Italiaanse staat naar Napoleontisch model ingericht: grote macht werd aan prefecten en bureaucratie toegemeten. Het kiesrecht bleef censitair beperkt. Gedurende tientallen jaren had Italië een aanslepend conflict met de pausen. Zij weigerden de verdwijning van de Kerkelijke Staten te aanvaarden en verboden de katholieken deel te nemen aan de parlementsverkiezingen. Aldus was alleen de liberale bourgeoisie in Parlement en Regering vertegenwoordigd. Begrijpelijk dat deze bourgeoisie zich scherp antiklerikaal opstelde. Het kiesrecht werd in 1882 uitgebreid (van 600.000 naar twee miljoen kiesgerechtigden), maar het zou heel lang duren, vooraleer dat in enige sociale politiek tot uitdrukking kwam.

Italië maakte – samen met Portugal, Spanje en Griekenland – deel uit van Europa’s zuidelijke flank, waar de kapitalistische ontwikkeling veel later inzette. Die periferische situatie werd nog eens bevestigd als men Italië op zichzelf beschouwde. De tegenstelling tussen het noorden en het zuiden van dit land was – bleef – zeer groot. In steden als Turijn, Milaan, Genua, Livorno ... sloot de economische ontwikkeling geleidelijk aan bij de kapitalistische expansie van Europa.[66] Het zuiden integendeel – de MEZZOGIORNO – bleef buiten de beweging, archaïsch, achterlijk, onderontwikkeld.

Archaïsch, achterlijk en onderontwikkeld bleef overigens de lanbouw in HEEL Italië. De armoede van de boeren (zij werden soms nog door echte “middeleeuwse” hongersnoden geteisterd) drukte bestendig heel zwaar op de levensstandaard van de arbeiders. Ondanks de massale uitwijking (vooral naar de USA) bleef de toestroom en het aanbod van de dorpsellende in de steden altijd heel aanzienlijk.

* * *

Het anarchisme, de revolte van de geruïneerde ambachtsman en van de gefrustreerde intellectueel in de aanvangsperiode van het kapitalisme, begon tegen het einde van de eeuw terrein te verliezen.[67] Tegelijkertijd kwamen er arbeidersverenigingen tot stand, syndicaten, mutualiteiten, “fasci” (bundels) van landarbeiders (braccianti), die ideologisch eerder bij het socialisme aansloten.

De meeste van deze verenigingen werden in 1892, op het congres van Genua, tot één Italiaanse Socialistische Partij (Partito Socialista Italiano of PSI) samengebracht. Organisatorisch vertoonde de PSI aanvankelijk een zekere gelijkenis met de BWP: in hoofdzaak collectieve aansluitingen.

Maar reeds in 1895 kwam daarin verandering, toen de scheiding van de syndicale met de partijorganisatie werd doorgevoerd en het lidmaatschap bij de partij individueel werd.

Een van de voornaamste figuren onder de stichters van de partij was de advocaat FILIPPO TURATI (1857-1932). Zijn uitgangspunt was een eerder positivistisch geïnterpreteerd marxisme. Hij beoogde de socialisatie der productiemiddelen door de strijd van een stevig georganiseerde arbeidersklasse De “onvermijdelijke ineenstorting” van het kapitalisme behoorde tot zijn visie. Maar de relatief zwakke ontwikkeling van de arbeidersklasse in acht genomen (in 1911 bestond slechts 28 % van de totale actieve bevolking uit loonarbeiders van de industrie), oordeelde Turati dat het geboden was gedurende lange tijd de weg van de geleidelijke hervormingen te volgen, buiten alle geweld, binnen de wettelijkheid, in bondgenootschap met andere democratische krachten. Die strijd zag hij zich in hoofdzaak binnen de arena van het parlement voltrekken. Turati was gedurende geheel de vooroorlogse periode de reformistische leider met het meeste aanzien.

De belangrijkste, de meest originele marxistische theoreticus van de beginperiode was ANTONIO LABRIOLA (1843-1904). In tegenstelling tot de doorgaans positivistisch ingestelde marxisten, legde Labriola de nadruk op het hegeliaanse in de marxistische doctrine, op de dialectische zijde. Hij beklemtoonde dat het de mens zelf is die zijn geschiedenis maakt, dat het bewustzijn en de praxis van de mens een actieve functie bij de ontwikkeling vervullen, dat de geschiedenis meer is dan een objectief determinisme.

Mede door het optreden van Labriola had het socialisme in Italië, bij het einde van de 19de eeuw, een grote weerklank en veel prestige bij de intellectuelen. De meest vooraanstaande geesten geraakten in de ban van het socialisme. Zelfs BENEDETTO CROCE,[68] dé liberale grootmeester, bewoog zich gedurende enige tijd binnen de gedachtensfeer van het socialisme.

* * *

De opkomende arbeidersbeweging stuitte in Italië op harde repressie. FRANCESCO CRISPI, leidende politieke figuur in Italië van 1887 tot 1896, was een autoritair antisocialist, een nationalist, een militarist, een imperialist. Toen in 1893 op Sicilië de “fasci” (bonden van arme boeren en landarbeiders uit de solfermijnen) in strijd kwamen, trad Crispi zeer ruw op. Hij stuurde een leger van 40.000 man uit, dat al direct een 200 slachtoffers maakte. De beweging werd neergeslagen; militaire rechtbanken veroordeelden 1800 Sicilianen tot opsluiting in een concentratiekamp.
In 1894 was er heftige beroering bij de arbeiders van de marmergroeven te Carrare; ook hier werd de beweging verpletterd.
In datzelfde jaar nog werd de moord op de Franse president Sadi Carnot, door een Italiaanse anarchist, het voorwendsel om de socialistische organisaties in Italië buiten de wet te stellen.

Crispi ontketende een oorlog om ETHIOPIE te veroveren, maar die poging mislukte compleet. In 1896 leden de Italianen een nederlaag, die ze zich nog lang zouden geheugen. Crispi, totaal gediscrediteerd, moest aftreden.

Onder de regering van markies DI RUDINI konden de socialisten aanvankelijk hun actie hernemen. Bij de Kamerverkiezingen van 1896 behaalden zij 16 zetels met 135.000 stemmen of 9 % van het beperkte kiezerskorps. Maar in 1898 (o.a. ten gevolge van de stijgende broodprijs) kwam het tot reusachtige, spontane, opstandige manifestaties in verschillende Noord-Italiaanse steden, o.a. te MILAAN, waar het kanon werd ingezet: er vielen 80 doden en 450 gewonden. Op aandringen van Di Rudini gebeurden er massale aanhoudingen en werden er zware straffen uitgesproken.
Ook leidende figuren van de socialistische beweging, zoals Filippo TURATI, Anna KULISCIOFF en Constantino LAZZARI, werden gevangen genomen. De socialistische partij en een reeks syndicale organisaties (arbeidsbeurzen) werden weer verboden.

Toen kwam de regering in handen van generaal PELLOUX. Deze ondernam een poging om gewoon ALLE democratische vrijheden af te schaffen en het parlement buiten werking te stellen. Maar het verzet daartegen, mede onder stimulans van de socialistische partij, was zo hevig – ook in het parlement – dat Pelloux’ plan kon verijdeld worden. De Kamer werd ontbonden en bij de verkiezingen van 1900 behaalden de socialisten 33 zetels. Onder de verkozenen telde men 7 universiteitsprofessoren, een klare illustratie van de socialistische impact op de intellectuelen van die tijd.

* * *

In 1900 werd koning UMBERTO I door een anarchist vermoord. VIKTOR-EMMANUEL III volgde hem op. Met het bewind van de nieuwe vorst trad GIOVANNI GIOLITTI op de voorgrond, een man die gedurende vele jaren het parlementaire leven in Italië zou beheersen. Giolitti, die leidend minister bleef tot 1914, was uiterst behendig in het combineren van politieke formaties, aarzelde niet om zijn toevlucht tot corruptie te nemen, voerde kiescampagnes met twijfelachtige middelen en werd daarom “il ministro della malavita” (van de onderwereld) genoemd. Ondanks zijn vele tactische kronkelingen, die de indruk gaven van een grenzeloos opportunisme, was Giolitti een man met een vaste strategie: hij wilde de positie van de bourgeoisie handhaven door een politiek van “vooruitgang”. Deze politiek had twee luiken: eensdeels regeringsmaatregelen van aard om de economische expansie in de hand te werken, anderdeels een andere aanpak van de arbeidersbeweging.

Loonstrijd werd tot hiertoe altijd met zeer harde repressie beantwoord. Maar ondanks die repressie groeide de socialistische partij en werden de vakbonden, de coöperatieven en de mutualiteiten machtiger, terwijl het aantal massale stakingen er niet op verminderde. Giolitti wenste de arbeidersstrijd zo weinig mogelijk met repressiemiddelen tegemoet te treden; hij was er anderdeels voorstander van kleinere concessies te doen, precies genoeg om de vloedgolf te breken.
Beperkte concessies waren, de economische expansie in acht genomen, mogelijk geworden zonder aan de belangen van het kapitaal te schaden. De voornaamste maatregelen van Giolitti betroffen: – de vermindering van de lokale taksen, – de instelling van “redelijk” progressieve belastingen op het inkomen, – enige sociale voorzieningen (ziekte, pensioen), – de invoering van de wekelijkse rustdag.

Giolitti’s politiek was er op berekend om de verdeeldheid in de socialistische partij te exploiteren. Drie tendensen tekenden zich aldaar af: 1) rond CONSTANTINO LAZZARI, ENRICO FERRI, ARTURO LABRIOLA en BENITO MUSSOLINI groepeerde zich de linkse stroming; 2) LEONIDA BISSOLATI en IVANOE BONOMI waren de voortrekkers van het meest rechtse reformisme; 3) FILIPPO TURATI, een overtuigd reformist, nam een centrumpositie in om de eenheid van de partij te vrijwaren.

In 1903 probeerde Giolitti een maneuver om de partijeenheid te breken en de revolutionairen te isoleren. Hij bood de rechtse reformisten nl. aan tot de regering toe te treden. Maar daartegen bleek het verzet in de socialistische partij te aanzienlijk te zijn.

Het volgende jaar echter zou het Giolitti lukken om de revolutionaire beweging een zware slag toe te dienen. Op het congres van Bologna in april 1904 had de linkse tendens in de PSI een uitgesproken overwinning behaald. In de syndicaten had op dat moment het anarchosyndicalisme de bovenhand, een tendens die men best kan omschrijven met een reeks sleutelwoorden als: geweld, directe actie, de doordrijvende minderheid, de heroïsche elite, de algemene staking, de revolutie.
In deze geest besloten de syndicaten (in antwoord op de brutaliteiten tegen de boeren van Sicilië en Sardinië) te Milaan een algemene staking uit te roepen in september 1904. De beweging verspreidde zich bliksemsnel over talloze gewesten. Italië kende een vijftal dagen van heftige agitatie.

Giolitti liet eenvoudig begaan, verhinderde ieder provocatorisch politieingrijpen en wachtte tot de strijd uit zichzelf zou uitwoeden. Wat dan ook gebeurde. De hoog opslaande golf zakte terug in elkaar. Toen besloot Giolitti de socialisten eens de les te leren. Hij ontbond het parlement en schreef direct nieuwe verkiezingen uit. Precies wat hij verwachtte deed zich voor: de “conservatieve reflex” werkte, de socialisten vielen van 34 op 29 zetels terug en verloren stemmen. Ook andere linkse groepen in het parlement verloren mandaten.

De ontgoocheling over deze gang van zaken had haar weerslag in de schoot van de PSI. Op het partijcongres van 1906 tekende zich een verschuiving naar rechts af, die door het congres van 1908 nog versterkt werd. De verkiezingen van 1909 brachten 41 mandaten op en toonden het verband tussen gematigdheid en electoraal succes. De parlementaire integratie van de PSI manifesteerde zich hierin dat de socialistische fractie haar steun verleende aan de Giolitti-regering. Het partijcongres van 1910 bevestigde de voortschrijdende evolutie naar rechts.[69] 

Overigens was ondertussen de arbeidersbeweging in haar geheel tot ruimere ontplooiing gekomen. De voornaamste vakbondsfederaties waren de FIOM, waarin de metaalbewerkers, en de FEDERTERRA, waarin de landarbeiders verenigd waren. In 1910 telden de vakbonden 817.000 aangeslotenen, waarvan er 400.000 tot de socialistische beweging behoorden. In dat jaar waren er 4750 coöperatieven met samen 741.000 leden.

In de vakbonden bleef de anarchosyndicalistische stroming (invloed van de landelijke ellende?) sterk doorwerken. Haar voornaamste woordvoerder was in die dagen ARTURO LABRIOLA, (niet toevallig?) een intellectueel uit de Mezzogiorno.

Ondertussen was er ook iets veranderd in het katholieke kamp. De angst voor het socialisme – verhevigd door de beroering van 1904 – deed paus Pius X ertoe besluiten het verbod van de katholieke deelneming aan de verkiezingen op te heffen. Het lag in de bedoeling van de paus het katholicisme als een kracht tegen het socialisme in te schakelen. In 1909 verschenen voor het eerst een twintigtal katholieken in het parlement.

Sinds lang overwoog Giolitti een gelegenheid tot koloniale expansie. In 1911 besloot hij LIBIE, een Turkse bezitting, te veroveren. Teneinde gemakkelijker het akkoord van de socialisten te bekomen, had Giolitti een aanzienlijke uitbreiding van het kiesrecht beloofd. En inderdaad, bij de oorlogsverklaring aan Turkije, werd de regering door een aanzienlijke fractie van de leidende socialisten gesteund. Voorvechters van de koloniale oorlog waren Bonomi en Bissolati.[70]. Maar het verzet tegen deze politiek was groeiend in de PSI. Op het congres van 1912 leidde Mussolini de aanval op het reformisme. Hij veroordeelde de oorlog en vroeg dat diegenen, die de koloniale verovering steunden, zouden geroyeerd worden. Met 12.556 stemmen tegen 8.883 werden Bonomi, Bissolati en hun medestanders uitgesloten. LAZZARI werd secretaris-generaal van de partij, de redactie van het centrale partijorgaan ‘Avanti!’ kwam in handen van MUSSOLINI. BONOMI en BISSOLATI stichtten een nieuwe, uitgesproken reformistische partij.

Giolitti zijnerzijds hield zijn belofte: in 1912 werd aan de hand van een hele reeks beschikkingen het kiesrecht tot haast algemeen stemrecht uitgebreid. De verkiezingen van 1913 brachten de socialistische partij 52 mandaten op; de sociaalreformisten van Bissolati behaalden 19 zetels en dan waren er nog 8 onafhankelijke socialisten en syndicalisten verkozen.

Maar tegenover deze verwachte vooruitgang van de socialisten rekende Giolitti op de diepe invloed, die de geestelijkheid op ruime delen van de arme bevolkingslagen uitoefende. Overigens vervolledigde hij zijn opzet door een supplementair maneuver. Bij de verkiezingen van 1913 werden in vele districten, waar de socialisten de meerderheid dreigden te halen, geheime akkoorden tussen liberalen en katholieken afgesloten (het Gentilonipact): in de tweede ronde zouden de katholieken hun stem op de liberalen uitbrengen (mits een paar waarborgen, o.a. dat de liberalen zich tegen echtscheiding zouden uitspreken). De meerderheid waarop de nu gevormde regering Giolitti steunde, omvatte 220 liberalen die hun zetel aan het pact met de katholieken te danken hadden.
Als dat achteraf bekend geraakte, verwekte dat bij de linkse groepen en zelfs bij vele liberalen zulke heftige antiklerikale reflex (er waren ondertussen reeds 33 katholieken verkozen), dat Giolitti er de voorkeur aan gaf in maart 1914 ontslag te nemen.

Nu trad de rechtsconservatieve regering SALANDRA aan. Deze regering werd al snel geconfronteerd met de “RODE WEEK”, een beroering die van 7 tot 14 juni duurde, een plotse, zeer heftige opflakkering van de klassenstrijd, een beweging die als protest tegen de verplichte militaire dienst te Ancona begon, en zich over tientallen andere steden verspreidde.
Allerlei eisen kwamen daarbij aan bod. Maar van een klaar programma was geen sprake. Het betrof een woedeuitbarsting, een spontane, grootscheepse revolte tegen de staat en het leger, tegen de grondbezitter en de kapitalist. Openbare gebouwen, kazernes en woningen van rijke lieden werden geplunderd, soms bezet. In Bologna en Ancona werd de republiek geproclameerd en de rode vlag gehesen. In Ravenna moest een generaal zijn sabel afstaan aan de opstandelingen.
In het zuiden woedde een jacquerie tegen de “latifundisten”. Salandra moest 100.000 soldaten inzetten om de orde te herstellen. De bezittende klassen organiseerden tevens hun zelfverdediging: zowel de grondbezitters als de stedelijke bourgeoisie brachten hun eigen milities op de been. Kortom, direct vóór de oorlog tekende zich in Italië een ontwikkeling af die – mutatis mutandis – zowat prefiguratie was van de naoorlogse opstelling in twee kampen.

* * *

Bij het uitbreken van de oorlog bleef Italië neutraal. Het was nochtans sinds lang met Duitsland en Oostenrijk in een “Drievoudig Verbond” verenigd. Maar de tegenstellingen tussen Italië en Oostenrijk lieten zich al te sterk gelden: er was de Italiaanse aanspraak op Zuid-Tirol en het gebied van Triëste (irredentisme); er was de naijver tussen Oostenrijk en Italië op de Balkan. Haast niemand was er voorstander van aan de zijde van Oostenrijk en Duitsland in de oorlog te treden. De aanvankelijke positie van Salandra, neutraliteit, vond vrij algemene instemming.

Nu was deze positie helemaal niet principieel. De Italiaanse regering stelde zich enkel ten doel op de een of andere wijze voordelen uit de oorlog in de wacht te slepen, hetzij door neutraal te blijven, hetzij door deelneming. Salandra vroeg Oostenrijk of het bereid was de Italiaanse neutraliteit, bijvoorbeeld door afstand van Zuid-Tirol, te betalen. Maar Oostenrijk weigerde. Salandra onderhandelde ook met de leden van de Entente, die zich in een gemakkelijker positie bevonden: zij konden beloften doen op kosten van hun vijanden.

Er vormden zich in Italië weldra twee kampen: dat van de “neutralisten”, dat van de “interventionisten”. Op 26 april 1915 kwam te Londen een geheim verdrag tot stand, waarin Italië beloofd werd: Zuid-Tirol, Triëste, Istrië, de Dalmatische kust en koloniaal gebied in Turkije. Italië kreeg een maand tijd om de oorlog aan de Centralen te verklaren. Voor Salandra kwam het er dus op aan het land in het avontuur mee te sleuren. De meerderheid in het parlement was ertegen. Die meerderheid omvatte in hoofdzaak: de liberale volgelingen van Giolitti, de socialistische fractie en de katholieke groep. Nu was voor de oorlogsverklaring zelf geen parlementaire instemming nodig. De beslissing over oorlog en vrede was, volgens de grondwet, in handen van de koning. Enkel de stemming van de oorlogskredieten behoorde tot de parlementaire bevoegdheid. In feite kon de koning, krachtens zijn prerogatieven, ook hierin zwaar doorwegen. Dat gebeurde dan ook.

Zware druk voor interventie ging ook uit van de nationalistische agitatie,[71] die onder leiding van D’ANNUNZIO heftig en gewelddadig opgevoerd werd.
Ten slotte ging ook pressie uit van het leger.
Zich steunend op de koning, het leger en de nationalististische agitatie, slaagde Salandra erin een parlementaire meerderheid af te dwingen: de oorlogskredieten werden met 407 tegen 74 stemmen goedgekeurd. De oorlogsverklaring werd op 24 mei 1915 aan Oostenrijk betekend.

Gedurende de negen maanden van Italiës neutraliteit had de PSI zich tot het uiterste ingespannen om het land buiten de oorlog te houden. De socialistische fractie maakte de kern uit van de parlementaire minderheid, die tegen de oorlogskredieten stemde. Voor een deel werd de socialistische partij in haar strijd voor neutraliteit ontkracht door de afscheuring die zich in 1912 voorgedaan had. De rechtse sociaaldemocratische partij van Bissolati en Bonomi sloot zich inderdaad onmiddellijk aan bij de campagne voor interventie en zou nadien de Italiaanse oorlogsvoering bestendig steunen.

Maar de socialistische partij leed nog een tweede verlies. Mussolini, die altijd linkse (eerder gauchistische) posities ingenomen had en zich zeer krachtdadig tegen de verovering van Libië uitgesproken had, werd plots voorstander van deelneming aan de oorlog. Hij nam ontslag uit de directie van “Avanti!”, stichtte in november 1914 een eigen blad “Popolo d’Italia”, dat hij als een “giornale socialista” aankondigde en waarin hij een luidruchtige campagne voor interventie begon. Mussolini werd uitgesloten uit de PSI, maar niet weinige (meestal extreem “linkse”) militanten volgden hem. Mussolini werd met open armen door de nationalisten ontvangen, kreeg een half miljoen lires van Filippo Noldi en andere persmagnaten, kreeg een miljoen lires van grote kapitalistische ondernemingen (scheepstimmerwerven, suikerrafinaderijen, Fiat, Ansaldo, Edison,...). Ook de Franse en wellicht Belgische socialistische partijen bezorgden financiële steun aan Mussolini’s campagne.[72] 

Toch was het voor de PSI relatief gemakkelijk om aan haar antioorlogspositie trouw te blijven, de geesteshouding van het Italiaanse volk in acht genomen. Inderdaad, in Italië was een ruime meerderheid van de bevolking – was de arbeidersklasse omzeggens in haar geheel – tegen de oorlog. De roes, die elders gewerkt heeft, deed zich in Italië niet voor. Van een alles meeslepende chauvinistische golf was geen sprake. De nationalistische oorlogsstokers gingen wel bijzonder luidruchtig te werk, maar zij waren een minderheid.

* * *

Salandra had het perspectief van een korte oorlog gesteld. Maar de oorlog bleef aanslepen, eindeloos lang en bloedig. Tienduizenden doden vielen zonder enige militaire winst. Tegelijkertijd verslechterde de economische situatie bestendig in het land; hoge prijzen en voedselschaarste teisterden de bevolking.

De voornaamste stroming in de PSI werd door Lazzari (secretaris-generaal) en Serrati (redactie ‘Avanti!’) vertegenwoordigd. Nu er een nieuwe linkervleugel tot stand kwam, geleid door AMADEO BORDIGA, terwijl anderdeels Turati en cie. zich meer rechts opstelden, dient de strekking Lazzari-Serrati als centrumpositie omschreven te worden. Deze positie werd geformuleerd als “noch collaboratie, noch sabotage.” Het betekende dat de socialistische fractie in het parlement in de oppositie bleef en geen oorlogskredieten stemde; het betekende tevens propaganda voor een vrede door onderhandelingen; maar pogingen om in het land bewegingen tegen de oorlog te ontketenen werden niet ondernomen.

Wel heeft de leiding van de PSI actief bijgedragen tot de conferenties van Zimmerwald en Kienthal. Serrati en Lazzari behoorden tot de acht Italiaanse afgevaardigden te Kienthal aanwezig (april 1916). Gezien de resoluties en het manifest van deze conferentie, ingevolge de censuur, niet in “Avanti!” konden worden opgenomen, besloot Serrati ze als aparte druk op 150.000 exemplaren te verspreiden. Hierdoor kregen de ideeën van de Zwitserse conferenties enige echo in Italië en hierdoor werd in het land ook de naam van Lenin bekend, wat enig belang had voor de toekomstige ontwikkeling.

De intrede in de oorlog vervulde de Italiaanse arbeidersklasse met afkeer. Wat geenszins betekende dat de arbeiders al snel tot verzet zouden komen. Gedurende een paar jaren overheerste een gevoelen van doffe berusting en machteloosheid. De oorlogsdeelneming werd door de arbeiders als een nederlaag ervaren en na een nederlaag kan het verzet slechts heel langzaam op gang geraken. Overigens, bij de eerste tekenen van onwil greep de regering[73] in met harde dwangmaatregelen: op 5 november 1916 werd een arbeidsreglementering gedecreteerd die eerder op een militaire strafwet geleek. Het verlaten van het werk of het veranderen van bedrijf zonder patronale toestemming werden als een desertie beschouwd, waarvoor een straf van 2 tot 12 maanden voorzien was. “Opstandigheid” kon tot 24 jaar opsluiting leiden.

Ook de arme Italiaanse boeren voelden niet de minste geestdrift voor de oorlog en zo lag het voor de hand dat het gros van de Italiaanse soldaten beslist zonder overtuiging optraden. Temeer daar de Italiaanse soldaten door hun officieren hardvochtiger behandeld werden dan in welk leger ook. Daarbij kwam dat de verliezen ontzettend hoog opliepen in operaties zonder enig militair resultaat.[74] Van in 1917 begon de desertie aanzienlijk te worden. De oorlogsmoeheid nam zienderogen toe en in juli van dat jaar radicaliseerde de PSI haar leuze aldus: “geen nieuwe winter meer in de loopgraven.”

De Russische Maartrevolutie had haar weerklank in Italië niet gemist, vooral niet in Turijn, waar een zeer actieve socialistische groep het ordewoord “Doen zoals in Rusland” met succes verspreidde. Turijn werd de hoofdstad van de arbeidersbeweging. De beroering begon van in de lente 1917 en zou tot revolutionaire hoogten oplaaien in augustus. Op 13 augustus werd een volksmeeting van 40.000 toehoorders in Turijn toegesproken door twee Russische mensjewieken, twee officiële gezanten van de Kerenskiregering. De massa juichte toe onder de kreet “Leve Lenin!” Vanaf het begin van de maand was het brood duurder en schaarser geworden. Die schaarste werd bestendig erger en op 22 augustus was er helemaal geen brood meer. Op slag werd het algemene staking en ’s anderendaags barricadenopstand. Deze hongerrevolte had tevens het karakter van manifestatie tegen de oorlog. Het leger trad op en gedurende vier dagen waren er straatgevechten: er vielen 41 doden en 152 gewonden en er werden een 1500 aanhoudingen verricht, o.m. die van Serrati en Lazzari en haast alle socialistische leiders.

Dan kwam de ramp, de SLAG VAN CAPORETTO, een Oostenrijks offensief dat op 24 oktober 1917 een aanvang nam en na enkele weken op een verpletterende Italiaanse nederlaag uitliep: 10.000 doden, 30.000 gekwetsten, ongeveer 300.000 gevangenen. Speciaal dit laatste getal was een klare aanduiding dat de Italiaanse soldaat in feite weigerde te vechten. Ook de hoeveelheid verloren oorlogstuig (o.a. 3000 kanonnen) duidde in dezelfde richting. Het tweede leger bijvoorbeeld was gewoon op de vlucht geslagen, met achterlating van wapens en materieel. Een officiële enquête over de nederlaag erkende overigens dat demoralisatie de kern van de zaak was.

Caporetto weerhield de aandacht van Italië zo strak, dat de Oktoberrevolutie aanvankelijk minder doordrong tot het bewustzijn. Caporetto had ook hierdoor zoveel indruk gemaakt, dat het front ruim 100 kilometer achteruitgeslagen werd, zodat nu – voor de eerste maal – een ruime strook ITALIAANSE BODEM door de vijand werd bezet. Het ging als een schok door het land. De patriottische reflex trad in werking. Zeer velen, die tot hiertoe de oorlog veroordeelden, beschouwden nu het vaderland in gevaar. Het was te verwachten dat de rechtervleugel van de PSI door die stroming zou beroerd worden. Turati, Claudio Treves, d’Aragona en de meeste parlementsleden van de PSI namen van nu af stelling voor de nationale verdediging.

Een nieuwe regering en een nieuwe militaire leiding traden aan.[75] Eensdeels werden maatregelen genomen om door allerlei kleine attenties het leven van de soldaat draaglijker te maken: minder barse tucht, beter eten, meer rust, meer verlof... En inderdaad, het moreel van de troepen verbeterde.

Anderdeels maakte de regering van de patriottische stemming gebruik om de censuur te verscherpen en een decreet uit te vaardigen, waarbij defaitistische propaganda of agitatie zwaar kon worden gestraft. Lazzari en Bombacci (ondervoorzitter van de PSI), die trouw bleven aan hun revolutionair standpunt en zich “solidair met de Russische Revolutie” verklaarden, werden aangehouden en in januari 1918 tot 3 en 21/2 jaar veroordeeld. Nadien kregen de verantwoordelijken voor de opstand te Turijn (o.a. Serrati) ook nog straffen van 3 tot 6 jaar toebedeeld.[76] 

Concessies aan de soldaten, repressie van de revolutionairen in het land, het waren twee belangrijke middelen in dienst van de oorlog. Ook de ideologische demagogie werd ingeschakeld. Men beloofde de soldaten grote veranderingen na de oorlog. De boeren zouden grond krijgen en de miserie van de Mezzogiorno ging opgelost worden. De oudstrijders zouden beloond worden. Daarvoor zouden de fortuinen, opgehoopt door industriëlen en oorlogswoekeraars, aangesproken worden. Maar ook de arbeiders uit de oorlogsindustrie, de “embusqués”, die goed verdiend hadden, zouden kunnen opdraaien. Na de oorlog zou Italië de oudstrijders toebehoren; als beste zonen van het volk kwam hen dat toe. Dat was de toon van menige redevoering en van talloze dagbladedito’s.

Ondanks de verbetering van het moreel der soldaten waagde de Italiaanse legerleiding het voorlopig niet grote offensieven in te zetten. Eerst helemaal op het einde, op 24 oktober 1918, kwam het zo ver. Zolang de Oostenrijkse troepen vochten, trappelden de Italianen ter plaatse. Het is maar nadat de innerlijke militaire ontbinding van het Habsburgse leger intrad, dat de Italianen (dan nog gesteund door Engelse eenheden) successen boekten. De wapenstilstand werd op 4 november getekend. Zo beëindigde Italië de oorlog aan de zijde van de overwinnaars.

Wat de PSI betreft, zij bleef trouw tot op het einde aan de revolutionaire lijn. Haar positie was tamelijk uniek in West-Europa. Op het XVe congres, dat in september 1918 te Rome doorging, behaalden de “maximalisten” een meerderheid van 75 %.[77]
De parlementairen, die de chauvinistische politiek van Turati en Treves volgden, kregen harde kritiek.
Een boodschap van Lenin werd toegejuicht. Men sprak zich uit voor steun aan de Sovjet-Unie. De nieuw verkozen leiding kreeg opdracht om te ijveren voor een internationale bijeenkomst van alle socialisten die volledig met de heersende klassen wilden breken.

_______________
[66] De industriële revolutie nam slechts bij het einde van de 19de eeuw een aanvang. De nijverheidsvoortbrengst (1900 aan index 100 gesteld) groeide van 75 in 1896 tot 184 in 1913. Het FIATBEDRIJF werd in 1900 te Turijn opgericht.
[67] Cfr. deel 1 van dit werk.
[68] BENEDETTO CROCE (1866-1952). Gedurende tientallen jaren de meest gezaghebbende filosoof en historicus van Italië; aanvankelijk eerder meeloper van het fascisme, werd hij achteraf heftig bestrijder van Mussolini’s dictatuur.
[69] Een kleine minderheid onder leiding van Lazzari kwam hiertegen in verzet. Uit protest tegen de rechtse leiding verklaarde de federatie van Forli in Romagna zich autonoom op initiatief van BENITO MUSSOLINI, redacteur van ‘La Lotta di Classe’. Mussolini was in feite meer gauchist dan revolutionair. Reeds uit de termen die hij toen gebruikte blijkt dat hij de massa eerder als materie ter manipulatie dan als zelfbewuste kracht opvatte: “revolutionair idealisme”, de “religieuse ziel van de partij”, “het socialisme als een “geloof”, “De mensheid heeft behoefte aan een CREDO. De illusie is misschien de enige realiteit in het leven...”
[70] Bonomi en Bissolati namen een positie in die volkomen in de lijn van de verwachtingen lag. Maar ook ARTURO LABRIOLA (1875-1959) – niet te verwarren met de marxistische filosoof Antonio Labriola – juichte de oorlog toe. Als man van de Mezzogiorno liet hij zich meeslepen door het nationalistische argument dat kolonialisme een oplossing aan de plattelandsmiserie zou brengen. Mussolini stelde dat Arturo Labriola “een bourgeoisfenomeen als bourgeois beoordeelde.”
[71] De eerste die in Italië het nationalisme tot een doctrine verhief, was ENRICO CORRADINI. In zijn theorieën waren de wortels van het fascisme reeds heel duidelijk herkenbaar. De psychologische schok die Corradini tot het nationalisme bracht, was Italiës nederlaag te Adoea (Ethiopië) in 1896, d.i. een imperialistische nederlaag. Vandaar loopt een rechte lijn naar Mussolini’s Ethiopische oorlog van 1935. In 1902 schreef Corradini het toneelwerk “Julius Caesar”. De grondidee was de identificatie van één man – bouwer van een wereldrijk – met de nationale grootheid. In het tijdschrift “Il Regno” (1903), op het stichtingscongres van de Nationalistische Partij (1910) en in het weekblad “Ideo Nazionale” stuiten we bestendig op volgende ideeën: – het socialisme is de vijand; – nationalisme is: antidemocratisch, antiparlementair, antiliberaal (tegen waardering van individu), antimaçonniek; – voor een sterke staat; – het individu heeft geen waarde, “niet meer dan een druppel in de zee”, is geen doel op zichzelf, het individu moet opgaan, transcenderen in een grotere collectiviteit, de natie, “in feite een groter individueel wezen”; – het individu is slechts een element dat voor de doeleinden van de natie moet ingeschakeld worden; – de natie, opgevat als persoonlijkheid, kan zich niet ontplooien, kan niet bestaan zonder strijd; – de oorlog, de veroveringsoorlog, is de natuurlijke levenswet voor de natie; – ofwel voert de natie oorlog, ofwel wordt in de natie klassenstrijd gevoerd, “interne vrede is nodig om externe oorlog te kunnen voeren.” Corradini heeft zich speciaal ingespannen om de arbeidersklasse los te maken van de socialistische gedachte: “Nationalisme wil voor de hele natie worden, wat socialisme voor het proletariaat alleen was... Het is nodig in het brein van de arbeiders in te hameren dat het hun hoogste belang is solidair te zijn met hun patroon en bovenal met hun natie, en naar de duivel met hun solidariteit met hun kameraden in Paraguay en Cochin-China.” Tegenover het internationale socialisme stelde Corradini: “nationaalsocialisme”. Hij betoogde dat Italië een proletarische natie was en dat de interne klassenstrijd moesten omgezet worden in strijd tussen de “proletarische” (Italië) en de “plutocratische” naties. Op het Nationalistisch Congres van 1914 trad als voornaamste verslaggever op ALFREDO ROCCO, die later een van de officiële theoretici van het fascisme zou worden.
[72] De gelden (geen partij- maar staatsgelden), werden door Marcel Cachin en Jules Destrée overgemaakt. Cfr. o.a. P. NENNI, Six ans de guerre civile en Italie, Paris, 1930, p. 43.
[73] Dat was toen (sinds de val van het ministerie Salandra op 6 juni 1916) de regering van PAOLO BOSELLI, waarvan ook Bonomi en Bisso-Zati deel uitmaakten.
[74] De slag van mei-juni 1916 had het Italiaanse leger 150.000 doden, gewonden en gevangenen gekost. Het offensief van mei 1917 vergde 36.000 doden en 92.000 gekwetsten; dat van juni 1917 beliep 18.000 doden en 37.000 gekwetsten; het septemberoffensief betaalde men met 46.000 doden en 121.000 gewonden.
[75] De nieuwe regering werd door ORLANDO voorgezeten. Generaal CADORNA, die door zijn slecht beleid, zijn verkeerde strategie en zijn brutaliteit de zaak verknoeid had, werd door ARMANDO DIAZ vervangen.
[76] In februari 1919 werd amnestie verleend.
[77] De term “maximalisten” was helemaal niet nieuw in de PSI. Maar sinds enige tijd werden de “bolsjewieken” in de partijgeschriften als Russische “maximalisten” aangeduid. Maximalisme verscheen dus in de geest van de Italiaanse socialisten als een vertaling van het bolsjewisme.

Hoofdstuk 9 / dl.2-I - In het neutrale Nederland

De historische tegenstelling tussen katholieken en protestanten, alsmede de lange traditie van schoolstrijd (openbare school tegenover bijzonder, d.i. confessioneel onderwijs) hebben in Nederland de verzuiling in de hand gewerkt. De verschillende geestelijke stromingen, kerken en partijen zorgden ervoor niet alleen een eigen persorgaan te bezitten, maar ook nog hun aanhang in een eigen schoolnet, een eigen jeugdvereniging, een eigen vrouwenbond, een eigen ziekenfonds, een eigen vakbondsorganisatie, enz., verzameld te houden. Protestantse en katholieke groepen gingen in Nederland zeer ver inzake verzuiling. Men noemt, ter illustratie, het bestaan van een rooms-katholieke geitenfokkersbond.

De SDAP op haar beurt (evenals de BWP in België) was overgegaan tot de oprichting van eigen coöperaties,[78] jeugdorganisaties, vrouwenbonden, zangverenigingen, toneelkringen, syndicale verenigingen... Eigen scholen nochtans wenste de SDAP niet te hebben, vermits zij uitgesproken voorstander was van de ene openbare, voor iedereen toegankelijke school.

De verzuiling bracht mee dat een aanzienlijk deel van de Nederlandse arbeidersklasse binnen de kerkelijke ideologie weerhouden werd. Dat kwam duidelijk tot uitdrukking op syndicaal vlak:

- Het CNV, Christelijk Nationaal Vakverbond, protestants, in 1909 ontstaan, telde in 1914 11.000 leden.

- Het RKV, Rooms-Katholiek Vakverbond: de grondslagen ervan werden in 1902 gelegd met de oprichting van het rooms-katholiek Vakbureau, dat in 1908 tot eigenlijk vakverbond gereorganiseerd werd; het RKV telde 29.000 leden in 1914.

Beide verbonden waren in eerste instantie als antisocialistische organisatie bedoeld, als een middel om de arbeiders aan de klassenstrijd te onttrekken en om de eenheid te breken.

- In 1913 was het ANV, Algemeen Nederlands Verbond, ontstaan. Deze organisatie, die zich neutraal noemde, beantwoordde aan de apolitieke instelling van haar aangeslotenen, in hoofdzaak handels- en kantoorbedienden en ambtenaren; in 1914 telde het ANV 3864 leden.

- De socialistisch georiënteerde arbeiders waren op zichzelf nogmaals verdeeld.[79] De oudste organisatie, het NAS, Nationaal Arbeiders Secretariaat, dagtekende van 1893 en was anarchosyndicalistisch ingesteld. Het NAS wenste geen bezoldigde bestuurders, geen fondsen voor werkloosheid, ziekte of ongeval, geen stakingskas, geen parlementaire actie. Stakingen werden slechts in ondergeschikte orde als strijdmiddel tot verbetering van de arbeidsvoorwaarden opgevat. Ze dienden vooral als oefening in klassenstrijd, als middel om het klassebewustzijn op te voeren, als voorbereiding op de algemene staking die het kapitalisme zou ten val brengen. Sinds 1909, sinds de leiding door KOLTHEK waargenomen werd – wat een in alle opzichten realistischer aanpak betekende – kwam het haast leeggelopen NAS opnieuw tot enige ontwikkeling. In 1914 telde het 9.700 leden.

- Veel belangrijker was het in 1906 opgerichte NVV, Nederlands Verbond van Vakverenigingen, dat zich als “moderne beweging” aankondigde, een stevige en gecentraliseerde organisatie kende en, onder leiding van H. POLAK en JAN OUDEGEEST, strijd voerde voor directe en concrete belangen. Het NVV stond organisatorisch los van de SDAP, maar was er geestelijk nauw aan verwant. Het NVV telde in 1914 ruim 84.000 leden en omvatte aldus 38 % van het totaal der georganiseerde arbeiders.

Politiek was het gros van de socialistische arbeiders bij de SDAP aangesloten. PIETER JELLES TROELSTRA, sinds 1897 lid van de Tweede Kamer, tegelijkertijd type van een parlementariër en een ongemeen meeslepend volksredenaar, gold als de meest markante leidersfiguur. Andere belangrijke voormannen waren: VAN DER GOES, VAN KOL, SCHAPER, VLIEGEN, WIBAUT. De SDAP was, ondanks haar programma van marxistische allure, uitgesproken reformistisch.

Een linkse stroming, die zich rond het blad “De Tribune” gegroepeerd had, was destijds uitgesloten geworden en had in 1909 de SDP, Sociaaldemocratische Partij, gevormd. De SDP bleef in de eerste jaren zeer beperkt; ze telde 525 leden in 1914.[80] De leiding werd waargenomen door het “driemanschap”: DAVID WIJNKOOP, W. VAN RAVESTEYN en J. CETON. Benevens een stel merkwaardige intellectuelen [81], behoorden de meeste leden tot de artisanale beroepen (bouwvakkers, typografen, sigarenmakers, schoenmakers, kleermakers, bakkers,...). De arbeiders van de grootindustrie vond men niet in de SDP, maar in de SDAP. Het programma van beide partijen verschilde heel weinig,[82] maar de SDP spande zich in om er trouw aan te blijven. Vermits het NVV iedere samenwerking afwees, zocht de SDP toenadering met het NAS.

Bij de afscheuring van de Tribunegroep was HENRIETTE ROLAND HOLST in de SDAP gebleven. Maar in 1911 verliet zij die partij met enkele medestanders. Daaruit ontstond het RSV, Revolutionair Socialistisch Verbond, dat eerder als “groupuscule” dan als partij moet worden bestempeld.[83] 

De SDAP was niet uitgesproken atheïstisch: zij verwachtte van haar aangeslotenen wel instemming met de marxistische maatschappijanalyse en met het socialistisch toekomstideaal, maar niet met de wereldbeschouwing van Marx. Ten allen tijde waren er dan ook christenen lid van de SDAP. Toch kwam in 1907 naast de SDAP, een Bond van Christen-Socialisten (BCS) tot stand, die vanaf 1908 als politieke partij optrad. Het verschil met de SDAP was, dat in de BCS de evangelische inspiratie als uitgangspunt van een socialistisch ideaal gesteld werd. Het bleef een vrij beperkte groep. Haar leidende figuur was BART DE LIGT.

* * *

De regering CORT VAN DER LINDEN, in 1913 als noodoplossing tot stand gekomen, bleef aan tot 1918. Het was een extraparlementair kabinet: de leden (technici) waren niet direct partijgebonden. Overigens dient deze regering als van overwegend rechtse tendens bestempeld.
Bij het uitbreken van de oorlog schaarden de partijen zich eensgezind achter Cort van der Linden, die het land neutraal verklaarde en een volledige mobilisatie doorvoerde. Leger en vloot bleven gedurende vier jaar op voet van oorlog. Nederland kwam in de greep van de economische blokkade; de invoer uit overzee werd door de Geallieerden tot het uiterste beperkt om alle doorvoer naar Duitsland de pas af te snijden.[84] 

Het tekort aan grondstoffen veroorzaakte een enorme werkloosheid, de mobilisatie verslond de staatsfinanciën, en met dat alles werden er toch nog grote hoeveelheden voedsel aan Duitsland verkocht – zaken zijn zaken! – zodat er aanzienlijke levensmiddelenschaarste heerste. Eerst in 1916 werd de rantsoenering ingevoerd, veel te laat, want ondertussen hadden zwarte markt en woeker zich reeds stevig gevestigd. Trouwens, ook na de invoering van de distributie, ging de kettinghandel praktisch ongehinderd voort.
Er was dan ook veel gebrek en de toestand werd erger naarmate de oorlog aansleepte: de broodkaart die in februari 1917 nog 400 gram voorzag, bepaalde drie maand later slechts 230 gram. Ook de bevoorrading in brandstof werd al maar door slechter; de laatste twee winters werd erg veel kou geleden. Ten slotte werd de woningnood bestendig nijpender. Geen wonder dat in de laatste weken van de oorlog ook de Nederlandse bevolking zwaar getroffen werd door de “Spaanse griep”: 17.000 doden.
Toch was de oorlog niet voor iedereen een ramp. De boeren maakten goede prijzen, OW’ers (oorlogswinsters) bouwden fortuinen op de zwarthandel en enkele grote kapitalistische ondernemingen verwezenlijkten een aanzienlijke expansie (Philips, Koninklijke Olie, Van den Bergh en Jurgens, AKU). Het Nederlandse bankkapitaal, profiterend van ’s lands neutraliteit, deed schitterende zaken.

* * *

Toen op 3 augustus 1914 in de Tweede Kamer de kredieten voor de mobilisatie aan de dagorde stonden, verklaarde Troelstra dat zijn fractie die kredieten – en dus de mobilisatie – zou stemmen, “omdat in ernstige omstandigheden de nationale gedachte de nationale geschillen overheerst.” Er ging een zware schok door de gelederen van de SDAP. Aan de nationale dagen (bedenk de Oranjefeesten met hun antisocialistische baldadigheden!) hadden de partijleden niets dan bittere herinneringen. Niettemin werd op het paascongres Troelstras optreden zonder moeite bijgetreden.

Het proces van integratie in het systeem werd onomkeerbaar. Telkens er functies aan vertegenwoordigers van de arbeidersbeweging toevertrouwd werden, ging de inkapseling een stapje verder, des te meer naarmate die socialistische voormannen “goed” werk verrichtten voor de arbeiders.[85] 

Zulks gold ook voor het NVV, dat zich eveneens voor nationale eenheid en “godsvrede” uitsprak. Op 9 augustus 1914 liet het vakbondsbestuur weten dat “de normale vakactie vrijwel geheel tot stilstand was gekomen”, dat “stakingen moesten worden afgebroken... Onze bloeiende vakbeweging, het resultaat van jaren moeizame arbeid, mag niet worden vernietigd. Na de oorlog” zouden de vakverenigingen “hun schone taak met grote kracht” hervatten. De oorlog werd als een soort parenthesis beschouwd.

Als haast enige taak die nog restte, stelde het NVV de steunverlening. Op 10 augustus werden Jan Oudegeest van het NVV, benevens vertegenwoordigers van de confessionele en neutrale centrales, door koningin Wilhelmina ontvangen en aangemaand om “eendrachtig de handen ineen te slaan” tot leniging van de noden. Oudegeest werd lid van het Koninklijk Nationaal Steuncomité dat – heel karige – hulp uitkeerde aan niet-georganiseerde werklozen. De gesyndikeerde werklozen kregen hun – overigens ruimere – steungeld uitbetaald door de vakbond.
Sinds 1907 had het NVV werklozenkassen opgericht, gevoed door bijdragen van de aangeslotenen. Maar de massale werkloosheid tijdens de oorlog dwong de overheid tot aanzienlijke subsidiëring. Vanzelfsprekend ging daarmee overheidscontrole gepaard op de vakbondsadministratie van de uitkeringen en op de werklozen. Het moesten “echte” werklozen zijn, die bereid waren “passende” arbeid te aanvaarden. De welstellende vreest in deze altijd “misbruiken”.
Ook de patroons, georganiseerd in de Vereniging van Nederlandse Werkgevers, waren nu bereid de vakbonden (niet het NAS!) als partners te erkennen met wie, op grond van “goed overleg” CAO’s (collectieve arbeidsovereenkomsten) konden worden afgesloten.[86] 

De schok van de oorlog en de politiek van het NVV deden in de eerste tijd het aantal stakingen sterk teruglopen.[87] Maar als het NVV de bijl van de klassenstrijd al begraven had, dan niet de patroons: zij dreven de prijzen op en trachtten de lonen te verminderen. Het kon niet anders of de arbeidersstrijd zou hernemen, naarmate de sociale nood toenam. Temeer daar het NVV en de uitgesproken rechtse vakbonden, alhoewel ze bestendig groeiden,[88] het toch niet alleen voor het zeggen hadden.

Op 1 augustus 1914 organiseerde de SDP, samen met het NAS,[89] en enkele antimilitaristische groepen (o.a. de Sociaal-Anarchistische Actie van Nieuwenhuis en de RSV van H. Roland Holst) een indrukwekkende straatdemonstratie in Amsterdam. Een manifest, op 100.000 exemplaren gedrukt, verbreidde de leuze “oorlog aan de oorlog” en “omzetting van de oorlog in burgeroorlog.” Tevens werden daarin directe eisen gesteld als: doorbetaling van het loon aan gemobiliseerden en werklozen, levensmiddelenvoorziening door de gemeente.
Maar de SDP, die niet één vertegenwoordiger had in het parlement, was toch maar een heel beperkte groep: 525 leden in 1914, 700 in 1916.
En ook het NAS was slechts een kleine organisatie: 9.700 aangeslotenen in 1914, 10.500 in 1916, 14.300 in 1917.

De manifestatie van 1 augustus 1914 was slechts een strovuur geweest. In de regel heeft de arbeidersbeweging na een harde klap – en dat was het uitbreken van de oorlog toch – een paar jaar nodig om terug op gang te komen.
Eerst in april 1916 groeide er enig verzet. Op 2 april werd het “Agitatiecomité voor Demobilisatie” opgericht (met gelijkaardige samenstelling als op de eerste oorlogsdag) en op 24 april werd een “demonstratief congres tegen de oorlog”, in feite een massale meeting, in Amsterdam gehouden.
Van nu af verwezenlijkte de SDP enige doorbraak naar de massa. Op 21 juni betoogden 25.000 mensen voor verbod van levensmiddelenuitvoer. Een petitionnement met 77.500 handtekeningen werd door Wijnkoop aan de regering overhandigd. Tevens werd midden 1916 de “Tribune” een dagblad. Alles te samen slaagde de SDP er in, althans in Amsterdam, een zekere massabasis te verwerven, nog beperkt maar wel duurzaam.

Maar innerlijke conflicten bleven in de SDP niet uit. Eensdeels was er het “driemanschap” met de meerderheid van de partij achter zich; anderdeels was er een oppositie onder leiding van GORTER en PANNEKOEK. Terwijl Gorter en Pannekoek zeer uitdrukkelijk het imperialisme van beide kampen evenveel schuld aan de oorlog toeschreven, waren Wijnkoop, Ravesteyn en Ceton in feite anti-Duits en pro-Entente. Zij wensten een Duitse nederlaag en dat was de reden waarom zij in september 1915 niet deelnamen aan de conferentie van Zimmerwald. Daarom ook wezen zij deelneming af aan de Stockholm-conferentie in 1917 en begroetten zij het Kerenski-offensief tegen Duitsland. Was er conflict in de SDP, tot een breuk kwam het niet. Een belangrijk element van samenhang in deze partij was haar scherp vijandige opstelling tegen de reformisten, waren haar nooit aflatende aanvallen op de leiding van het NVV en de SDAP. Sektarisme bindt samen.

Het kon niet anders of er moest opnieuw strijd komen. In 1917 was het aantal stakingsdagen weer tot boven het half miljoen opgelopen. In de regel werden deze strijden door het NVV-bestuur afgeremd, terwijl harerzijds de SDAP haar steun aan de regering – zij het aarzelend – voortzette. Tegelijkertijd spande de SDAP zich in om eindelijk algemeen stemrecht te bekomen.[90] In 1917 kon parlementair een tweederdemeerderheid op een nieuwe kieswet worden verenigd door aan de confessionele groepen een belangrijke toegeving te doen: het bijzondere lager onderwijs zou financieel worden gelijkgesteld met het openbare (in 1920 bij wet geregeld).

De nieuwe kieswet werd van toepassing voor de Gemeenteraden, voor de Provinciale Staten en voor de Tweede Kamer[91]. Zij voorzag algemeen stemrecht (actief en passief) voor mannen vanaf 25 jaar, passief vrouwenkiesrecht (d.i. vrouwen kunnen niet kiezen maar wel verkozen worden), stemplicht en evenredige vertegenwoordiging.

Eenmaal dit akkoord bereikt, diende – in juni 1917 – een nieuw parlement met grondwetgevende macht verkozen om de nieuwe kieswet in de grondwet in te schrijven. De partijen kwamen overeen om de Kamer ongewijzigd te houden; in ieder district zouden enkel de al reeds verkozenen hun kandidatuur stellen: men zou dus “laten zitten wat zit.” Achteraf – na de grondwetswijziging – zouden de echte verkiezingen volgens het nieuwe kiesrecht plaatsgrijpen. Maar de SDP aanvaardde deze afspraak niet; ze wilde de gelegenheid voor propagandadoeleinden benutten en tevens haar aanhang peilen.

In 37 districten kwam ze op tegen de zittende kamerleden. De SDP behaalde geen zetel, maar wel 17.288 stemmen. Wijnkoop bekwam in Amsterdam 1298 stemmen, d.i. zeven maal het aantal van 1913. Dat was – het nog steeds (voor de laatste maal) beperkte kiesrecht in acht genomen – wel een grote vooruitgang, maar toch een zwak resultaat.

Met het jaar 1918 begon er ernstige beroering onder de bevolking te komen: verhevigde stakingen, woelige demonstraties, korte hongeroproeren, rellen in Amsterdam en de Zaanstreek,... het ideale klimaat voor de intense agitatie die de linkse organisaties voerden. De SDP telde ondertussen 1.089 leden (waarvan 277 in Amsterdam), het NAS zou dit jaar 23.000 leden bereiken.

De reformisten achtten het moment gekomen – van in april 1918 – om zelf betogingen te organiseren en opstandige taal te spreken. Dit maakte deel uit van de voorbereiding der verkiezingen (bij algemeen stemrecht) van 3 juli.

De evenredige vertegenwoordiging bracht 17 partijen in de Tweede Kamer. De rechtse coalitie beschikte over 52 van de 100 zetels. De Rooms-Katholieke Staatspartij haalde 30 mandaten, en het was haar voorman, RUYS DE BEERENBROUCK, die de regering vormde. De SDAP was van 15 tot 22 zetels vooruitgegaan, de SDP behaalde 2 mandaten, de Christen-Socialisten 1 en de Syndicalisten (Kolthek) eveneens 1 zetel.

* * *

De geschiedenis van de arbeidersbeweging in Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog kan niet afgesloten worden zonder vermelding van het eigenaardige, ja zonderlinge Troelstra-voorval op het laatste moment.

Sinds een paar weken leefde Nederland in spanning. De gemobiliseerde soldaten waren de stompzinnige dienstklopperij definitief beu geworden en einde oktober 1918 deden zich muiterijen voor in de garnizoenen van Harskamp, Amersfoort en Zwolle. De regering draaide aanstonds bij, kondigde ruimere verlofregelingen aan en beloofde demobilisatie zo snel als mogelijk. Men beleefde het bevreemdende schouwspel van officieren die hun manschappen samenriepen om hun grieven te bespreken.

Tevens vonden de gebeurtenissen in Duitsland weerklank bij de Nederlandse bevolking; er gebeurde wel niet veel, maar er heerste voelbaar een geladen atmosfeer. Een dominee in Zutphen liet de “Internationale” spelen op het kerkorgel.

Er was intense onrust, met momenten paniek, bij de bourgeoisie, speciaal in Rotterdam, waar de SDAP 44 % van de stemmen behaald had. Zimmerman, burgemeester, begon besprekingen met de socialistische voormannen omtrent machtsoverdracht. De redactie van de conservatieve “NRC” betuigde sympathie voor de arbeiderseisen. De ultrareactionaire “Telegraaf” verklaarde zich bereid om “een eventuele revolutie te steunen.” De voorzitter van een Rotterdamse scheepvaartvereniging zocht akkoorden af te sluiten met de transportarbeidersbond. En nog meerdere dingen van die aard.

De meeste SDAP-leiders bekeken de situatie erg nuchter. Zij kenden het onderscheid tussen een gespannen atmosfeer en een revolutionaire situatie. Zij wisten overigens heel goed dat spontanïteit niet volstaat voor een revolutie en dat nergens in Nederland een kracht doende was de opstand te organiseren.

Troelstra behoorde niet tot de nuchteren. Onder indruk van de heftige beroeringen in Duitsland was hij ervan overtuigd dat Nederland, zoals meerdere landen in Europa, zich aan de vooravond van de Grote Revolutie bevond. Troelstra verscheen hier plots als een voortvarend en impulsief man. Slechts een paar leidende elementen, meestal Rotterdammers, lieten zich door hem meeslepen. Maar Vliegen, Oudegeest, Schaper, Wibaut,... zagen het anders, realistischer. Zelfs als er een revolutionaire mogelijkheid ware geweest, had hun eerste bekommernis erin bestaan die ongedaan te maken. Laat staan, nu er geen revolutionaire situatie voorhanden was.

Een ontwerp van manifest, door Troelstra opgesteld, en zeer oproerig van toon, werd grondig herwerkt door een commissie. Troelstra beweerde: “ook in ons land is de revolutionaire toestand geschapen, die een groot deel van Europa beroert”; zijn ontwerpmanifest drong aan op een “duurzame verovering van de macht.” Maar in het gewijzigde manifest was enkel sprake over de noodzaak om “wanhopige uitbarstingen van het moment” te vermijden en over “duurzame opheffing der arbeiders.” Door dit verzet tegen zijn ideeën was Troelstra wel een moment ontnuchterd ... en ontmoedigd.

Maar opnieuw kwamen opwindende berichten uit Rotterdam hem in vervoering brengen. Weer schoot hij in vlam en op 11 november, ten overstaan van een geestdriftige massameeting in Rotterdam, proclameerde hij de revolutie: “Gij bourgeoisie, ge voelt dat de arbeidersklasse is geworden de macht die niet meer kan vragen, eisen, maar die zichzelf als opperste macht moet constitueren. Met een programma zijn wij er niet. Wij hebben de vraag te overwegen welke daad wij zullen doen. De arbeidersklasse in Nederland grijpt thans de macht.”

De dag daarop, in de Tweede Kamer, herhaalde Troelstra zijn betoog, zij het in meer parlementaire bewoordingen. Troelstra beging een beoordelingsfout. Het unieke echter was dat hij – in de mening dat het moment gekomen was – zich aan het hoofd van de revolutie wilde stellen. Daardoor viel hij, als reformist, volledig uit de toon.

_______________
[78] In 1899 besloot de SDAP verbruikscoöperaties als een strijdmiddel op te richten. De Nederlandse coöperaties verwierven voor de arbeidersbeweging nooit de betekenis van de Belgische “coöperatieven”.
[79] Cfr. deel 1 van dit werk.
[80] Omtrent de beperkte invloed van deze partij: “De Tribune”, aanvankelijk weekblad, verscheen vanaf 1913 tweemaal per week, maar telde in maart 1914 slechts 1266 abonnees. Bij de verkiezingen (volgens beperkt kiesrecht) van 1909 behaalde de SDP 542 stemmen; in 1913 werden rond 18 kandidaatstellingen slechts 1340 stemmen verzameld.
[81] Enkele leidende intellectuelen:
- David Wijnkoop, afstammend uit een rabijnenfamilie, merkwaardig redenaar, literair begaafd, enorme belezenheid.
- Willem van Ravesteyn: werd gekenmerkt als een “studeerkamergeleerde”, een “intellect van hoge orde”, een “bekwaam marxist”; eindigde als een authentiek reactionair.
- Herman Gorter, beroemd dichter, boeiend lesgever, knap vulgarisator van het marxisme.
- Anton Pannekoek, astronoom, gedurende jaren verbonden aan de partijschool te Berlijn, marxistisch theoreticus met wie Lenin in polemiek zou komen.
- Sam de Wolff, marxistisch economist, die reeds in 1913 naar de SDAP terugkeerde.
- J. Knuttel, literatuurhistoricus.
- G. Mannoury, wiskundige.
(Cfr. A.A. de Jonge, Het communisme in Nederland, pp. 20-22).
[82] Terwijl de SDAP geneigd was inzake subsidiëring van het bijzonder onderwijs soepelheid te betonen, bleef de SDP (onder invloed van de gewezen onderwijzer Jan Ceton) taai vasthouden aan “verplicht, neutraal, lager onderwijs van staatswege.”
[83] In april 1916 sloten Roland Holst en de meeste leden van de RSV zich aan bij de SDP.
[84] Het aantal in Nederland binnengevaren schepen bedroeg:
in 1913 17.000
in 1914 12.500
in 1915 6.400
in 1916 5.100
in 1917 2.200
in 1918 1.800
[85] In 1914, nog voor het uitbreken van de oorlog, werd de socialist Duys wethouder en werd K. ter Laan burgemeester van Zaandam, terwijl Wibaut in Amsterdam wethouder van volkshuisvesting werd. Zeker is het zo, dat deze socialisten in deze functies een en ander ten gunste van de arbeidersklasse verwezenlijkten. Maar de integratie, die hiermee gepaard ging, was eveneens onmiskenbaar.
[86] In 1911 waren er CAO’s voor 1.100 bedrijven of 23.000 arbeiders; in 1918 had men CAO’s in 8.000 bedrijven voor 100.000 arbeiders.
[87] Aantal stakingsdagen:
in 1913 912.000
in 1914 393.000
in 1915 118.000
[88] Aantal leden der verschillende vakbonden:

1914

1916

1918

NVV

84.000

100.000

159.000

RKV

29.000

40.000

69.000

CNV

11.000

15.000

28.000

ANV

3.860

5.040

7.770

NAS

9.700

10.500

23.000

[89] In maart 1914 was B. Lansink secretaris van het NAS geworden; onder zijn leiding werd het anarchistisch karakter van deze bond afgezwakt (steviger organisatie, hogere bijdragen, bezoldigde bestuurders, stakingskassen), terwijl de reeds aangevatte toenadering met de SDP verder werd doorgevoerd.
[90] Het kiesrecht was in Nederland niet meer gewijzigd sinds 1896, toen voor mannen vanaf 25 jaar een stem verleend werd aan volgende categorieën: belastingkiezers, woningkiezers, loonkiezers, spaarkiezers en examenkiezers. In 1900 gaf dat stemrecht aan 49 t.h. van de mannen, in 1916 aan 70 t.h.
[91] De Eerste Kamer (50 leden) werd samengesteld uit afgevaardigden van de Provinciale Staten.

Hoofdstuk 10 / dl.2-I - De internationale conferenties

Het INTERNATIONAAL SOCIALISTISCH BUREAU (ISB) was te Brussel gevestigd. C. Huysmans was de secretaris. Het “executief comité”, dat tussen de zittingen van het Bureau de lopende zaken waarnam, bestond uit drie Belgen: Vandervelde (voorzitter), Anseele en Bertrand. Bij het uitbreken van de oorlog stortte de Internationale feitelijk in elkaar. Maar formeel bleef ze voortbestaan. Niet alleen de partijen van de neutrale landen, ook die van de oorlogvoerende staten bleven zich als leden van de Internationale beschouwen. Het executief comité evenwel kon niet meer functioneren: Vandervelde bevond zich te Le Havre; Huysmans, Anseele en Bertrand verbleven in het bezette België en beschikten derhalve over heel weinig bewegingsvrijheid.

De poging van de Italiaanse en de Zwitserse partijen, die in september 1914 te Lugano een ontmoeting hadden en vandaar een samenroeping van het ISB voorstelden, slaagde niet.

Vandervelde weigerde enige ontmoeting met een Duitse partij, die solidair met de keizerlijke regering was en geen woord van afkeuring kon betuigen over de schending van de Belgische neutraliteit. Vandervelde werd daarin bijgetreden door de leiding van de Engelse en Franse partijen. Twee conferenties trouwens, een van de “Geallieerde” partijen te Londen (14 februari 1915) en een van de “Centrale” partijen te Wenen (12 en 13 april 1915) verhardden nog de oorlogsposities in de beide kampen; aan beide zijden werd maar één resultaat voor het beëindigen van de oorlog als bevredigend beschouwd: de verplettering van de tegenstander.

Even vruchteloos was een poging van de Nederlandse, de Zweedse, Deense en Noorse partijen. Op 17 januari 1915 kwamen ze samen te Kopenhagen. Ze trachtten een ontwerp van vredesvoorwaarden op te stellen, aanvaardbaar voor alle socialistische partijen in oorlog.

Een akkoord bleek niet mogelijk te zijn. Men behield echter de hoop dat het misschien later zou mogelijk worden. Met het oog daarop werd het executief comité van de ISB voorlopig uit Nederlanders samengesteld: ALBERDA, TROELSTRA, VAN KOL en WIBAUT. Men hoopte dat een “neutraal” executief comité zich in een gemakkelijker positie zou bevinden om de met elkaar vechtende afdelingen van de Internationale vroeg of laat weer samen te brengen.

* * *

Toen de Italiaanse partij op het punt stond om haar strijd voor het behoud van de neutraliteit te verliezen, hernieuwde zij, weer samen met de Zwitsers, de poging om een internationale conferentie samen te brengen. Alweer tevergeefs.[92] Na de intrede van Italië in de oorlog, voelden de Italiaanse socialisten wel behoefte aan steun voor de bijzonder moeilijke positie, waarin ze terecht gekomen waren. Op een nieuwe ontmoeting met de Zwitserse partij (te Bern in juni 1915) werd besloten een internationale CONFERENTIE TE ZIMMERWALD (een dorp nabij Bern) te organiseren (5-8 september 1915).
Ditmaal werd niet getracht de “oorlogvoerende” partijen samen te brengen. Uitgenodigd waren enkel “partijen, arbeidersorganisaties en groepen”, die trouw bleven aan de principes van de Internationale, die bereid waren de “Burgfrieden” of “union sacrée” te verbreken, die akkoord waren om de klassenstrijd te hervatten en om een socialistische actie tegen de oorlog in te zetten.

Er waren te Zimmerwald 38 aanwezigen. Een overzicht van wie erbij waren en wie niet, geeft meteen een panorama van de politieke posities der verschillende socialistische partijen. Afwezig waren de partijen van Duitsland en Oostenrijk eensdeels; van Frankrijk, Engeland en België anderdeels; uiteraard, ze waren niet uitgenodigd. Uit Duitsland nochtans waren een tiental militanten komen opdagen, o.w. LEDEBOUR en HOFFMANN, behorend tot de oppositionele minderheid, die later de USPD zou vormen.
Uit Frankrijk waren de syndicalisten ALFRED MERRHEIM en ALBERT BOURDERON aanwezig; zij behoorden tot de “minoritaires”.
Uit Engeland hadden vertegenwoordigers van de ILP en van de BRITISH SOCIALIST PARTY wel willen komen, maar de regering weigerde de nodige paspoorten af te leveren.
Afwezig waren ook de Nederlandse en de Scandinavische partijen. Zij waren niet in oorlog, omdat hun regering niet in oorlog was, maar ze waren reformistisch en Zimmerwald leek hun te “links”, te “revolutionair”. Ze wensten hun invloed aan te wenden bij de “oorlogvoerende” partijen; deelneming aan Zimmerwald zou hen gecompromitteerd hebben.
Uit Nederland was wel HENRIETTE ROLAND HOLST gekomen; zij behoorde tot de RSV, niet tot de SDAP.
Uit Zweden waren de linkse oppositionelen CARL HöGLAND en TURE NERMAN aanwezig.
De enige partij uit het Westen, die officieel als partij verscheen, was de Italiaanse; haar delegatie omvatte o.a. ANGELICA BALABANOFF, LAZZARI, SERRATI, ODDINO MORGARI, EMMANUEL MODIGLIANI.
De Zwitserse partij was uit tactische overweging (neutraliteit) niet officieel vertegenwoordigd, maar zij stemde in met de aanwezigheid van vier leidende militanten (GRIMM, NAINE, PLATTEN, GRABER) en zij stelde de nodige materiële voorzieningen ter beschikking. Veel beter vertegenwoordigd waren de partijen uit Oost-Europa. Russische emigranten vertegenwoordigden: – de bolsjewieken (LENIN, ZINOVJEV), – de mensjewieken (AXELROD, MARTOV), – de linkse Sociaal-Revolutionairen (NATANSON, TSJERNOV), – de groep van het tijdschrift “Nasje Slovo” (TROTSKI).
Verder waren er nog delegaties van de Roemeense partij, van de Bulgaarse “enghartigen”, van de linkervleugel van de Russisch-Poolse partij en van de Joodse “Bund” uit Polen.

Centraal in de discussies te Zimmerwald stonden de STELLINGEN VAN LENIN. Zijn betoog luidde aldus: “De Tweede Internationale is dood, door het opportunisme kapot gemaakt... Het socialistisch opportunisme heeft zich in de vreedzame periode van de arbeidersbeweging ontwikkeld. In deze periode kon de arbeidersklasse het parlementarisme als instrument voor haar bestrevingen inzetten, haar syndicale en politieke massaorganisaties opbouwen, met wettelijke middelen voor de verbetering van haar toestand ijveren. De Tweede Internationale heeft in die periode de proletarische massa’s georganiseerd. Dat is haar historische bijdrage geweest. Maar, door reformisme en opportunisme ondergraven, is zij niet in staat haar opdracht in de periode van oorlog en revolutie, die nu aangebroken is, te vervullen. Daarvoor is een nieuwe internationale nodig.” Het volstaat niet het “sociaalchauvinisme”, een onomwonden “verraad” aan de arbeidersbeweging, te bestrijden; ook het “sociaalpacifisme” dient afgewezen te worden. Het komt er niet alleen op aan de oorlog te beëindigen; het is onze taak van de oorlogscrisis gebruik te maken om de wereldrevolutie door te voeren.
Het voor te stellen alsof, met behoud van het kapitalisme, een democratische vrede zou mogelijk zijn, is misleiding van de arbeidersklasse. Weigering de oorlogskredieten te stemmen volstaat geenszins; door propaganda en agitatie, door staking en demonstraties, door al wat beroering verwekt, moet de revolutie in de hand gewerkt worden. Daartoe is de Tweede Internationale niet in staat. Daartoe is een Derde Internationale nodig.

De stellingen van Lenin werden met grote meerderheid verworpen. Veruit de meeste aanwezigen wensten niet met de Internationale te breken wensten zelfs niet met de “sociaalchauvinistische” meerderheid in hun partij te breken;[93]; zij zagen hun actieterrein binnen de bestaande organisaties van de arbeidersbeweging; zij hoopten die bestaande organisaties voor hun stellingen te winnen; zij wensten niet van nul opnieuw te beginnen.
Overigens was hun direct doel de vrede, niet de revolutie.[94] Zij betoogden dat – speciaal in de westerse partijen – de revolutionaire elementen slechts een kleine minderheid in de minderheid uitmaakten. Bij de Oost-Europese delegaties vonden Lenins voorstellen wel meer weerklank, maar dat volstond niet. Het eindmanifest, door Trotski opgesteld, was een compromis, dat ook door Lenin bijgetreden werd. De bekommernis zat daarbij voor zich niet te zeer te isoleren.

Het manifest noemde de kapitalistische regeringen van beide kampen schuldig aan de oorlog, stelde de afvalligheid aan de kaak van de socialisten die de oorlogspolitiek ondersteunden, eiste vrede zonder aanhechtingen en zonder schadevergoedingen, en richtte een oproep tot de arbeiders om zich “over de grenzen en de slagvelden, over de verwoeste steden en gewesten, voor de vrede te verenigen.”

De weerklank van Zimmerwald was heel zwak in het westen, iets belangrijker in Italië,[95] aanzienlijker in het oosten. Een vast comité (2 Zwitsers en 2 Italianen) werd gevormd met de opdracht om de contacten te onderhouden, propaganda te voeren en eventueel een nieuwe conferentie te beleggen. Een paar kleinere partijen (de socialistische partij van de USA en de Britse ILP) traden de stellingen van Zimmerwald bij.

Aangemoedigd door dit relatieve succes en door de vaststelling van een algemeen groeiende afkeer voor de oorlog, werd besloten nogmaals in een Zwitsers dorpje eer socialistische vredesconferentie te houden.

De internationale ontmoeting te KIENTHAL ging door van 24 tot 30 april 1916. Er waren 44 afgevaardigden, die ongeveer dezelfde partijen en groepen als te Zimmerwald vertegenwoordigden. Lenin verdedigde dezelfde stellingen als de vorige maal, maar in nog radicaler termen, met meer nadruk op de eis van nederlaag der eigen regering; die nederlaag bevordert de revolutie en enkel de revolutie is in staat een duurzame, democratische vrede tot stand te brengen. Opnieuw eiste Lenin de breuk met de Tweede Internationale. Weer werden zijn stellingen door de overgrote meerderheid afgewezen, maar ditmaal vonden ze een, althans vage, echo in de eindteksten.
Het manifest van Kienthal ging inderdaad verder dan dat van Zimmerwald: het verwierp de “utopische verwachtingen van bourgeois of socialistisch pacifisme in verplichte arbitrage, in beperking van bewapening en in de zogenaamde democratisatie van de buitenlandse politiek”; het stelde dat een oplossing van het conflict niet mogelijk was zonder “de verovering van de politieke macht en de toe-eigening van het kapitaal door de volkeren; een werkelijk duurzame vrede zal slechts de vrucht van het triomferend socialisme zijn.”
Een tweede resolutie betrof de Internationale. Er werd kritiek op het executief comité van het ISB uitgeoefend. Wel was de stelling sinds Zimmerwald veranderd. Daar werd er op aangedrongen dat het ISB in een voltallige zitting de internationale contacten zou herstellen. Te Kienthal verwachtte de meerderheid geen heil meer van die kant. Niettemin werd deelneming aan een eventuele zitting van het ISB aan ieders eigen inzicht overgelaten, mits men maar de “fundamentele principes” van de antioorlogsoppositie verdedigde.
Het besluit om te breken met de Tweede Internationale kon Lenin niet doorgedrukt krijgen.

* * *

C. Huysmans liet zich bijzonder laatdunkend uit over de “lieden” van Zimmerwald: “vrijbuiters zonder troepen!” Het is inderdaad zo dat – met uitzondering van de Italiaanse partij – van de overige West-Europese partijen slechts een heel kleine minderheid in het spoor van Zimmerwald marcheerde.[96] Toch was het Huysmans’ bedoeling – toen hij zich in december 1915 te Den Haag vestigde – vanuit deze plaats de eventueel groeiende Zimmerwaldbeweging beter het hoofd te bieden. Vanuit België ging dat niet. Het neutrale Nederland en het uit Nederlanders samengestelde voorlopige executief comité bood daartoe ruimere mogelijkheden.

Van in 1916 kwamen van meerdere kanten vragen binnen om het ISB in voltallige vergadering samen te roepen. De socialistische partijen van de USA en Argentinië, de Italiaanse en de Zwitserse partijen, verscheidene groepen uit Oost-Europa, de oppositionele minderheid in Duitsland, de aanhangers van Friedrich Adler in Oostenrijk, de “minoritaires” in Frankrijk, de ILP en de BSP in Engeland ... allen drongen aan bij het ISB.

De Russische Maartrevolutie maakte dat een conferentie van alle socialistische partijen plots veel dringender leek. De Sovjets deden (27 maart 1917) een vredesoproep tot de arbeiders van alle landen en speciaal tot “onze broeders, de proletariërs van Duitsland en Oostenrijk.” Het argument, zo werd betoogd, dat men destijds bij de arbeiders van die landen liet gelden om ze in de oorlog te drijven, is nu weggevallen. Er is geen tsaristisch despotisme meer, de “gendarm van Europa” werd ten val gebracht; Rusland is nu een democratische republiek. Duitse arbeiders, werp op uw beurt het absolutistisch regime van de Keizer neer, weiger nog langer instrument van een veroveringspolitiek te blijven; wij willen vrede zonder annexaties en zonder oorlogsschade, maar ...: “De Russische Revolutie zal niet voor de bajonetten der veroveraars terugwijken en zal niet dulden dat een vreemde macht haar komt vertrappen.”

Mede onder indruk van deze oproep richtte THORWALD STAUNING, begin april, namens de Deense socialistische partij, een brief tot het ISB waarin gesteld werd dat, ingeval het ISB niet optrad, anderen het initiatief zouden nemen. Maar het ISB was machteloos, gezien de “Geallieerde” partijen iedere ontmoeting met de “Centrale” partijen weigerden. Daarom besloten de Nederlandse leden van het ISB – in eigen naam – EEN AGENTSCHAP IN STOCKHOLM op te richten om van daaruit contacten te leggen. HUYSMANS sloot zich daarbij aan. Op 22 april 1917 verstuurde het Stockholm-comité uitnodigingen aan alle bij de Internationale aangesloten organisaties. Gevraagd werd dat meerderheden en minderheden zouden vertegenwoordigd worden. De bedoeling was tot een waar congres te komen, dat tegelijkertijd het herstel van de Internationale en het herstel van de eenheid in de aangesloten partijen zou verwezenlijken. Het Stockholm-comité verwierf de steun van HJALMAR BRANTING van de Zweedse sociaaldemocratische partij. Daardoor kon op 3 mei een NEDERLANDS-SCANDINAVISCH “Comité voor de Organisatie van een Internationale Socialistische Conferentie te Stockholm” gevormd worden. Branting had steeds sympathie voor de zaak van de Geallieerden betoond, maar zijn tegenwoordigheid in het comité volstond niet om de westerse partijen te doen instemmen. De conferentie werd van 15 mei naar 10 juni verschoven en zou ook op die tweede datum geen doorgang vinden.

Op 15 mei gaf de Sovjet van Petrograd een manifest uit (achteraf bekrachtigd door een Alrussisch Congres van Sovjets), dat een oproep tot vrede bevatte en aandrong op de samenroeping van een internationale conferentie. Het Nederlands-Scandinavisch comité zocht daarom steun en uitbreiding langs de Russische kant. Zo ontstond op 11 juli het NEDERLANDS-SCANDINAVISCH-RUSSISCH comité, dat uitnodigingen verstuurde voor 11 augustus (achteraf verschoven naar 9 september).

Maar niet alleen vanuit Stockholm, ook vanuit Parijs, Le Havre en Londen werden demarches bij de Russen ondernomen. De Geallieerden vreesden nl. dat het nieuwe regime een afzonderlijke vrede zou sluiten met Duitsland.

Om dat te voorkomen werden in de maand mei socialistische delegaties naar Petrograd gestuurd: MARCEL CACHIN, MARCEL MOUTTE en ALBERT THOMAS uit Frankrijk, VANDERVELDE, DE BROUCKERE en DE MAN vanuit Le Havre. Beide delegaties waren reeds vóór 15 mei vertrokken, d.i. vóór het hoger genoemde Sovjetmanifest. Hierin werd niet een afzonderlijke vrede met Duitsland, maar wel een algemene vrede voorgesteld, echter op grond van de formule “zonder annexaties of oorlogsschade.” Dat laatste verontrustte de Geallieerden ten zeerste. Daarom vertrokken nu ook ARTHUR HENDERSON en WILL THORNE met een missie naar Rusland.

De positie van de Sovjets in Petrograd kwam hierop neer: wij denken niet aan een afzonderlijke vrede. Wij geven er ons rekenschap van dat, na de overwinning op het Westfront, de Hohenzollern de totaliteit van hun macht zouden inzetten tegen ons om de Russische Revolutie te verslaan.
Maar wij zijn ook tegen het voortduren van de oorlog. De revolutie is uit het verzet tegen de aanslepende oorlog ontstaan; de vrede was het onmiddellijk doel; slagen wij er niet in die vrede te verwezenlijken, dan gaat de revolutie mislukken. Ofwel moet de revolutie een eind aan de oorlog stellen, ofwel zal de oorlog een eind aan de revolutie stellen.[97] De beëindiging van de oorlog is een vraag van leven en dood voor de revolutie. Wij beogen echter – zoals gezegd – niet de afzonderlijke vrede; de oorlog moet niet op één maar moet op alle fronten beëindigd worden. Maar het moet een vrede worden door onderhandeling, een vrede zonder annexaties en zonder oorlogsschatting. De imperialisten zien het natuurlijk anders. Zij willen doorzetten tot verplettering van de tegenstander. Onze taak is het daarom de krachten van het internationale proletariaat door een socialistische wereldconferentie (Stockholm) te mobiliseren.
In die zin spraken de vertegenwoordigers van de Sovjets. Met deze boodschap keerden de socialistische zendingen terug naar huis.

Sommigen lieten zich overtuigen, anderen niet. De Belgische delegatie liet zich niet overtuigen; zij bleef trouw aan het “jusqu’au boutisme”. Maar in Frankrijk en Engeland was de conferentie van Stockholm een begrip geworden; voor grote massa’s was Stockholm een hoop geworden.

Toen op 27 mei 1917 de Nationale Raad van de Franse Socialistische Partij te Parijs samenkwam, verzamelde zich voor het lokaal op de Place de la République een enorme massa met de eis “A Stockholm! A bas la guerre!” Aanvankelijk waren enkel de “minoritaires” voorstander van deelneming. Maar tijdens de zitting kwam de delegatie uit Petrograd toe. Cachin, die tot hiertoe uitgesproken tot de “majoritaires” behoorde en steeds de oorlog “jusqu’au bout” onderschreven had, was nu gewonnen voor het standpunt van de Sovjets en bepleitte deelneming aan de conferentie van Stockholm. Het voorstel werd eenparig goedgekeurd. Het cynisme van de “majoritaires” bereikte daarmee een toppunt. Hun bedoeling was geenszins tot reële vredesonderhandelingen te komen. Zij spraken zich enkel voor deelneming uit OM DE RUSSEN GUNSTIG TE STEMMEN ... EN OM ZE, IN AFWACHTING, IN DE OORLOG TE HOUDEN.

Ook HENDERSON, tot hiertoe minister in de Britse oorlogsregering, was na zijn terugkeer uit Rusland, tot de conclusie gekomen dat aanwezigheid op de conferentie van Stockholm geboden was. Zijn standpunt werd door de partijleiding bijgetreden (uitvoerend comité van 25 juli) en door een partijcongres op 10 augustus met overweldigende meerderheid bekrachtigd (1.846.000 tegen 550.000). Maar de regering van LLOYD GEORGE was er ondertussen anders over gaan denken en Henderson werd in de meest vernederende omstandigheden uitgestoten.

Labour en de Franse partij hadden besloten, vooraleer ze naar Stockholm zouden gaan, een conferentie van de socialistische partijen van de Geallieerde landen te houden. Deze conferentie kwam te Londen samen op 28 en 29 augustus 1917. Hier waren de socialistische partijen aanwezig van Engeland, Frankrijk, België, Italië, Griekenland. De Belgische en de Griekse delegaties verzetten zich onomwonden tegen deelneming aan Stockholm. De Engelse, de Franse en de Italiaanse afgevaardigden spraken zich integendeel ten gunste van de conferentie uit. Maar in de Franse delegatie trad de zogenaamde “groep van 40” op, die de kwestie van de Duitse oorlogsschuld dermate scherp stelde dat ieder perspectief op succes te Stockholm op voorhand uitgesloten was. Ook in Engeland groeide onwil: het Trade Union Congress kwam tot de conclusie “dat de conferentie te Stockholm op dit moment tot geen resultaten kon leiden.”

Ten slotte weigerden ook nog de Engelse, de Franse en de Italiaanse regeringen de nodige paspoorten te verstrekken.

Op 15 september 1917 trok het Nederlands-Scandinavisch-Russisch comité de conclusie uit de situatie: de conferentie werd nogmaals verdaagd.

De Oktoberrevolutie was het definitieve einde. Inderdaad, de nieuwe regering in Rusland sloot weldra een afzonderlijke wapenstilstand met Duitsland. Voor de “Geallieerde” sociaalchauvinisten viel derhalve een van de motieven weg om het op gang houden van de Stockholm-voorbereidingen langer voort te zetten: de Russische bondgenoot was nu toch verloren! Maar ook afgezien daarvan, had een internationale socialistische ontmoeting geen kans op resultaten gehad: daarvoor zaten de reformistische partijen te stevig ingemetseld in hun respectieve imperialistische vestingen.

_______________
[92] Oddino Morgari ging, in opdracht van de Italiaanse en Zwitserse partijen, in april 1915 poolshoogte nemen in Londen. De Franse, Britse en Belgische partijen weigerden volstrekt enige ontmoeting met de arbeidersorganisaties van het andere kamp in overweging te nemen.
[93] Ledebour en zijn Duitse vrienden oordeelden toen nog dat het, om tactische redenen, beter was zich bij de stemming van de oorlogskredieten te onthouden dan tegen te stemmen.
[94] Carl Landauer (in European Socialism, 1959, deel 1, p. 539) merkt op dat zich van toen af drie strekkingen in de internationale arbeidersbeweging begonnen af te tekenen: de rechtse, de pacifistische en de extreem linkse. Terecht stelt hij vast dat het verschil tussen de “rechtsen” (de sociaalchauvinisten) en de pacifisten (centrum) kleiner was dan tussen deze laatsten en de extreem-linksen. Maar Landauer sluit zich ook aan bij volgende traditionele voorstelling: “The majority socialists and the pacifists were both anxious to reduce to a minimum the role of violence in the national as well as the international community. This was the reason why they did not cherish the idea of a violent revolution.” Die voorstelling is gewoon vals.
[95] Het manifest van Zimmerwald werd door Serrati gepubliceerd in “Avanti”. Om de censuur te verschalken werden die dag twee nummers van het partijblad gedrukt: één voorgelegd aan de censuur en één dat op een binnenbladzijde de Zimmerwaldtekst afdrukte.
[96] Op verre na niet alle “Unabhängige” in Duitsland, niet alle “minoritaires” van Frankrijk, niet alle ILP’ers van Engeland, enz. wensten de resoluties van Kienthal te volgen. De meesten bleven verwachtingen stellen in een optreden van het ISB.
[97] Wat werd bedoeld met “het einde van de revolutie”? Het herstel van het tsarisme of een nieuwe, een radicaler revolutie? Beide perspectieven waren wellicht even onaanvaardbaar voor het toenmalige regime in Rusland.

DEEL 2: TOT 1918 - II. De Oktoberrevolutie en de Sovjet-Unie

Hoofdstuk 1 / dl.2-II - De Oktoberrevolutie en de Sovjetunie - Het oude Rusland

Onmetelijk uitgestrekt, dun bevolkt, maar toch – rond 1900 – 125 miljoen inwoners tellend. In vergelijking met West-Europa een zeer achterlijke, haast middeleeuwse, halffeodale situatie: een land van adellijke grootgrondbezitters en boeren. Tegen het einde van de 19de eeuw was slechts 13 % van de bevolking woonachtig in de steden. Tot aan de afschaffing van de lijfeigenschap in 1861 waren de boeren (moezjieks) eerder slaven dan lijfeigenen. Veel bevrijding of verbetering was aan de afschaffing van de lijfeigenschap voor de boeren niet verbonden. De boer kon enkel het stukje grond dat hij bewerkte op afbetaling kopen, overigens tegen een ruim overschatte prijs. Bovendien werd in de regel dat lapje grond (reeds een levensminimum) nog met ongeveer 1/5 verminderd. De boer moest derhalve ook nog grond pachten: daarvoor moest hij de helft van de oogst aan de grondheer afstaan. In de laatste decennia van de 19de eeuw werd Rusland een grote uitvoerder van graan; deze uitvoer geschiedde ten koste van de voeding van de boeren. Soms kwam het tot waarachtige hongersnoden, zoals in 1891 toen 40 miljoen boeren werden geteisterd.
Met zoveel armoe kon het niet anders of de landbouw moest archaïsch blijven. Maar de uitbreiding van de markt voor landbouwproducten gaf hier en daar een boer de kans om zich op te werken.
Hieruit ontstond de groep van de “koelakken” (vuisten), welstellende, soms zelfs rijke herenboeren, gewiekste landbouwondernemers, die arbeiders in dienst namen. De koelakken vormden weldra een dunne laag bourgeoisie op het platteland. De arme boeren bleven de fundamentele massa van de Russische bevolking.

De kapitalistische industrie kwam slechts tot ontplooiing bij het einde van de 19de eeuw. Niettemin stond, aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog, de Russische industrie nog enorm ten achter tegenover die van West-Europa,[100] Belangrijke takken van de economie (o.a. steenkool, petroleum, elektrische industrie, metaalnijverheid) bevonden zich in handen van buitenlands kapitaal; overigens was Rusland genoodzaakt omzeggens de hele industriële uitrusting uit het buitenland in te voeren. Er was iets halfkoloniaals in de economische positie van Rusland.

Met de industrialisatie groeide de arbeidersklasse. In 1914 telde men 3 miljoen industriearbeiders. Dat was slechts een heel klein percentage van de bevolking. Toch zou die arbeidersklasse een enorme historische rol gaan spelen. Een van de redenen was dat de arbeiders uiterst geconcentreerd leefden en werkten. Zij leefden massaal samengedrongen in enkele grote steden; 54 % van de arbeiders werkten in bedrijven met meer dan 500 loontrekkers, 40 % in fabrieken van meer dan 1000 arbeiders. Dat was een belangrijke factor bij de groei van het proletarisch klassebewustzijn.[101] 

Bij de revolutionaire bewustwording speelde ook de omstandigheid dat in Rusland HET PROCES VAN DE GELEIDELIJKE TOEGEVINGEN AAN DE ARBEIDERSEISEN (VOEDINGSBODEM VAN HET REFORMISME) NIET KON WORDEN INGEZET, vooraleer de oorlog de contradicties verscherpte. De inkapseling van de arbeidersbeweging in het bestel werd in Rusland niet voltrokken, omdat het regime geen concessies deed. De bittere ellende van de arbeiders werd niet gemilderd. Inzake arbeidswetgeving kwam er ongeveer niets, inzake sociale wetgeving kwam er helemaal niets tot stand. Tot 1906 waren alleen “politionele” vakbonden toegelaten. In dat jaar werd het recht op vrije syndicale organisatie wel erkend, maar de achtervolgingen werden heel snel hernomen. Kortom, vooraleer een politiek van integratie van de arbeidersbeweging op gang kwam, brak de oorlog uit.

Om de historische rol van de Russische arbeidersklasse te begrijpen, moet men ook in aanmerking nemen dat de bourgeoisie er vóór de Eerste Wereldoorlog niet in geslaagd is een burgerlijke parlementaire democratie in te stellen. Het tsaristisch Rusland van de ROMANOVS was sinds eeuwen een autocratisch regime, een absolutisme bij goddelijk recht. De ministers hadden geen zelfstandige politieke macht; zij waren slechts gehoorzame functionarissen, door de tsaar willekeurig aan- en afgesteld. De macht berustte op een enorm politieapparaat en een uitgebreide – overigens weinig bekwame en erg corrupte – bureaucratie. Het tsaristisch staatsapparaat was een vermolmd anachronisme geworden.

De laatste tsaar, NICOLAAS II, die in 1896 op de troon kwam, was een zwakke en onbenullige figuur, een uiterst geborneerd man, reactionair tot in het diepste van zijn ziel, zeer wreed tegenover politieke opstandelingen; ter dood veroordeelde politieke militanten weigerde hij systematisch te graciëren. De keizerin ALEXANDRA, die zich zeer actief met de staatszaken inliet, was geestelijk gedegenereerd, zo mogelijk nog intenser reactionair dan haar echtgenoot. Voor haar was er nooit genoeg repressie. Jarenlang werd zij geïnspireerd door RASPOETIN, een vulgaire bedrieger, een brutale vreter, een zuiper, een onverzadigbare rokkenjager, die zich voordeed als een wonderdoener, een waarzegger en een heilig man.

Benevens politie en bureaucratie was ook de Orthodoxe Kerk een steunpilaar van de autocratie. Sinds Peter de Grote opereerde ze volledig onder controle en in dienst van de tsaar. De Orthodoxe Kerk was eerder een schouwspel van riten en ceremonieel, dan een getuigenis van religieuse beleving, deed erg archaïsch aan en drukte de stempel van de achterlijkheid nog dieper op de geest van de bevolking. De niet-orthodoxe godsdiensten werden hard gediscrimineerd. Dat gold voor het katholicisme in Polen, voor het protestantisme in de Baltische landen, voor de islam in zekere Aziatische gebieden; dat gold speciaal voor de Joodse godsdienst.

Hieraan verwant was de onderdrukking van de niet-Russische nationaliteiten, die meer dan de helft van de totale bevolking uitmaakten. Het tsaristische rijk was een multinationale staat, omvatte bijvoorbeeld langs de westgrens: Finnen, Esten, Letten, Litouers, Polen, Oekraïners; omvatte over de Kaukasus en voorbij de Oeral tientallen volkeren met koloniaal statuut. Het oude Rusland werd terecht “een gevangenis van volkeren” genoemd. Bijzonder hard hadden de Joden het te verduren. Het tsarisme wakkerde bestendig het antisemitisme aan. Van in de jaren ’80 werden af en toe “pogroms”, ware slachtpartijen, tegen de Joden georganiseerd.

Het tsarisme stond bijzonder wantrouwig en vijandig tegenover de “intelligentsia”. Het dient gezegd dat hunnerzijds de meeste intellectuelen kritisch afwijzend stonden tegenover het obscurantistische regime van de tsaren. Zodat door de overheid intellectueel leven ongeveer werd gelijkgesteld met revolutionaire agitatie. Niets leek haar zo subversief als kennis. Zij remde dan ook systematisch de ontwikkeling van het onderwijs af. In 1914 was nog 76 % van de bevolking analfabeet. In zover men niet volledig zonder onderwijs kon, al was het maar omdat men ambtenaren nodig had, werden vrij onderzoek en kritische geestesgesteldheid uitgebannen; enkel een reactionair endoctrineren werd beoogd.

De opkomende bourgeoisie bleek niet in staat te zijn het tsarisme met de nodige energie te bestrijden. Zij was noch economisch voldoende belangrijk, noch geestelijk voldoende krachtig om de ontevredenen samen te bundelen en in een offensief tegen de overleefde tsaristische macht aan te voeren. De geschiedenis verliep in Rusland beslist helemaal anders dan in het Westen. DE PRAKTIJK VAN DE HERVORMING, waaraan men zich als verantwoordelijk leider van de arbeidersbeweging niet mag en niet kan onttrekken, leidde in het Westen HAAST FATAAL naar reformisme. Voor die praktijk – precies omdat de bourgeoisie het hervormingsproces niet tijdig kon op gang brengen – was geen ruimte in Rusland. Dat verklaart waarom de hoofdstroom van de arbeidersbeweging aldaar revolutionair werd.

_______________
[100] Lenin getuigt: “In een halve eeuw na de bevrijding van de boeren is het verbruik van ijzer in Ruslard vijf maal zo groot geworden en toch blijft Rusland een ongelooflijk, ongekend achterlijk land, dat inzake moderne productiewerktuigen viermaal zo slecht is uitgerust als Engeland, vijfmaal zo slecht als Duitsland, tienmaal zo slecht als Amerika.”
[101] In de fabriek van MOROZOW, waar toen reeds 8000 arbeiders werkten brak in 1885 een staking uit als reactie op loonsverminderingen en tegen het hatelijke systeem van de boeten (die tot 30 en 50 % van het loon konden oplopen). De staking werd neergeslagen en 600 arbeiders werden gearresteerd.

Hoofdstuk 2 / dl.2-II - Vestiging van de Russische sociaaldemocratische partij

In de jaren ’70 van de vorige eeuw groeide in Rusland de beweging van de “narodniki” (volksvrienden), een beweging van jeugdige revolutionaire intellectuelen die zich socialisten noemden. Naar hun mening vormden de boeren de voornaamste revolutionaire macht en zou het door intellectuelen geleide boerendom de kracht worden die de landheren en het tsarisme zou kunnen omverwerpen. Die visie was begrijpelijk, in acht genomen dat Rusland nog volledig agrarisch was en dat de Russische geschiedenis vele voorbeelden vertoont van grootscheepse boerenopstanden (Bolotnikov, Poegatsjov, Razin, ...). De “narodniki” hadden nochtans moeten bedenken dat alle vroegere boerenopstanden uiteindelijk verpletterd werden, dat ze allen eindigden in een fantastisch bloedbad. Zij hadden ook kunnen bedenken dat misschien nieuwe sociale krachten in opkomst waren en dat zij er goed aan deden deze eerst te evalueren. Maar de narodniki verwachtten geen ontwikkeling van het kapitalisme in Rusland; derhalve voorzagen zij ook niet de historische rol van de sociale krachten (bourgeoisie en proletariaat) die zich daaruit zouden ontwikkelen. Vermits alles van de boeren verhoopt werd, beschouwden de narodniki het als hun taak naar het platteland te gaan, “naar het volk” (naroda), naar de boeren, om deze voor de stormloop in het gelid te brengen. Natuurlijk hadden zij niet veel succes. Doordat zij er niet in slaagden een massabasis te verwerven, verkozen sommige narodniki weldra de “korte weg” van de individuele terreur. Het was hun visie dat de geschiedenis in de eerste plaats door “helden” gemaakt wordt en dat hun sensationeel ingrijpen de “menigte” zou in beweging brengen. Zij richtten hun slagen tegen de machthebbers en velden er trouwens meerdere. Hoogtepunt was hun succesvolle aanslag op tsaar Alexander II in 1881. De geheime organisatie werd achteraf voor een groot deel door de politie opgerold, maar de ideeën van de narodniki bleven voortleven onder de revolutionair gestemde intelligentsia.

* * *

De reactie tegen de inzichten van de narodniki kwam uit het milieu van de Russische emigratie. In 1883 werd te Genève door G. PLECHANOV een marxistische studiekring gesticht, “Bevrijding van de Arbeid”, waarin ook Vera Zasulitch en Paul Axelrod een leidende rol speelden. Deze groep vertaalde de werken van Marx en Engels en zorgde voor hun verspreiding in Rusland. Bovendien schreven Plechanov en zijn geestverwanten verschillende eigen studies van marxistische inspiratie, polemische opstellen in de eerste plaats gericht tegen de theorieën van de narodniki.

Op de mening van deze laatsten dat in Rusland zich geen kapitalistische ontwikkeling zou voltrekken, repliceerde Plechanov dat die ontwikkeling reeds VOLOP BEZIG was en onomkeerbaar verder zou gaan; dat hieruit een arbeidersklasse op het voorplan zou komen; dat het deze arbeidersklasse zou zijn – en niet de boeren – die aan de spits van de revolutionaire beweging zou optreden. Plechanov wees erop dat de kleine, individuele boeren aan de meest achterlijke bedrijfsvorm waren verbonden; de arbeiders integendeel traden op in de meest ontwikkelde bedrijfsvorm. Uiteraard moest de meest gevorderde productiewijze de basis van de socialistische economie worden. Plechanov beklemtoonde ook dat de boeren verspreid leefden, terwijl de arbeiders door hun grotere concentratie een grotere macht konden ontplooien. Ten slotte is de bezitsloze arbeider meer geneigd tot solidariteit dan de individualistische bezitter van een stuk grond. Plechanov verschilde van de “leninistische” visie , die weldra ging ontwikkeld worden, in hoofdzaak op twee punten: 1) hij beschouwde de liberale bourgeoisie als een leidende revolutionaire kracht, minstens in dezelfde mate als de arbeidersklasse; 2) het bondgenootschap van de boeren met de arbeidersklasse kwam in zijn visie niet van pas.

Onder invloed van de emigratiegroep “Bevrijding van de Arbeid” kwam in Rusland zelf een groot aantal marxistische studiekringen tot stand. In Petersburg telde men er bij het begin van de jaren ’90 een twintigtal. Toen LENIN, einde 1893, in deze Petersburgse marxistische studiekringen aan het woord kwam, was dat voor hem geen nieuwsoortige bedrijvigheid: studie en discussie van het marxisme was zijn passie van in zijn jeugdjaren.[102] 

Lenins bedoeling was het de verspreide marxistische groepen van Rusland samen te bundelen tot één sociaaldemocratische partij. In dat opzicht werd een etappe bereikt in 1895, toen alle studiekringen van Petersburg werden samengevoegd tot “Strijdbond voor de Bevrijding van de Arbeidersklasse.” De tot dan toe bestaande marxistische studiekringen waren nog geenszins verbonden met de arbeidersbeweging. Zoals blijkt uit de titel “Strijdbond” was het Lenins opzet van studie, scholing en beperkte propaganda over te schakelen naar de dagelijkse politieke AGITATIE onder de brede massa van de arbeidersklasse, door zich direct in te laten met de menigvuldige stakingen en andere arbeidersstrijden. De bedoeling was wetenschappelijk socialisme te verbinden met de arbeidersbeweging; de theorie te verbinden met de praktijk, de strijd voor de economische eisen (loon, arbeidsduur, enz.) te verbinden met de politiek strijd (o.a. voor politieke vrijheid, tegen het tsarisme, enz.), de spontanïteit te verbinden met overleg en organisatie.

In december 1895 werden Lenin en meerdere van zijn medestanders gearresteerd. De leiding van de “Strijdbond” kwam daardoor in nieuwe handen. Aldra manifesteerde zich een uitgesproken opportunistische stroming, het “economisme”, hierop neerkomend: – de arbeiders moeten enkel de economische strijd voeren; – de politieke strijd is in de eerste plaats de zaak van de liberale bourgeoisie; op dat terrein is het de bourgeoisie die de leiding moet nemen.
Dat impliceerde dat de arbeiders enkel over de verdeling van de koek BINNEN het kapitalisme hadden te strijden; de strijd TEGEN het kapitalisme, een politieke strijd zijnde, kon best worden opgegeven.
In die optiek volstond de vakvereniging; de noodzaak om een zelfstandige politieke partij voor de arbeidersklasse te vormen, werd ontkend. Aldus zou tevens de arbeidersklasse politiek slechts een aanhangsel van de bourgeoisie worden. Lenin voerde een verbeten strijd tegen het economisme, vanuit de gevangenis van Petersburg eerst, vanuit zijn verbanningsoord in Siberië nadien.

Ondertussen groeide het aantal “Strijdbonden” en andere marxistische groepen bestendig in Rusland. Men trof er aan in Moskou, in Jaroslavl, in Rostov, Jekaterinoslav [Dnjepropetrovsk – MIA], Kiev en nog een tiental andere plaatsen. In het westen werden verschillende groepen gesticht, die reeds enigszins het karakter van een partij vertoonden: de “Sociaaldemocratie van Polen en Litouen”, de “Letse Sociaaldemocratie”, de “Algemene Joodse Sociaaldemocratische Bond” (meestal als de “Bund” aangeduid). In de regel betrof het nog beperkte organisaties, waarvan het ledental wel groeide, maar ook bestendig werd uitgedund door het politionele ingrijpen. Tussen de verspreide groepen was geen organisatorische eenheid en bovendien vertoonde de beweging een bonte verscheidenheid van theoretische inzichten.

In 1900 keerde Lenin uit de Siberische verbanning terug. Om de versnippering en de verwarring te overwinnen en om tot één partij te komen, zag Lenin als beste middel de oprichting van een krant, opgevat als instrument voor het bewerkstelligen van de nodige ideologische eenheid. Overigens vergde de verspreiding van een blad in de illegaliteit een aanzienlijke organisatie. Het blad zou dus ook het instrument worden waarrond de organisatie werd opgebouwd. De uitgave van zulk een krant was in Rusland zelf niet vol te houden; dat moest in het buitenland geschieden. Nog in 1900 vertrok Lenin naar Genève om met de groep van Plechanov, Zasoelitsj en Axelrod over de oprichting van een blad te onderhandelen. Men bereikte een akkoord, en daaruit ontstond de “Iskra” (Vonk) met de leuze: “Uit de vonk zal de vlam ontstaan.”

Precies in deze periode beleefde Rusland momenten van heftige klassenstrijd, stakingen en demonstraties die telkens op zeer harde repressie stuitten: in 1901 in Petersburg, in 1902 te Batoem en Rostov, in 1903 in Bakoe, Tiflis en Batoem, in Odessa, Kiev, Jekaterinoslav... Kenmerkend voor de ontwikkeling was dat de bewegingen massaler werden en niet meer uitsluitend economisch waren, want ook gericht tegen het tsarisme. Bovendien liet zich de invloed van de sociaaldemocratische groepen duidelijk gelden. Het is ten overstaan van deze ontwikkeling dat Lenin (in de “Iskra” en in zijn boek van 1902 “Wat te doen?”) enkele ideeën vorm gaf, die blijvend tot de grondslagen van het “leninisme” behoren.

* * *

De voornaamste stellingen uit “Wat te doen?” kunnen aldus worden omschreven.
Voor de revolutie volstaat de spontanïteit van de arbeidersklasse geenszins. De arbeidersbeweging, aan zichzelf overgelaten, heeft in de regel neiging om zich tot economische eisen te beperken. Klassebewustzijn is nog geen politiek bewustzijn. Ook een strijdende arbeidersklasse is niet vrij van ideologische beïnvloeding door de bourgeoisie. Geen revolutionaire beweging zonder revolutionaire theorie. Die revolutionaire theorie en het socialistisch perspectief groeien niet spontaan. Het betreft hier ideeën en inzichten die moeten bijgebracht worden “van buiten uit”, door een revolutionaire partij, door een voorhoede. De partij is voorhoede, niet omdat ze dat over zichzelf proclameert, maar in zoverre ze de beweging ideologisch éénmaakt, naar concrete doeleinden oriënteert die het direct economisch belang overschrijden en in zoverre ze de beweging steviger organiseert. Tegenover de georganiseerde macht van het bestaande bestel is de georganiseerdheid van de arbeidersklasse een absolute noodzaakt. Tegenover de spontanïteit, die ups en downs kent, nu eens opflakkert, dan weer inzinkt, is de partij dé continuïteit.

Wat moet die partij zijn? Zij mag niet een samenraapsel zijn van allerlei theoretische richtingen. Zij moet haar eigen theorie hebben die zich klaar afbakent van alle andere opvattingen. Er moet in de partij eenheid van gedachte zijn omtrent de doeleinden en de grote etappen. De kern van de partij moet gevormd worden door beroepsrevolutionairen, door militanten die bestendigen van de partij zijn en aan wie zeer hoge eisen van standvastigheid en toewijding worden gesteld. Tevens wordt van hen verwacht een zekere dosis theoretische kennis, politieke ervaring en organisatorische bekwaamheid. De partij groepeert dus een elite. Geconfronteerd met bestendige politionele achtervolging, is het geboden haar te beperken tot waarachtige militanten. Geen massapartij wordt vooropgesteld. De discipline heeft een haast militair karakter. De eenheid van handelen moet zo volkomen mogelijk zijn.

Kortom, de partij is het bewuste element in de arbeidersbeweging en vormt er de organisatorische kern van. Lenin legde in “Wat te doen?” bijzonder veel nadruk op de afwijzing van de spontanïteit. In latere periodes bleef hij niet altijd even categoriek in dat opzicht.[103] 

* * *

Dankzij de ideologische en organisatorische arbeid, met de “Iskra” verricht, werd het mogelijk in 1903 over te gaan tot de stichting van de Russische Sociaaldemocratische Partij. Het stichtingscongres werd aangevangen in Brussel, werd door de politie verstoord en dan voortgezet te Londen. Er waren 26 organisaties vertegenwoordigd; er waren 51 stemmen en er waren verschillende strekkingen.
Kwamen aan de dagorde: het programma, de partijstatuten, de verkiezing van het Centraal Comité en van de “Iskra”-redactie.

De discussie van de programmapunten verliep tamelijk vlot. Inzake dictatuur van het proletariaat, bondgenootschap met de boeren, recht van de naties op zelfbeschikking, val van het tsarisme als eerste etappe naar de doorvoering van de socialistische revolutie, werden Lenins voorstellen in hoofdzaak aanvaard.

Veel hardnekkiger verliep de discussie over de STATUTEN. Het gebeurt meer dat diepe en fundamentele meningsverschillen zich bij de bespreking fixeren rond een punt dat op zichzelf nu toch niet zo belangrijk lijkt. Zo was het op dit stichtingscongres. Het dispuut spitste zich toe rond paragraaf één, die HET LIDMAATSCHAP VAN DE PARTIJ formuleerde. Lenin en Plechanov stelden als voorwaarden voor het lidmaatschap: aanvaarden van partijprogramma, betalen van een bijdrage en LID ZIJN VAN EEN PARTIJORGANISATIE. Martov, Zasulitch, Axelrod, Trotski, e.a. wilden de laatste voorwaarde laten vallen. Lenin hield eraan vast, omdat lidmaatschap van een bepaalde partijorganisatie (bijvoorbeeld een afdeling) impliceerde dat men zich aan de discipline van de partij onderwierp, zich tot militante activiteit verbond, zich bereid verklaarde de besluiten en opdrachten van de partijorganisatie uit te voeren. Wie niet deelnam aan de uitvoering van de partijtaken, mocht geen invloed op de partijaangelegenheden uitoefenen. In de visie van Martov vertoonde de partij een veel losser verband, viel de verplichting te militeren weg evenals de strikte partijdiscipline. Tegenover de partij van militanten, zoals Lenin ze ontwierp, verscheen het voorstel van Martov eerder als een partij van sympathisanten.

Het was Martovs voorstel dat de meerderheid behaalde (28 tegen 22 en 1 onthouding). Maar toen deden zich een paar incidenten voor, waardoor de numerieke verhoudingen zich wijzigden op het stichtingscongres. Het kwam tot een conflict met de “Bund”, die een aparte positie voor zich opeiste, die nl. vroeg om als enige vertegenwoordiger van de Joodse arbeiders in Rusland erkend te worden. Dat leek onaanvaardbaar: enkel de territoriale indeling werd als enige, als iedereen-omvattende, indeling gesteld en het nationalisme van de “Bund” werd afgewezen. Hierop verlieten de bundisten (5 stemmen) het congres. Hetzelfde deden twee “economisten”. Daarmee lagen de verhoudingen zo dat in het Centraal Comité enkel aanhangers van Lenin verkozen werden. Deze groep had de meerderheid en zo vestigde zich de term BOLSJEWIEKEN. De volgelingen van Martov, de minderheid op dit bepaalde moment van het stichtingscongres, zouden voortaan MENSJEWIEKEN genoemd worden. Voor de leiding van het centraal orgaan van de partij stelde Martov voor de zes vroegere redactieleden van de “Iskra”, (d.i. een Martov-meerderheid) te behouden. Maar ook voor deze aangelegenheid behaalde Lenins voorstel de meerderheid: Lenin, Plechanov en Martov werden verkozen. Deze laatste weigerde echter toe te treden.

Het stichtingscongres had geen reële eenheid kunnen verwezenlijken; de strijd tussen bolsjewieken en mensjewieken zou zich verscherpen. De minderheid vormde al heel snel een aparte fractie onder leiding van Martov, Axelrod en Trotski. Ook Plechanov, op het congres nog aan de zijde van Lenin, sloot zich na enige tijd aan bij de fractie “in opstand tegen het leninisme.” Weldra waren de mensjewieken sterk genoeg om zich meester te maken van de “Iskra”; Lenin nam ontslag uit de redactieraad en de “Iskra” werd aangewend om zijn stellingen te betwisten. Waarop Lenin in 1904 zijn boek uitgaf “Een schrede voorwaarts, twee schreden achterwaarts”.

Zoals in “Wat te doen?” betrof het weer een polemiek over de partij. Opnieuw ging het over de verhouding tussen de partij en de massa van de arbeidersklasse, over de leidende functie van de partij, elite van de arbeidersklasse, “klassebewuste, marxistische strijdafdeling.”[104] Opnieuw werd de eenheid van wil en van handelen evenals de discipline beklemtoond. Lenin polemiseerde heel hard met de individualistisch-anarchistische vrijheidsneiging van de intellectueel die zich slechts voorwaardelijk en tijdelijk, en met voorbehoud zou willen engageren. Eenheid van partijoptreden impliceert een ver doorgedreven CENTRALISME: één leidend orgaan, de beslissing van de hogere instantie bindend voor de ondergeschikte instantie. Men moet deze ideeën natuurlijk situeren in de toenmalige omstandigheden: de partij opereerde in uiterst conspiratieve verhoudingen. Eenmaal deze situatie opgeheven, zou de partij vanzelfsprekend een democratisch bestel krijgen ... zij het naar de formule van het DEMOCRATISCH CENTRALISME.

In afwachting was de eenheid van de partij totaal zoek. De mensjewieken hadden zich in een aparte fractie georganiseerd, de hand gelegd op de “Iskra”, de meerderheid in het Centraal Comité verworven... De bolsjewieken op hun beurt organiseerden zich tot een aparte fractie, hielden hun eigen conferenties, richtten zelfs een eigen krant op de “Wperiod” (Vooruit), waarvan het eerste nummer in januari 1905 van de pers kwam.

_______________
[102] Omtrent LENIN verwijzen wij naar:
V. ZEVIN en G. GOLIKOF, Vladimir Ilitch Lenin, korte biografische schets, (uit het Russisch vertaald), 175 blz., uitg. F. Masereel Fonds, 1975.
G. HARMSEN, Lenin, filosoof van de revolutie, 252 blz., uitg. Wereldvenster/Baarn, 1970.
M. LIEBMAN, Le Léninisme sous Lénine, 2 delen, 333 en 397 blz., Editions du Seuil, 1973.
M. LIEBMAN, Connaître Lénine, 255 blz., Ed. Marabout, 1976.
[103] Sommige schrijvers stellen het voor alsof Lenin achteraf zijn theorie over de verhouding “spontanïteit – ingrijpen van de partij” zou herzien hebben. Lenin zou aldus het “leninisme” hebben verloochend. Maar het “leninisme” mag niet worden herleid tot een reeks eens en voor altijd vaststaande formules. Men mag bijvoorbeeld “Wat te doen?” niet als de complete formulering van Lenins theorieën beschouwen. Wij merkten reeds op dat men nooit de totaliteit van zijn gedachte kan uitdrukken, dat men hoogstens zekere aspecten kan weergeven. Dat is des te meer waar, als men met polemische geschriften te maken heeft, zoals dat in hoge mate het geval was met “Wat te doen?” (en eigenlijk met alle geschriften van Lenin). Het kwam er in 1902 voor Lenin op aan de strijd aan te binden tegen diegenen die de rol van de partij ongeveer negeerden en beweerden dat de socialistische ideologie uit de spontane beweging van de arbeidersklasse zou ontstaan. Als dat de bedoeling van Lenins opstel was, dan ligt het voor de hand dat er overbeklemtoning van eigen stelling gebeurde. Scherp polemisch optreden en tevens heel zorgvuldig nuanceren gaat niet samen. Laat men de arbeidersbeweging over aan haar eigen impulsen, zonder bewuste partijleiding, dan laat men de baan vrij voor insijpeling van de bourgeoisideologie; dat was het aspect dat Lenin wilde beklemtonen. Hij was daarbij zeer radicaal: “IEDERE buiging voor het spontane in de arbeidersbeweging, ieder omlaaghalen van de rol van het ‘bewuste element’, van de rol van de sociaaldemocratische partij, betekent tegelijkertijd ... de versterking van de burgerlijke ideologie op de arbeiders.”
Het is juist dat Lenin, aan de hand van de ervaring van de revoluties van 1905 en 1917, omtrent het optreden van de massa’s andere aspecten heeft benadrukt. Maar meer dan een accentverschuiving is dat niet. Lenin wijst erop dat in revolutionaire beroering de massa op enkele weken tijd meer leert dan anders in vele jaren; hij beklemtoont de creativiteit van de beweging in deze hoogst uitzonderlijke, zij het uiterst beslissende, momenten van de geschiedenis. Van een verloochening van vroegere stellingen, van een inzicht in vroegere vergissingen, was geen sprake. Schematisch zouden wij het zo kunnen voorstellen:
- in een eerste periode ... beklemtoning van de partij;
- tijdens revolutie 1905 ... beklemtoning van de spontanïteit;
- 1907-1916 ... beklemtoning van de partij;
- 1917 ... beklemtoning van de spontanïteit;
- 1918 en volgende jaren ... beklemtoning van de partij.
Waarbij wij niet mogen vergeten dat Lenin wist wat dialectiek is. Bij bovenstaand schema moeten wij bestendig indachtig zijn dat een revolutionaire ontwikkeling altijd de TWEE FACTOREN (in onderlinge wisselwerking) vooronderstelt: én het spontane, én de partij. Inderdaad, als de beweging er niet in zit, als er geen spontanïteit voorhanden is, kan de revolutionaire partij er de beweging niet van buiten uit inbrengen; de partij kan een spontane beweging beïnvloeden, voorlichten, oriënteren, stimuleren ... maar zij kan de beweging niet SCHEPPEN.
[104] In acht genomen de primordiale rol die Lenin de partij toebedeelt, werd de idee wel eens opgeworpen dat Lenin “blanquistische” opvattingen huldigde. Dat is volstrekt onjuist. Lenin legde heel veel nadruk op de absolute noodzaak voor de partij om de VERBINDING MET DE MASSA te verwezenlijken, om zich op de massa te steunen, om het vertrouwen van de massa te verwerven en – heel belangrijk – om DE MASSA ZELF IN DE ACTIE te betrekken. Vóór de verovering van de macht komt de verovering van de massa. Geïsoleerd van de massa is de partij machteloos. Los van de partij is de beweging veroordeeld tot mislukken. De dialectische verbinding van de twee elementen speelt bestendig.

Hoofdstuk 3 / dl.2-II - De revolutie van 1905

In 1904 geraakte het tsaristische Rusland als imperialistisch veroveraar in conflict met het opkomend imperialisme van JAPAN. Het ging vooral om posities in Korea en Mantsjoerije. Het begon in januari 1904 met een Japanse verrassingsaanval op PORT ARTHUR. De Russische strijdkrachten liepen een reeks zware nederlagen op. Na elf maanden wanhopig verzet, in december 1904, moest Port Arthur capituleren. Ongeveer even hard kwam de Russische nederlaag aan in februari 1905 in de SLAG VAN MUKDEN. Helemaal compleet was de ineenstorting na de ZEESLAG VAN TSUSHIMA in mei 1905. De Russische vloot was vanuit de Baltische Zee vertrokken; ze had een reis rond de wereld gemaakt en was rond de Kaap de Goede Hoop gevaren om in de Japanse Zee, op enkele uren tijd, vernietigd te worden.

De tsaar had gehoopt dat de oorlog de revolutionaire beweging zou verstikken. Maar de oorlog was niet populair en de nederlagen hadden voor effect de beroering in het land te stimuleren. Begin januari 1905 brak een staking uit bij POETILOV, het grootste bedrijf van Petersburg. De beweging breidde zich uit over andere ondernemingen en dreigde algemeen te worden in de hoofdstad.

In deze context trad de pope GAPON op het voorplan. Wel een heel twijfelachtige figuur, deze pope. Korte tijd voordien had hij een vakvereniging opgericht met afdelingen in alle wijken van Petersburg. Bedoeling was de arbeidersbeweging in de ban van de traditionele machten te houden. Maar daartoe moest af en toe ook wel iets bekomen worden. Gapon deed daarom het voorstel aan de Petersburgse arbeiders op zondag 9 januari 1905 een vreedzame betoging te houden om de tsaar een smeekschrift over te maken. De tsaar, zo beweerde Gapon, zou dan tot het volk komen, de verzoeken aanhoren en inwilligen. De bolsjewieken voelden niets voor de manifestatie van Gapon, maar zij stelden vast dat de massa nog verwachtingen had in de tsaar en de oproep van Gapon zou beantwoorden. Zij besloten derhalve tot een actieve aanwezigheid en spanden zich in om de beweging te radicaliseren. Hoe radicaler de eisen, des te moeilijker voor de tsaar om toe te geven. Op de vergaderingen, waar de arbeiders bespraken wat ze in hun verzoekschrift gingen opnemen, waren bolsjewieken aanwezig, die zich niet als zodanig bekend maakten, maar ervoor zorgden dat eisen opgenomen werden als: de vrijheid van pers, van woord, van vereniging, de beëindiging van de oorlog, de samenroeping van een constituante, de invoering van de achturenarbeid, enz. De inhoud van de petitie ging beslist verder dan Gapon bedoeld had.

In de morgen van 9 januari 1905 vertrok de stoet naar het Winterpaleis, de residentie van de tsaar: een indrukwekkende massa, ongeveer 140.000 deelnemers, de arbeiders met hun gehele gezin, vreedzaam, ongewapend ... eerder een processie dan een manifestatie: de arbeiders droegen portretten van de tsaar en kerkvaandels, zij zongen liederen...

Maar die stoet werd door het leger op geweldige salvo’s onthaald: meer dan 1000 arbeiders werden gedood, ruim 2000 gewond. Dat was de “bloedige zondag”. Het naïeve geloof in de tsaar was daarmee bij de arbeiders voorgoed kapotgeschoten. Woede en verontwaardiging doorschokten de massa’s.

Reeds in de avond van 9 januari begon men in Petersburg barricaden op te richten. In Moskou, in Warschau, in Riga, in Bakoe, in zovele andere steden braken stakingen uit, waarin politiek protest en economische eisen samengingen. In januari 1905 telde men 440.000 stakers, d.i. meer dan in de tien voorgaande jaren te samen.

Daarmee was in feite de revolutie begonnen. De beroering hield aan geheel het jaar door en ging in stijgende lijn. De voornaamste momenten van de beweging in 1905 waren:

- DE 1-MEI-DEMONSTRATIES IN WARSCHAU; er vielen honderden doden en gewonden;

- DE BARRICADENGEVECHTEN in de Poolse industriestad LODZ (van 22 tot 24 juni): gedurende drie dagen waren de arbeiders aldaar in harde gevechten gewikkeld met de tsaristische troepen;

- DE STAKING VAN IVANOVO-VOSNESENSK (van einde mei tot begin augustus): een staking die haast 21/2 maanden duurde, waarbij 70.000 arbeiders waren betrokken, waarbij tientallen doden en honderden gekwetsten vielen; tijdens deze staking kwam een van de eerste SOVJETS tot stand;

- WOELINGEN ONDER DE BOEREN: in 85 districten, d.i. ongeveer 1/7 van Europees Rusland kwam het tot onlusten bij de boeren; menig landheer zag zijn woning in de vlammen opgaan, of zijn voorraden verdeeld worden...;

- OPSTAND OP DE KRUISER POTEMKIN (juni). De Potemkin lag toen in de buurt van Odessa, waar een algemene staking plaatsgreep. De matrozen kwamen in opstand, wierpen de meest gehate officieren over boord, schaarden zich aan de zijde van de revolutie en hesen de rode vlag. Maar op de andere oorlogsbodems – alhoewel ook daar onrust was – hield het gezag stand. Gedwongen door gebrek aan kolen en levensmiddelen, gaf de Potemkin zich over aan de Roemeense autoriteiten; op zichzelf was het dus een nederlaag, maar de episode maakte bijzonder veel indruk en was van aard de revolutionaire beweging in heel het land aan te wakkeren;

- Op 19 september begon IN MOSKOU DE STAKING VAN DE TYPOGRAFEN. Daarmee werd een beweging ingezet die een paar weken later het hele land overspoelde. De staking breidde zich bestendig uit, altijd maar verder en verder, van het ene bedrijf naar het andere, van het ene gebied naar het andere. Het ging niet alleen om economische eisen, het was een uitgesproken politieke beweging. In oktober namen ongeveer een miljoen industriearbeiders deel aan de staking. Tevens legde op vele plaatsen ook nog het personeel van spoorwegen, post, telegraaf en andere openbare diensten het werk neer. Het gaf de indruk dat alle bestaande gezagsstructuren gingen weggespoeld worden, temeer daar in de maand oktober in Petersburg, in Moskou en weldra in alle belangrijke arbeiderscentra SOVJETS VAN ARBEIDERSAFGEVAARDIGDEN tot stand kwamen. Deze verkozen raden namen weldra de leiding van de beweging en begonnen op verscheidene plaatsen min of meer als een staatsmacht op te treden, naast en tegen de officiële overheid;

- Terwijl de stakingen van de arbeiders in november-december onverminderd voortduurden, ging een nieuwe golf van BOERENOPSTANDEN over het land en ontstond ook woeling in een reeks regimenten.

De beweging was nu op een punt gekomen, waarop het een van de twee moest gekozen worden: – ofwel ter plaatse blijven trappelen en dan heel snel inzinken; – ofwel tot de beslissende slag overgaan, tot de gewapende opstand.
Het was de mening van de bolsjewieken dat de gewapende opstand er op moest gewaagd worden en daar diende te beginnen waar hun invloed het sterkst was, IN MOSKOU. Lenin was naar Rusland weergekeerd in de overtuiging dat het moment was gekomen om alles op alles te zetten. Revolutie is een waagspel. Men kan de kansen niet op voorhand met mathematische zekerheid afwegen.

Twee dingen waren noodzakelijk om te winnen: – 1) dat de opstand zich niet zou beperken tot Moskou, dat het Moskouse voorbeeld andere centra zou meesleuren, o.a. Petersburg; – 2) dat (althans een deel) van de tsaristische soldaten de tucht zouden verbreken, met de arbeiders zouden verbroederen, naar de revolutie zouden overlopen. Geen van beide voorwaarden werd in voldoende mate vervuld: – er deden zich wel opstanden voor, maar de beweging heeft zich niet genoeg veralgemeend, o.a. Petersburg volgde niet; Moskou bleef relatief geïsoleerd, de regering kon troepen van elders aanvoeren; – bij een deel van de troepen was er wel een moment weifeling, maar uiteindelijk bleven de regimenten in handen van de overheid; doordat in september vrede werd gesloten met Japan, had de tsaar ruimere beschikking over troepen.

De barricadengevechten begonnen in Moskou op 22 december 1905. Gedurende 9 dagen hielden de arbeiders stand. Maar de opstand werd al snel in het defensief gedreven en eindigde met een nederlaag.
December 1905 was het hoogtepunt van de revolutie. Maar na de nederlaag te Moskou ging de revolutie in dalende lijn. Niet dat de strijd zomaar overal op slag ophield: in 1906 namen meer dan een miljoen arbeiders deel aan stakingen; in de eerste zes maanden van 1906 waren er beroeringen in ongeveer de helft van de plattelandsdistricten. Maar de kracht van de revolutionaire storm verminderde; een periode van verschrikkelijke repressie trad in.

* * *

Een element van zwakte bij het verloop van de revolutie was de verdeeldheid van de arbeiderspartij. Formeel was er nog steeds één sociaaldemocratische partij; maar de twee fracties – de mensjewieken en de bolsjewieken – waren dermate zelfstandig dat ze als aparte partijen konden worden beschouwd. In 1905 werden er twee congressen gehouden: een van de bolsjewieken in Londen, een van de mensjewieken in Genève.
De meningsverschillen waren diepgaand. Lenin heeft ze zeer uitvoerig omschreven in zijn boek van 1905 “Tweeërlei tactiek van de sociaaldemocratie in de democratische revolutie.”

De mensjewieken meenden dat de burgerlijke revolutie uiteraard onder leiding van de liberale bourgeoisie zou worden doorgevoerd; het proletariaat diende zich daarbij achter de bourgeoisie te scharen; de arbeidersklasse mocht door haar optreden de bourgeoisie niet afschrikken, anders zou deze aarzelen om de revolutie tegen het tsarisme door te zetten; het was derhalve geboden enkel vreedzame middelen aan te wenden. Eenmaal de burgerlijke revolutie verwezenlijkt, stelde de kwestie van de socialistische revolutie zich slechts in een zeer ver perspectief.

Lenin betoogde dat de burgerlijke revolutie niet aan de liberale bourgeoisie kon worden overgelaten, omdat de liberale bourgeoisie, uit angst voor het proletariaat, niet bereid was de revolutie tot haar uiterste consequenties door te voeren; zij is wel geneigd samen met het tsarisme de macht te delen; zij zal bijvoorbeeld een constitutionele monarchie nastreven, waarin de machtsstructuren van het tsarisme voldoende behouden blijven om tegen de arbeidersklasse te kunnen worden ingezet ... Naar de mening van de bolsjewieken was het de arbeidersklasse die de leiding van de burgerlijk-democratische revolutie moest nemen en was het de taak van het proletariaat om, in bondgenootschap met de boeren, de burgerlijk-democratische republiek te vestigen, en wel in LEIDEND bondgenootschap met de boeren, niet in ondergeschikt bondgenootschap met de bourgeoisie. Men moest niet bang zijn om de bourgeoisie door gewapende opstand af te schrikken; de aanwending van wapengeweld was precies aangewezen om de bourgeoisie te isoleren. Overigens mocht de triomf van de burgerlijk-democratische revolutie niet als het einde van de beweging worden gesteld, maar als de aanvang van de volgende etappe: de socialistische omwenteling. Lenin sprak zich inderdaad uit voor de PERMANENTE revolutie: “Van de democratische revolutie zullen wij terstond, naargelang van onze kracht, van de kracht van het klassebewuste proletariaat, beginnen over te gaan naar de socialistische revolutie. Wij zijn voor de ONAFGEBROKEN revolutie. Wij zullen niet halverwege blijven stilstaan.”

Maar in afwachting liep de revolutie op een mislukking uit. De perspectieven, door Lenin zo uitvoerig beschreven, moesten naar een onbepaalde toekomst worden verdaagd. Men heeft achteraf – in 1917 – de revolutie van 1905 als “generale repetitie” bestempeld. Maar zo werd het niet in de jaren na 1905 aangevoeld. Alleen de nederlaag woog toen door.

Hoofdstuk 4 / dl.2-II - De inzinking

Gedurende korte tijd kon het de indruk geven alsof er toch iets gewonnen was, gezien zekere concessies vanwege de tsaar. Weldra bleek dat het slechts tijdelijke toegevingen waren, in afwachting dat de autocratie in al haar brutaliteit kon hersteld worden.

Op 17 oktober 1905 had de tsaar, in de hoop daarmee de gemoederen wat te bedaren, een manifest wereldkundig gemaakt, waarin hij vrijheid van persoon, van geweten, van woord, van vereniging en van vergadering beloofde, alsmede de oprichting van een parlementair lichaam, een verkozen DOEMA met wetgevende macht. Op 11 december 1905 werd de kieswet voor de Doema uitgevaardigd, een antidemocratische kieswet die een ruime vertegenwoordiging van de bezittende klassen regelde, terwijl het kiesrecht van boeren en arbeiders maar heel beperkt tot gelding kwam. Landarbeiders, dagloners en dergelijke hadden eenvoudig geen kiesrecht. Overigens werden de kiezers in vier “curieën” ingedeeld (grondheren, bourgeoisie, boeren, arbeiders). De curie van de grondheren had één afgevaardigde voor 2000 personen, die van de bourgeoisie één voor 7000, die van de boeren één voor 30.000 en die van de arbeiders één voor 90.000 stemgerechtigden.

De bolsjewieken besloten de verkiezingen te boycotten. Hun argument luidde dat het onzin was enige verwachting omtrent de Doema te koesteren, dat het een schijnconcessie betrof ... Maar de mensjewieken waren het daarmee niet eens.

In april 1906 hield de sociaaldemocratische partij te Stockholm een congres, waarop een poging werd ondernomen om de partij te herenigen. Formeel, organisatorisch, slaagde men: er werd één Centraal Comité aangeduid met 3 bolsjewieken en 6 mensjewieken. Maar de meningsverschillen bleven even groot en grondig en de strijd tussen de fracties ging onverminderd voort.

Dat er van de Doema niets te verwachten viel, werd in feite door de tsaar zelf bevestigd. Eind april 1906, drie dagen vóór de opening van de Doema, werd een grondwettelijke tekst uitgevaardigd, waarin gesteld werd dat de “opperste autocratische macht in de Staat aan de Keizer van alle Ruslanden” toebehoorde en dat de tsaar decreten kon uitvaardigen die niet aan de goedkeuring van de Doema waren onderworpen. Tevens werd een “Staatsraad” opgericht, een soort senaat of vergadering van notabelen. Een wettekst, reeds door de Doema gestemd, moest ook nog door deze Staatsraad worden goedgekeurd; waarna de tsaar de wet al dan niet kon bekrachtigen. Zo werd de macht van de Doema in feite tot nul herleid.

De in 1906 verkozen Doema vertoonde volgende samenstelling:
- Voor uiterst rechts zetelden 44 contrarevolutionairen (o.a. De Zwarte Honderd, de Oktobristen);
- De grootste parlementaire groep telde 179 “cadetten”, afgevaardigden die behoorden tot de onlangs opgerichte partij van de “Constitutioneel-Democraten” en de liberale bourgeoisie vertegenwoordigden;
- De boeren hadden 94 “sociaal-revolutionairen” verkozen; onder de afgevaardigden van deze in 1900 gestichte partij waren vogels van diverse pluimage; sommigen waren eerder revolutionair, anderen erg wisselvallig in hun optreden;
- De sociaaldemocratische fractie telde 18 mandatarissen, uiteraard mensjewieken.

Midden 1906 kwam in de Doema het agrarisch probleem aan de dagorde. Sociaaldemocratische en sociaal-revolutionaire afgevaardigden stelden de verdeling voor van de heerlijke gronden onder de boeren. Die parlementaire debatten hadden een enorme weerklank in het land; in de helft van de districten deden zich woelingen voor. In Sveaborg [= Suomenlinna – MIA] en Kronstadt kwam het tot muiterij op de vloot. Door angst aangegrepen, sprak de tsaar op 8 juli 1906 de ontbinding van de Doema uit.

In het nieuw verkozen parlement was het aantal “cadetten” aanzienlijk verminderd (van 179 naar 98); het aantal sociaal-revolutionairen was vermeerderd (van 94 tot 157) evenals het aantal sociaaldemocraten (van 18 tot 65). Deze laatste vermeerdering hing voor een deel hiermee samen dat de bolsjewieken van tactiek veranderd waren; zij waren tot het inzicht gekomen dat het beter was aan de verkiezingen deel te nemen en de Doema als tribune voor revolutionaire ideeën aan te wenden. Met de samenstelling van de tweede Doema was de tsaar niet gelukkiger dan de eerste maal; integendeel, de linkse vertegenwoordiging was aanzienlijker geworden.

Maar ondertussen had de autocratie reeds haar tegenoffensief ingezet met het optreden van STOLYPIN, voordien Minister van Binnenlandse Zaken, nu gelast met de leiding van de regering.
Stolypin was onverbiddelijk in de repressie; hij gold weldra als de beul van de revolutie. Hij stelde direct speciale militaire gerechtshoven in die (tussen augustus 1906 en april 1907) MEER DAN DUIZEND DOODVONNISSEN VELDEN; iedere dag werden er mensen opgehangen.

De naam Stolypin is ook verbonden aan een belangrijke landhervorming. Door de OEKAZE van 9 november 1906 werd de oude, traditionele dorpsgemeenschap ontbonden, werd het grondbezit modern individueel, kon de grond verkocht worden. De hervorming kwam hierop neer: op enkele jaren tijd verloren ongeveer een miljoen minvermogende boeren hun grond ten voordele van de koelakken. Het aantal koelakken, die zich nu tot rijke herenboeren konden ontwikkelen, nam aanzienlijk toe. Dat betekende een gedeeltelijke modernisering van de landbouw, de vestiging van kapitalistische verhoudingen op het platteland en de vorming van een behoudsgezinde sociale laag, bereid het tsarisme te steunen. De modernisering was slechts gedeeltelijk, omdat de hervorming niet het feodale grondbezit had aangetast: de koelakken breidden hun grondbezit uit, niet ten koste van de grondheren, maar van de kleine boeren.

Op 3 juni 1907 voerde Stolypin, in opdracht van Nicolaas II, een STAATSGREEP door: – de tweede Doema werd ontbonden; – de leden van de sociaaldemocratische fractie werden van “complot tegen de Staat” beschuldigd, gearresteerd, achteraf tot dwangarbeid en verbanning veroordeeld; – de kieswet werd gewijzigd.
De repressie werd massaler dan ooit: honderdduizenden werden opgesloten en mishandeld. De regering nam ook haar toevlucht tot terroristische commando’s, gewapende benden samengesteld uit het schuim van de bevolking. Het waren door de politie aangemoedigde knokploegen die manifestaties uiteenranselden, arbeidersmilitanten martelden, soms vermoordden, anti-joodse pogroms op touw zetten ... In de wrede geschiedenis van het tsarisme is de Stolypin-periode een hoogtij van terreur geweest.[105] Niettemin hield het regime eraan een schijn van vertegenwoordigend lichaam in stand te houden. Er werd dus een derde Doema verkozen, ditmaal op grond van een kieswet die nog krasser was dan de eerste; nu kregen de grondheren één afgevaardigde op 230 stemgerechtigden, de bourgeoisie één op 1000, de boeren één op 60.000 en de arbeiders één op 125.000.

* * *

Het congres van de Russische Sociaaldemocratische Arbeiderspartij (RSDAP), dat in mei 1907 in Londen doorging, gaf nog de indruk van een machtige partij. Sinds vorig jaar hadden de Poolse en Letse sociaaldemocratische partijen, evenals de Joodse “Bund”, zich bij de Russische partij aangesloten. Alles te samen waren op het Londense congres een 150.000 leden vertegenwoordigd. Waren vorig jaar de mensjewieken in de meerderheid, ditmaal waren het de bolsjewieken die het overwicht hadden.

Maar in de loop van het jaar 1907 werd het voor iedereen duidelijk dat Stolypin erin slaagde de beweging te onderdrukken. In december 1907 – na twee jaar clandestien leven – was Lenin verplicht (overigens in zeer hachelijke omstandigheden) het land te verlaten. Hij vestigde zich eerst te Genève, nadien in Parijs. Deze tweede emigratie zou haast tien jaar duren.

De partij werd in die dagen sterk uitgedund door talloze arrestaties. O.a. werd in maart 1908, STALIN, die tot dan hoofdzakelijk in het Transkaukasische gebied opereerde, aangehouden. Hoe totaal de inzinking van de beweging in deze jaren was, kan uit de cijfers van de stakingen afgelezen worden: nog 176.000 stakers in 1908, 64.000 in 1909 en 46.000 in 1910. Partijwerk was niet alleen uiterst gevaarlijk geworden; het leverde momenteel ook geen resultaten op. Dat leidde tot ontmoediging en desertie bij vele wankelbare elementen, die in de periode van de revolutionaire opgang toegetreden waren. Het aantal partijleden verminderde snel.

De momenteel uitzichtloze situatie bracht ook veel ontreddering in de geesten, vele meningsverschillen. Verschillende fracties vormden zich die in scherpe polemiek met elkaar gewikkeld geraakten, elkaar in nijdige en lasterlijke taal te lijf gingen, in de eerste plaats elkaars goede trouw betwistten, elkaar als verraders verketterden. Het dient gezegd dat ook Lenins polemieken in deze stijl gekleed waren. Men ontkomt niet aan de indruk dat Lenin in deze periode een serie vergiftigde stijlbloemen gekweekt heeft, die later, in de stalinistische periode, overwoekerend werden. De bedoeling van Lenin was met de bolsjewieken te komen tot een eigen partij, klaar afgebakend tegenover alle andere strekkingen, onverzoenlijk en in sektaire termen alle andere opvattingen bestrijdend. Lenin wilde een partij uit één stuk, revolutionair, marxistisch, vast aaneengesloten rond één programma en één tactiek in één organisatie.

Lenin ging uit van de idee dat de revolutionaire beweging in Rusland zou herleven, niet anders kon dan herleven, vermits geen enkel van de problemen was opgelost, waarvoor de omwenteling van 1905 begonnen werd. Hij hield daarom strikt vast aan het gekende toekomstschema: eerst de omverwerping van het tsarisme en de vestiging van een democratische republiek, een socialistische revolutie nadien. In de politieke strijd moesten, volgens Lenin, de legale met de illegale activiteiten worden verbonden. Strikt illegaal, streng clandestien moest de organisatie opereren. Maar anderdeels was het de taak van de bolsjewieken, zonder hun hoedanigheid kenbaar te maken, in de schoot van de legale organisaties (vakbonden, mutualiteiten, coöperatieven, culturele verenigingen) aangepaste stellingen te verdedigen. Benutten van legale mogelijkheden impliceerde ook aanwezigheid in de Doema. Om deze visie te doen zegevieren voerde Lenin polemiek met de “liquidatoren”, met de “otzovisten” en met de trotskisten.

De LIQUIDATOREN waren in de regel mensjewieken. Uitgangspunt was hun overtuiging dat de revolutie niet alleen tijdelijk mislukt, maar definitief afgeschreven was. Het perspectief van een revolutionaire herleving bestond voor hen niet. Hun voorstel was daarom de ontbinding (de liquidatie) van de illegale organisatie en het prijsgeven van de revolutionaire doeleinden om enkel als strikt legale partij op te treden binnen de grenzen van wat de machthebbers als toelaatbaar aanvaardden. Zij wensten zich tot vreedzaam geijver voor hervormingen te beperken. Zij wilden een reformistische sociaaldemocratische partij zoals in de West-Europese landen, een verzameling van allerlei min of meer progressistische stromingen, een partij erop afgestemd compromissen met de machthebbers af te sluiten.

De OTZOVISTEN integendeel vormden een gauchistische fractie. Zij scheidden zich van de bolsjewieken hierdoor af dat zij de legale werking verwierpen, bijvoorbeeld geen heil zagen in de aanwezigheid van sociaaldemocratische afgevaardigden in de Doema. Zij stelden voor die “terug te roepen” (otzovat). Alleen de oproep tot de directe stormloop tegen de autocratie klonk hen revolutionair in de oren. Maar ofwel was dat revolutionair verbalisme, ofwel avonturisme. Beide posities werden door Lenin als even schadelijk geoordeeld.

Derdens gingen Lenins felle aanvallen nog tegen de “centrumgroep” die Trotski gevormd had. Trotski maakte er aanspraak op “buiten de fracties” te staan om de “verzoening” tussen de verschillende strekkingen te bewerkstelligen. Maar verzoening was precies wat Lenin niet wilde; verzoening, zo stelde hij het, van bolsjewieken met mensjewieken wordt een “mengsel” en zulk mengsel wordt per definitie mensjewistisch. Lenin wilde, als instrument voor de revolutie, een homogene partij.

Zover is het ten slotte gekomen. In januari 1912, op een conferentie te Praag, werd de formeel organisatorische breuk met de mensjewieken voltrokken. De bolsjewieken vormden van nu af een aparte partij, een partij van een nieuw type, principieel anders dan de andere partijen van de Tweede Internationale, “leninistisch”. De officiële benaming luidde RSDAP(b). Het Centraal Comité omvatte o.a. Lenin, Ordsjonikidze, Stalin, Sverdlov (beide laatsten niet aanwezig, want in ballingschap).

* * *

Lenins verwachting dat er een herleving van de arbeidersbeweging zou komen, werd bewaarheid. Het begon in 1912. Uitgangspunt was het BLOEDBAD AAN DE LENA in Siberië. Er werkten daar 6000 man in de goudvelden en zij werkten in “Siberische” voorwaarden. Er brak een staking uit. Op 4 april 1912 werden in een botsing met de gendarmerie 250 arbeiders gedood en 270 gewond. In antwoord op een vraag daarover vanwege de sociaaldemocratische fractie in de Doema, antwoordde de minister: “Zo was het en zo zal het zijn.”

Maar er ontstond een diepe beroering in het land. In Petersburg en Moskou gingen in de maand april 300.000 arbeiders in staking. Aan de éénmeistaking namen dit jaar ongeveer 400.000 arbeiders deel. De jaarcijfers van de werkonderbrekingen geven een onmiskenbare aanduiding over de groei van de beweging:
- in 1912, volgens laagste schatting 725.000, volgens hoogste één miljoen deelnemers;
- in 1913, 861.000 of 1.272.000;
- in de eerste helft van 1914 meer dan 11/2 miljoen stakers.
Ook het aantal boerenacties tegen de landheren hernam: 13.000 werden er genoteerd over de jaren 1910 tot 1914.

Meerdere tekens wezen erop dat het land een nieuwe revolutie tegemoet ging. Om dichter bij Rusland te zijn, verhuisde Lenin in de zomer van 1912 van Parijs naar Galicië (Oostenrijks Polen). Hij organiseerde daar twee bolsjewistische conferenties.

Lenins stelling over de noodzakelijkheid ook de legale middelen aan te wenden bleek juist te zijn. Het tsarisme voelde zich genoodzaakt de teugels enigszins te vieren. Dat liet de bolsjewieken toe een legaal weekblad uit te geven, dat zij vanaf mei 1912 tot dagblad omvormden; dat was de “Pravda” (Waarheid). Natuurlijk moest in zulke legale krant rekening worden gehouden met de censuur; de bedoeling kon niet onomwonden tot uitdrukking gebracht worden; zware boetes waren veelvuldig; inbeslagneming van gedrukte nummers deed zich herhaaldelijk voor; vóór 1914 werd de “Pravda” tot acht maal toe door de regering verboden; al heel snel verscheen het blad dan onder een aanverwante naam: voor de waarheid, de weg van de waarheid, enz. Kenmerkend voor de Pravda was dat ze niet alleen door een redactionele ploeg werd opgesteld, maar ook massa’s correspondenties opnam handelend over gebeurtenissen, conflicten, problemen uit het dagelijks leven van de arbeidersklasse en van de boeren. De redactie van de krant was tevens een centrum van permanente ontmoetingen tussen militanten uit alle gewesten. De Pravda werd aldus een organisatorisch en agitatorisch centrum.

Omtrent de relatieve invloed van bolsjewieken en mensjewieken in die jaren, volgende gegevens:
- De Pravda had een gemiddelde oplage van 40.000 exemplaren,[106] het mensjewistische blad “Loetsj” bereikte 15 à 16.000 exemplaren;
- Van de 7.000 arbeidersgroepen, die in 1914 geld voor de kranten inzamelden, waren er 5.600 die hun bijdragen aan de bolsjewistische pers overmaakten, 1.400 die het geld naar de mensjewistische pers stuurden;
- Bij de verkiezingen voor de Vierde Doema, eind 1912, behaalden de mensjewieken 7 zetels, de bolsjewieken 6 zetels; maar de 6 vertegenwoordigden een groter deel van de arbeidersklasse.[107] 

In 1914 maakte Rusland een heel zware beroering door. De stakingsbewegingen verliepen crescendo. Bijzonder belang had in de maand mei de algemene staking van de arbeiders uit de petroleumindustrie van Bakoe: een manifestatie van 20.000 arbeiders geraakte slaags met de politie. De verontwaardiging over de brutaliteiten van het repressieapparaat in Bakoe deed de beweging overslaan naar Petersburg en vandaar naar andere centra: in de hoofdstad groeide de beweging van 90.000 stakers op 4 juli tot 200.000 op 11 juli. Er werden barricaden opgeworpen. Petersburg kreeg het uitzicht van een legerkamp. Het regime werd zwaar betwist aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog.

_______________
[105] Stolypin bleef minister-president tot in 1911, toen hij tijdens een voorstelling in de schouwburg van Kiev vermoord werd.
[106] Veertigduizend exemplaren... Men bedenke daarbij dat een groot deel van het proletariaat analfabeet was en te arm om zich een dagblad aan te schaffen. Een exemplaar werd in de regel aan verscheidene lezers doorgegeven.
[107] De officiële geschiedenis van de Communistische Partij van de S.U. laat gelden dat de zes bolsjewieken verkozenen waren van grote industriecentra die meer dan een miljoen arbeiders telden, terwijl de 7 mensjewieken verkozenen waren van niet-industriële districten, waar men slechts 136.000 arbeiders telde.

Hoofdstuk 5 / dl.2-II - De oorlogsjaren

Rusland was economisch slecht voorbereid op de oorlog. Zijn industrie was op stukken na niet op peil om in een moderne krijgsvoering te voorzien. Een van de zwakste schakels was het gebrek aan vervoermiddelen. Het Russische spoorwegnet bedroeg amper één tiende van het Duitse. Er was gebrek aan kanonnen, aan munitie, zelfs aan geweren: in de opleidingskampen moest men het meestal met één geweer voor drie soldaten stellen; aan het front gebeurde het dat soldaten op de uitschakeling van hun makkers moesten wachten om over een wapen te kunnen beschikken. Daarbij kwam nog tekort aan voeding en volkomen afwezigheid van sanitaire voorzieningen.

Begrijpelijk dat, behoudens een paar momenten van succes (in de eerste weken van de oorlog in Oost-Pruisen, het Broessilov-offensief in Galicië in 1916), het tsaristische leger niets dan nederlagen kende. Tegen einde 1916 was het grondgebied van Polen en Litouen verloren gegaan en telde het Russische leger 6 tot 8 miljoen verliezen (doden, gekwetsten, gevangenen).

De demoralisatie begon in te vreten. Het gebeurde dat de soldaten de stormloop weigerden. Gevallen van verbroedering met de manschappen van het andere kamp deden zich voor. De deserties werden massaal: begin 1917 waren wellicht een miljoen soldaten van het front verdwenen.

De economische desorganisatie van het land werd bestendig erger. De primitieve landbouw, nu 14 miljoen werkkrachten (in hoofdzaak toch boeren) gemobiliseerd waren, leverde niet veel meer op. Bijzonder hard was de ellende in de steden. De stijging van de lonen hield op verre na geen gelijke tred met de prijsstijgingen. De situatie werd nog verergerd door de woeker op de zwarte markt. Gevallen van plundering van warenhuizen door de vrouwen deden zich voor.

In oktober 1916 begon te Petrograd (nieuwe naam voor St. Petersburg sinds het uitbreken van de oorlog) een staking; het leger werd ingezet, maar verbroederde met de arbeiders en richtte de wapens tegen de politie; de overheid moest beroep doen op vier Kozakkenregimenten om de “orde” te herstellen; achteraf werden 150 soldaten-muiters gefusilleerd; uit verontwaardiging daarover gingen de arbeiders opnieuw in staking...

Kortom, het leven werd onhoudbaar in Rusland. De toestand werd wanhopiger met de dag. In de maanden januari-februari 1917 overtrof de ontreddering alle verbeelding: de aanvoer van levensmiddelen naar de steden hield bijna op. Bedrijven werden gesloten, de werkloosheid nam snel toe. Het kon eenvoudig niet anders meer of het moest op een diepe politieke crisis uitlopen.

Na het uitbreken van de oorlog nam het verval van de reeds zo decadente tsaristische regering nog snel toe. De totale onbekwaamheid van Nicolaas II manifesteerde zich duidelijker met de dag. Nog erger werd het na augustus 1915: van nu af verbleef Nicolaas in het hoofdkwartier te velde en liet hij de regeringszaken in handen van zijn half krankzinnige echtgenote. Deze op haar beurt liet de politiek meer en meer leiden door Raspoetin, volgens wiens aanwijzingen ministers op de meest onverantwoorde wijze werden aangesteld en afgezet. De regeringsmacht kwam in handen van een stel dégénérés. Het is alsof de geschiedenis opzettelijk minderwaardige elementen aan het hoofd van de staat plaatste om zeker te zijn dat ditmaal het hele bestel door de crisis zou worden weggeveegd. Zelfs aan het hof gaf men er zich rekenschap van dat het moest mislopen. De moord op Raspoetin (30 december 1916) was een – overigens nutteloze – poging om een einde te stellen aan het schandaal.

* * *

Bij het uitbreken van de oorlog werd de tsaar hartstochtelijk toegejuicht door de aristocratie en de bourgeoisie. Hun vertegenwoordigers in de Doema schaarden zich zonder voorbehoud achter de oorlogvoerende autocratie. Naarmate de oorlog aansleepte nochtans, en de militaire situatie verslechterde, begonnen niet alleen de cadetten maar ook de oktobristen over te schakelen naar een programma van hervormingen. Vermits de tsaar echter tot geen de minste hervorming bereid was, groeide er oppositie in de Doema, werd een soort paleisrevolutie overwogen om de ware revolutie af te wenden. Maar daarvoor was het toen reeds te laat.

De positie van de linkse groepen in de Doema was niet eenvormig. Sociaal-revolutionairen en mensjewieken hadden hun vertrouwen aan de regering geweigerd; maar niet alle socialistische afgevaardigden namen dezelfde houding aan; sommigen spraken zich tamelijk klaar tegen de oorlog uit, anderen stemden ermee in, zij het met voorbehoud. Alles te samen ging er van deze groepen niet het minste actief verzet uit.

Anders was de houding van de bolsjewieken. Met de meeste beslistheid namen zij stelling tegen de oorlog. Zij volgden de lijn door Lenin uitgewerkt, d.i. strijd voor de vrede, niet zo maar uit pacifisme, maar als middel om de revolutie te bevorderen. Vandaar de leuze: “de imperialistische oorlog omzetten in burgeroorlog.” Met uiterste consequentie werd dan ook vooropgesteld: “de nederlaag van de eigen regering in de imperialistische oorlog.” Als voorstanders van een “actief defaitisme” spanden de bolsjewieken zich in om illegale revolutionaire groepen in het leger te vormen, om aan het front de verbroedering met de soldaten van de overkant in de hand te werken, om arbeiders en boeren tot revolutionaire acties te brengen.

Vanzelfsprekend werden de bolsjewieken achtervolgd. De Pravda werd op slag verboden. In november 1914 werden de leden van de bolsjewistische fractie van de Doema gearresteerd en naar Siberië verbannen. Ook KAMENEV, leider van de partij te Petrograd, werd aangehouden. Bij afwezigheid van Sverdlov, Stalin en Ordsjonikidze, werd de leiding van het “Russische Bureau” van het C.C. waargenomen door Sjliapnikov, Molotov en Zaloetski. De partij, die zij in Rusland leidden, overtrof bij het begin van de oorlog amper de 10.000 leden; begin 1917 werden er 23.000 leden geteld. Heel groot kon de invloed van een zo beperkt aantal moeilijk zijn.

Een deel van de bolsjewistische leiding bevond zich in het buitenland, gegroepeerd rond de figuur van Lenin. Hij was, bij het uitbreken van de oorlog, in Galicië door de Oostenrijkse autoriteiten onder verdenking van spionage aangehouden. Op voorspraak van Viktor Adler werd hij, na een twaalftal dagen, terug vrijgelaten. Lenin vestigde zich in Zwitserland.

Benevens de bolsjewieken hadden zich in het buitenland nog een paar andere groepen gevormd. Te Parijs leidde de mensjewiek MARTOV een groep die zich tegen de oorlog uitsprak en het blad “Golos” (De Stem) uitgaf. Belangrijker was de groep die TROTSKI eveneens te Parijs had samengebracht rond het blad “Nasje Slovo” (Ons Woord). Het betrof een stel briljante marxisten, die toen nog buiten de bolsjewistische partij stonden, maar in haar richting evolueerden.[108] Trotski had lange tijd een verzoenende en overbruggende middenpositie tussen mensjewieken en bolsjewieken trachten te handhaven, waarvoor hij door Lenin bijzonder scherp op de korrel werd genomen. Na de afscheuring van 1912 was Trotski organisatorisch bij de mensjewieken gebleven. Maar met het uitbreken van de oorlog nam Trotski eerder stelling in de zin van de bolsjewieken en in februari 1915 brak hij met de mensjewieken. Zijn groep stond nu los van beide partijen.

Lenin oordeelde dat het belang had met deze groepen tot samenwerking te komen. Op de conferentie van Zimmerwald (september 1915) waren de mensjewieken Axelrod en Martov aanwezig, evenals Trotski. Het bredere front en het compromis werd door Lenin niet principieel afgewezen; voor hem was de concrete situatie bepalend.

_______________
[108] “Nasje Slovo” was toch wel een uitzonderlijk schitterende ploeg. Behoorden daartoe:
- ANTONOV-OVSSENKO, gewezen mensjewiek, later een militair leider van de Oktoberrevolutie;
- LOENATSJARSKI, toekomstig volkscommissaris van onderwijs;
- RIAZANOV, toekomstig directeur van het Marx-Engels-Lenininstituut;
- LOZOVSKI, toekomstig vakbondsleider in de Sovjet-Unie en leider van de Rode Internationale;
- MANOEILSKI, toekomstig leider van de Comintern;
- SOKOLNIKOV, toekomstig volkscommissaris van financiën;
- POKROVSKI, een belangrijk historicus;
- TSJITSJERIN, toekomstig volkscommissaris van Buitenlandse Zaken;
- KOLLONTAI ALEXANDRA, zou een aanzienlijke rol spelen in de Sovjetdiplomatie;
- OERITSKI werd op 16 oktober 1917 lid van het Revolutionair Militair Comité dat de Oktoberrevolutie leidde; was een machtig volksredenaar. Op 30 augustus 1918, de dag waarop in Moskou een aanslag op Lenin werd gepleegd, werd Oeritski in Petrograd vermoord. Beide aanslagen werden door sociaal-revolutionairen uitgevoerd. Hierop besloten de bolsjewieken de “witte” terreur met een “rode” terreur te beantwoorden.

Hoofdstuk 6 / dl.2-II - De eerste revolutie van 1917

Om de revolutie van 12 maart 1917 – 27 februari volgens de oude stijl[109] – te begrijpen, dient te worden in acht genomen:
- de ellende van de derde oorlogswinter, de onhoudbare honger, de verschrikkelijke koude;
- de demoralisatie van de soldaten;
- de plannen bij de heersende klassen om een paleisrevolutie door te voeren.

De aanloop tot de revolutie was eerder aarzelend. Het “Russische Bureau” van de communistische partij besloot op de verjaardag van de “zwarte zondag” 1905 een grote actie op touw te zetten. De oproep tot staking had wel succes: op 21 januari waren er 150.000 stakers in Petrograd, d.i. ongeveer 30 % van het totale aantal arbeiders aldaar. Maar de geplande betoging werd van bij de aanvang door de politie uiteengedreven en vond geen doorgang. Dan viel de beweging gedurende enkele weken stil.

Op 27 februari moest in het Taurispaleis de ZITTIJD VAN DE DOEMA geopend worden. De mensjewieken deden een oproep tot de Petrogradse arbeiders om die dag een optocht naar het Taurispaleis te ondernemen en de Doema te steunen bij haar eis om een “regering van nationaal heil.” Aldus wilden de mensjewieken de arbeidersklasse voor de parlementaire hervormingseisen van de bourgeoisie mobiliseren. Dat paste in hun schema: de burgerlijke revolutie onder leiding van de bourgeoisie, de arbeidersklasse slechts supplementaire stootkracht aan de basis. De bolsjewieken aanvaardden dat plan niet. Zij wilden de arbeidersklasse als zelfstandige macht om eigen doeleinden en met eigen leuzen zien optreden, nl. tegen de oorlog, tegen de honger, tegen het tsarisme. Om zich duidelijk af te zetten tegenover de mensjewieken deden de bolsjewieken een oproep tot staking en manifestatie op 26 februari. Onderhandelingen tussen bolsjewieken en mensjewieken om tot één betoging op dezelfde dag te komen, mislukten. Uiteindelijk riep de bolsjewistische partij op tot betoging op 26 én 27 februari, maar onder haar leuzen.

Deze manifestaties hadden slechts een matig succes. Als de oproep van de organisatie niet samenvalt met het spontane moment bij de massa, dan doet ook de alles meesleurende golf zich niet voor.

Maar op 2 maart begon de staking bij POETILOV, waaraan 30.000 arbeiders deelnamen. Die beweging, overigens uitgebreid tot nog andere bedrijven, hield nog aan op 8 maart, toen de bolsjewieken – ter gelegenheid van de internationale vrouwendag[110] – opriepen tot algemene staking. Ditmaal zou de beweging doorzetten, zich tot revolutie ontwikkelen. Vanaf 8 maart begonnen de enkele beslissende Petrogradse dagen, die een einde aan het tsarisme zouden stellen. Het moment van de spontane beweging en de organiserende oproep vielen nu samen. Op 8 maart waren er 90.000 stakers; in de namiddag kwam het op de Nevski Prospekt tot zware rellen met de politie. Op 9 maart waren er 200.000 stakers, waren er tienduizenden manifestanten, waren er in de betogingen vele vrouwen, dikwijls met hun kinderen; die dag vielen de eerste doden. Op 10 maart was de staking praktisch algemeen; ze was een uitgesproken politieke staking in het teken van de strijd tegen de oorlog en tegen de autocratie; die dag slaagden de manifestanten erin zich hier en daar wapens te verschaffen.
Op 11 maart werd de manifestatie opstand; in de voormiddag werd een aanzienlijke groep betogende arbeiders nog door de politie uiteengeslagen; maar in de namiddag sloot zich een peloton soldaten bij de manifestanten aan en opende het vuur op de bereden politie; nog verscheidene gevallen van verbroedering met de soldaten deden zich voor. 12 MAART WAS DE DAG VAN DE BESLISSING; toen kantelden de troepen over naar de zijde van de revolutie; in de morgen schaarden 10.000 soldaten zich aan de kant van het proletariaat; tegen het einde van de dag waren er dat 60.000. Bovendien maakten de arbeiders zich in het arsenaal meester van 40.000 geweren. Tegen de avond was de hoofdstad in handen van de opstandige arbeiders en soldaten. Groepen opstandelingen begonnen ministers, generaals en ambtenaren te arresteren en revolutionairen uit de gevangenissen te bevrijden.

Het Taurispaleis, waar de Doema moest samenkomen, werd bezet en op een minimum van tijd werd de SOVJET VAN PETROGRAD ingesteld. Een VOORLOPIG EXECUTIEF COMITE werd aangesteld, waarin o.a. zetelden: 3 Doemaleden, 2 mensjewieken, 3 bolsjewieken, 3 sociaal-revolutionairen. Op voorstel van Molotov werd de Sovjet met afgevaardigden van de soldaten uitgebreid. Zo kwam voor de eerste maal een Sovjet van arbeiders EN SOLDATEN tot stand.[111] Daarmee werd langs deze omweg het bondgenootschap tussen arbeiders (die het initiatief van de opstand hadden genomen) en boeren (in soldatenpak) bevestigd.

Naarmate de tijding van de overwinning te Petrograd toekwam aan de fronten en in de andere steden, verbreidde zich de revolutie. Op 14 maart kwamen er Sovjets tot stand te Samara, Saratov, Moskou... Tsaar Nicolaas II, die zich tot op het laatste moment geen rekenschap gaf van de ernst van de situatie, werd er door een paar afgezanten van de Doema van overtuigd troonsafstand te doen ten gunste van zijn broeder Michel. Dat was op 15 maart. Met de aanstelling van de nieuwe tsaar heeft de revolutie echter geen rekening gehouden.

In de regel behoorde in de Sovjets, zoals ze uit de revolutie ontstonden, de meerderheid aan de mensjewieken en de sociaal-revolutionairen. De bolsjewieken waren wel overal vertegenwoordigd, maar slechts als minderheid.[112] De drie linkse partijen waren het er wel over eens dat de revolutie “burgerlijk” was, maar overigens verschilden hun inzichten grondig. De bolsjewieken waren van mening dat de Sovjets de organen van de nieuwe staatsmacht moesten worden en dat de revolutie moest worden verdergezet. De mensjewieken en sociaal-revolutionairen integendeel oordeelden dat de revolutie voltooid was en dat de macht essentieel de bourgeoisie toekwam. Zij wensten de Sovjets niet als dragers van de staatsmacht te behouden. Zij onderhandelden daarom met de liberalen van de Doema en kwamen tot de vorming van een VOORLOPIGE REGERING aan wie de macht overgedragen werd. Aan het hoofd van deze regering stond prins LVOV; verder zetelden daarin MILJOEKOV, leider van de cadetten, GOETSJKOV, leider van de oktobristen, verscheidene vertegenwoordigers van de bourgeoisie en ook de sociaal-revolutionair KERENSKI.

Met de erkenning van de Voorlopige Regering door de Sovjets heeft het proletariaat zich politiek laten onteigenen, zij het dan niet volledig, want de Sovjets werden niet ontbonden. Ze bleven als een stuk feitelijke macht behouden. Rusland leefde onder het regime van een DUBBELE MACHT.

De vraag kan worden gesteld waarom de Sovjets hun macht vrijwillig afstonden,waarom de arbeidersklasse zich zonder enig protest politiek liet onteigenen. Dat lag voor de hand, volgende factoren in acht genomen:
- gebrek aan politiek bewustzijn en ervaring bij de arbeidersklasse;
- de aanwezigheid in de Sovjets van vele vertegenwoordigers van de boeren;
- de invloed van de kleinburgerlijke boerenmentaliteit, van de kleinburgerlijke ideologie op de arbeidersklasse.

“Na de Maartrevolutie”, schreef Lenin, “sleurde een reusachtige kleinburgerlijke golf alles mee, verdrukte zij het klassebewuste proletariaat, niet alleen door haar getalsterkte, maar ook ideologisch. Zeer brede lagen van arbeiders werden op politiek gebied met kleinburgerlijke opvattingen besmet.”

Hierin trachtten de bolsjewieken verandering te brengen. Hun tactiek bestond erin de massa’s te mobiliseren langs de strijd tussen de twee machten, langs de strijd van de Sovjets tegen de Voorlopige Regering. Centraal stonden daarbij twee thema’s:
- STRIJD VOOR DE VREDE: onmiskenbaar was dat een van de doeleinden van de revolutie geweest, maar de Voorlopige Regering wenste de oorlog – overigens krachtdadiger dan de tsaar – voort te zetten;
- STRIJD VOOR DE GRONDVERDELING ONDER DE BOEREN: ook op dat punt wenste de Voorlopige Regering tot geen verwezenlijkingen over te gaan.

Sinds de revolutie was Rusland een land van aanzienlijke liberale vrijheden geworden; niet door enige wettelijke schikking, maar in feite waren vrijheid van woord, vrijheid van pers, van vergadering, vereniging en demonstratie gevestigd geworden.

De bolsjewistische partij, uit de illegaliteit getreden, telde toen 40 à 45.000 leden, de meesten nog maar zeer recent toegetreden. De partij had wel enkele algemene oriëntaties, maar zij geraakte weldra ontredderd door onenigheden omtrent de wijze waarop de zaken nu verder dienden te worden aangepakt. Het is niet overdreven te beweren dat de uitkomst door het persoonlijke optreden van Lenin werd gebracht.

_______________
[109] Na de Oktoberrevolutie besloot de sovjetregering over te schakelen naar de Gregoriaanse tijdrekening, die sinds 1582 in het katholieke Westen van toepassing was. De oude tijdrekening in Rusland stond 13 dagen ten achter op die van het Westen. Aldus wordt: 9 januari ... 21 januari; 27 februari ... 12 maart; 25 oktober ... 7 november. In deze tekst worden de gebeurtenissen, vanaf 1917, volgens de nieuwe stijl gedateerd.
[110] In 1890 werd, op voorstel van Clara Zetkin, door het Internationaal Congres van Socialistische vrouwen 8 MAART uitgeroepen tot Internationale Vrouwendag.
[111] In 1905 waren enkel arbeiders – geen soldaten – in de sovjets afgevaardigd.
[112]: In de Sovjets van Ivanovo-Vosnesensk en Krasnojarsk hadden de bolsjewieken de meerderheid, maar dat waren de enige twee uitzonderingen.

Hoofdstuk 7 / dl.2-II - Opmars naar de tweede revolutie

Lenin had van de Duitse regering bekomen dat hij, vanuit Zwitserland, naar Rusland kon overkomen. De reis gebeurde in een speciale (overigens verzegelde) trein. Op 16 april 1917 kwam Lenin te Petrograd toe; zijn weerkeer uit de lange ballingschap was een triomf.

Al direct legde Lenin zijn beroemde “Aprilstellingen” voor aan de partij. Aanvankelijk was daarover veel aarzeling in het Centraal Comité.[113] Lenin stelde dat de partij de strijd moest aanbinden voor de overgang van de burgerlijk-democratische naar de socialistische revolutie; de voorbije revolutie was slechts de eerste etappe, nu moest een tweede worden voorbereid, waarin de heerschappij van de bourgeoisie zou ten val worden gebracht. Daartoe was een machtsoverdracht nodig van de Voorlopige Regering terug naar de Sovjets. Lenin oordeelde dat die machtsoverdracht vreedzaam kon verlopen, mits de Sovjets voldoende zelfbewust optraden. Maar dat was ondenkbaar, zolang de Sovjets door mensjewieken en sociaal-revolutionairen overheerst werden. Het kwam er dus voor de bolsjewieken in de eerste plaats op aan de politieke leiding van de Sovjets te veroveren, de andere twee partijen – overigens met puur democratische middelen – uit te schakelen.

De sovjetrepubliek zou niet direct het socialisme invoeren, wel een reeks overgangsmaatregelen treffen:
- nationalisatie van de grond, confiscatie van de grond van de landheren en verdeling onder de boeren;
- samenvoeging van alle banken tot één nationale bank en controle daarop door de Sovjet van de Arbeidersafgevaardigden;
- invoering van arbeiderscontrole op het beheer van de bedrijven, die voorlopig nog kapitalistisch bezit blijven.

Van nu af voerde de bolsjewistische partij haar agitatie en propaganda onder de leuzen: “Weg met de oorlog” en “Alle macht aan de Sovjets.” Deze agitatie werd gevoerd in de sovjets, in de vakbonden, in de fabrieken, bij de soldaten aan het front ... De partij groeide snel: begin mei telde ze reeds 80.000 leden.

De radicalisatie in het land leidde tot een aanpassing in de Voorlopige Regering: de rechtervleugel werd verzwakt door het ontslag van generaal KORNILOV, van GOETSJKOV (oktobrist) en van MILJOEKOV (cadet); de linkervleugel werd versterkt door de intrede van de mensjewieken SKOBOLEV en TSERETELLI en van de sociaal-revolutionair TSJERNOV. Dat gebeurde midden mei 1917.

De radicalisatie in het land vond ook zijn weerslag in de schoot van de sovjets. Telkens er nieuwe verkiezingen plaatsgrepen, wonnen de bolsjewieken terrein. Toch waren op het Alrussisch Sovjet-Congres (16 juni) de bolsjewieken nog erg in de minderheid: zij hadden iets meer dan 100 afgevaardigden tegenover de 700 mensjewieken, sociaal-revolutionairen en anderen. Het lag dan ook voor de hand dat dit congres besloot de Voorlopige Regering te steunen, o.a. in haar oorlogspolitiek. Zo besloot het Sovjet-Congres op 1 juli te Petrograd een grootscheepse manifestatie te organiseren ter ondersteuning van Kerenski, minister van oorlog. Maar precies in Petrograd groeide de invloed van de bolsjewieken heel snel, zo aanzienlijk dat de manifestatie van 1 juli niet ten gunste, maar tegen de Voorlopige Regering uitdraaide; 400.000 man stapten op in hoofdzaak achter leuzen als: “Weg met de oorlog”, “Weg met de kapitalistische ministers” en “Alle macht aan de Sovjets.”

Op diezelfde 1 juli zette de Voorlopige Regering een grootscheeps offensief in. De hoop bestond deze militaire operatie niet alleen tegen de Duitse legermacht maar ook tegen de bolsjewieken aan te wenden: werd het een mislukking, dan kon de schuld aan de demoraliserende woelarbeid van de bolsjewieken geweten worden. Het werd natuurlijk een mislukking. De onwil van de soldaten om zich te laten afslachten had nu eenmaal de bovenhand. De tijding over het mislukte offensief bracht de hoofdstad in beroering. De verontwaardiging was grenzeloos. Op 16 juli begonnen – op aansporing van anarchistische militanten – demonstraties in Petrograd, meer bepaald in het district Wijborg. Het werd een massale beweging voor “alle macht aan de Sovjets” . De volgende dag, spijts de pogingen van de bolsjewieken, kreeg de manifestatie op bepaalde momenten het karakter van een gewapende opstand. Maar de regering had nog troeven in handen, zij beschikte nog over troepeneenheden, Kozakken en “junkers” (eenheden leerlingen van de officiersschool), die konden ingezet worden. De demonstraties werden met scherp uiteengedreven en de regering vatte nu de harde repressie aan tegen de bolsjewieken: het redactiegebouw van de “Pravda” en de drukkerij “Troed” werden verwoest, de bolsjewistische bladen werden verboden, de revolutionaire troepenafdelingen van het garnizoen werden uit Petrograd verwijderd en naar het front gestuurd; Kamenev, Trotski, Rykov, Loenatsjarski, Kollontai en zovele andere militanten werden gearresteerd, een bevel tot aanhouding werd tegen Lenin uitgevaardigd, de zetel van de bolsjewistische partij werd bezet.[114] Mensjewieken en sociaal-revolutionairen waren daarmee op de positie van de contrarevolutie terechtgekomen. De vreedzame weg naar de socialistische revolutie was van nu af geblokkeerd.
KERENSKI WERD MINISTER-PRESIDENT, stelde generaal Kornilov aan het hoofd van de strijdkrachten, trad dictatoriaal op, herstelde de doodstraf in het leger, voerde de censuur opnieuw in, enz.

Lenin hield zich in Finland verborgen en het VIe congres van de RSDAP(b) ging strikt illegaal door te Petrograd van 8 tot 19 augustus.

Hier bleek hoe snel de partij in die dagen groeide: zij telde reeds 240.000 leden. Alhoewel Lenin persoonlijk niet aanwezig was, toch speelden zijn voorstellen een kapitale rol op dit congres. Nieuwe partijstatuten werden aangenomen. De partij diende te worden opgebouwd volgens de beginselen van het DEMOCRATISCH CENTRALISME.[115] Op het VIe congres werd de GROEP VAN TROTSKI (de “interregionalisten” of “miejrayonka”) in de bolsjewistische partij opgenomen. Het nieuwe Centrale Comité telde 21 leden. Het omvatte naast bolsjewieken als Lenin, Stalin, Zinovjev, Boecharin, Sverdlov, Dzerzjinkski, Preobrazhensky, e.a. nog vier leden van de gewezen “miejrayonka”, o.a. Trotski en Oeritski.

Overigens kwam het VIe congres tot de conclusie dat sinds enige weken de situatie compleet veranderd was, dat het contrarevolutionair gewelddadige optreden van de Voorlopige Regering enkel nog de mogelijkheid van omverwerping door wapengeweld open liet. Vermits de meeste Sovjets nog steeds overwegend door mensjewieken en sociaal-revolutionairen werden geleid, die zich zonder meer aan de Voorlopige Regering onderwierpen, had de situatie van een dubbele macht in feite opgehouden te bestaan. De leuze “Alle macht aan de Sovjets” was niet langer bruikbaar.

* * *

De macht van Kerenski was in feite gesteund op de generaals. Uiteraard draagt het bondgenootschap met contrarevolutionaire krachten het gevaar in zich van een rechtse staatsgreep. Zo dreigde het ook in Rusland te verlopen. Kornilov en zijn generaals bereidden een staatsaanslag voor. Zij wilden Kerenski en zijn ploeg uit het zadel lichten om een directe militaire dictatuur in te stellen. Als datum voor de machtsgreep was 9 september bepaald. Er zou opgemarcheerd worden tegen Petrograd, bakermat en centrum van de revolutie. De Kozakkengeneraal Krymov zou aan het hoofd van zijn “wilde divisie” de opmars leiden. Op 8 september werd het ultimatum aan Kerenski overgemaakt. Nu moet men wel in acht nemen dat de regering Kerenski toch in hoofdzaak uit socialisten – zij het dan uiterst rechtse – bestond. Capituleren voor de generaals zou hun politiek discrediet onherroepelijk bezegeld hebben. Kerenski weigerde derhalve de macht af te staan en deed een beroep op alle revolutionaire krachten om de staatsgreep te verijdelen.

Die oproep was zeker niet speciaal tot de communisten gericht. Maar toch waren het in de eerste plaats de bolsjewieken die het gewapend verzet van de arbeidersklasse organiseerden, die de revolutionaire legereenheden tegen Kornilov in het gelid brachten, die – overigens met veel succes – agitators naar de “wilde divisie” en andere troepeneenheden van Kornilov stuurden om ze afvallig te maken. De bolsjewieken bestreden Kornilov zonder Kerenski te steunen. Integendeel, zij legden het er op aan om Kerenski zoveel mogelijk te discrediteren, o.a. door aan te tonen hoe – objectief beschouwd – de politiek van Kerenski de “Korniloviade” in de hand had gewerkt.

Kornilov mislukte totaal: zijn soldaten weigerden te marcheren. Krymov joeg zich een kogel door het hoofd. Kornilov en zijn trawanten (o.a. Denikin) werden aangehouden (maar spoedig weer vrijgelaten door Kerenski).

De verijdeling van deze aanslag heeft de verhoudingen in het land grondig gewijzigd. Vooreerst bleek nu dat de bolsjewistische partij de beslissende kracht van de revolutie was geworden. De communistische partij had in deze aangelegenheid een rol gespeeld, alsof zij de staatsmacht reeds in handen had. Overigens konden de bolsjewieken van nu af weer openlijk optreden. Men oordeelde het echter veiliger dat Lenin ondergedoken bleef.

In de schoot van de Sovjets groeide de invloed van de bolsjewieken nu zeer snel. In de Petrogradse Raad werd Trotski president. De leiding van de Moskouse Sovjet kwam in handen van de communisten. Hetzelfde gebeurde op vele andere plaatsen. Tevens traden de Sovjets weer als een strijdbare kracht op het voorplan. De leuze “Alle macht aan de Sovjets” kon dus opnieuw vooropgesteld worden. Met dit verschil nochtans dat het perspectief van de VREEDZAME MACHTSOVERDRACHT NIET LANGER BESTOND. Daarvoor was Kerenski te zeer met de bourgeoisie en met zekere generaals verbonden.

In september kwam Lenin tot de conclusie dat het beslissende moment naderde waarop het dilemma zich zou stellen: of alle macht aan de Sovjets, of aan de generaals; of de gewapende opstand, of de contrarevolutie. “Er is geen middenweg. Onmogelijk nog langer te wachten. Dan gaat de revolutie ten onder.” Het is in deze termen dat Lenin de kwestie stelde op 28 september in een brief aan het Centraal Comité. De leden van het C.C. stonden stom verbaasd over dit schrijven van Lenin. Zij hadden niet het gevoelen dat men zo direct op weg was naar een revolutionaire situatie, waarin alles op alles moest worden gezet.

Lenin liet zich leiden door volgende gegevens:
- Het gevaar van een tweede poging tot contrarevolutionaire machtsgreep door de generaals was niet denkbeeldig;
- De militaire toestand verslechtte bestendig en de bedreiging bestond dat Petrograd, het meest actieve revolutionaire centrum, door de Duitsers zou worden bezet;
- Er was de algemene bestendige verslechtering van de economische toestand; er was de honger die steeds nijpender werd, de werkloosheid die uitbreidde...;
- Ook de boeren waren definitief in beweging gekomen; ze geneerden zich niet om de heerlijke domeinen onder elkaar op te delen, alle verbodsbepalingen van de Voorlopige Regering ten spijt. Tevens groeide de invloed van de communisten bij de boeren;
- De onderdrukte nationaliteiten, de Finnen, de Oekraïners, de volkeren van de Kaukasus en van Centraal-Azië waren in beroering gekomen en konden niet langer in toom gehouden worden door de Voorlopige Regering;
- De ontevredenheid over, en het discrediet van de Voorlopige Regering bleek ook hieruit dat groepen linkse sociaal-revolutionairen en linkse mensjewieken toenadering zochten met de bolsjewieken;
- De bolsjewieken waren volop bezig de leiding van haast alle Sovjets te verwerven; een kapitale troef;
- De strijdvaardigheid en het bewustzijn van de massa’s waren, volgens Lenin, verder gevorderd dan de meerderheid van de communistische partijleiding vermoedde.

Inderdaad, het C.C. oordeelde het moment nog niet gekomen om de opstand direct en concreet voor te bereiden. Op aandringen van Kamenev en Boecharin besloot de partijleiding (met 6 tegen 4 en 6 onthoudingen, o.w. Trotski) Lenins nota van 28 september niet naar de partijorganisaties door te zenden. Lenin was daarover razend. Hij voelde heel precies aan hoe het klimaat bij de massa’s was; hij zag dat de revolutionaire situatie bezig was heel snel te rijpen; hij wist dat revolutionaire momenten zeldzaam zijn in de geschiedenis en dat, als men deze gelegenheid liet passeren, de zaak voor jaren zou verloren zijn.

Voor het begin van de maand november was een congres van de Sovjets voorzien. In een schrijven van 12 oktober aan het C.C. betoogde Lenin dat de revolutie moest voltrokken zijn vóór de samenkomst van dit Sovjetcongres. Die bijeenkomst afwachten, zei hij, zou “een complete idiotie of een compleet verraad” zijn. Een revolutie wordt niet door een congres maar door een gewapende volksopstand verwezenlijkt. Het Sovjetcongres moet voor het voldongen feit geplaatst worden, zodat het de nieuwe situatie, uit de volksopstand ontstaan, kan onderschrijven en consolideren. “De overwinning van de opstand is VERZEKERD; wij moeten op het onverwachts vanuit drie punten toeslaan: vanuit Petrograd, Moskou en de Baltische Vloot.”

Lenin, die er zich rekenschap van gaf dat het C.C. niet wilde marcheren, verliet Finland (16 oktober) en vestigde zich (ondergedoken) in Wijborg, de revolutionaire arbeiderswijk van Petrograd, zodat hij zich dichter bij het C.C. en bij het operatieterrein bevond. Naar een Petrogradse conferentie die op 20 oktober doorging, stuurde Lenin een brief met de aanbeveling direct de opstand voor te bereiden. Men ging er niet op in. Op 21 oktober een nieuwe brief: “uitstel is de dood; de macht kan gegrepen worden, men moet ze grijpen.” Op 23 oktober ging een geheime vergadering door van Lenin met 11 leden van het C.C. De discussie duurde van 5 uur in de namiddag tot 3 uur ’s morgens. Lenin betoogde: “de politieke situatie is helemaal rijp voor de opstand.” Zinovjev en Kamenev aanvaardden dat niet. Maar de anderen, (o.a. Trotski, Stalin, Sverdlov, Kollontai) ondersteunden Lenin. De conclusie dat de opstand moest worden doorgevoerd, werd met 10 tegen 2 gestemd ... maar men bepaalde nog geen precieze datum. Zinovjev en Kamenev legden zich niet bij dat besluit neer. Zij eisten een voltallig C.C. Dat ging door op 29 oktober, overigens nog uitgebreid tot vertegenwoordigers van de Petrogradse partijorganisaties. De datum werd nog steeds niet bepaald, wel werden een reeks concrete maatregelen vastgelegd.

Zinovjev en Kamenev waren nog steeds niet overtuigd en zij begingen de onverantwoordelijkheid in de pers het besluit van de opstand aan te vallen ... en dus bekend te maken!! Enkele dagen later zagen zij hun fout in...

_______________
[113] Zinovjev verwierp Lenins “Aprilstellingen”. Kamenev weigerde ze in de Pravda te publiceren, tenzij onder de vorm van een persoonlijk artikel van Lenin, om ze reeds ’s anderendaags in de kolommen van het partijblad te hekelen. Maar op een partijconferentie die afgevaardigden van de bolsjewistische organisaties van Petrograd verenigde, werden Lenins stellingen met 20 tegen 6 en 9 onthoudingen aangenomen.
[114] Als men de latere houding van de communisten tegen mensjewieken en sociaal-revolutionairen wil beoordelen moet men er ook deze feiten bij betrekken.
[115] In deze formule betekent DEMOCRATIE:
- verkiezing van de leidende organen;
- partijbesluiten bij meerderheid genomen;
- partijbesturen moeten periodiek voor hun basisorganisatie verantwoording afleggen.
CENTRALISME betekent:
- de besluiten van de meerderheid zijn ook bindend voor de minderheid;
- de besluiten van de hogere organen zijn voor de lagere organen en voor alle leden van de partij onvoorwaardelijk bindend.

Hoofdstuk 8 / dl.2-II - De Oktoberrevolutie (7 november 1917)

Einde oktober-begin november trokken er bestendig nieuwe massamanifestaties door de straten van Petrograd. Het proletariaat betoogde en betoogde weer opnieuw. Maar aanhoudende manifestaties van zulke omvang, die na enkele dagen niet tot een sensationeel resultaat leiden, moeten ontmoedigd in elkaar zakken. Lenin was zich daar terdege van bewust en daarom wilde hij dat de zaak beklonken werd vóór 7 november, dag waarop het Alrussisch Congres van de Sovjets zou geopend worden.

De leiding van de opstand zou worden waargenomen door het REVOLUTIONAIR MILITAIR COMITE (RMC) van de Petrogradse Sovjet. Dit Comité, uitsluitend uit bolsjewieken samengesteld, had zijn hoofdkwartier in het SMOLNY (de gebouwen van een gewezen instituut voor adellijke jonge meisjes).

In de nacht van 4 op 5 november werd aan de militaire commandant van de stad de eis overgemaakt dat iedere militaire beslissing aan het RMC moest worden overgemaakt. De stadscommandant weigerde, maar het RMC bleef zijn aanspraak handhaven. Het kwam er dus op aan de troepeneenheden van Petrograd tot deze erkenning te brengen. De meesten aanvaardden direct het gezag van het RMC, sommigen niet. Dat was o.a. het geval met het garnizoen van de VESTING PIETER EN PAUL. Dit garnizoen nam wel een bijzonder belangrijke strategische positie in, want van uit Pieter en Paul konden alle stadsdelen onder kanonvuur genomen worden. Tevens was deze vesting een reusachtig wapenarsenaal. Trotski slaagde erin (5 november) de zaak door politieke agitatie op te lossen: hij begaf zich naar de versterking, hield een toespraak en won de manschappen voor de revolutie. Dat is wat mogelijk is op revolutionaire momenten in de geschiedenis! Gelijkaardigs herhaalde zich in de namiddag van 6 november. De motocyclisten van de Pieter en Paulvesting, een afdeling die niet had deelgenomen aan de meeting met Trotski, was aan de zijde van de Voorlopige Regering gebleven en stond op het punt het Winterpaleis te gaan verdedigen. Een nieuwe toespraak van Trotski volstond om ook deze groep te doen overgaan naar het kamp van de revolutie.

De in het WINTERPALEIS gevestigde Voorlopige Regering had werkelijk niet veel troeven meer in handen: slechts enkele troepenafdelingen alles te samen een 2000 officieren en soldaten. Kerenski gaf daarom bevel aan de legereenheden van het front en uit de omgeving van Petrograd om de Voorlopige Regering ter hulp te komen. Maar de manschappen van deze eenheden waren reeds dermate door de revolutionaire agitatie aangegrepen, dat zij weigerden te marcheren. Het RMC integendeel kon rekenen op de mariniers van de Baltische vloot, op de soldaten van het Noordfront, op de meeste legerafdelingen van Petrograd en op de gewapende arbeidersformaties, de RODE GARDEN van de Petrogradse fabrieken.

In zekere zin werden de vijandelijkheden langs de kant van Kerenski begonnen. In de morgen van 6 november werden de redactiegebouwen van twee bolsjewistische bladen door “junkers” overweldigd. Dit gewapend optreden van de junkers en de opstelling van versterkte patrouilles op de strategische punten, alsmede de eis van Kerenski dat alle bolsjewistische leiders moesten worden aangehouden, stelden het RMC in de mogelijkheid om de komende gebeurtenissen niet als een offensieve machtsgreep maar als een defensief afslaan van de contrarevolutie voor te stellen. Zo was in de proclamatie van 6 november aan de Petrogradse bevolking, enkel sprake over het gevaar van een contrarevolutionaire aanslag. Nog in de avond van 6 november – in een debat voor de Petrogradse Sovjet – hield Trotski tegen de mensjewistische minderheid vol dat men enkel zinnens was de bedreiging van de contrarevolutie het hoofd te bieden. Ondertussen had het RMC besloten de machtsgreep in de nacht van 6 op 7 november door te voeren.

Lenin zat nog steeds verborgen in een woning in Wijborg. Het was de avond van 6 november en hij zag nog altijd niets gebeuren. Hij was daarover dodelijk ongerust. In een nota schreef hij op dat uur: “De opstand uitstellen is de dood. Ik wil met de inzet van al mijn krachten mijn kameraden ervan overtuigen dat het vandaag allemaal aan een zijden draad hangt. Men moet kost wat kost deze avond, deze nacht, de regering aanhouden.” Lenin kon het niet langer uithouden. Hij wilde ter plaatse, in het Smolny zelf, mede de leiding waarnemen. Tegen het bevel van het C.C. in begaf hij zich, vermomd, per tram en te voet, naar het Smolny. Door straten met patrouillerende junkers op bepaalde punten en met Rode Garden op andere punten bereikte Lenin het Smolny rond middernacht.

In de nacht van 6 op 7 november werden door de bolsjewistische afdelingen een reeks gebouwen van strategische betekenis bezet: de stations, het centrale postgebouw, de telefooncentrale, de staatsbank, de elektriciteitsmaatschappij. Dat verliep zonder gevechten, zonder bloedvergieten, gaf eerder de indruk van een aflossing van de wacht dan van een opstand. Ook de straat was in handen van de opstandelingen. Aan de masten van de oorlogsbodems wapperden rode vaandels.

Op 7 november om 10 uur, werd deze boodschap door de pers gepubliceerd: “De Voorlopige Regering is afgesteld. Het staatsgezag is overgegaan in handen van het RMC.” Eigenlijk was dat voorbarig, want de Voorlopige Regering was er nog steeds. Zeker, het Winterpaleis was omsingeld. Maar zo waterdicht was de bewaking nu ook niet, vermits Kerenski erin slaagde, rond de middag, het paleis in een wagen van de Amerikaanse ambassade te verlaten. Maar in de loop van de dag werden de laatste steunpunten van de regering in de stad opgeruimd. Er bleef enkel nog het Winterpaleis te nemen. In de avond, rond 20 uur, verliet het bataljon vrouwensoldaten het paleis en werd ontwapend; kort daarop capituleerde een junkerseenheid van de artillerieschool. Dan begon de beschieting van het Winterpaleis door de kruiser AURORA, tevens het teken voor de uiteindelijke bestorming. Even na 2 uur werden de leden van de Voorlopige Regering aangehouden en naar de Pieter en Paulvesting overgebracht.

Ondertussen was het Alrussische Congres van de Sovjets om 20 uur 45’ begonnen. De bolsjewieken en de voorstanders van de zich voltrekkende revolutie bleken weldra de overweldigende meerderheid van het congres uit te maken. De rechtse mensjewieken en sociaal-revolutionairen, ongeveer 20 % van de vergadering, verlieten het congres. Dat betekende hun complete breuk met de bolsjewieken. Dat betekende ook de weigering om een wettelijke oppositie binnen het systeem en zijn instellingen te vormen. In feite plaatsten deze groepen zich vanaf het allereerste uur op het standpunt van de contrarevolutie. Uiteraard betekende zulks dat de leiding van de revolutie door de bolsjewieken gemonopoliseerd werd.

Op 8 november werd de nieuwe regering door het Centraal Comité van de bolsjewistische partij samengesteld. Men noemde haar niet een regering van ministers maar een “Raad van Volkscommissarissen”. Alle volkscommissarissen behoorden tot de bolsjewistische partij: voorzitter was Lenin, Trotski beheerde buitenlandse zaken, Rykov binnenlandse zaken, Loenatsjarski het openbaar onderwijs, Stalin het commissariaat van “nationaliteiten”.

In de avond werden de werkzaamheden van het Alrussisch Sovjet-Congres hervat. Als Lenin het woord verleend werd, brak een minutenlange ovatie los. Er was wilde geestdrift in de zaal. Men was er zich van bewust een historisch moment te beleven. Deze zozeer misbruikte en versleten formule had hier haar volle betekenis. Lenin bepaalde zich tot deze woorden: “nu gaan wij over tot de oprichting van een socialistische orde.” Het is een kapitale uitspraak, te voegen bij het discussiedossier over de vraag naar het karakter van het sovjetregime. In de geest van Lenin begon onmiddellijk na de revolutie de opbouw van een socialistisch regime, niet van een “overgangsregime tussen kapitalisme en socialisme.”

Vervolgens werd – op voorstel van Lenin – het DECREET OVER DE VREDE besproken en goedgekeurd. Hiermee werd bedoeld:
- het voorstel aan de oorlogvoerende regeringen om direct en minstens voor de tijd van drie maanden een wapenstilstand af te sluiten en vredesonderhandelingen aan te gaan;
- een oproep tot de volkeren en de regeringen om een democratische vrede (zonder annexaties en zonder oorlogsschattingen) te vestigen;
- de afschaffing van de geheime diplomatie en (in toepassing daarvan) het besluit alle geheime verdragen van het tsaristische Rusland te publiceren.

Dan kwam het DECREET OVER DE GROND aan de beurt, volgens hetwelk “de landhereneigendom van de grond onmiddellijk en zonder enige schadeloosstelling wordt afgeschaft.” De grond wordt genationaliseerd, wordt eigendom van het hele volk, vertegenwoordigd door de staat. Voor zoverre was het decreet in overeenstemming met de visie die de bolsjewieken steeds verdedigd hadden. Nog in de maand mei 1917 had Lenin beklemtoond: “Wij stellen in geen enkel opzicht de individuele toe-eigening van de heerlijke gronden voorop; wij zijn geen voorstanders van enige manier van verdeling.” Lenin bleef trouwens van mening dat het socialisme in de landbouw grote collectieve bedrijven vergde. Maar in zekere mate bevond men zich voor een voldongen feit: de boeren waren sinds enige tijd ijverig bezig met de opdeling van de gronden. De al te duidelijk uitgesproken verzuchting van de boeren in acht nemend, stelde Lenin daarom voor de gronden van de landheren, van de rijke bourgeois, van de kloosters en de tsaar, niet als eigendom maar in gratis vruchtgebruik onder de boeren te verdelen, zodat de juridische fictie van het genationaliseerde grondbezit behouden bleef. Lenin nam hier eigenlijk het sociaal-revolutionaire programma over, met deze bijzonderheid dat hij het ook nog verwezenlijkte. De reden lag voor de hand: hij wilde het bondgenootschap met de boeren veilig stellen. De boeren waren revolutionair maar niet socialistisch. Een democratisch regime moet dat tot uitdrukking brengen. Natuurlijk was daarmee het probleem van de landbouw in het socialisme niet opgelost. Dat was een latere zorg.

In de vroege morgenuren werd overgegaan tot de bekrachtiging van de regering en de verkiezing van een “Centraal Executief Comité van de Sovjets.” Dit comité, onder voorzitterschap van Kamenev, had als opdracht de controle op de Raad van Volkscommissarissen. Het telde 62 bolsjewieken, 29 linkse sociaal-revolutionairen en 10 linkse mensjewieken.

Hoofdstuk 9 / dl.2-II - De vestiging van het sovjetregime (8 november 1917 – midden 1918)

De overwinning van de revolutie in de hoofdstad dreigde al direct ongedaan te worden gemaakt. De ontvluchte Kerenski slaagde erin verschillende Kozakkenafdelingen van het Noordfront, onder leiding van generaal KRASNOV, tegen het revolutionaire Petrograd te doen opmarcheren. Maar de Rode Garde en de revolutionaire troepeneenheden van de hoofdstad (10.000 man) rukten uit en op 13 november werd Krasnov verslagen.[116] 

Ondertussen was de strijd voor de doorvoering van de revolutie in geheel het land volop bezig. In Moskou ging het niet zonder harde gevechten die een zestal dagen duurden. Op 16 november was de stad in handen van het RMC van de Sovjets.[117] Zeer snel, naarmate de berichten omtrent de revolutie in Petrograd de fronten bereikten, schaarden de soldaten en hun sovjets zich aan de zijde van het nieuwe regime. In Mohilev, in het legerhoofdkwartier, ondernam generaal DOECHANIN een poging om een contrarevolutionaire opstand te organiseren. Tevergeefs. Revolutionaire legereenheden rukten op naar Mohilev en liquideerden het verzet. Doechanin werd door zijn soldaten gedood (begin december 1917).

Overigens verliep de vestiging van de Sovjetmacht over het zo uitgestrekte Rusland relatief snel. Na een drietal maanden was ze in hoofdzaak een voldongen feit. Overal werd de macht overgenomen door Sovjets van arbeiders, boeren en soldaten. Overal werd de invloed van de bolsjewieken beslissend. Het proces verliep soms vreedzaam, soms min of meer gewelddadig, maar in de regel op basis van de revolutionaire krachten ter plaatse.

In enkele gevallen moesten de troepen van de sovjetregering samen met de plaatselijke revolutionaire krachten optreden. Dat was o.a. zo in zekere Kozakkengebieden. De Kozakken, kolonisten die destijds de grond van niet-Russische volkeren in bezit genomen hadden, die grondbezitters en soldaten tegelijkertijd waren, een geprivilegieerde militaire kaste vormden, sinds lang instrument van het tsaristisch imperialisme waren ... deze Kozakken vormden de basis voor de contrarevolutionaire ondernemingen. Hiertegen waren de plaatselijke revolutionaire krachten niet altijd opgewassen, zodat ze een beroep deden op de troepen van de centrale regering. Dat is gebeurd in de streek van Orenburg, waar de Kozakkengeneraal DOETOV, einde december 1917, verslagen werd. Dat is gebeurd in het gebied van de Don, waar “ataman” (hoofdman) KALEDIN einde februari 1918 verpletterd werd. Dat is ook gebeurd in de Koeban, waar de Kozakken, gesteund door de witgardisten van generaal KORNILOV een contrarevolutionair bewind instelden. Het werd midden maart 1918 met militaire middelen opgeruimd. Een hernieuwde poging van Kornilov (in april 1918) werd verijdeld. Kornilov trachtte zich meester te maken van Jekaterinodar (Krasnodar), maar mislukte totaal en sneuvelde.

De hier geschetste ontwikkeling voltrok zich terwijl Rusland ZEER ZWARE SLAGEN TE VERDUREN KREEG VANWEGE HET DUITSE MILITARISME. DE ONDRAAGLIJK HARDE DRUK VAN BUITEN UIT DIENT BESTENDIG IN GEDACHTE TE WORDEN GEHOUDEN BIJ ALLE ASPECTEN VAN DE WORDINGSGESCHIEDENIS VAN HET SOVJETREGIME.

* * *

Lenin en de bolsjewieken beschouwden het als een taak van de revolutie het bestaande staatsapparaat te vernietigen en een nieuwe staatsmacht op te bouwen, die als “dictatuur van het proletariaat” zou fungeren. We zien dan ook dat de bestaande politieorganisaties ontbonden en ARBEIDERSMILITIES opgericht werden onder toezicht van de plaatselijke sovjets. Door een decreet van 5 december 1917 werd het hele rechterlijke systeem afgeschaft en werden VOLKSTRIBUNALEN opgericht. Een decreet van 29 december bepaalde dat alle macht in het leger aan de sovjets van soldaten toekwam, dat de bevelhebbers verkozen werden, dat alle graden, titels en decoraties afgeschaft werden. Bij decreet van 28 januari 1918 werd het RODE LEGER opgericht.

De “verklaring van de rechten van de volkeren van Rusland” (15 november 1917) omschreef de fundamentele principes van de nationaliteitenpolitiek. Teneinde de emancipatie van de volkeren binnen de staatsgrenzen van Rusland te bevorderen, werd geproclameerd:
- gelijkheid en souvereiniteit van alle volkeren;
- recht op zelfbeschikking van de volkeren, incluis het recht zich af te scheiden en een aparte staat te vormen;
- afschaffing van de nationale of nationaal-religieuze privilegies of beperkingen;
- vrije ontwikkeling van de nationale minderheden en etnische groepen in Rusland.

Om deze politiek toe te passen werd een “commissariaat voor de nationaliteiten” opgericht.[118] Om de verhouding van vrije associatie tussen de naties tot uitdrukking te brengen, werd door het congres van de Sovjets in januari 1918 het oude Rusland de naam gegeven van “Federatieve Socialistische Sovjet Republiek Rusland.”

In de eerste maanden van het Sovjetbewind werden decreten afgekondigd over de invoering van de achturendag, over de afschaffing van de kasten en de burgerlijke graden,[119] over de instelling van het burgerlijk huwelijk en de gelijkheid van de vrouw met de man, betreffende de afschaffing van de kerkelijke privilegies, de scheiding van kerk en staat en de scheiding van school en kerk.

In de eerste maanden ook werden een aantal maatregelen getroffen die reeds een stap in de richting van een socialistische volkshuishouding waren. Al op 27 november 1917 stemde het Centraal Executief Comité van de Sovjets een reglement over de instelling van de ARBEIDERSCONTROLE. De controle van de arbeiders betrof alle aspecten van het bedrijfsleven (de productie, de commercialisatie, de financiën) en was bedoeld: – als maatregel tegen de voor de hand liggende sabotage van de productie door de kapitalisten, – als leerschool voor de arbeiders inzake het economisch beheer, – als etappe naar de socialisatie van de bedrijven; de arbeidersCONTROLE werd op dat moment inderdaad gezien als voorbereiding tot het arbeidersBEHEER van de bedrijven.

Een decreet van 18 december stelde een “Opperste Raad van de Nationale Economie” in, waarmee een strijdorgaan op economisch plan tegen kapitalisten en grootgrondbezitters werd bedoeld.

Door een decreet van 27 december werden de banken genationaliseerd en samengevoegd tot één staatsbank. Verder werd besloten tot nationalisatie van de spoorwegen en de handelsvloot en tot instelling van een staatsmonopolie voor de buitenlandse handel. Tegen het midden van het jaar 1918 omvatte de nationalisatie belangrijke sectoren van de grootindustrie, het mijnwezen, petroleum, chemie, enz.

Het geheel van de hier opgesomde maatregelen uit de eerste maanden na de revolutie geeft de inhoud aan die voor de bolsjewieken met het begrip “dictatuur van het proletariaat” was verbonden. Het decreet over de vrede en dat over de grond, de verklaring over de nationaliteiten, de modernisering van de rechten van de staatsburger, de economische omvormingen, de arbeiderscontrole, enz. geven ons een beeld van de maatschappij die Lenin en zijn medestanders wilden verwezenlijken.

Het toekomstideaal dat de overwinnaars van de Oktoberrevolutie beoogden, werd nog beklemtoond door de besluiten van het VIIe partijcongres (maart 1918). De partijnaam werd veranderd. Het predicaat “sociaaldemocratisch” klonk de bolsjewieken al te gediscrediteerd in de oren. Zij grepen naar de naam die Marx en Engels in hun manifest van 1848 vooropstelden en noemden zich van nu af “Russische Communistische Partij (b)”! Tevens werd daarmee tot uitdrukking gebracht dat het einddoel van de partij de instelling was van een “communistisch” regime. Uitgaande van Marx’ “Kritiek op het Programma van Gotha” voorzagen de bolsjewieken een ontwikkeling in twee etappen: – in een eerste, een lager stadium, dat van het SOCIALISME, zou de verdeling van de goederen geschieden “aan ieder volgens zijn prestaties”; in deze etappe dient de staat als “dictatuur van het proletariaat” te worden behouden; – in een tweede, een hoger stadium, dat van het COMMUNISME, zou de verdeling van de goederen gebeuren volgens de formule “aan ieder volgens zijn behoeften”; in deze etappe zou de staat als dwangapparaat afsterven.

* * *

Het begrip “dictatuur van het proletariaat”, zoals het door Lenin omschreven werd, drukt een klasseverhouding op politiek plan uit, stelt dat de arbeidersklasse het staatsapparaat leidt en beheerst en het als dwangapparaat aanwendt tegen de pogingen van de bourgeoisie om opnieuw heersend te worden. “Dictatuur van het proletariaat” betekent voor de arbeiders de meest complete democratie, het medebeslissingsrecht uitgebreid tot de laatste arbeider, de massale participatie, zo rechtstreeks en zo veelzijdig mogelijk. Dat was het doel, het gestelde ideaal. In hoeverre het zou verwezenlijkt worden, zou mede afhangen van een menigte historische omstandigheden, van allerlei krachtsverhoudingen, dwangsituaties, enz. Kortom, vele factoren die buiten de greep van de Sovjetleiding lagen, speelden mee.

Zo stelde zich al van af het eerste uur het vraagstuk van de positie van de communistische partij. De Raad van Volkscommissarissen was uitsluitend uit bolsjewieken samengesteld. Was dat gerechtvaardigd? De revolutie was tegen de Kerenski-regering – d.i. in hoofdzaak een regering van mensjewieken en sociaal-revolutionairen – doorgevoerd. Beide politieke groepen bevonden zich derhalve uiteraard in het kamp van de contrarevolutie, samen met de cadetten en de uitgesproken rechtse partijen van bourgeoisie en adel. Overigens was de houding van mensjewieken en sociaal-revolutionairen na 7 november er geen van toenadering tot de communistische partij; integendeel, in de regel stelden zij zich zeer uitdrukkelijk, kordaat en ondubbelzinnig vijandig op tegen de revolutie.

In de eerste dagen nochtans was er een groep mensjewieken en sociaal-revolutionairen, die het anders aanvatten: zij stelden voor deel uit te maken van de regering, samen met de bolsjewieken een “homogeen socialistische regering” te vormen. Was het hun bedoeling mee te werken aan de revolutie en haar basis te verbreden, of was het de bedoeling de revolutie van binnen uit te hollen, te onkrachten, af te remmen? Mensjewieken en sociaal-revolutionairen hadden de leiding in handen van de vakbond van het spoorwegpersoneel. Zij dreigden met een algemene spoorwegstaking, in geval onderhandelingen over regeringsdeelneming werden geweigerd. Dat gebeurde op het moment dat Kerenski en Krasnov met hun troepen naar de hoofdstad oprukten. Kamenev, president van het Centraal Executief Comité van de Sovjets trad in onderhandeling met het bestuur van de spoorwegvakbond. Maar Lenin, gesteund door de meerderheid van het C.C., was van mening dat de revolutie beslist onveilig werd gesteld door de opneming van mensjewieken en sociaal-revolutionairen. Kamenev liet gelden dat de communistische partij alleen een te enge basis vormde, dat een verbreding noodzakelijk was; “daarbuiten”, betoogde hij, “blijft slechts één uitkomst over: een puur bolsjewistische regering met de middelen van de politieke terreur in stand houden.” Het dispuut mondde uit op een zware politieke crisis. Kamenev, Zinovjev en Rykov traden uit het C.C. Een hele reeks leidende communisten (Nogin, Rykov, Miljoetin, Teodorovitsj, Riazanov, Joerenjev en Larin) legden hun functie neer als Volkscommissarissen. Kamenev trad af als voorzitter van het Centraal Executief Comité (en werd vervangen door Sverdlov).

Men besluite uit dit debat geenszins dat Lenin de “dictatuur van het proletariaat” met alleenheerschappij van de communistische partij vereenzelvigde. Alleen vond hij het lot van de revolutie nog te weinig zeker gesteld om partijposities in de staat aan twijfelachtige mensjewieken of sociaal-revolutionairen prijs te geven. Alles wijst er op dat die visie juist was. Maar anderdeels was het gevaar waarop de oppositie wees – vestiging van een partijdictatuur – geenszins denkbeeldig. In de geest van Lenin en zijn medestanders mochten gezag en invloed van de partij ten overstaan van de massa enkel op het vertrouwen, op de instemming van die massa gesteund zijn. Overtuigingswerk moest de basis van alle politiek optreden zijn. Maar de vraag stelde zich of men – GEZIEN DE BLIJVENDE BEDREIGING TEGEN DE REVOLUTIE GEDURENDE JAREN – deze politiek zou kunnen volhouden.

Zeker was Lenin geen principieel tegenstander van samenwerking met andere politieke formaties. Als kort daarop (7 december) het congres van de Sovjets van de Boeren gehouden werd, stelde Lenin de “linkse” sociaal-revolutionairen voor alle banden met de rechtsen van hun partij te verbreken en toe te treden tot de regering. Dat werd aanvaard, zodat KOLEGAJEV, SPIRIDONOVA, PROSJAN en STEINBERG tot de Raad van Volkscommissarissen toetraden.

Men kan de moeilijkheden, waarvoor het nieuwe sovjetregime zich bevond, niet overschatten. Er was de vijandigheid van de ten val gebrachte klassen en hun partijen. Er was de afwijzende houding van de overgrote meerderheid der intellectuelen. Er waren de staatsambtenaren die saboteerden zoveel ze konden. Al direct gingen de beambten van de 14 ministeries in staking; de bevoorrading van de stad werd ontredderd en het broodrantsoen op 150 gram gebracht; de diensten voor sociale voorzieningen onderbraken hun uitbetalingen. De banken weigerden krediet aan bedrijven met arbeiderscontrole; de vereniging van ingenieurs sloot haar leden uit die arbeiderscontrole aanvaardden, enz. Reken daarbij het gewapend verzet op meerdere plaatsen in het land en men krijgt een beeld van de wanhopige situatie, waarin de regering zich bevond.

Er was geen ontkomen aan: DE REVOLUTIE IS IETS DAT ZICH VERDEDIGT. Verbod en repressie waren onafwendbaar. Op 12 december werd de aanhouding bevolen van de leiding van de cadettenpartij. Op 20 december werd de TSJEKA[120] opgericht ter bestrijding van de contrarevolutie. De leiding werd toevertrouwd aan DZERZJINSKI, die zelf negen jaar in de tsaristische kerkers doorbracht en als een oude, beproefde bolsjewiek gold.

* * *

Een moeilijk politiek probleem stelde zich met de GRONDWETGEVENDE VERGADERING of CONSTITUANTE. Het gold een vergadering die nog ten tijde van Kerenski ontworpen werd. Diens regering was inderdaad maar “voorlopig”; ze bleef aan tot een grondwet een nieuwe staatsstructuur zou vestigen. De lijsten met de kandidaten voor de Constituante waren reeds vóór de revolutie opgesteld; de verkiezingen zelf hadden plaats in november, op een moment dat een groot gedeelte van de bevolking in het land zich nog niet goed bewust was van wat de revolutie betekende. De bourgeoisie, de mensjewieken en de sociaal-revolutionairen zagen toen een kans om tegenover het “Alle macht aan de Sovjets” het “Alle macht aan de Constituante” te stellen. Men hoopte van de Grondwetgevende Vergadering het instrument te maken dat de revolutie zou vernietigen. Men kon zich daarbij achter de schone schijn van de democratie verbergen: de Constituante was immers het product van algemene verkiezingen. In die verkiezingen behaalden de sociaal-revolutionairen 20 miljoen stemmen, de mensjewieken 1,4 miljoen en de bolsjewieken ruim 9 miljoen stemmen. Dit betekende dat de overgrote meerderheid van de arbeidersklasse voor de bolsjewieken stemde, maar dat het platteland nog massaal achter de sociaal-revolutionairen stond. De Constituante verkreeg aldus volgende samenstelling: 412 sociaal-revolutionairen, 183 bolsjewieken en 120 van andere partijen (16 mensjewieken, 17 cadetten, 86 leden van nationale groepen). Dat maakte de rekening van Lenin en zijn partij niet. Maar dat maakte ook niet de rekening van de revolutie.

Lenin beweerde dat de Constituante door de revolutie was achterhaald. Politiek was dat juist. Maar het kwam er op aan dat door de massa te doen aanvaarden. De ontbinding zonder meer van de Constituante was een politieke onmogelijkheid. Het weze nogmaals beklemtoond: men mag zich niet voorstellen dat de communistische partij slechts decreteerde of zich vergenoegde met het uitdelen van bevelen. Het was steeds haar grootste zorg ieder ordewoord dermate te propageren, te verspreiden, uit te leggen, te verklaren, te doen begrijpen, ... kortom ... het dermate bij de massa te verdedigen, dat het ten slotte door de massa zelf als haar ordewoord, haar eis gesteld werd. De waarachtig alom aanwezige, intens propagerende en agiterende bolsjewieken heel het land door waren een factor van beslissende betekenis geworden. Zo is het gegaan met iedere maatregel, zo ging het met de Constituante. Eerst moest ze gediscrediteerd worden bij de massa (speciaal bij de boeren), dan kon ze uiteengejaagd worden. Weken voor de openingsdatum werd de idee verspreid dat de Constituante de Sovjetmacht niet mocht ongedaan maken en dat zij de decreten over de vrede, over de grond, de arbeiderscontrole, enz. moest erkennen. Eenmaal deze eisen voldoende vastgeankerd in de geest van de massa’s, konden ze op de dag van de opening (18 januari 1918) door Sverdlov als voorstel aan de Constituante worden voorgelegd. De sociaal-revolutionairen weigerden. De bolsjewieken verklaarden dan dat de Constituante de situatie van vóór de revolutie vertegenwoordigde. Zij trokken zich terug, overigens gevolgd door de “linkse” sociaal-revolutionairen. De 19de januari bepaalde het Centraal Executief Comité van de Sovjets dat de Constituante ontbonden was. Er was geen verzet.

Het derde congres van de Sovjets, dat enkele dagen later samenkwam, nam een verklaring aan, waarin bevestigd werd dat Rusland een “Republiek van Sovjets van arbeiders, soldaten en boeren” was, waarin “alle macht, centraal en aan de basis, behoort aan de sovjets.” Verder werd de taak van die sovjetmacht aldus omschreven: de uitbuiting van de mens door de mens ongedaan maken, een socialistische maatschappij in Rusland opbouwen, strijden voor de overwinning van het socialisme in alle landen.

* * *

Midden 1918 werd door het vijfde Sovjetcongres de GRONDWET van de FSSR (Federatieve Socialistische Sovjet Republiek Rusland) aanvaard. Het karakter van “dictatuur van het proletariaat” werd daarin nogmaals bevestigd. Van kiesrecht voor de Sovjets werden uitgesloten: zij die loonarbeiders uitbuitten of die leefden van niet door arbeid verworven inkomens. Kiesrecht werd ook onthouden aan monniken en bedienaars van de cultus, evenals aan de gewezen gendarmes en politieagenten. De opperste macht in de staat behoorde aan het CONGRES VAN DE SOVJETS, gevormd door vertegenwoordigers van STEDELIJKE SOVJETS (één afgevaardigde voor 25.000 kiezers) en LANDELIJKE SOVJETS (één afgevaardigde voor 125.000 inwoners). Deze ongelijkheid,die overigens slechts als tijdelijk werd opgevat, was de uitdrukking van de leidende positie van de arbeiders tegenover hun bondgenoten, de boeren. Het Congres van de Sovjets duidde het CENTRAAL EXECUTIEF COMITE aan, dat de RAAD VAN VOLKSCOMMISSARISSEN aanstelde.[121] 

De uitvaardiging van deze grondwet betekende geenszins dat het nieuwe regime gestabiliseerd of geconsolideerd was. Integendeel, het maakte een diepe crisis door.

Er was vooreerst de harde confrontatie van de standpunten binnen de partij betreffende het beheer van de industrie. Door het decreet van 28 juni 1918 werd tot de nationalisatie van de grootindustrie in haar geheel besloten. Lenin verdedigde daarbij een reeks ideeën die heel wat tegenstand ondervonden in de partij. Hij sprak zich uit voor de regeling van het economisch leven door de staat, voor de verwezenlijking van een strikte arbeidsdiscipline, voor de toepassing van stukloon, voor het inschakelen van specialisten uit de kapitalistische industrie, VOOR DE EENHOOFDIGE LEIDING VAN HET BEDRIJF DOOR EEN BENOEMD DIRECTEUR, tegen de “gelijkmakerij” inzake beloning. Kortom, Lenin aarzelde niet om in het bedrijf een hele reeks praktijken uit het kapitalisme toe te passen. De “linkse communisten” (Boecharin, Ossinski) hadden veel voorbehoud, kenmerkten Lenins voorstellen als “bureaucratische centralisatie” en “staatskapitalisme”, drongen aan op ruimere inspraak van de arbeiders zelf in het bedrijf. Hun opvattingen gingen in de richting van het zelfbeheer, alhoewel zij deze term niet gebruikten.[122] 

Lenin was het er volmondig mee eens dat met zijn voorstellen geen socialisme verwezenlijkt werd; zijn enige doel was het hoofd te bieden aan de toenemende economische desorganisatie.

Erger was de politieke crisis die uit de breuk met de linkse sociaal-revolutionairen ontstond. Aanleiding daartoe was de landbouwpolitiek. In de lente van 1918 werd de bevoorrading van de steden erg nijpend. Op slag ontwikkelde zich de woeker, wat de honger bij de arbeiders nog aanzienlijk deed toenemen. De boeren (kleine boeren, middenboeren en koelakken) wensten hun graan niet te verkopen tegen de door de regering vastgestelde prijzen. Zij verborgen hun voorraden om ze slechts druppelsgewijs op de zwarte markt af te zetten. Veruit het meest werd er gewoekerd door de koelakken. Uiteraard beschikten zij alleen over aanzienlijke overschotten en bovendien stonden zij meestal vijandig tegenover het sovjetregime. De regering besloot brigades arbeidersmilitanten naar het platteland te sturen met een dubbele opdracht:
- graan inzamelen voor de stedelijke bevolking;
- helpen bij het organiseren van de arme boeren.

Het lag in de bedoeling van de regering “comités van de dorpsarmoede” op te richten om de koelakken te isoleren, om een bondgenoot in de strijd tegen de koelakken te verwerven. Teneinde de arme boeren te winnen, werden de geconfisceerde herengronden, waarop de koelakken de hand gelegd hadden, voor een deel herverdeeld onder de dorpsarmoede. Ongeveer 50 miljoen ha. grond werden afgenomen van de koelakken.[123] De comités van de dorpsarmoede hebben veel bijgedragen tot de inzameling van graan; overigens leverden zij een massa strijders aan het Rode Leger en hielpen zij aanzienlijk bij de vestiging van de Sovjetmacht op het platteland. Einde 1918 werden deze comités met de sovjets van de dorpen versmolten.

Die landbouwpolitiek werd op het congres van de Sovjets (4 juli 1918) zeer heftig bestreden door de linkse sociaal-revolutionairen, waartoe 300 van de 800 afgevaardigden behoorden. Sociaal-revolutionairen – ook de linkse – hadden nu eenmaal hun basis op het platteland en niet speciaal bij de dorpsarmoede. Dat kwam tot uitdrukking in de harde kritiek die Maria SPIRIDONOVA op het Sovjetcongres uitbracht. De linkse sociaal-revolutionairen verlieten het congres en tevens de regering. De breuk was compleet. De rechtse sociaal-revolutionairen trachtten deze crisis ten nutte te maken om een staatsgreep te wagen. Op 6 juli vermoordde een van hen MIRBACH, de Duitse gezant in Moskou, met de bedoeling een oorlog met Duitsland te provoceren. Tegelijkertijd ontketenden zij, o.a. in Petrograd en Moskou, gewapende opstanden, die overigens snel konden neergeslagen worden.

Door de breuk met de linkse sociaal-revolutionairen kwam de politieke leiding voorgoed uitsluitend in handen van de communistische partij. Als dan op 30 augustus een dubbele aanslag door sociaal-revolutionaire elementen werd doorgevoerd (Oeritski in Petrograd vermoord, Lenin in Moskou zwaar gekwetst), dan werd daarmee tevens de “rode terreur” van de Tsjeka ontketend. Tegelijkertijd met de innerlijke crisis van midden 1918 kwam een enorm veel groter gevaar opdagen, waarover sprake onder volgende titel.

_______________
[116] Kerenski ontkwam andermaal door de vlucht. De gevangen genomen Krasnov werd, op zijn erewoord het sovjetregime niet meer te bekampen, terug vrij gelaten. Hij zou een der eerste witgardistische generaals worden.
[117] De eerste grootscheepse barbaarsheid van de revolutie greep in Moskou plaats. Ze kwam van rechts. Kolonel RIABTSEW liet in het Kremlin verschillende honderden ontwapende soldaten executeren.
[118] Het tsaristische Rusland telde 65 miljoen inwoners die tot de niet-Russische volkeren behoorden, een zeer grote verscheidenheid op alle gebieden vertoonden, dikwijls nog eeuwen ten achter stonden. Het sovjetregime heeft enorm bijgedragen tot hun ontwikkeling.
[119] In het vroegere Rusland was de bevolking officieel ingedeeld in edelen, bourgeois, kooplieden, boeren, enz.
[120] TSJEKA of W. Tsj.K of Alrussische Buitengewone Kommissie.
[121]
Raad van Volkscommissarissen
        ^                         ^
Centraal Executief Comité
        ^                         ^
Congres van de Sovjets
    /                                         \
Stedelijke Sovjets             Landelijke Sovjets
[122] ZELFBEHEER (autogestion, d.i. ieder bedrijf wordt beheerd door de arbeiders van dat bedrijf, dus eigenlijk zelfbeheer op micro-economisch plan) gaat niet volledig op in een socialistische economie. In het socialisme is een bedrijf niet het bezit van de arbeiders van dat bedrijf, maar van de hele gemeenschap. Ook zijn de resultaten niet alleen voor de arbeiders van dat bedrijf van belang, enz. Daarom precies opereert ieder bedrijf binnen het raam van een planeconomie. Daarom drukt de term zelfbeheer te weinig en te veel uit. TE WEINIG, want controle, inspraak, democratie is een vereiste op alle geledingen van de economische structuur. Zelfbeheerde eilandjes in een totaalstructuur die niet democratisch (of autogestionair) functioneert, is een onding. Zelfbestuur (per bedrijf) drukt ook TE VEEL uit, want een reeks beslissingen worden op hogere niveaus getroffen, komen van boven, worden derhalve VAN BUITEN het bedrijf opgelegd. Zodat voor het zelfbeheer in het bedrijf slechts ruimte wordt gelaten binnen zekere perken. Kortom, zelfbeheer is NIET de meest juiste formule voor een socialistische economie. Democratisch beheer is een betere aanduiding.
[123] Ook middenboeren bekwamen enig deel. Deze maatregel heeft er wel toe bijgedragen om de middenboeren te doen overhellen ten gunste van het sovjetregime. De meeste middenboeren zagen er geen bezwaar in om mee te profiteren van de woeker. Politiek aarzelden zij tussen de sovjets en de witgardisten. Echter, daar waar de “witten” terug meester werden, werd het grootgrondbezit hersteld. Deze ervaring heeft – in de herfst van 1918 – vele middenboeren aan de zijde ven de sovjets gebracht. Lenin omschreef het ordewoord van de partij zo: “Verstandhouding met de middenboer nastreven, zonder een ogenblik de strijd tegen de koelak op te geven en zich stevig steunen op de arme boeren alleen.”

Hoofdstuk 10 / dl.2-II - Interventie en burgeroorlog (tot 1921)

Men kan over de latere ontwikkeling van de Sovjet-Unie geen valabel oordeel vormen zonder de imperialistische interventies uit de aanvangsjaren in acht te nemen.

Mede door deze interventie zijn aanzienlijke gebieden niet alleen voor de Sovjet-Unie maar ook voor de revolutie verloren gegaan, vooral aan de westgrenzen van het vroegere tsaristische rijk.[124] 

Direct na de revolutie in Petrograd kwam in FINLAND een burgerlijke regering tot stand, die op 5 december 1917 de onafhankelijkheid van het land uitriep. Reeds enkele dagen later werd deze onafhankelijkheid door de sovjetregering erkend. Maar de innerlijke strijd tussen de “witten” en de “roden” ging verder in Finland. Generaal MANNERHEIM, die steeds een officier in trouwe dienst van de tsaar was geweest, wierp zich op als verdediger van de (door de Sovjets reeds erkende en niet bedreigde) onafhankelijkheid, noemde de strijd tegen de Finse “roden” een “strijd tegen de Russen”, slaagde erin, met behulp van Duitse troepen, de “roden” in Finland uit te schakelen. Koning van Finland werd de zwager van de Duitse keizer...

In aansluiting met het decreet over de vrede stuurde de sovjetregering op 24 november een nota naar de Westelijke Geallieerden, waarin werd gesteld dat de nieuwe regering zich niet gebonden achtte door de verdragen van het tsarisme en dat ze de bedoeling had een aparte wapenstilstand met Duitsland af te sluiten, als de Geallieerden niet bereid waren algemene onderhandelingen in te zetten. Hierop verwaardigden de Westerse mogendheden zich niet te antwoorden. Kort daarop begonnen de onderhandelingen met Duitsland te BREST-LITOVSK. Op 15 december werd een wapenstilstand getekend en op 20 december namen de vredesbesprekingen een aanvang. Het werd onmiddellijk duidelijk dat Duitsland enorme territoriale eisen stelde. Het standpunt van Lenin was dat ruime toegevingen moesten worden gedaan. Dat was onvermijdelijk, vermits in het Russische leger de ontbinding steeds verder schreed; de weigering van de soldaten om te vechten was onoverkomelijk. Het pas gevormde sovjetregime beschikte nu eenmaal niet over de middelen om de oorlog voort te zetten. Derhalve, zo oordeelde Lenin, moesten de Duitse eisen worden aanvaard. Daarover was er hoegenaamd geen eensgezindheid in het Centraal Comité. Trotski, die de leiding van de sovjetdelegatie in Brest-Litovsk waarnam, had de tactiek zo bepaald: geen toegevingen doen, maar ook geen oorlog voeren, trachtten tijd te winnen door onderhandelingen. Hij rekende er op dat het revolutionaire proces zich in Duitsland ondertussen dermate zou ontwikkelen, dat de Duitse militaristen geen hernieuwde aanval zouden wagen.[125] Dat was een misrekening. De onderhandelingen werden onderbroken, werden hervat, werden weer opgeschort ... tot – op 18 februari 1918 – de Duitsers hun opmars hervatten, praktisch op geen weerstand stuitten, snel oprukten, enorme gebieden inpalmden. Ten slotte overwon het standpunt van Lenin en op 3 maart 1918 werd de vrede gesloten: Polen, de drie Baltische landen, een deel van Biëlo-Rusland [= Wit-Rusland of ook Belarus – MIA], de Oekraïne en de Krim gingen verloren. Dat was wel een bijzonder zware nederlaag voor Sovjet-Rusland.[126] Lenin had aanvaard, omdat voortzetting van de oorlog naar totale ineenstorting had geleid. Nu moest wel heel veel terrein worden prijsgegeven, maar het regime zelf hield stand. De hoofdstedelijke diensten werden van Petrograd (te dicht bij de grens) naar Moskou overgebracht.

Duitsland haastte zich om de veroverde gebieden leeg te plunderen. Tevens herstelden de Duitsers de grootgrondbezitters op hun domeinen. Tegen de bezetting laaide een heftige partisanenstrijd op, die met brutale repressie werd beantwoord. Bovendien hielden in 1918 Duitse en Turkse troepen geheel TRANSKAUKASIE bezet. Ten slotte werd ook nog het offensief van generaal KRASNOV midden 1918 in het gebied van de Wolga in ruime mate door de Duitsers van uit Oekraïne bewapend en bevoorraad. Krasnov werd twee maal door het Rode Leger bij Tsaritsyn (Stalingrad) verslagen en trok zich naar het Zuiden terug, naar de Koeban, waar hij zich aansloot hij het leger van de witgardistische generaal DENIKIN.

Kwam dan de wapenstilstand van 11 november 1918. De sovjetregering maakte gebruik van de Duitse nederlaag om direct het vredesverdrag van Brest-Litovsk nietig te verklaren. Anderdeels waren de Duitse troepen in Rusland zo gedemoraliseerd geraakt, was hun verlangen om terug naar huis te keren zo groot, dat ze onbruikbaar werden. Onder druk van de partisanen en het Rode Leger ontruimden de Duitsers OEKRAINE en BIELO-RUSLAND in november-december 1918. Beide gewesten werden opnieuw sovjetrepublieken.

Maar andere gebieden gingen definitief verloren. Dat was het geval voor de POOLSE PROVINCIEN (zie verder). Dat was ook het geval voor ESTLAND, LETLAND en LITOUEN. Deze drie Baltische staten waren, na de ontruiming door de Duitse troepen, gedurende korte tijd sovjetrepublieken. Maar de plaatselijke contrarevolutie, geholpen door de imperialistische interventie (Engelse en opnieuw Duitse!) slaagde erin de Baltische staten los te maken van Sovjet-Rusland en er een ultrarechts regime in te stellen. Gebruik makend van de ontreddering van Sovjet-Rusland, ging Roemenië in 1918 over tot de aanhechting van BESSARABIE.

* * *

Onmiddellijk na de Duitse nederlaag besloten de Geallieerden: – tot diplomatieke, economische en militaire blokkade tegen Sovjet-Rusland, – tot hulp aan de contrarevolutionaire krachten, – tot rechtstreekse militaire interventie.

FRANSE troepen, ongeveer 10.000 man, landden einde 1918 in ODESSA, NIKOLAIEVA en SEBASTOPOL en steunden het antisovjetregime van PETLJOERA in Oekraïne. Maar het regime van Petljoera hield het niet lang meer uit (tot februari 1919). Anderdeels geraakten de Franse troepen zo sterk aangetast door de communistische gedachte dat zich een revolte – onder leiding van A. MARTY – op de vloot voordeed, zodat de Franse regering zich verplicht zag haar strijdkrachten terug te trekken.

Einde 1918 gingen ENGELSE en FRANSE troepen in MOERMANSK en ARCHANGELSK aan wal. Hun bedoeling was een verbinding tot stand te brengen met het “Oostfront” van KOLTSJAK. Deze operatie mislukte in het voorjaar 1919. Het bleek overigens dat de Engelse en Franse soldaten aangetast geraakten door de bolsjewistische propaganda en weinig strijdlust betoonden. Ze werden teruggetrokken.

ENGELSE troepen opereerden ook in het zuiden. In aflossing van de Duitse en Turkse troepen werd TRANSKAUKASIE bezet. Van daaruit werd steun geboden aan het witgardistische leger van DENIKIN. Ook ten oosten van de Kaspische Zee drongen Engelsen het land binnen. Zij vernietigden aldaar het bestuur van de sovjetrepubliek TURKMENIE; een contrarevolutionaire regering werd in de plaats gesteld.

In het VERRE OOSTEN gingen de eerste JAPANSE strijdkrachten in april 1918 te Vladivostok aan wal. Het jaar daarop waren er 80.000 Japanse soldaten in Oost-Siberië. Hierbij sloten zich nog contingenten ENGELSE, FRANSE en AMERIKAANSE troepen aan. Zo werd Oost-Siberië in handen van de vreemde imperialisten de bevoorradingsbasis voor het optreden van de troepen van KOLTSJAK.

* * *

In de loop van 1918 kwam het contrarevolutionaire front tot stand. Het omvatte de grootgrondbezitters, de bourgeoisie en een deel van de kleine burgerij van steden en dorpen (koelakken); het werd politiek gesteund door de mensjewieken en de sociaal-revolutionairen; het kon militair optreden doordat een groot deel van de vroegere tsaristische officieren witgardistische legers op de been brachten. Deze witgardistische legers werden door de imperialistische interventen met wapens en munitie, met kleding, voeding en geld gesteund.

Het Rode Leger, dat begin 1918 als een omvorming van de Rode Gardes tot stand kwam, rekruteerde aanvankelijk alleen op basis van het voluntariaat. Maar de uitbreiding van de burgeroorlog noopte tot invoering van de dienstplicht (decreet van mei 1918).

Het jaar 1919 betekende voor de sovjetmacht de meest kritieke periode van de burgeroorlog: er werd toen strijd geleverd op 19 fronten; op een gegeven moment bleef nog slechts 1/10e van Ruslands grondgebied in handen van de sovjetmacht. KOLTSJAK (vanuit het oosten), DENIKIN (vanuit het zuiden), JOEDENITSJ (vanuit het westen) gingen gelijktijdig tot offensieven over. Koltsjak was vanuit Siberië tot ver over de Oeral opgerukt; hij werd in de tweede helft van 1919 over onmetelijke afstanden naar het oosten teruggeslagen. Op 15 januari 1920 marcheerde het Rode Leger Irkoetsk binnen. Koltsjak werd gevat en geëxecuteerd. Het offensief van JOEDENITSJ was vanuit Estland tot dicht bij Petrograd opgerukt, maar werd teruggeslagen. Denikin was vanuit de Koeban doorgedrongen tot op minder dan 200 kilometer van Moskou. Hij werd teruggedreven tot zijn uitgangsstellingen; einde maart 1920 werd zijn legermacht verpletterd.[127] 

Zo was, begin 1920, de triomf van de sovjets ongeveer totaal. Maar direct dook een nieuw gevaar op. Tot elf maal toe had de sovjetregering vredesbesprekingen aangeboden aan de vreemde mogendheden. Niet één antwoord werd daarop ontvangen. Speciaal aan POLEN heeft de Sovjet-Unie de vrede voorgesteld. Maar PILSUDSKI ging er niet op in.[128] Hij kon rekenen op geld en materiële steun uit het Westen. Hij wist hoe totaal Sovjet-Rusland was uitgeput, hoezeer in dat land de grens van het menselijke uithoudingsvermogen werd overschreden. Pilsudski droomde er van een “Groot-Polen” tot stand te brengen dat zich van de Baltische Zee tot de Zwarte Zee zou uitstrekken en dat Polen, de Oekraïne, Biëlo-Rusland [= Wit-Rusland of ook Belarus – MIA] en Litouen zou omvatten. De Poolse aanval begon in april 1920 zonder oorlogsverklaring. Aanvankelijk rukten de Polen zeer ver op: Kiev en Minsk werden ingenomen. Maar het tegenoffensief van het Rode Leger was zo verpletterend dat WARSCHAU werd bereikt. Strategisch was dat een fout van het Rode Leger: als men al te ver oprukt, als de verbinding met de vertrekbasis al te lang wordt uitgerokken, resulteert daaruit een militaire verzwakking. De bolsjewieken hadden gerekend op een revolutionaire houding van de Poolse arbeidersklasse. Maar dat was een valse verwachting. Polen, deelgenoot in de overwinning, trad uit de wereldoorlog als herboren natie, als heropgerichte staat. Nationalisme en speciaal anti-Russische gevoelens waren overheersend in Polen, ook bij de arbeiders. Bovendien stuurde de Franse regering massa’s wapens en een groep officieren onder leiding van generaal Weygand.[129] De Polen dreven het Rode Leger heel ver terug. De vrede van Riga (maart 1921) kende Polen een Oostgrens toe die de CURZONLIJN [130] met 200 tot 300 kilometer overschreed, zodat Oost-Polen in hoofdzaak door Biëlo-Russen en Oekraïners werd bewoond.

Een laatste grootscheepse poging om het sovjetregime te vernietigen werd ondernomen door generaal WRANGEL. Met de hulp van de Geallieerden was Wrangel erin geslaagd uit de resten van het Denikinleger een aanzienlijke strijdmacht op de Krim te organiseren. Hiermee zette hij de aanval in op 7 juli 1920. Bedoeling was het Rode Leger, dat toen tegen Polen opereerde, in de rug aan te vallen. Het leger van Wrangel werd na zeer taaie strijd achteruitgedreven en vernietigd. We dateren: november 1920.

In 1920-21 vestigde het Rode Leger het sovjetregime in een reeks periferische gebieden, die in handen van contrarevolutionaire regeringen waren gekomen. Zo kwamen in Transkaukasië de sovjetrepublieken AZERBEIDZJAN (april 1920), ARMENIE (november 1920) en GEORGIE (februari 1921) tot stand. Zo werden in Centraal-Azië ook TURKMENISTAN en TURKESTAN aan de contrarevolutie ontrukt. Het gaat niet op dit ingrijpen van het Rode Leger als een uiting van kolonialisme of imperialisme voor te stellen. In ieder van deze gebieden woedde een heftige strijd vanwege de plaatselijke revolutionaire krachten. In al deze gebieden waren antisovjetregimes met behulp van kapitalistische interventen tot stand gekomen.

Het langst heeft de strijd in Oost-Siberië tegen JAPAN geduurd. Eerst in oktober 1922 werden de Japanse troepen verplicht hun laatste steunpunten te ontruimen.

* * *

De vraag dringt zich op hoe het mogelijk was dat de revolutie het op de contrarevolutie kon winnen. Inderdaad, ALLE militaire specialisten waren het er over eens dat de sovjetmacht al heel snel ging verpletterd worden: zij stelden dat de middelen, waarover de Sovjets beschikten, belachelijk onbeduidend waren.

Er kan gewezen worden op de rol van een reeks bekwame politieke en militaire leiders: Lenin, Trotski, Stalin, Sverdlov, Ordjonikidzé, Boedjonny, Froenze, Vorosjilov, Koejbysjev, Kirov en tientallen anderen. Er moet gewezen worden op de rol van de communistische partij (313.000 leden in 1919, 611.000 in 1920). Zonder haar leiding, zonder de bezieling die van vele tienduizenden communisten uitging, ware de overwinning ondenkbaar geweest. Ongeveer de helft van het gehele ledental van de partij en van de communistische jeugdbond ging naar het front. Het Rode Leger was een leger van gemotiveerde manschappen. De rode soldaten hadden tekort aan wapens, munitie, kleding, voedsel en medicamenten, maar zij vochten met een ongelooflijke hardnekkigheid. Door de uitgebreide vreemde inmenging vielen het vaderlandse motief en de sociale strijd samen. Maar de hoofdzaak was toch dat in alle gewesten van dit reusachtige land zeer brede lagen van de bevolking partij kozen voor de revolutie. Op de vraag of de arbeidersklasse in Rusland en de fundamentele massa van de boeren gehecht waren aan de revolutie, moet zonder voorbehoud positief geantwoord worden. De voorstelling alsof hier aan de massa een regime “opgedrongen” werd, is historisch vals. Dat wordt bewezen door de partisanenstrijd van de bevolking in gebieden door witgardistische of vreemde troepen bezet.

Ten slotte heeft tot de overwinning van de Sovjets bijgedragen de houding van de arbeidersklasse uit de kapitalistische landen. Zij was de oorlog moe en vertoonde niet de minste geestdrift om ergens in het onmetelijke Rusland te gaan sneuvelen. Bovendien werd in menig land menig teken van sympathie ten aanzien van de Oktoberrevolutie betuigd. Meermaals kwam het tot actief verzet tegen de interventiepolitiek. Ware er niet de houding van de arbeidersklasse geweest, dan had de imperialistische interventie een nog veel grootscheepser omvang aangenomen.

Zonder de steun van de kapitalistische machten aan Koltsjak, Denikin, Joedenitsj, Wrangel en consoorten, ware de burgeroorlog veel korter, misschien zelfs onbestaande geweest. Ook zonder de rechtstreekse interventie van Duitse, Tsjechische, Poolse, Finse, Franse, Engelse, Amerikaanse, Japanse troepen had de sovjetrepubliek zich in oneindig veel gunstiger omstandigheden kunnen vestigen.

De interventie heeft een dubbele nasleep gehad. Ten eerste: men is ze in Rusland nooit vergeten; ze rechtvaardigt een diep wantrouwen tegenover de kapitalistische buitenwereld. Ten tweede is het zo dat die jarenlange militaire inspanningen, en al de afgrijselijke miserie eraan verbonden, een zeer diepe stempel gedrukt hebben op de verdere evolutie van het regime in de Sovjet-Unie. STALINISME, met al wat dat impliceert, heeft in deze historische conjunctuur zijn eerste bron en voedingsbodem gevonden. Bij de aanvang van de sovjetontwikkeling weegt de misdaad van het wereldkapitalisme zwaar door.

Burgeroorlog en interventie stelden als eerste en meest dringende eis: het scheppen van een machtig Rode Leger. Eerst ging het van vrijwilligheid naar verplichte dienstplicht. Midden 1918 verklaarde Lenin: “We hadden besloten tegen de lente een leger van één miljoen man te hebben. Thans hebben wij een leger van 3 miljoen man nodig. We kunnen het hebben en we zullen het hebben.” In 1920 telde het Rode Leger reeds 5 miljoen soldaten. In dat leger werd al ras de formule van de verkozen leiding opgegeven om terug te keren tot een hiërarchisch gestructureerde strijdmacht volgens het traditionele schema en tot de klassieke militaire discipline. Overigens werden uiteindelijk 15.000 officieren van het vroegere tsaristische leger in het kader opgenomen. Vermits hun betrouwbaarheid in principe aan twijfel onderhevig was, besloot men POLITIEKE COMMISSARISSEN aan te stellen, gelast met het toezicht op de officieren. Ook de politieke opvoeding van de troepen behoorde tot de taak van deze commissarissen.

Een tweede vereiste was dat alles ondergeschikt werd gemaakt aan de belangen van het front. “Alles voor het front” was de leuze van die dagen. Het kwam er op aan het leger te bevoorraden. Dat was wel een bijzonder zware opgave. Want de chaos door revolutie, burgeroorlog en interventie veroorzaakt, had de economie totaal ontredderd. De landbouw stagneerde. Het transport functioneerde haast niet meer. De bedrijven lagen helemaal of gedeeltelijk stil bij gebrek aan grondstoffen en energie. De honger was ontzettend. Zware epidemieën braken uit.

In deze omstandigheden voerde de sovjetregering het zogenaamde OORLOGSCOMMUNISME in. Het land werd als een belegerd militair kamp georganiseerd. Volstrekte discipline en strakke organisatie was de boodschap. De administratie, de economische en syndicale organisaties werden als het ware gemilitariseerd. De algemene arbeidsplicht werd ingesteld. Verkiezing en collegialiteit inzake bedrijfsbeheer hadden afgedaan. In de plaats kwam de éne benoemde directeur, die alle macht en alle verantwoordelijkheid in zich verenigde. Er moest snel en onbetwist kunnen beslist worden. De handel in voedingsmiddelen werd staatsmonopolie. Particuliere graanhandel werd verboden. Bij decreet van 24 januari 1919 werd besloten tot opvordering en inzameling van levensmiddelen bij de boeren. Zij werden verplicht hun overschotten (d.i. hun productie boven het eigen, overigens beperkte, gebruik) te verkopen tegen vaste (lage) prijzen. Een strenge rantsoenering werd ingesteld; de zwarte markt werd in de mate van het mogelijke (d.i. slechts gedeeltelijk) beteugeld. Vanzelfsprekend kreeg de TSJEKA in deze uiterst gespannen situatie een ruime rol toebedeeld bij de uitroeiing van spionage, sabotage en contrarevolutionaire complotten. Er was witte terreur (en geen beetje) en er was rode terreur (en niet weinig).

Ten slotte lag het voor de hand dat met dat alles ook een politieke machtsconcentratie plaatsgreep, en wel bij de communistische partij, waarbij het aparte en zelfstandige gezag van de sovjets onvermijdelijk wegkwijnde. Het congres van de communistische partij van maart 1919 besteedde heel wat aandacht aan dit probleem. De “leidende rol” van de partij werd daar ten zeerste beklemtoond. Lenin beschreef achteraf de rol, die de partij in deze jaren vervulde, in volgende termen: “Alleen dankzij het feit dat de partij op haar hoede was, dat de partij op de strengste wijze was gedisciplineerd en omdat de autoriteit van de partij alle lichamen en instellingen verenigde, omdat volgens de leuze die door het Centraal Comité werd uitgegeven, tientallen, honderden, duizenden en in laatste instantie miljoenen als één man optraden, en alleen omdat er ongehoorde offers werden gebracht – alleen daardoor kon het wonder, dat geschied is, geschieden. Alleen daarom toonden wij ons, ondanks de tweemaal, driemaal, viermaal herhaalde veldtocht van de imperialisten der Entente en van de imperialisten van de hele wereld, in staat om te overwinnen.” Met de formule “leidende rol van de partij” werd geenszins bevelvoering bedoeld, maar wel overtuigingswerk. Men beklemtoonde de afstand tussen een opgedrongen macht en een aanvaard gezag. Maar onvermijdelijk zou het op een verminking van de democratie uitmonden. Deze toestand resulteerde niet uit een vooropgezette bedoeling, wel uit een reeks onontkoombare dwangsituaties.

_______________
[124] De buitenlandse en militaire politiek van de Sovjet-Unie tijdens de Tweede Wereldoorlog gaat voor een deel terug op de hier vermelde gebeurtenissen. Het optreden van de Sovjet-Unie in 1939-40 tegenover Polen, ten aanzien van de Baltische Staten, van Finland en Roemenië slaat terug op de verwikkelingen uit de aanvangsjaren van het sovjetregime.
[125] In zoverre was Trotski reeds toen “trotskist”. Het is inderdaad opvallend dat de trotskisten het altijd weer opnieuw zien gebeuren. Hoe dikwijls reeds waren zij in de loop van de decennia niet van oordeel dat de situatie revolutionair was. Hoeveel kansen werden volgens hen niet verkeken.
[126] Rusland verloor aldus: 1/4 van zijn Europees grondgebied, 1/4 van zijn spoorwegnet, 1/3 van zijn textielindustrie, 3/4 van zijn zware industrie.
[127] De anarchisten beschouwen het als een geschiedvervalsing in deze aangelegenheid de naam van MACHNO onvermeld te laten. Nestor Machno (1889-1935) was een Oekraïens anarchist, die nu eens in bondgenootschap met de bolsjewieken optrad, dan weer in conflict met hen kwam. In 1918 richtte hij boerenmilities op, waarmee hij beslist een bijdrage in de strijd tegen Denikin leverde. Maar de voorstelling alsof de guerillatroepen van Machno de BESLISSENDE slagen toebrachten aan de contrarevolutie, terwijl het Rode Leger niet meer dan een suppletieve rol zou gespeeld hebben, gaat helemaal niet op.
Evenmin aanvaardbaar is de voorstelling alsof het “libertaire” socialisme een algemene stroming was in Rusland, min of meer van dezelfde omvang als die van het bolsjewisme. Het “machnovisme” was slechts een lokaal verschijnsel, beperkt tot een deel van de Oekraïne. De machnovisten hadden hun (overigens erg betwiste) gezag gevestigd ten noorden van de Zee van Azov over een gebied dat in grote trekken samenviel met de tsaristische omschrijving “gouvernement Ekaterinoslav.” Het conflict met de centrale sovjetregering werd onvermijdelijk omdat de machnovisten hun gebied als een onafhankelijk anarchistisch eiland wilden handhaven. Militair betekende dat weigering tot inschakeling in het Rode Leger, dat iedere toegang tot het gebied werd ontzegd. Economisch betekende dat de weigering om graan te leveren. Het is waar dat de totaal ineengestorte industrie geen tegenwaarde in nijverheidsgoederen kon aanbieden. Maar de Zuid-Oekraïnse graanoogst was nu eenmaal onontbeerlijk om de onverbiddelijke hongersnood van de Russische bevolking enigszins te milderen. De weigerige houding van de machnovisten beantwoordde perfect aan de mentaliteit van de boeren, voor wie het land kan verrekken van de honger, als zij maar genoeg te eten hadden. Het machnovisme werd tenslotte militair opgeruimd en de resten van het Machnoleger vonden een onderkomen in Roemenië.
[128] PILSUDSKI (1867-1935). Aanvankelijk een Pools socialistisch leider, die het tsarisme bestreed. Na de mislukking van de revolutie van 1905 nog uitsluitend Pools nationalist. Richtte paramilitaire organisaties op, die tijdens de Eerste Wereldoorlog aan de zijde van de Centralen opereerden. Toen de Duitse nederlaag in het vooruitzicht kwam, zorgde Pilsudski ervoor dat hij in conflict kwam met Berlijn, zodat hij in november 1918 als voorstander van de Geallieerden de macht kon grijpen in Polen. Werd maarschalk. Bestreed de Sovjet-Unie. Voerde in 1926 een staatsgreep door en vestigde een dictatoriaal regime ten gunste van de grootgrondbezitters en de bourgeoisie.
[129] Onder deze officieren bevond zich de toekomstige generaal De Gaulle.
[130] CURZONLIJN: op voorstel van lord Curzon, toenmalig Brits minister van buitenlandse zaken, hadden de Geallieerden zich in december 1919 akkoord gesteld om de Oostgrens van Polen met de etnische grens te doen samenvallen. Dat was de “Curzonlijn”.

Hoofdstuk 11 / dl.2-II - Instelling van de NEP

Op het moment dat het Xe CONGRES VAN DE COMMUNISTISCHE PARTIJ samenkwam – in maart 1921 – was de overwinning in de burgeroorlog een voldongen feit. Maar het land was één brok ellende. De economie was totaal in elkaar gestort. In vergelijking met 1913 bedroeg in 1920 de productie van ijzer nog 2,25 %, die van gietijzer 2,5 %, die van elektriciteit 15 %, van kolen 23 %, van katoenweefsels 25 %. Er reden haast geen treinen meer: per trein van Moskou naar Karkow vergde 8 tot 10 dagen. De landbouwproductie was haast op de helft van voor de oorlog teruggevallen.

Het reeds zo arme Rusland was nu grenzeloos diep in de miserie verzonken. Men neemt aan dat ongeveer 5 miljoen inwoners in die jaren de hongerdood gestorven zijn. Tussen 1917 en 1922 telde men bovendien 22 miljoen gevallen van tyfus, waarvan haast 2 miljoen overlijdens. Daarbij moeten nog de honderdduizenden gesneuvelden geteld worden.

Om terug op te bouwen ontbrak het aan kaders: ongeveer 2 miljoen Russen waren geëmigreerd, onder hen een massa technisch bekwamen. De enorme werkloosheid bracht met zich mee dat vele industriearbeiders ambachtelijk begonnen te knutselen en naar de boeren trokken om hun producten tegen iets eetbaars te ruilen. Anderen trachtten zich te redden door smokkel. Velen bewerkten een klein stukje akker. De arbeidersklasse geraakte verstrooid, kwam als klasse tot ontbinding. De klassebasis van het regime verzwakte bestendig. Rusland was een land van kleine voortbrengers geworden, die wat ruilhandel bedreven. Het geruïneerde proletariaat verviel tot geruïneerde middenstand. Begrijpelijk dat de wanhoop tot revolte leidde.

De ergste was die van de MARINIERS VAN KRONSTADT in maart 1921. De mariniers eisten brood, vrijheid en democratie. Er werd met geweld tegen hen opgetreden. Gedurende tien dagen moesten eenheden van het Rode Leger, onder leiding van Trotski en Toechatsjevski, zeer harde gevechten leveren om de opstand neer te slaan. Op 17 maart was het zover.

DE OPSTAND VAN KRONSTADT WAS GEEN REVOLUTIONAIRE BEWEGING. De mariniers van de basis waren niet meer de bolsjewieken van de Oktoberrevolutie. Die waren sinds lang over de fronten verspreid geraakt. In 1921 was de marine van Kronstadt samengesteld uit geruïneerde en ontwortelde middenstanders, lieden die niet ongevoelig waren voor sociaal-revolutionaire en anarchistische motieven. Zij eisten brood, maar er WAS geen brood. Zij eisten vrijheid. Maar als er geen brood is, KAN er geen vrijheid zijn. Zij eisten democratie en formuleerden de leuze: “Voor de Sovjets, MAAR ZONDER DE COMMUNISTEN.” Dat was ook de leuze van MILJOEKOV (cadet) en dat was het ordewoord van de hele contrarevolutie in die dagen geworden. Deze leuze wees erop hoezeer de macht van de Sovjets naar de communistische partij verschoven was. Het feit op zichzelf kan niet betwist worden. Vraag is maar of het historisch anders kon (zie verder). In elk geval betekende, in de toenmalige situatie, het uitschakelen van de communisten de nederlaag van de revolutie. De sovjets zonder de communisten, dat waren de sovjets van de sociaal-revolutionairen, van de mensjewieken, van de anarchisten; dat waren de sovjets uit de periode van Miljoekov en Kerenski; dat was het herstel van het kapitalisme. En dàt kapitalisme op dat moment zou zeker geen democratisch regime vestigen!

Het Xe Partijcongres stond voor het vraagstuk: hoe de economie opnieuw op gang brengen? Het antwoord daarop was de doorvoering van de NIEUWE ECONOMISCHE POLITIEK. Het oorlogscommunisme werd vervangen door de NEP.

Dat betekende in de eerste plaats een andere politiek tegenover de boeren. Het bondgenootschap met de boeren had tijdens de burgeroorlog min of meer stand gehouden ondanks de opeising van overschotten tegen ongunstige prijzen. De boeren, die grond van de revolutie bekomen hadden, werden door de sovjetmacht tegen de terugkeer van de grootgrondbezitters beschermd. Voor die dienst mocht wel betaald worden. Maar met de overwinning op de contrarevolutie verdween de bedreiging van de terugkerende landheren en de boeren waren niet bereid nog langer die harde levensmiddelenrekwisitie te aanvaarden. Gevallen van revolte deden zich voor en de gebeurtenissen van Kronstadt hadden heel duidelijk te maken met de vijandschap van de boeren. In ruil voor hun leveringen drongen de boeren aan op levering van industrieproducten (kleding, huisraad, landbouwalaam). Maar precies dat was, gezien de ruïne van de industrie, bijzonder moeilijk. Daarom stelde de partij voor de voedselopeisingen af te schaffen en nog enkel BELASTING IN NATURA te handhaven. Deze belasting bedroeg iets meer dan de helft van de vroegere rekwisities. Over de rest van zijn productie kon de boer vrij beschikken, zowel voor verkoop op de markt als voor eigen consumptie. Hiermee werd dus een zekere handelsvrijheid hersteld. De bedoeling was de wet van de liberale economie in te schakelen om de landbouwproductie te stimuleren. Dat was trouwens de zin van de NEP in het algemeen. Vrijheid van handel werd ook voor nijverheidsproducten ingesteld, nl. voor de voortbrengselen van de opnieuw toegestane kleinere particuliere ondernemingen. Hier werd dus de energie, de vindingrijkheid, het “particulier initiatief” van het kapitalisme terug toegepast. Vanzelfsprekend zouden daarbij, naarmate de economie tot expansie kwam, kapitalistische elementen terug op het toneel verschijnen. De NEP was wel degelijk een terugtocht. Maar Lenin, de inspirator van de NEP, oordeelde dat de sovjetmacht, beschikkend over het monopolie van de buitenlandse handel, van het bankwezen en de grootindustrie, met de steun van de partij en de vakbonden voldoende middelen in handen had om de kapitalistische ontwikkeling – eenmaal de economische noodsituatie opgelost – terug te dringen. Men kwam dus tot twee sectoren in de economie: de staatssector (socialistische sector) en de kapitalistische sector. Het kwam er op aan in de strijd tussen de beide sectoren voor de overwinning van de eerste te zorgen. Daarom precies was de sovjetmacht een dictatuur van het proletariaat. In die context en met dit perspectief vatte Lenin de doorgevoerde operatie op als “één stap achterwaarts, twee stappen voorwaarts.” Dat het socialistische doel geen moment uit het oog verloren werd, bewijst Lenins GOELRO-plan, een tienjarenplan voor de oprichting van dertig centrales DOOR DE STAAT. Voor Lenin was staatsbeheer van de economie plus sovjetmacht socialisme.[131] 

Het Xe Partijcongres vertoonde, zoals eigenlijk alle congressen voordien, zeer heftige meningsstrijd tussen verschillende groepen. Trotski en zijn aanhangers bv. bestreden de NEP als een gevaarlijke terugkeer naar het kapitalisme, verwierpen de belasting in natura en waren van mening dat men de boeren integendeel “de schroef moest aandraaien.” Vooral heftig was de discussie met Trotski omtrent de syndicaten. Trotski meende dat de “militarisatie van de arbeid” – een onderdeel van het oorlogscommunisme – ook nu nog moest gehandhaafd blijven; hij stelde dat de vakbonden, eerder als staatsorganen opgevat, met de dwang van het militair bevel moesten optreden. “Is het waar dat dwangarbeid altijd onproductief is? Dat is een ellendig en belachelijk liberaal vooroordeel”... beweerde Trotski. Men noemde hem “de nieuwe Araktsjejev.”[132] Deze politiek had reeds heftige conflicten uitgelokt in de syndicaten. Het Xe Congres drong daarom aan op het eerbiedigen van de democratische methodes in de vakbonden en van de vakbonden tegenover de arbeidersklasse. De syndicaten treden enkel op met de middelen van de overtuigingsarbeid, dat was de stelling die tegen Trotski de overhand haalde. De ironie wilde dat Stalin – uitgerekend hij! – Trotski terecht de “patriarch van de bureaucraten” kon noemen.

* * *

Op het Xe Congres werd het democratisch centralisme in de partij tot zijn uiterste consequenties doorgevoerd. In een resolutie “Over de eenheid van de Partij” werd FRACTIEVORMING FORMEEL VERBODEN, werd bevolen over te gaan tot ontbinding van alle fracties, d.i. “groepen met bijzondere platforms en met het streven zich tot op zekere hoogte aaneen te sluiten en een eigen groepsdiscipline te scheppen.” Lenin verdedigde genoemd verbod op grond van volgende stelling: “Als een leger tot de terugtocht wordt gedwongen, is een honderd maal grotere discipline vereist als in het offensief, want in het offensief stormen ze allen vooruit. Maar als ze in het defensief elkaar beginnen op te jagen, dan wordt het een vlucht en dan is dat het einde, onafwendbaar en direct.” Het is derhalve de kritieke toestand waarin de sovjetmacht zich toen bevond (speciaal de indruk die de opstand van Kronstadt had gemaakt), die het extreme besluit verklaart omtrent de fractievorming in de partij.

Is het behoud van slechts één partij een noodzaak, dan is het verbod van fractievorming logisch. Alles hangt echter af van de geest waarin dat reglement wordt toegepast. Is die geest niet wat hij was ten tijde van Lenin, dan wordt genoemd reglement een twijfelachtig iets, dan wordt het verbod zelf een aansporing tot fractievorming, dan wordt de uitschakeling van de fracties een middel om de heerschappij van een fractie te vestigen.

De geest in de partij ten tijde van het Xe Congres wordt wel heel concreet omschreven door deze tussenkomst van Lenin: “De partij leert de draagwijdte van meningsverschillen niet te overdrijven. Het past hier de juiste opmerkingen van kameraad Trotski over kameraad Tomski aan te halen: ‘Ook toen de polemiek met kameraad Tomski zeer hevig was, heb ik steeds gezegd dat het voor mij absoluut klaar was dat in de syndicaten enkel die mannen onze leiders kunnen zijn, die de ervaring en het gezag bezitten van kameraad Tomski. De ideologische strijd in de partij betekent niet elkaar wegduwen maar op elkaar inwerken’. Het is vanzelfsprekend dat de partij deze juiste redenering ook op kameraad Trotski moet toepassen.”

Ideologische en politieke conflicten zijn nu eenmaal onvermijdelijk binnen de revolutionaire partij. Rond ideeën en personen zullen zich groepen vormen. Ook dat is onvermijdelijk. Geen enkel reglement kan dat oplossen. Alleen een bepaalde geesteshouding biedt een uitkomst.

Maar wat Lenin klaarblijkelijk slechts als een tijdelijke maatregel deed aanvaarden, is sindsdien als eeuwigdurende wet behouden gebleven, terwijl anderdeels de leninistische geest verloren ging. De onvermijdelijke meningsverschillen moesten dan wel naar fractievorming leiden en de strijd hiertegen zou op onderdrukking uitlopen. Aan dit proces is de naam van Stalin verbonden.

_______________
[131] Men kan natuurlijk Lenins visie betwisten. Men kan niet betwisten dat dit zijn visie was. Vermits vandaag heel sterk wordt beklemtoond dat de instelling van een staatseconomie nog geen socialisme is, dat daartoe ook nog zelfbeheer vereist is, dient de zaak in haar juiste context te worden bekeken. Lenin wist zeer goed dat het probleem van de democratie in zijn land niet was opgelost. Hij zag heel scherp dat er zich bureaucratische overwoekeringen voordeden. Niettemin stelde hij dat socialisme staatsbeheer van de economie door een sovjetmacht was ... door de sovjetmacht zoals ze toen was.
Lenin wist wat op ieder moment centraal diende gesteld. Weinigen hebben zo vaak en zo kordaat hun eigen stellingen verworpen als Lenin. Wat hij vandaag beklemtoonde kon reeds ’s anderendaags alle betekenis verliezen. Voor Lenin was socialisme geen abstractie, geen in absolute termen gesteld, eens en voor altijd uitgewerkt systeem. Het was wat in iedere etappe mogelijk was, geen toestand maar een gecompliceerd proces. Daarom nam Lenin op het Xe Partijcongres zo scherp stelling tegen de groep Sjliapnikov en Kollontai, die voorstelden dat de productie zou geleid worden door syndicale bedrijfsraden. Lenin wees op de totale onmogelijkheid van deze formule, de toenmalige achterlijkheid van de arbeidersklasse in aanmerking genomen en gezien de nijpende economische situatie.
[132] Naam van een tsaristisch generaal die zowat als symbool van de militaire bureaucratie doorging.

Hoofdstuk 12 / dl.2-II - De ontwikkeling van de Sovjet-Unie

In Rusland is voor de eerste maal de geschiedenis van de arbeidersbeweging de geschiedenis van een staat geworden. Vermits dit handboek enkel een overzicht beoogt van de ontwikkeling van de arbeidersbeweging (in principe enkel in West-Europa), kan de vraag gesteld worden of het niet hoog tijd wordt dit hoofdstuk af te sluiten. Maar de verdere evolutie van de Sovjet-Unie heeft zulke enorme betekenis gehad (ook op het verloop van de arbeidersbeweging in West-Europa) dat enkele aanduidingen over die ontwikkeling ons toch gerechtvaardigd lijken.

* * *

Einde 1921 werd JOZEF STALIN, die reeds lang tot de centrale kern van de partijleiding behoorde, tot algemeen secretaris van de communistische partij aangesteld.[133] Aanvankelijk was dat een puur administratieve functie, waaraan geen bijzondere machtspositie verbonden was. Maar Stalin wist zijn macht al vrij snel uit te bouwen, voorzichtig, volhardend. Het ligt trouwens voor de hand dat deze administratieve post in belang toenam naarmate het regime zich verbureaucratiseerde.

Einde 1922 werd Lenin ziek. Van nu af was hij nog slechts af en toe in staat deel te nemen aan de leiding. Hij maakte zich ongerust omtrent de samenwerking in de toekomstige partijleiding en stuurde daarover enkele nota’s naar het Politiek Bureau. Deze nota’s, de geschiedenis ingegaan onder de naam TESTAMENT VAN LENIN, hebben vooral aandacht voor de verhouding tussen Stalin en Trotski.

Stalins optreden in Georgië was bijzonder brutaal geweest en behebt met “Groot-Russisch chauvinisme.” Lenin stelde vast dat “de kameraad Stalin, secretaris-generaal geworden, een enorme macht in zijn handen geconcentreerd heeft ... Ik ben niet zeker dat hij zich hiervan altijd met de nodige omzichtigheid zal bedienen.” In een nota enkele dagen later schrijft Lenin: “Stalin is te brutaal en deze fout, die in ons milieu, voor onze onderlinge verhoudingen als communisten perfect toelaatbaar is, kan niet worden geduld in de functie van secretaris-generaal. Ik stel dus aan de kameraden voor een middel te overwegen om Stalin uit die functie te ontslaan en om in zijn plaats een persoon te benoemen die op de kameraad Stalin het voordeel zou hebben meer verdraagzaam te zijn, meer loyaal, meer beleefd, meer attentvol tegenover kameraden, minder humeurig, enz.” Lenin besloot: “Dit is geen detailkwestie, ofwel is het een bijkomstigheid die van beslissend belang kan worden.”

Ook over Trotski gaf Lenin zijn mening: “De kameraad Trotski, zoals dat bleek uit zijn strijd tegen het Centraal Comité inzake het Volkscommissariaat voor Verkeerswezen, doet zich niet alleen opmerken door zijn eminente capaciteiten. Hij is misschien de meest bekwame man van het Centraal Comité, maar hij vertoont een overdreven zelfzekerheid evenals een uitgesproken voorliefde om de zaken puur administratief aan te pakken.” Lenin herinnerde aan de conflicten op syndicaal plan en aan de “al te expeditieve methodes” van Trotski. Einde 1922 liep de discussie over de bevoegdheden van het GOSPLAN. Trotski wilde het centraal planningsbureau grote beslissingsmacht toekennen voor de ontwikkeling van de industrie. De toenmalige situatie van Rusland in acht genomen, noemde Lenin die gedachte “een bureaucratische utopie.” Ook de neiging tot cultus van zijn persoon was Trotski niet vreemd. In 1923 kreeg de stad Gatsjina de naam Trotski. Het was de eerste maal dat zich zo iets voordeed.[134] 

Lenins testament werd wel besproken in besloten kring, maar niet gepubliceerd en uiteindelijk ook niet in acht genomen. Met het verdwijnen van Lenin – hij overleed op 21 januari 1924 – verdween ook de waarborg dat de resolutie “Over de Eenheid in de Partij” volgens haar ware bedoeling zou toegepast worden. De strijd tussen tendensen en fracties nam steeds scherper vormen aan en zou zich na enige tijd toespitsen in een duel tussen Trotski en Stalin.

Een van de voornaamste betwistingen betrof de mogelijkheid om SOCIALISME IN EEN LAND op te bouwen.

Waarover ging het? Lenin getuigde: “Wij waren slechts aan onze taak begonnen, omdat wij volledig gerekend hadden op de wereldrevolutie.” Tientallen uitspraken van Lenin, van Trotski e.a., beklemtonen dat de Russische revolutionairen de proletarische omwenteling in hun land slechts zagen als een eerste etappe, als een eerste doorbraak in een lange reeks van revoluties, om te beginnen in Europa.

Wie de geschiedenis van de Derde Internationale in haar eerste jaren bestudeert, wordt getroffen door de hardnekkigheid waarmee de Russische revolutionairen bleven hopen dat in Europa, toch minstens in Duitsland, de revolutie zou overwinnen. Maar nergens deed zich een doorbraak voor. Integendeel, de revolutionaire stromingen, die bij het einde van de Eerste Wereldoorlog hier en daar toch machtig waren, zwakten bestendig af. De dood van Lenin viel samen met het moment, waarop het kapitalisme zich weer heel duidelijk consolideerde.

Nu de verwachting van de wereldrevolutie moest worden afgeschreven, geraakte men in Rusland ontredderd over de vraag: wat met de socialistische opbouw in één land? Sommigen, onder wie in de eerste plaats Trotski, gingen ervan uit dat een socialistische ontwikkeling in het achterlijke Rusland gewoon onmogelijk was, dat derhalve alles op de wereldrevolutie diende te worden gezet. Dat was de trotskistische betekenis van de term “permanente revolutie.”[135] Anderen gingen er van uit dat de verworvenheden van de revolutie maar konden worden gehandhaafd door ze verder uit te bouwen op het terrein dat men reeds in handen had. Zeker, dat is geen gemakkelijke opgave. Maar het onmogelijke moet geprobeerd worden. Laten wij van de nood een deugd maken. Er is geen andere uitkomst. De mobilisatie van miljoenenmassa’s geschiedt niet aan de hand van genuanceerde stellingnemingen vol twijfel omtrent de mogelijkheid. De leuze luidt: “Socialisme in één land.” Als Stalin de man van de verdere opbouw werd, dan was het omdat hij deze formule in 1925-26 met kracht bevestigde. Stalin, en niemand anders, heeft op dat moment het verlossende woord gesproken. De aarzeling, de besluiteloosheid, was daarmee overwonnen; de keuze was gedaan; het debat was afgesloten; wie het wilde voortzetten, moest politiek worden uitgeschakeld. Zover kwam het einde 1927. Na algemene raadpleging in alle basisorganen werden Trotski, Zinovjev en hun medestanders op 14 november uitgesloten door de verenigde vergadering van het Centraal Comité en de Centrale Controlecommissie. De uitsluitingen werden door het XVe Partijcongres (december 1927) bevestigd.[136] Alhoewel er vele belangrijke leiders onder de geroyeerden waren, bleek toch dat de brede stroming niet langs de trotskistische banen liep.

* * *

Ondertussen had de NEP zekere resultaten tot stand gebracht. In 1926 bereikten landbouw- en industrieproductie opnieuw het vooroorlogse peil; in 1927 werd het reeds overschreden. Zoals trouwens verwacht werd, was daarmee een zekere ontwikkeling van bourgeoiselementen opgetreden. Toch verwierven de “nepmannen” en de koelakken niet de overhand. In de industrie daalde het aandeel van de privézakenman van 19 % in 1924 tot 14 % in 1927. In de handel verminderde het aandeel van de “nepman” van 42 % tot 32 %.

Maar met dat alles had men in 1927 toch maar een productie die het vooroorlogs peil niet ruim overtrof; m.a.w. men bevond zich op het peil van een zeer achterlijk land. Tevens was Rusland nog overwegend agrarisch: 60 % van de totale productie kwam van de landbouw. De Sovjet-Unie bezat slechts verouderde fabrieken met een achterlijke en meestal versleten uitrusting. Overigens betrof het haast uitsluitend bedrijven van “sector II” (productie van consumptiegoederen en lichte industrie); wat ontbrak was een ontwikkelingsbasis, was nijverheid van “sector I” (productie van productiemiddelen, zware industrie). Wilde men het socialisme opbouwen, dan moest de achterlijkheid overwonnen worden, dan diende het land te worden overgeschakeld van een agrarische naar een industriële economie, dan moesten vooral bedrijven worden opgericht van zware industrie en machinebouw. Om de nodige investeringskapitalen op te halen waren slechts twee bronnen voorhanden: de arbeiders en de boeren.

DE ARBEIDERS. Het kwam er op aan hen tegen een strikt minimumloon te doen werken, ruim voor investering te “sparen”, de consumptieve productie zo laag mogelijk te stellen, het maximum aan de productie van investeringsgoederen te besteden. Het XVIe Partijcongres stelde daarom dat de syndicaten in de eerste plaats tot de opvoering van de productie moesten bijdragen en de eisenstrijd zoveel mogelijk moesten inbinden. De vakbonden dienden – zoals alle massaorganisaties – niet zozeer om de verzuchtingen van de massa’s bij de partij en de regering tot gelding te brengen, maar wel om de ideeën en de doeleinden van de partij bij de massa te propageren. De vakbonden moesten de functie van “transmissieriem” vervullen, en wel in enkele richting: van de partij naar de massa, niet omgekeerd. Vanzelfsprekend konden bij de doorvoering van deze soberheid zekere grenzen niet worden overschreden; zelfs een kapitalist kan dat niet, laat staan een arbeidersstaat.

Een aanzienlijk deel van de investeringskapitalen moest derhalve BIJ DE BOEREN worden gehaald, en wel als PRIMITIEVE ACCUMULATIE.[137]
De landbouw vertoonde:

1) Een oneindige massa van KLEINE BOERDERIJTJES, die weinig productief waren en overigens in hoofdzaak voor eigen verbruik verbouwden; uit deze sector kwam dus weinig graan op de markt voor de stedelijke bevolking.

2) De KOELAKKENBEDRIJVEN: 5 % van de uitbatingen. De koelakken, die zelfwerkende boeren waren en loonarbeiders in dienst hadden, zich overigens nog verrijkten door geld, graan en alaam tegen woekervoorwaarden aan de arme boeren uit te lenen en in feite hun akkers uitbreidden (ondanks nationalisatie van de grond) waren niet geneigd om bij de opbouw van het socialisme te helpen. Hun productiviteit was relatief aanzienlijk en zij hadden graanoverschotten, maar zij wensten die niet tegen de (heel laag) gestelde prijzen aan de staat te verkopen; zij begonnen achter te houden en te woekeren.

3) De bedrijven van de MIDDENBOEREN. Het meeste handelsgraan was hiervan afkomstig, alhoewel ook de middenboeren geenszins gelukkig waren met de officiële prijzen.

De vanaf 1928 doorgevoerde landbouwpolitiek beoogde drie doeleinden:

1) Modernisering door overschakeling naar veel grotere bedrijven, die meer productief zouden zijn en minder op eigen verbruik afgestemd, zodat het mogelijk werd voldoende hoeveelheden voedsel voor de groeiende industriesteden te commercialiseren.

2) Afrekening met de koelakken.

3) Overheveling van kapitaal uit de landbouwsector om in de industrie te investeren (d.i. primitieve accumulatie).[138] 

De omvorming van industrie en landbouw verliep in de moeilijkste omstandigheden. Industrialisering is niet mogelijk zonder voldoende voedselproductie; maar omgekeerd kan het moderne grote landbouwbedrijf niet functioneren zonder de nodige industriële voorzieningen (landbouwmachines, chemische meststoffen...). Men zat in een valse kringloop gevat en men heeft er zich slechts gedeeltelijk kunnen aan ontworstelen door zware inspanningen en harde offers. Dat is de geschiedenis geworden van de VIJFJARENPLANNEN: het eerste liep van 1928 tot 1932; het derde werd in 1941 door de oorlog onderbroken.

Eindresultaat was, op de vooravond van de Tweede Wereldoorlog, een formidabele sprong uit de onderontwikkeling, zowel inzake industrieproductie als inzake onderwijs en technische kennis. De zware industrie had indrukwekkende resultaten bereikt. De productie van verbruiksmiddelen had eveneens voortgang gemaakt, maar was veel minder snel gevorderd. Alles te samen was de materiële welvaart in de Sovjet-Unie eerder matig vooruitgegaan, alhoewel de sociale voorzieningen de nijpende nood hadden opgeheven.

* * *

Schaduwzijde vormden de resultaten in de landbouw. De vraag is of de zaak wel juist werd aangepakt.

In de loop van het eerste vijfjarenplan werd de COLLECTIVISATIE van de landbouw op reusachtige schaal doorgevoerd: in 1931 waren er reeds 200.000 KOLCHOZEN (+ 4000 SOVCHOZEN, d.i. staatsbedrijven); daarmee was reeds 2/3 van de totale zaaioppervlakte gecollectiviseerd. Bij het einde van het eerste vijfjarenplan was de operatie haast voltooid.

Er weze aan herinnerd dat tegelijkertijd drie doeleinden nagejaagd werden: – meer productie en bevoorrading van de stedelijke bevolking; – liquidatie van de koelakken; – overpompen van kapitaal voor de industrialisatie.

In de officiële geschiedenis van de CPSU (versie 1938) wordt de zaak zo gesteld: “Het land had twee mogelijkheden: of over te gaan naar het KAPITALISTISCH bedrijf, hetgeen ... de versterking van de koelakken en de nederlaag van het socialisme op het platteland zou betekenen, of de weg opgaan van de vereniging van de kleine boerenbedrijven tot SOCIALISTISCHE bedrijven, tot kolchozen, die van tractoren en andere moderne machines gebruik kunnen maken, teneinde de graanbouw en de productie voor de markt snel omhoog te brengen.”

Op het XVe Partijcongres (december 1927) beantwoordde Stalin de vraag “waar is de uitweg” aldus: “De uitweg ligt in de overgang van de kleine en verbrokkelde boerenbedrijven op grondslag van de gemeenschappelijke bewerking van de grond ... De uitweg, dat is wanneer de kleine en zeer kleine boerenbedrijven zich GELEIDELIJK, MAAR GESTAAG, NIET ONDER PRESSIE, MAAR DOOR VOORBEELD EN OVERTUIGING, gaan verenigen tot grote bedrijven op grondslag van de coöperatieve, collectieve bewerking van de grond met gebruik van landbouwmachines en tractoren onder toepassing van wetenschappelijke methoden tot intensivering van de landbouw. Een andere uitweg is er niet.”

De in deze tekst door ons aangestreepte uitdrukkingen zouden de indruk kunnen geven dat de collectivisatie OP BASIS VAN VRIJWILLIGHEID werd doorgevoerd. Maar niets is minder waar. Het tempo werd geforceerd, de GEDWONGEN toetreding was de regel. Naar de vorm was het wel een overtuigingscampagne, naar de inhoud niet. De officiële geschiedenis van de CPSU (versie 1938) stelt het voor alsof de dwang, door de partijfunctionarissen uitgeoefend, een overtreding van de partijrichtlijnen was. Stalins artikel (maart 1930) “Duizelig van het succes” kloeg de methodes van dwang aan. In de grond was dat slechts een bijdrage tot de opbouw van de stalincultus: Stalin meent het goed met ons, het zijn die plaatselijke potentaten die hatelijk optreden. Maar de dwang zat aan de top, want van de functionarissen ter plaatse werden snel aanzienlijke resultaten verwacht. Trouwens, een “revolutie, die van bovenaf, op initiatief van de staatsmacht wordt voltrokken” kan niet anders dan dwangmatig verlopen.

De collectivisatie betrof overigens niet alleen de kleine landbouwbedrijven, ook de grond van de middenboeren werd aangesloten en die van de koelakken ingelijfd. Hoe hoger de sociale standing, des te nadrukkelijker was de dwang. Wat de KOELAKKEN betreft, wel hun have en goed, maar niet hun persoon werd opgenomen in de kolchoze. De collectivisatie ging inderdaad gepaard met de liquidatie van de koelakken als sociale laag. Hun verzet was wanhopig maar hardnekkig. Er weze dan ook geen twijfel over: de vernietiging van de koelakken als klasse, betekende in de praktijk deportatie naar verre, onherbergzame gewesten of opsluiting in afschuwelijke werkkampen, betekende voor massa’s onder hen fysieke liquidatie.

Bovendien werd de notie “koelak” bij de collectivisatie heel gemakkelijk uitgebreid tot de MIDDENBOEREN. Zij vormden een zeer brede bevolkingslaag in de landbouw. Boecharin, Kroepskaja en anderen hadden gewaarschuwd dat de dwang op de middenboeren zich zou wreken.[139] 

De agrarische omwenteling werd ten slotte nog hierdoor gekenmerkt dat het de bedoeling was substantie uit de landbouw naar het investeringsfonds voor de industrialisatie over te hevelen. Dit geschiedde via gedwongen voedselleveringen aan de staat tegen prijzen, die voor de boeren niet lonend waren.

Deze drie omstandigheden – gedwongen toetreding, speciaal van de middenboeren, vernietiging van de koelakken, te lage landbouwprijzen – hebben de landbouw in de Sovjet-Unie totaal ontredderd.[140] Het volstaat “Nieuw Land onder de Ploeg” van Sjolochov te lezen om ervan overtuigd te zijn hoe totaal verkeerd de landbouwcollectivisatie werd doorgevoerd. Maar vooral de ervaring sindsdien is doorslaggevend bij het uitspreken van dit oordeel. Het probleem van de landbouw en de veeteelt werd nooit opgelost in de Sovjet-Unie. De mislukking van de landbouwpolitiek is steeds zwaar blijven doorwegen op de globale economische ontwikkeling. Allerlei hieruit ontstane spanningen werden op hun beurt een voedingsbodem voor de stalinterreur.

De liquidatie van de koelakken betekende voor de landbouw de uitschakeling van de bekwaamste, de meest ondernemende, de meest initiatiefrijke elementen.[141] De landbouw viel nu in handen van achterlijke “moezjieks” en van onwillige middenboeren die de productie met genoegen saboteerden.

Om het individualisme van de kolchozeboeren-tegen-wil-en-dank tegemoet te komen, werd hun, rond het eigen erf een privé-exploitatie toegewezen, niet alleen voor eigen verbruik (wat gerechtvaardigd was) maar ook voor verkoop op de vrije kolchozenmarkt. Op deze wijze werd bij miljoenen boeren het kleinburgerlijk-commerciële instinct levendig gehouden: hoe minder zij op het collectief bedrijf werken, (waarvan de producten tegen te weinig rendabele prijzen aan de staat verkocht worden) hoe meer meststoffen en zaaigoed zij er stelen, hoe verder zij de paaltjes van hun eigen privédoening kunnen verzetten, kortom, hoe minder aanbod uit het collectief bedrijf komt, des te mooier prijzen halen de producten van de eigen uitbating op de vrije markt (om niet te zeggen “zwarte” markt). Een klasse van middelmatige bourgeoisie werd vernietigd, een klasse van miljoenen kleinburgers werd in stand gehouden, mensen die in doffe onverschilligheid het collectieve bedrijf lieten verloederen. Wanhopige pogingen werden in het werk gesteld om daaraan te verhelpen, maar met slechts weinig succes.

* * *

De slechte aanpak van het landbouwprobleem is een van de elementen die bijgedragen hebben tot de vergiftiging van het politieke leven in de Sovjet-Unie.

Ook na de uitsluiting van Trotski en zijn aanhangers vormden zich nog fracties in de partij. Zo kwam in 1929 de groep van Boecharin, Rykov en Tomski tot stand, die veel voorbehoud uitsprak tegen de politiek van koelakkenliquidatie. Terecht lieten de aanhangers van deze groep gelden dat de ontwikkeling van de koelakken tot een machtige klassenvijand niet te vrezen was. Terecht verdedigden zij de stelling dat bij de opbouw van het socialisme de klassenstrijd niet bleef verhevigen en verscherpen, maar integendeel geleidelijk zou uitdoven. Het geestelijk klimaat in de partij was echter niet langer leninistisch, het was stalinistisch geworden. Boecharin en zijn medestanders werden niet als partijleden met een andere mening bestreden, maar als “vijanden van het socialisme, agenten van de koelakken, handlangers van de klassenvijand”, enz. Een klimaat van intimidatie begon zich te vestigen, morele druk werd uitgeoefend. Boecharin en consoorten “erkenden” tenslotte hun “fouten”, zij onderschreven de politieke lijn van de partij “zonder voorbehoud.” De zelfkritiek werd een soort zelfbeschuldiging; in de plaats van de kritische analyse der begane vergissingen, kwam het “mea culpa”, de morele zelfveroordeling.

Van groepen die openlijk met een eigen platform in het Centraal Comité of op de congressen[142] naar voor kwamen, zou van nu af geen sprake meer zijn. Maar op het congres van 1934 gaf Stalin er zich toch goed rekenschap van dat een ondergrondse, verholen oppositie tegen hem werkzaam was. Pjatakov, Boecharin, Zinovjev, Kamenev, Rykov, Radek. Preobrajenski ... allen erkenden hun fouten en allen spraken zij de lof van Stalin. Maar niettemin lieten ze – voorzichtig geformuleerd – lichtelijk afwijkende meningen horen, die met scherpe aandacht door het congres werden opgevangen. Overigens werden een reeks democratische wijzigingen van de partijstatuten aanvaard. Bij de verkiezing van het Centraal Comité brachten 270 afgevaardigden hun stem niet op Stalin uit; daartegenover waren er slechts 3 afgevaardigden die niet op Kirov stemden. Hiermee werd – zij het niet uitdrukkelijk – de bedoeling vertolkt om Stalin door Kirov te vervangen.

Op 1 december 1934 werd Kirov in erg twijfelachtige omstandigheden te Leningrad vermoord. Deze moord werd de gelegenheid voor Stalin om een terreurgolf te ontketenen. Weldra nam de beruchte reeks MOSKOUSE PROCESSEN een aanvang, waarin speciaal de oude garde van de partij getroffen werd. Een eerste (geheim) proces had plaats in januari 1935: Zinovjev en Kamenev e.a, werden veroordeeld tot gevangenisstraffen. Kwamen achtereenvolgens aan de beurt: – in augustus 1936 een groep van 16 (o.a. Smirnov, Jevdokimov, Bakajev ... en opnieuw Zinovjev en Kamenev); – begin 1937 een groep van 17 (o.a. Pjatakov, Radek, Sokolnikov...); – in maart 1938 een groep van 21 (o.a. Boecharin, Rykov, Rakovski, Krestinski...). Veroordeeld werden: ALLE LEDEN VAN HET POLITIEK BUREAU TEN TIJDE VAN LENIN (behalve Stalin zelf, en Trotski, deze laatste sinds lang naar het buitenland verbannen). Allen werden op deze schijnprocessen als volksvijanden, als moordenaars, als saboteurs, als spionnen, als gemaskerde witgardisten, als agenten van het buitenland, als huurlingen van het fascisme, als slijmerige adders, als trotskistisch uitvaagsel gebrandmerkt.

Men mag veilig aannemen dat de slachtoffers van de grote processen inderdaad de door Stalin gevoerde politiek in mindere of meerdere mate afkeurden en dat het hun aller wens was Stalin en zijn kliek ten val te brengen. Zij waren dus wel degelijk opposanten. Zij beschikten in feite sinds lang over geen machtsposities meer. Maar potentieel konden zij op ieder moment een bedreiging voor Stalin worden.[143] Stalin liquideerde dus wel degelijk vijanden, zijn vijanden. Of dat tevens vijanden waren van het socialisme... De door foltering afgedwongen zelfbeschuldigingen dienden om de zaak aldus te kunnen voorstellen.

Deze terreur leidde naar waanzinnige praktijken. De Moskouse processen vormden inderdaad slechts EEN HEEL KLEIN DEELTJE van de fantastische terreur en de grenzeloze vervolgingen in die jaren. Bijna iedere republiek had haar eigen processen. Veruit de meeste zaken gingen door achter gesloten deuren. In vele gevallen was er gewoon geen proces. De VEILIGHEIDSDIENSTEN[144] hadden zich als een staat in de staat uitgebouwd, sloegen willekeurig, onverbiddellijk en massaal toe. Het aantal slachtoffers wordt in ieder geval met zeven cijfers geschreven. Roy MEDVEDEV rekent dat minstens vier tot vijf miljoen mensen als slachtoffer van politieke vervolging in kampen en gevangenissen werden opgesloten en dat ten minste 4 à 500.000 van hen ter dood werden gebracht.

De CPSU werd bijzonder hard getroffen:
- tussen het XVIIe (1934) en het XVIIIe (1939) partijcongres werden 110 van de 139 in het Centraal Comité verkozenen aangehouden; praktisch allen werden geëxecuteerd;
- het XVIIe partijcongres telde onder de afgevaardigden 80 % aangeslotenen van vóór 1920; op het XVIIIe congres waren er dat nog 19 %;
- in de jaren tussen de beide congressen werden 1108 van de 1966 deelnemers aan het XVIIe congres gearresteerd.
Even erg als de politieke, werden ook de militaire kaders getroffen. Geëxecuteerd werden: 3 van de 5 maarschalken, 13 van de 15 legercommandanten, 57 van de 85 korpscommandanten, 110 van de 195 divisiegeneraals. Van de 80 leden die de militaire raad telde, werden er 75 geliquideerd. Duizenden officieren van mindere rang werden gedood, duizenden werden gedeporteerd.

Maar de achtervolging beperkte zich niet tot deze twee groepen. Al wie blijk gaf van enige geestelijke onafhankelijkheid, of wie het waagde enige twijfel, een licht voorbehoud, een kritische opmerking te uiten, bevond zich bestendig in groot gevaar. Zelfs vele totaal conformistisch denkenden ontsnapten niet aan de gesel van de NKVD. De terreur drong door tot in de laatste poriën van het dagelijkse leven van iedere sovjetburger.

Tegelijkertijd ontwikkelde zich rond de figuur van Stalin een personencultus die alle verbeelding tart.

Iedere poging om deze stalinistische waanzin te minimaliseren of te verontschuldigen is een verloochening van het socialistisch humanisme.

* * *

Maar wat was de Sovjet-Unie aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog dan geworden? Was het een socialistisch regime?

Ongetwijfeld waren er kapitale verworvenheden uit de erfenis van de revolutie overgebleven. De vroegere heersende klassen zijn nooit terug aan de macht gekomen. De productiemiddelen zijn nooit opnieuw privébezit geworden. De bedrijven behoren hetzij aan de gemeenschap die er in werkzaam is (bijvoorbeeld in de kolchoze), hetzij aan de staat en die staat is niet meer de staat van de bourgeoisie. De economie is een planeconomie. Dat alles zijn onmiskenbare eigenheden van een socialistisch regime. Ze zijn zeer belangrijk en betekenen een heel grote verworvenheid. Overigens zijn de prestaties van het regime inzake economische ontwikkeling, groei van de volkswelvaart, sociale voorzieningen en volksgezondheid, opvoeding en onderwijs, zonder meer merkwaardig.

Socialisme echter, naar marxistisch-leninistische opvatting, is ook DICTATUUR VAN HET PROLETARIAAT. Met deze term werd bedoeld:
1) de dictatuur van de arbeidersklasse op de vroegere heersende klassen;
2) de meest consequente democratie voor de arbeiders en de boeren. Democratie alvast via de verkozen mandatarissen. Maar Lenin ging verder. Hij stelde het perspectief van de DIRECTE democratie door actieve deelneming van ieder burger aan de openbare zaak, door het betrekken van de breedst mogelijke massa’s bij het beheer van het bedrijf, van de stad, van de republiek...

De revolutie heeft aanvankelijk de democratie verwezenlijkt via de SOVJETS. Maar enkele jaren later was de toestand veranderd: formeel bleef de beslissingsmacht nog bij de sovjets, in feite kwam ze meer en meer in handen van de PARTIJ; deze evolutie voltrok zich nog ten tijde van Lenin. Na diens overlijden geraakte de macht meer en meer geconcentreerd bij de partijLEIDING; in de jaren ‘30 kwam alle macht in handen van de partijLEIDER, van Stalin.

Tegelijkertijd veranderde de verhouding van de partij ten overstaan van de arbeidende bevolking. Aanvankelijk was haar gezag gesteund op het VERTROUWEN van de massa’s in de partij; in ruime mate is dat vertrouwen wellicht gebleven, maar meer en meer kwam het BEVEL in de plaats van de overreding en ten slotte mondde het uit op een SCHRIKBEWIND.

Parallel aan deze ontwikkeling voltrok zich de vorming van een BUREAUCRATIE. De bureaucratie verwierf zekere (beperkte) privilegies.[145] Zij nam in zekere mate de trekken aan van een heersende klasse.

Zo dringt zich opnieuw de vraag op: kan het regime, zoals het onder Stalin werd, socialisme genoemd worden? Het antwoord ligt besloten in de verdere evolutie van de USSR. Voltrok zich, in de decennia die sindsdien verliepen, een democratiseringsproces?
Zo ja, dan zou men van een ONVOLTOOID socialisme kunnen spreken, van een fundamenteel reeds socialistisch regime, dat momenteel door zware bureaucratische uitwassen overwoekerd werd, maar zich daarvan zou bevrijden.
De ervaring sindsdien brengt echter geen klaar uitsluitsel.
Zeker, een destalinisatieproces werd doorgevoerd. Het sovjetregime kan vandaag niet meer als een terreurregime gekarakteriseerd worden. Tal van democratische structuren kwamen tot ontwikkeling. Anderdeels is de USSR vanzelfsprekend nog een STAAT, d.i. een dwangapparaat dat opereert binnen een bepaalde context. Speciaal de IDEOLOGISCHE VRIJHEID stuit er nog steeds op ernstige belemmeringen. Het democratisatieproces verloopt er hortend en stotend, aarzelend en moeizaam: er zijn momenten van vooruitgang, maar ook van terugslag.

Summa summarum luidt onze conclusie: de democratiseringstendens zit erin, maar wordt nog steeds door krachten van buiten gehinderd.[146] Daarom houden wij ons aan de reeds vooropgezette beoordeling, nl. dat in de Sovjet-Unie wel een reeks fundamenteel socialistische verworvenheden voorhanden zijn, maar dat de Sovjet-Unie nog steeds een ONVOLTOOID SOCIALISME is. Welke formule maar zinvol wordt, voor wie socialisme NIET ALS EEN TOESTAND, MAAR ALS EEN GECOMPLICEERD PROCES opvat. Men zou het ook zo kunnen stellen: de Sovjet-Unie is socialisme in zoverre socialisme binnen de historische context van dat land reeds mogelijk is.

_______________
[133] De (trotskistische) voorstelling alsof Stalin uit het niets tot secretaris-generaal opsteeg, strookt niet met de werkelijkheid. J. Stalin (Djoegasjvili) werd in 1879 te Gori, een klein Georgisch stadje, geboren. De familie was arm. De vader werkte in een schoenmakersbedrijf. De jonge Djoegasjvili volgde gedurende vijf jaar de lessen in het orthodoxe seminarie van Tbilissi. De aldaar studerende jeugd kwam in verzet tegen de Russische heerschappij, tegen het verbod Georgisch in de scholen te onderwijzen. De jonge Stalin las in het geheim Victor Hugo en werd lid van een socialistische groep in 1898. Het volgend jaar verliet hij de school. Stalin vervulde gedurende enige tijd een baantje bij het observatorium van Tbilissi. Hij werd marxist en revolutionair militant en moest weldra onderduiken. Van in 1901 gaf hij een clandestien blad uit, waarin Lenins theses uit de “Iskra” werden overgenomen. In 1902 aanhouding te Batoem en deportatie naar Siberië. In 1904 ontsnapping en weldra actieve deelneming aan de revolutie van 1905 in de Kaukasus. In 1906 was Stalin als afgevaardigde van de Kaukasus aanwezig op het congres van Stockholm, dat een kortstondige samensmelting tussen bolsjewieken en mensjewieken verwezenlijkte. Teruggekeerd naar zijn geboortestreek, nam Stalin de leiding van een gewapende bankoverval teneinde de partij van de nodige fondsen te voorzien. In 1907 was hij op het congres te Londen aanwezig. Naar Bakoe teruggekeerd, werd hij weer gearresteerd en gedeporteerd. Weer ontvluchtte Stalin in 1909. Maar in Bakoe was de vrijheid van zeer korte duur. Weer moest Stalin een “niet begeerd” verblijf doormaken in Siberië ... tot in 1912. In dat jaar werd hij na de conferentie van Praag gecoöpteerd als lid van het Centraal Comité. Hij werd bovendien een van de vier leden van het “Russisch Bureau van het Centraal Comité” gelast met de leiding van de partij in Rusland zelf en met de uitgave van de “Pravda.” Weer aangehouden, weer ontvoerd, weer gevlucht. Lenin riep Stalin bij zich in Krakau, o.a. om met hem besprekingen te voeren over de nationaliteitenproblemen in Rusland. Teruggekeerd in Sint Petersburg viel Stalin opnieuw in handen van de politie (1913); ditmaal werd het een lang verblijf in Siberië. Stalin kwam slechts vrij na de Maartrevolutie van 1917. In de Oktoberrevolutie speelde hij een belangrijke rol, zonder dat zijn aandeel beslissend kan genoemd worden. Bij praktisch alle betwistingen stelde hij zich op aan de zijde van Lenin. Tijdens de burgeroorlog was de rol van Stalin zeer aanzienlijk: hij werd volkscommissaris voor de nationaliteiten en politiek commissaris in het leger. Hij werd lid van het eerste Politiek Bureau dat in 1917 tot stand kwam. Stalins naam was, toen hij secretaris-generaal van de partij werd, naar buiten niet zo gekend, maar hij behoorde sinds lang tot de centrale kern van de partijleiding en werd daar overigens gewaardeerd voor zijn organisatiecapaciteiten en zijn moed. Dat de strijd hem gehard had (Stalin betekent “van staal”) was zeker. Maar de term “gehard” betrof ook zijn ongevoeligheid voor menselijk lijden. De voorstelling alsof Stalin slechts door carrièrezucht en machtshonger voortgedreven werd, gaat niet op. Hij was bezeten van een idee: de opbouw van een nieuwe maatschappij. Bij een bezetene zijn idee en persoon onverbrekelijk verbonden. Het opruimen van de hinderpalen ter handhaving van de machtspositie geschiedt evenzeer in functie van de idee als om de persoon.
[134] Einde 1924 werd Elisabethgrad Zinovjevsk, in april 1925 werd Tsaritsyn Stalingrad. Trotski, Zinovjev en Stalin waren – in deze volgorde – de eerste NOG LEVENDE leiders die hun naam aan een stad zagen toegekend. Petrograd werd Leningrad, maar slechts na de dood van Lenin. In november 1924 nam Jekaterinaburg de naam over van de in 1919 overleden Sverdlov.
[135] Oorspronkelijk – bij Marx en bij Lenin – werd met “permanente revolutie” bedoeld: het doorzetten van de burgerlijke naar de proletarische revolutie, zoals in 1917 van de Maart- naar de Oktoberrevolutie.
[136] De uitgeslotenen waren – benevens Trotski en Zinovjev – ook nog Radek, Preobrazhensky, Rakovski, Pjatakov, Serebrjakov, I. Smirnov, Kamenev, Sarkis, Sefarov, Liefschitz, Smilga ... Bij dezelfde gelegenheid werd ook nog de groep van het “democratisch centralisme” geroyeerd, waartoe Sepromov, W. Smirnov e.a. behoorden. De uitsluiting verliep formeel wel volgens de regels van de democratie, alhoewel de termen van de motivering (ideologisch met het leninisme gebroken, tot een mensjewistische groep ontaard, objectief tot werktuig tegen het regime van de proletarische dictatuur geworden) reeds erg stalinistisch klonken. De meesten van deze uitgeslotenen werden achteraf op hun verzoek terug in de partij opgenomen, mits zij hun “dwalingen” afzwoeren. Maar uiteindelijk zouden ze niet aan de moordende greep van Stalin ontsnappen.
[137] Primitieve accumulatie in het kapitalisme is (vooral bij het begin van de industriële revolutie) dat deel van het nieuw geïnvesteerde kapitaal, dat niet als meerwaarde in de nieuwe industriële productie zelf ontstond, maar aan prekapitalistische sociale groepen werd onttrokken, bv. door het ruïneren van boeren of van ambachtslieden.
[138] De Russische economisten gebruikten de term “perekatsjka”, d.i. het overpompen. Op de zitting van het Centraal Comité van juli 1928 stelde Stalin het probleem zo: vermits koloniale exploitatie of hulp van buiten onze grenzen (leningen) uitgesloten zijn, blijft er enkel INTERNE ACCUMULATIE over. “Maar waar vindt men de voornaamste bronnen van deze interne accumulatie? Zoals ik reeds zei: er zijn er slechts twee, de eerste is de arbeidersklasse ... de tweede de boerenklasse... De boeren storten niet alleen de gewone directe en indirecte belastingen in de staatskas, maar zij betalen bovendien te hoge prijzen voor de nijverheidsproducten en zij verliezen ook nog op de prijs van de landbouwvoortbrengst. Dan is er nog voor de industriële ontwikkeling een boventallige belasting op de boeren, die het land, incluis de boeren, dienstig is. Het is een soort schatting die wij gedwongen zijn voorlopig te heffen, teneinde het huidige ritme van de industriële ontwikkeling te handhaven en op te drijven... Het is wel pijnlijk over dit vraagstuk te spreken...”
[139] Kroepskaja schreef in de “Pravda” van 20 januari 1929: “Niets is dwazer dan alleen maar de gedachte aan dwangmatig optreden tegen de middenboer.” Verder betoogde zij: “zich indenken dat de collectivisatie van boven af zou besloten en opgelegd worden, is krankzinnig.”
[140] Zo had een massale veeslachting plaats. Tussen 1929 en 1933 verminderde het aantal paarden van 34,6 tot 16,6 miljoen, het aantal runderen van 67,1 tot 38,6 miljoen, het aantal schapen van 146,9 tot 50,6 miljoen, het aantal varkens van 20,3 tot 12,2 miljoen. In 1932 was door de vermindering van de veestapel en door de misoogst van 1931 de voedselbevoorrading catastrofaal. Het broodrantsoen moest van 800 op 200 gram teruggebracht worden; op de vrije markt waren de prijzen aanzienlijk gestegen. De oogst van 1932 was niet beter en de winter die daarop volgde werd de hardste sinds 1922.
[141] Zeker, de koelakken waren hardvochtige, schraapzuchtige uitbaters, gebrand op profijt, steeds bereid om te woekeren, kapitalistisch van mentaliteit. Ongetwijfeld – als men hen had laten begaan – zouden zij hun bedrijven nog hebben uitgebreid, zouden zij, (ondanks de nationalisatie van de grond) exploitaties van kleine boeren hebben opgeslorpt, zouden zij aanvankelijk meer arbeiders in dienst hebben genomen. Ongetwijfeld ook zou een aantal middenboeren zich tot koelakken opwerken. Kortom, de koelakkenbourgeoisie had zich verder ontwikkeld. De vraag is of de partij, de vakbond en de staat niet over de nodige middelen beschikten om het machtsstreven van deze landelijke bourgeoisie aan banden te leggen. Bij het antwoord op deze vraag moet men in acht nemen: 1) dat in een moderne economie de landbouwsector relatief steeds kleiner wordt, 2) dat een groot modern landbouwbedrijf haast zonder loonarbeiders functioneert, 3) dat het de staat was, die over de landbouwmachines beschikte.
Zeker is dat het behoud van de kapitalistische landbouwproductie gedurende nog een hele tijd de oplossing van het voedselprobleem had verlicht. Ondertussen had men langzaam, op basis van volstrekte vrijwilligheid, kunnen collectiviseren. De bedreiging voor de kleine boeren, dat hun doening ging worden opgeslorpt door de grote koelakkenexploitaties, had daarbij als stimulans kunnen werken. Overigens had men de kolchozevorming door positieve maatregelen (speciale voordelen) kunnen aanmoedigen.
[142] De tijdspanne tussen de congressen werd bestendig groter:
XIIe congres in 1923
XIIIe congres in 1924
XIVe congres in 1925
XVe congres in 1927
XVIe congres in 1930
XVIIe congres in 1934
XVIIIe congres in 1939
[143] Wel een directe bedreiging vormden de generaals (o.a. Toechatsjevski, Jakir, Jegorov, Blücher...) die in 1937 op een proces met gesloten deuren tot de kogel veroordeeld werden.
[144] De veiligheidsdiensten heetten achtereenvolgens: Tsjeka (1918), GPOe (1922), OGPOe (1923), NKVD (1934).
[145] De directe uitbuiting van de arbeider via privé kapitaalbezit is verdwenen, maar de meerwaarde kan de bureaucratie ook toevloeien langs het kanaal van het staatsapparaat.
[146] Als de democratisatietendens zich slechts moeizaam kan doorzetten in de Sovjet-Unie, dan hangt dat samen met de vreselijke druk die op dat land weegt en die uitgaat van het Westen:
- Er is de totale uitputting geweest van de Tweede Wereldoorlog, onmiddellijk gevolgd door de economische boycot vanwege het Westen;
- Er is sinds 1947 de ononderbroken koude oorlog, de bewapeningswedloop en de formidabele militaire druk; hierdoor moest steeds een groot deel van de productiekrachten aan defensie worden vergooid;
- Er is de ideologische druk: de Sovjet-Unie kreeg in de naoorlogse periode geen hulp van de arbeidersklasse der hoog ontwikkelde landen; integendeel (behoudens partiële uitzonderingen) is de arbeidersklasse in het Westen ideologisch solide geïntegreerd geraakt in de denkbeelden van de bourgeoisie.

Hoofdstuk 13 / dl.2-II - De Sovjet-Unie als probleem

Het volstaat geenszins kritiek op de Sovjet-Unie uit te brengen om aanspraak te kunnen maken op een kritische geesteshouding. Daartoe is het nodig het waarom van de ontwikkeling na te gaan. Wat verklaart de verwordingen naast de verworvenheden?

In zeer algemene termen zou men het antwoord zo kunnen formuleren: De bourgeoismaatschappij is een solide GEORGANISEERDE macht. Die kan alleen worden omvergeworpen door een revolutionaire macht die eveneens stevig GEORGANISEERD is. Na de politieke omwenteling komt het er op aan met alle middelen te verhinderen dat de vroegere heersers zouden toeslaan. De nieuwe macht dient derhalve op haar beurt stevig GEORGANISEERD te worden. Maar een georganiseerde macht heeft ALTIJD neiging om autoritaire allures aan te nemen en bureaucratisch te worden. BAKOENIN heeft sinds lang, heel profetisch, voorspeld dat uit een revolutie, die een nieuwe staat (dictatuur van het proletariaat) zou oprichten, zich opnieuw vormen van oppressie zouden ontwikkelen. Hij had gelijk, op de wijze waarop diegenen altijd gelijk hebben die zich BUITEN DE GESCHIEDENIS opstellen.[147] Dat is precies wat wij niet mogen doen. Alleen een historische analyse geeft een concreet antwoord op de vraag waarom een bureaucratie tot stand kwam en waarom het stalinisme mogelijk (niet noodzakelijk) werd.

Rusland was vóór 1914 een ACHTERLIJK, een ONDERONTWIKKELD land. Economisch betekende dat: zeer weinig industrie, een zwakke productie, een lage productiviteit. Sociaal betekende dat: een weinig talrijke arbeidersklasse, een enorm overwicht van boeren, over het algemeen dan nog achterlijke boeren. Hieraan verbonden was de culturele onderontwikkeling. Telkens weer kwam Lenin erop terug hoe tragisch het ontbreken van schoolse vorming en cultuur was, hoe verschrikkelijk moeilijk het daardoor werd tot democratische inspraak te komen. Te meer daar men ook met een politieke achterlijkheid geconfronteerd werd, d.i. met een land zonder parlementaire overlevering, zonder enige burgerlijk-democratische traditie.

Al deze zwakheden, al deze tekortkomingen werden – gedurende een periode die van 1914 tot 1921 liep – enorm verergerd door de oorlog, de revolutie, de burgeroorlog en de imperialistische interventie.

De economie van het land was totaal geruïneerd: zoals reeds meegedeeld, bedroeg de landbouwproductie slechts iets meer dan de helft van vóór de oorlog; de industrieproductie was op 1/7e teruggevallen; het transport was compleet ontredderd. Hongersnood en epidemieën teisterden het land. Déze situatie – en niet die van vóór de oorlog – was het ware uitgangspunt voor de opbouw in de Sovjet-Unie. Het reeds zo nijpende gebrek aan kaders was nog toegenomen, doordat ongeveer 80 % van de intellectuelen na de revolutie was uitgeweken, terwijl degenen die bleven meestal vijandig waren ingesteld. De arbeidersklasse (vroeger al niet erg talrijk, in het Europese Rusland geen 10 % van de bevolking, daarbuiten nog veel minder) WAS ALS KLASSE HAAST VERDWENEN: massa’s waren gesneuveld, waaronder de beste revolutionaire militanten; veel talrijker nog waren de arbeiders die, getroffen door werkloosheid, de steden hadden verlaten op zoek naar enig middel van bestaan op het platteland.[148] Vandaar de noodzaak achteraf een nieuwe arbeidersklasse te rekruteren uit de ongelooflijk achterlijke boerenmassa’s. Miljoenen lome, slome moezjieks moesten tot moderne arbeiders worden omgevormd. In de levensstijl, de ideologie, de geesteshouding van deze mensen bleef veel van het oude (en barbaarse) Rusland voortleven.[149] 

De complete ontreddering van de economie en de machteloosheid (voor een deel zelfs verloedering) van de arbeidersklasse[150] maakten het rechtstreekse bedrijfsbeheer door de arbeiders totaal onmogelijk, zodat de leiding van de fabriek DOOR EEN BENOEMD DIRECTEUR moest worden waargenomen. Lenin zag geen ander middel om uit de chaos te geraken.[151] 

Hij was er zich goed van bewust dat daarmee de bureaucratische structuren verder in de hand werden gewerkt. Maar, betoogde hij, zolang de “culturele revolutie” niet zal voltrokken zijn, zal men er ook de “bureaucratische afwijking” moeten bijnemen. Verbale veroordelingen kunnen niets aan de situatie veranderen. Op het tweede pan-Russisch congres van mijnwerkers kwam Lenin tot het besluit: “Er is bij ons bureaucratisme. Wie ons voorstelt ermee gedaan te maken is een demagoog. Met bureaucratisme zullen wij nog lange jaren af te rekenen hebben en wie anders denkt ... dat is charlatanerie of demagogie van zijnentwege.” Wel hoopte Lenin de bureaucratische ontwikkeling te kunnen afremmen door actieve arbeiderscontrole: “Hoe resoluter wij ons moeten uitspreken voor een persoonlijke dictatuur in die en die bepaalde arbeidsprocessen, in bepaalde momenten van louter uitvoerende functies ... des te verscheidener moeten de vormen en middelen van controle van beneden af zijn, teneinde altijd en altijd opnieuw het onkruid van de bureaucratie uit te roeien.”

Wat was er ondertussen bij de boeren veranderd? Er was verdeling van de grond geweest, zodat ook de landloze boeren zelfstandige producenten waren geworden. De jarenlange schaarste had bij de boeren (of het nu kleine, middelgrote of grote boeren waren) de smaak van de woeker enorm ontwikkeld. Dat betekende dat de kleinburgerlijke mentaliteit en de middenstandsverzuchtingen van de boeren een vruchtbare voedingsbodem vonden in de situatie. De NEP was tot op zekere hoogte een tegemoetkoming aan deze verzuchtingen.

Overigens hadden burgeroorlog en interventie gedurende vier jaar de ontwikkeling van militaire (d.i. autoritaire) structuren in de hand gewerkt. Alles moest in Rusland op militaire leest geschoeid worden.

In de burgeroorlog hadden de vroegere “linkse” partijen (sociaal-revolutionairen en sociaaldemocraten) zich in het kamp van de contrarevolutie opgesteld. Tegen wil en dank stond de communistische partij daar als enige om de revolutie te verdedigen. Partijpluralisme was niet mogelijk. Het monopolie van de communistische partij was geen kwestie van doctrine, maar het resultaat van een bepaalde situatie. In 1921, op het Xe partijcongres, zei Lenin: “Als regerende partij konden wij niet anders dan de bovenste lagen van de sovjets met de bovenste lagen van de partij versmelten; en ze zijn bij ons versmolten en ze zullen bij ons versmolten blijven...”

Het was tevens onder druk van de harde historische realiteiten dat op ditzelfde congres de FRACTIEVORMING als onaanvaardbare inbreuk op de partijdiscipline werd gesteld. Men bevond zich in het defensief, bij de aanvang van een partiële terugtocht (NEP); in die situatie kan alleen een ijzeren discipline paniek voorkomen. In principe was het een tijdelijke maatregel. Nu heeft niets zoveel neiging om definitief te worden als tijdelijke maatregelen. In casu was dat des te begrijpelijker, gezien ook in de volgende jaren de situatie uiterst gespannen bleef.

* * *

De “Sovjet-Unie als probleem” is historisch en praktisch van zulke kapitale betekenis dat wij ons veroorloven hier – met instemming van de auteur – EEN DEEL UIT EEN STUDIE VAN PIERRE JOYE in te schakelen. Deze merkwaardige studie brengt ons, benevens een klaar exposé, een indrukwekkende reeks teksten van Lenin; teksten die ons toelaten intiemer voeling te krijgen met de problematiek van die dagen.

Het woord is aan PIERRE JOYE:[152] 

Hoewel Marx en Engels zeer voorzichtig zijn geweest om recepten te ontwerpen voor de gaarkeukens van de toekomst, toch zijn de zeldzame teksten, waarin ze uiteenzetten hoe zij de machtsuitoefening zien in de maatschappij van de toekomst, van groot belang.

Volgens Marx zal de socialistische samenleving het zelfbestuur zien ontstaan van de “geassocieerde producenten” en zal de socialistische samenleving de “associatie van de vrije producenten” zijn waarvan de bewuste activiteiten zullen gecoördineerd worden door een rationeel plan. Engels preciseert dat in het socialisme “de regering van de personen plaats maakt voor de administratie der dingen en voor het bestuur van de productieverrichtingen. De Staat wordt niet ‘afgeschaft’, hij verdwijnt.”

Want het zelfbeheer en het verval van de Staat zijn onderling met elkaar verbonden: uit de progressieve ontwikkeling van het zelfbeheer der producenten zal het verval van de Staat voortvloeien.

Het is in 1917 dat Lenin zich verdiept in de analyse van de marxistische idee van de Staat, een probleem waaraan op dat ogenblik “zowel vanuit theoretisch als vanuit praktisch politiek standpunt bijzonder veel belang” wordt gehecht.

Uit “Staat en revolutie”, een van de bekendste werken van Lenin, houdt men vooral een gedachte over die in het werk overheerst en die beantwoordt aan de concrete omstandigheden van de Russissche revolutie, nl. de noodzakelijkheid om “met het oude staatsapparaat gedaan te maken door het te vervangen door een nieuw.” Maar men besteedt niet altijd voldoende aandacht aan zijn zeer grondige analyse van het probleem van de Staat in zijn geheel, zowel wat zijn karakter als wat zijn rol betreft in een socialistische maatschappij.

Lenin onderstreept dat het de Staat van de bourgeoisie is, die tijdens de revolutie door het proletariaat wordt afgeschaft. Na de revolutie hebben de arbeiders een staatsmacht nodig die dient gevormd door “het georganiseerde proletariaat als heersende klasse” zowel om de weerstand te breken van de uitbuiters als om de grote massa van de bevolking te leiden bij de invoering van de socialistische economie. Maar deze Staat zal slechts een “halve-Staat” zijn want “het proletariaat heeft slechts een Staat nodig die op weg is om te verdwijnen, d.w.z. die zodanig opgevat is dat hij onmiddellijk zichzelf doet verdwijnen en die onmogelijk niet zou kunnen verdwijnen.”

Lenin hecht veel belang aan dit punt. “De proletarische Staat begint van bij zijn overwinning te verdwijnen doordat de Staat overbodig is en teniet gaat in een samenleving waar klassetegenstellingen niet bestaan.” En hij herinnert er aan dat “Marx – opdat men de ware aard van de strijd tegen het anarchisme niet zou miskennen – met klem wijst op het revolutionair- en overgangskarakter van de Staat die het proletariaat nodig heeft. Het proletariaat heeft slechts gedurende een bepaalde periode een Staat nodig. We zijn het zeker niet oneens met de anarchisten waar het gaat om de afschaffing van de Staat als uiteindelijk doel.” Wat Marx en Lenin de anarchisten verwijten is niet dat ze de Staat willen afschaffen, maar “is dat ze verkondigen dat het mogelijk is om de Staat van vandaag op morgen af te schaffen.” Deze toekomstige “verdwijning” zal een proces zijn dat noodzakelijk veel tijd in beslag neemt.

Hoe snel zullen de voorwaarden tot ontwikkeling komen die nodig zijn opdat de Staat zou verdwijnen? “Dat is wat we niet weten en niet kunnen weten. We hebben ook enkel het recht om van de onvermijdelijke verdwijning van de Staat te spreken, indien we wijzen op de duur van dit proces, op het feit dat de snelheid waarmee dit proces gebeurt, afhankelijk is van de snelheid waarmee het uiteindelijk stadium van het communisme tot ontwikkeling komt, en indien we de vraag naar de tijd die hiervoor nodig is of naar de concrete vorm van deze verdwijning voorlopig buiten beschouwing laten. Immers, de gegevens die ons dienen toe te laten om dergelijke problemen zonder meer duidelijk te stellen, zijn niet voorhanden.”

Hoewel Lenin in “Staat en Revolutie” niet expliciet spreekt over zelfbestuur, openen de passages die handelen over de organisatie van de productie op dit punt toch belangrijke perspectieven. “Het zijn wij zelf, de arbeiders, die de gehele productie zullen organiseren, waarbij zal vertrokken worden van wat het kapitalisme reeds verwezenlijkt heeft (...). We staan voor een mechanisme dat, uit technisch oogpunt gezien, over merkwaardige mogelijkheden beschikt en dat op uitstekende wijze door de arbeiders zelf kan worden op gang gebracht.” Tevens wordt de mogelijkheid vooropgesteld directe democratie en verkiesbare democratie met elkaar te combineren.

“In het socialistisch regime zullen heel wat facetten van de ‘oorspronkelijke’ democratie noodzakelijk herleven doordat voor de eerste keer in de geschiedenis van de geciviliseerde samenlevingen, de massa van de bevolking ertoe zal komen zelfstandig deel te nemen niet alleen aan de stemmingen en de verkiezingen, maar ook aan het dagelijks beheer. In het socialistisch regime zal iedereen op zijn beurt regeren en er zich aan gewennen dat niemand regeert.” 

Deze vooruitzichten zijn niet gerealiseerd. Zowel voor Lenin als voor Marx maken deze vooruitzichten deel uit van het perspectief op de overwinning van de revolutie in de ontwikkelde landen. Voor Lenin diende de Russische Revolutie hiertoe het sein te geven. Deze vooruitzichten houden in dat aan een reeks voorwaarden voldaan is, met name: een ontwikkelde industrie en een ontwikkelde arbeidersklasse, voldoende massacultuur, enz. Aan deze voorwaarden was in Rusland niet voldaan.

---O---

Nochtans blijft Lenin gedurende geruime tijd de mening toegedaan dat het in Rusland mogelijk zal zijn deze weg te volgen. De sovjets van arbeiders, soldaten en boeren vormen “een nieuw type van Staat.” Ze vormen organismen van directe democratie waardoor de massa’s zichzelf besturen. 

Dankzij hen draagt het volk zijn soevereiniteit – en de uitoefening van deze soevereiniteit – niet meer over aan afzonderlijke beheersorganen. De sovjets maken een einde aan de representativiteit. Zij zelf zijn de representatieve organen die hun eigen representativiteit organiseren door ze te onderwerpen aan de permanente controle van de vergadering. Ze beperken dus de democratie niet maar geven er een concrete inhoud aan: ze geven het volk de mogelijkheid om discussies te voeren, beslissingen te nemen, op te treden en zichzelf te regeren.

De Oproep aan de bevolking die in de Pravda van 7 november 1917 verschijnt en die ondertekend is door V. Oulianov (Lenin), voorzitter van de Raad van Volkscommissarissen is duidelijk: “Kameraden, arbeiders. Bedenk dat gij het zijt die op dit ogenblik de Staat bestuurt. Er is niets dat u zal helpen indien gij u niet verenigt en indien gij niet alle aangelegenheden van de Staat in eigen handen neemt. Uw sovjets zijn voortaan de bestuursorganen van de Staat, die over volmacht beschikken, organen die beslissingsmacht hebben.” 

Het is een tema waarop Lenin op dat ogenblik steeds weer terugkomt. De Sovjets vormen een nieuw staatsapparaat ... Dit apparaat verzekert een band tussen de massa’s en tussen de meerderheid van het volk, die zo nauw is, zo onverbrekelijk en zo gemakkelijk te controleren en te vernieuwen dat niets van die aard in het oude staatsapparaat ooit bestaan heeft... Wegens het feit dat dit apparaat verkiesbaar is en de mogelijkheid heeft om zijn eigen samenstelling te wijzigen zoals het volk zelf wil, zonder bureaucratische administratieve formaliteiten, is het veel democratischer dan alle voorgaande... Het laat toe de voordelen van het parlementarisme te verenigen met die van de directe democratie, d.w.z. in de persoon van de vertegenwoordigers die door het volk gekozen werden tegelijk de wetgevende functie te verenigen met de uitvoering van de wetten. Voor de ontwikkeling van de democratie betekent dit, in vergelijking met het burgerlijk parlementarisme, een stap vooruit die van universele betekenis is voor de ontwikkeling van de democratie... 

De sovjets kunnen slechts werkelijk tot ontwikkeling komen, kunnen slechts hun taak volledig volbrengen en kunnen slechts volledig gebruik maken van hun mogelijkheden indien ze alle macht in de Staat grijpen; in het andere geval hebben ze niets meer te doen, zijn ze slechts embryo’s of speelgoed.” 

Ook in 1918 hecht Lenin nog steeds hetzelfde grote belang aan dit punt: “De sovjets vormen de rechtstreekse organisatie van de uitgebuite arbeidersmassa’s voor wie aldus de mogelijkheid vergemakkelijkt wordt om zelf de Staat te organiseren en met alle middelen te besturen.” 

Het is in dezelfde optiek dat Lenin op dat ogenblik het beheer van de industrie ziet gebeuren. 

Onmiddellijk na de februarirevolte van 1917 ontstond in talrijke bedrijven een nieuwe vorm van arbeidersorganisatie, nl. de bedrijfsraden die men van de kant van de voorlopige regering wel moest erkennen. 

Eind mei werd in Petrograd de eerste conferentie gehouden van die bedrijfsraden. De resolutie die er op 14 juni 1917 wordt aangenomen, en die door Lenin werd opgesteld, legt de nadruk op de noodzaak om de arbeiderscontrole in te stellen om een einde te maken aan de chaotische toestand van de industrie. “Men kan de catastrofe slechts bedwingen door het instellen van een werkelijke arbeiderscontrole op de productie en de verdeling.” 

Deze controle werd meer en meer actief en ging zich meer en meer bezighouden met aangelegenheden betreffende organisatie en productie. 

De Oktoberrevolutie betekent het begin van een nieuwe fase in de ontwikkeling van de directe arbeidersparticipatie in het beheer van de ondernemingen. De organen voor de arbeiderscontrole vertonen de tendens om het “instrument van de nieuwe macht” te worden. 

Dit staat ook duidelijk in de Oproep die op 8 november door het Congres van de Sovjets aan de arbeiders, soldaten en boeren wordt gericht: “De macht van de sovjets zal de arbeiderscontrole op de productie instellen.” 

Een Decreet over de arbeiderscontrole, opgesteld door Lenin, wordt op 27 november 1917 aangenomen. Hierbij wordt bepaald dat in iedere onderneming een arbeiderscontrole zal worden ingevoerd “op de productie, de verkoop en het opslaan van goederen en grondstoffen, en op het financieel beleid van de onderneming.” Deze controle zal worden uitgeoefend door alle arbeiders van het bedrijf door middel van de verkozen bedrijfsraden. 

Enkele dagen later wordt in Petrograd een Raad voor arbeiderscontrole voor heel Rusland opgericht. 

Het is een punt waaraan Lenin op dat ogenblik een moeilijk te overschatten belang hecht omdat een coördinatie van de productie zich op sociaal vlak opdringt. Terwijl het aantal bedrijfsraden voortdurend stijgt, heeft ieder van hen eigenlijk de neiging om zijn bedrijf te gaan beschouwen als een onafhankelijke productie-eenheid. De bolsjewistische partij tracht daarom een oplossing te vinden voor het probleem van de coördinatie van de werking der bedrijfsraden, door een arbeiderscontrole in te stellen op een veel algemener niveau. Het is in deze optiek dat de “Verklaring van de rechten van het werkende en uitgebuite volk”, opgesteld door Lenin en op 16 januari 1918 aangenomen door het uitvoerend centraal comité van Rusland, bepaalt dat de arbeiderscontrole er moet voor zorgen “de macht te verzekeren van het werkende volk over de uitbuiters, als eerste maatregel die erop gericht is de fabrieken, de bedrijven, de mijnen, de spoorwegen en de overige transport- en productiemiddelen volledig terug te geven aan de Staat.” 

Uit de tussenkomsten van Lenin op het VIIe Congres van de CP(b) van Rusland (6-8 maart 1918) waarin een bepaling wordt gegeven van de proletarische macht blijkt dezelfde optiek van het zelfbestuur. Het zijn de volksmassa’s, die direct de Staat moeten leiden en de productie organiseren. 

“Onze Sovjets zijn nog in heel wat opzichten zeer onvolledig ontwikkeld en onvoltooid, maar wat werkelijk een historische waarde heeft, wat een stap voorwaarts betekent voor de ontwikkeling van het wereldsocialisme is, dat hier een nieuw staatsmodel in het leven geroepen werd... De macht van de Sovjets vormt een nieuw staatstype, zonder bureaucratie, zonder politie, zonder permanent leger, waarin de burgerlijke democratie plaats maakt voor een nieuwe democratie die de voorhoede van de arbeidersmassa’s in haar eerste rangen opneemt, die maakt dat zij de wetgevende en de uitvoerende macht vormen, die hen de militaire verdediging toevertrouwt en die een staatsapparaat creëert dat de massa’s opnieuw kan opvoeden.” 

Zonder te verbergen dat het “een buitengewoon moeilijke taak” is, onderstreept Lenin dat “de macht van de Sovjets een apparaat is dat de massa moet toelaten onmiddellijk te beginnen met het leren besturen van de Staat en het organiseren van de productie op nationaal vlak” omdat “het socialisme niet kan ingevoerd worden door een minderheid, door de Partij. Dat kan slechts gedaan worden door tientallen miljoenen mensen, wanneer ze zullen geleerd hebben het zelf te doen.” 

Hierna verzet Lenin zich tegen het voorstel van Boecharin om de idee van de noodzakelijke afschaffing van de Staat op te nemen in het nieuwe partijprogramma. “Wanneer zal de Staat beginnen verdwijnen? We zullen in ieder geval nog de tijd hebben om intussen meer dan twee congressen te houden vooraleer we kunnen zeggen: ziedaar hoe onze Staat verdwijnt. Op dit ogenblik is het nog te vroeg. De afschaffing van de Staat uitroepen, is het historisch perspectief geweld aandoen.” 

Het aan de macht komen van de sovjets vormt in ieder geval een stap in de richting van de afschaffing van de Staat: “In zoverre de arbeidersmassa’s zelf het bestuur van de Staat op zich nemen en een legermacht oprichten die de bestaande orde steunt, verdwijnt het speciale bestuursapparaat, verdwijnt dit speciale apparaat waarmee de Staat een bepaald geweld uitoefent, en vanaf dat ogenblik kunnen we niet langer vasthouden aan de oude vorm van de democratie.” 

Het ontwerp voor het partijprogramma opgesteld door Lenin voor dit VIIe congres maakt deze idee duidelijker. Het voorziet: “de overgang, door bemiddeling van de Staat der Sovjets, naar een geleidelijke opheffing van de Staat, waarbij een voortdurend toenemend aantal burgers, en nadien alle burgers zonder uitzondering, er systematisch toe gebracht worden om een deel van de directe en dagelijkse taken van het bestuur van de Staat op zich te nemen. Op economisch vlak: de socialistische organisatie van de productie; op nationaal vlak: bestuur door de arbeidersorganisaties (vakbonden, bedrijfsraden, enz.) onder de algemene leiding van de Sovjetmacht, die alleen soeverein is.” 

In de brochure “De onmiddellijke taken van de sovjetmacht” die in dezelfde periode gepubliceerd wordt (maart-april 1918) gaat Lenin verder in op de inspanningen die dienen geleverd om deze perspectieven te verwezenlijken. “We hebben in geheel Rusland een hoger staatstype ingevoerd: de Sovjetmacht. Maar in geen geval kunnen we ons tevreden stellen met de bekomen resultaten, want we hebben slechts het terrein geëffend voor de overgang naar het socialisme en wat dat betreft, is het belangrijkste nog niet verwezenlijkt. Het belangrijkste is: het organiseren van een zo nauwkeurig mogelijke inventarisering en controle door heel het volk van het vervaardigen en het verdelen van de goederen.(...) De arbeiderscontrole is bij ons ingevoerd als een wet; maar hij begint nauwelijks door te dringen tot de dagelijkse werkelijkheid, tot het bewustzijn van de grote massa van het proletariaat.(...) Zolang echter de arbeiderscontrole niet volledig zal verwezenlijkt zijn, zal het niet mogelijk zijn, na de eerste stap (de arbeiderscontrole) een tweede stap te zetten op de weg naar het socialisme, d.w.z. over te gaan tot de regeling van de productie door de arbeiders.” 

Een jaar later, op het eerste Congres van de Communistiache Internationale (4 maart 1919), onderstreept Lenin opnieuw de noodzaak om de arbeiders direct te betrekken bij het bestuur van de Staat: “De afschaffing van de Staatsmacht is het doel waarnaar gestreefd wordt door alle socialisten, Marx voorop. Zolang dit doel niet is bereikt, kan de echte democratie, d.w.z. de vrijheid en de gelijkheid niet gerealiseerd worden. Het is echter juist de democratie van de sovjets of van de proletariërs die naar de praktische verwezenlijking van dit doel leidt omdat ze, door de organisaties van de arbeidersmassa’s voortdurend en noodzakelijk deel te laten hebben aan het bestuur van de Staat, werkelijk in de praktijk reeds een begin maakt met de totale afbouw van elke Staatsvorm.” 

En tijdens het VIIIe Congres van de CP(b)R (18-23 maart 1919) beklemtoont hij opnieuw het belang van het arbeidersbeheer in de industrie. “Op dit ogenblik zijn we in de industrie overgegaan van de arbeiderscontrole naar het arbeidersbeheer, of wat er dan toch zeer dicht bij staat.”
Maar terzelfdertijd vestigt Lenin, tijdens hetzelfde VIIIe Congres van maart 1919, de aandacht op de enorme moeilijkheden waarmee men af te rekenen heeft indien men deze evolutie wil verwezenlijken, indien men een werkelijk arbeidersbeheer in de industrie wil realiseren, indien men wil bereiken dat de sovjets werkelijk regeringsorganen zouden zijn in de handen van de arbeiders.

“Bekijken we het probleem waarmee men zich vooral heeft beziggehouden: de overgang van de arbeiderscontrole naar het arbeidersbeheer in de industrie... Het is voldoende aan het onmachtig, impulsief en toevallig karakter te herinneren van onze eerste besluiten en beslissingen betreffende de arbeiderscontrole in de industrie. We dachten dat het hier ging om iets wat gemakkelijk te verwezenlijken was. De praktijk toonde aan dat het nodig was op te bouwen, maar we hadden geen antwoord gevonden op de vraag hoe er opgebouwd moest worden... Welnu, op dit punt zijn we nog lang niet uit al onze moeilijkheden, op verre na niet... 

Het is nl. zo dat diegenen uit de arbeidersklasse, die het land gedurende dit jaar geleid hebben, het politiek programma uitgevoerd hebben en dus onze macht vormen, een ongelooflijk dunne laag van de Russische bevolking uitmaken. Indien de geschiedschrijver van later op een bepaald ogenblik gegevens zal verzamelen om uit te maken welke groepen Rusland gedurende deze 17 maanden bestuurd hebben, wie de honderden, de duizenden mensen zijn die de onvoorstelbaar zware taak van het bestuur van het land op zich hebben genomen, zal niemand willen geloven dat dit alles werd verwezenlijkt met zo’n beperkt aantal krachten. Beperkt, omdat de politieke leiders met cultuur, ontwikkeling en begaafdheid zo zeldzaam waren. Deze bevolkingslaag was reeds zeer dun en heeft zich tijdens de strijd van de laatste jaren overwerkt, heeft zich werkelijk afgebeuld, en heeft eigenlijk meer gedaan dan mogelijk was.” 

“... We zijn er ons terdege van bewust wat de culturele achterstand van Rusland betekent, welke schade die toebrengt aan de sovjetmacht, die in principe een proletarische democratie tot stand heeft gebracht die onovertroffen is, die voor de hele wereld het model voor de democratie heeft geleverd; we zijn er ons van bewust hoe deze vertraging afbreuk doet aan de sovjetmacht en de bureaucratie herstelt... Het is echter slechts mogelijk om de bureaucratische instelling te bestrijden tot het bittere einde en tot de volledige overwinning is behaald, indien de hele bevolking aan het bestuur van de staat deelneemt. Maar we hebben nog niet verkregen dat de arbeidersmassa’s kunnen deelnemen aan het nationaal beleid. Het laag cultureel peil maakt dat de sovjets, die volgens hun programma organen zijn van een regering door de arbeiders, in werkelijkheid organen zijn van een regering voor de arbeiders, die geleid wordt door het ontwikkelde deel van het proletariaat en niet door de arbeidersmassa’s.” 

---O---

Op 6 november 1920, bij de herdenking van de overwinning van de Oktoberrevolutie, herinnerde Lenin er aan, dat de bolsjewisten op het ogenblik dat ze aan de macht kwamen, gedacht hadden dat hun voorbeeld zou gevolgd worden door de arbeiders van de ontwikkelde landen. “We waren slechts aan onze taak begonnen omdat we volledig gerekend hadden op de wereldrevolutie.” 

De revolutie breidde zich echter niet uit tot de ontwikkelde kapitalistische landen, maar bovendien verminderde in Rusland zelf de invloed van de arbeidersklasse als gevolg van wijzigingen die zich binnen de sociale structuren voordeden na de revolutie en tijdens de burgeroorlog. Wegens de fabriekssluitingen en de hongersnood, keerden veel arbeiders, die oorspronkelijk landbouwers waren, terug naar hun dorp. 

De grote steden ontvolkten. Het aantal inwoners van Petrograd liep van 2.415.000 in 1916 terug tot 740.000 in 1920, het bevolkingscijfer van Moskou verminderde van 1.940.000 in 1916 tot 1.120.000 in 1920. Van de 2.596.000 arbeiders die in 1917 tewerkgesteld waren in industriële ondernemingen van een zeker belang, bleven er slechts 1.185.000 over in 1921. 

“Ons proletariaat gaat er voor het grootste deel maatschappelijk op achteruit: de ongehoorde crises, de fabriekssluitingen hebben gemaakt dat de mensen op de vlucht geslagen zijn voor de hongersnood; de arbeiders hebben heel eenvoudig de fabrieken verlaten, hebben een onderkomen moeten zoeken op het platteland en hebben opgehouden arbeiders te zijn.” 

Hierdoor blijken de sovjets niet in staat te zijn hun rol op efficiënte wijze te vervullen. Ze zijn niet langer organismen die gekenmerkt worden door directe democratie, die gegroeid zijn uit de arbeidersmassa, die in staat zijn om zelf initiatieven te nemen. 

Tijdens het VIIe Congres van de Sovjets van Rusland (december 1919) zegt Lenin: “In zeer veel gevallen moeten we op het huidig ogenblik steunen op een zeer dunne bevolkingslaag, die gevormd wordt door de voorhoede van de arbeiders, om de staat te besturen... We hebben een enorme behoefte aan arbeiders en boeren die in staat zijn om het beheer waar te nemen en die een degelijke kennis bezitten over de bijzondere deelgebieden van het beheer en in deze behoefte is nog niet voor een tiende, zelfs niet voor een honderdste voorzien... Er wordt ons gezegd: de sovjets vergaderen zelden en vernieuwen zich niet dikwijls genoeg... We hebben minder arbeiders, gehard door jarenlange strijd, met veel ervaring, in staat om leiding te geven, dan om het even welk ander land... En ik ben ervan overtuigd dat wie ook maar een beetje leiderservaring heeft, in plaats van het ons ten kwade te duiden, het goed zal vinden dat we gedaan hebben wat we konden om de organismen die verwant zijn met de uitvoerende comités tot een minimum te beperken, omdat de militanten zich in de strijd geworpen hebben, zoals ze zich op dit ogenblik met honderden, met duizenden werpen op het werk dat noodzakelijk is voor de brandstofbevoorrading. Daar bevindt zich de basis die voor de sovjetrepubliek van levensnoodzakelijk belang is. Indien het hierbij noodzakelijk blijkt dat de Sovjets gedurende enkele maanden minder dikwijls vergaderen, dan zal er onder de arbeiders en de boeren niemand zijn die hiervan de noodzakelijkheid niet inziet.” 

Men moest vóór alles het sociaal leven organiseren in de chaos die teweeggebracht was door de oorlog, de contrarevolutie, de schaarste en hongersnood. Onder deze omstandigheden besloot Lenin alle administratieve en economische functies te centraliseren, hierbij nochtans wijzend op de noodzakelijkheid om de arbeiderscontrole te verstevigen tegenover de bureaucratische vervormingen waarvan hij zich bewust was. “Onze Staat is een arbeidersstaat, die een bureaucratische vervorming vertoont”, constateert hij. 

De bedrijfsraden bleken niet in staat de productie te leiden, het Russische proletariaat bleek te zwak, te weinig talrijk ook. Men was dus verplicht de verwezenlijking van het ordewoord “de bedrijven aan de arbeiders” uit te stellen. Om uit de chaos te geraken en de Russische Revolutie te redden die geïsoleerd werd, omsingeld werd, belegerd werd, was het nodig de directe participatie van de arbeiders aan het beheer van de ondernemingen, op te offeren en in plaats daarvan het persoonlijk beleid te stellen omdat het veel efficiënter bleek. 

Sedert 1918 had Lenin gewezen op de noodzakelijkheid van de discipline bij de organisatie van het werk. “... Iedere grote, gemechaniseerde industrie, die juist de oorsprong en de materiële basis vormt van de productie van het socialisme, eist een eensgezindheid die streng en absoluut is en die het gemeenschappelijk werk regelt van honderden van duizenden en tienduizenden mensen... De revolutie heeft zopas de oudste, de sterkste en de zwaarste ketens doorbroken waarin het regime met de knuppel de massa’s gevangen hield. Zo was het gisteren. Maar vandaag eist dezelfde revolutie, juist om zich te kunnen ontwikkelen en zich te kunnen consolideren, juist in het belang van het socialisme, dat de massa’s zonder voorbehoud zouden gehoorzamen aan de enige wil van hen die het werk leiden.” 

Op dat dogenblik was de vervanging van het persoonlijk beleid door een gemeenschappelijk beleid van de bedrijven, het onderwerp van heftige meningsverschillen tussen de meerderheid van het Centraal Comité van de CP(b)R en de “arbeidersoppositie” die geleid werd door Kollontai en Sjliapnikov, en die vooral uit syndicalisten bestond. 

Voor Kollontai is het “persoonlijk beleid” het product van een burgerlijke opvatting die met individuen werkt. Ze bevestigt fundamenteel de onbeperkte, geïsoleerde, volkomen vrije wil van een persoon die buiten de gemeenschap staat. Ze wordt in alle aspecten van menselijke activiteit teruggevonden, te beginnen bij de functie van staatshoofd en eindigend bij de directeur-generaal van het bedrijf. Ze is de hoogste wijsheid van het burgerlijk denken want de burgerij gelooft niet in de kracht van een collectief. Ze is gewoon de massa te beschouwen als een gehoorzame kudde die ze kan leiden waarheen het haar ongecontroleerde wil belieft. 

“De arbeidersklasse en haar vertegenwoordigers zijn er zich daarentegen van bewust dat hun nieuwe doel enkel kan bereikt worden door collectieve en creatieve inspanningen van de arbeiders zelf. Hoe vlugger de massa’s vorderingen maken bij het tot uitdrukking brengen van hun collectieve wil en hun gemeenschappelijk denken, des te vlugger en des te vollediger zal het doel dat hun klasse nastreeft, verwezenlijkt worden en zal zich een nieuwe communistische industrie ontwikkelen, die homogeen is, die op eenheid steunt en die perfect zal georganiseerd zijn omdat enkel diegenen die onmiddellijk betrokken zijn bij de industrie er opbouwende veranderingen kunnen aanbrengen. Afzien van het principe van het collectief beheer bij de controle van de industrie is afwijken van de klassenpolitiek die wij met zoveel ijver verdedigd hebben tijdens de eerste fase van de revolutie.” 

Waarop Lenin antwoordt met het aanhalen van feiten: de ervaring heeft geleerd dat het persoonlijk beleid veel efficiënter is. “In alle domeinen van de werking van de Sovjets zal u een klein aantal bewuste proletariërs vinden, een massa minder ontwikkelde proletariërs en, beneden dit alles, aan de basis, een enorme massa boeren die gewend zijn aan individuele uitbating... Zo zijn de omstandigheden waarin wij moeten handelen: ze eisen aangepaste methoden om actie te voeren. De ervaringen met het leger hebben ons geleerd dat de organisatie van het beheer, van de eenvoudige vormen van collectief beheer tot de persoonlijke bevelvoering, zich op normale wijze ontwikkelt. In het gunstigste geval vergt het collectief beheer een enorm verbruik van krachten en garandeert geen snel en nauwkeurig werk, wat voor een grote gecentraliseerde industrie nochtans noodzakelijk is.” 

“Het komt er nu op aan om het vreedzaam werk van de heropbouw van de economie, om het op punt stellen van de gedesorganiseerde productie, tot stand te brengen met alles wat het proletariaat hiervoor kan concentreren: zijn absolute eensgezindheid. Hiervoor is een ijzeren discipline nodig, een regime zonder meedogen... Het probleem van de keuze tussen het collectief of het persoonlijk beleid dat u moet oplossen, dient kost wat kost onderzocht te worden in het licht van onze ervaringen, van onze revolutionaire praktijk.
Men zegt ons bijvoorbeeld: “Het collectief beleid is één van de vormen waardoor brede massa’s deelnemen aan het bestuur... Het is niet mogelijk om het met een dergelijke verwarring van theorie en praktijk eens te zijn. Indien we in verband met een zo belangrijke aangelegenheid als onze militaire activiteit, als onze burgeroorlog, zelfs maar voor een tiende deel van wat hier het geval is, theorie en praktijk hadden verward, dan zouden we verslagen geweest zijn en niet zonder reden...” 

“Na twee jaar ervaring kunnen we niet redeneren alsof we nu pas aan de opbouw van het socialisme beginnen. We hebben genoeg stommiteiten begaan... We hoeven ons daarover niet te schamen. Waar moesten we de nodige wetenschap vandaan halen, toen we voor het eerst een nieuw werk begonnen? We zijn nu eens aan het één, dan weer aan het ander begonnen. Op dit ogenblik is dit echter een recent verleden, dat we achter ons gelaten hebben... Hoe is deze periode geweest? Het is deze geweest van de onmacht waaruit we als overwinnaars zijn tevoorschijn gekomen. Het is deze geweest van het 100 t.h. collectief beleid. Men kan deze historische werkelijkheid niet loochenen door te zeggen dat de collectieve beleidvoeringen de school zijn voor het bestuur. Men kan trouwens niet tot in de eeuwigheid blijven doorgaan met een voorbereidende cursus. We zijn nu volwassen mensen. We moeten vooruit... De vakbonden hebben af te rekenen met enorme moeilijkheden. We moeten maken dat ze hun taak kunnen volbrengen door strijd te voeren tegen de overblijfselen van de zo geroemde democratische geest. Al deze klachten over benoemingen van hogerhand moeten eindelijk eens ophouden.” 

Het Xe Congres van de CP(b)R (8-16 maart 1921) stelt voorgoed een einde aan de pogingen om het zelfbestuur in te voeren. Het verwerpt de resolutie van de groep gevormd door de “arbeidersoppositie” met de woorden: “de organisatie van het bestuur van de nationale economie wordt bepaald door het congres van de producenten van Rusland, die gegroepeerd zijn in productieverenigingen, die een centraal orgaan verkiezen dat volledig de leiding heeft over de nationale economie.” 

Op dat ogenblik heeft Lenin zeker gelijk als hij stelling neemt tegen de “arbeidersoppositie”. Nochtans werd iets essentieels opgeofferd aan wat door de omstandigheden noodzakelijk werd gemaakt, want het persoonlijk beleid veroorzaakt een bewuste en gewilde vermindering van de arbeidersparticipatie in het bedrijfsbeheer, en betekent een verzwakking voor wat evolueert in de richting van het democratisch medebeheer. 

Op het ogenblik dat de betekenis van de bedrijfsraden afneemt, verliezen ook de vergaderingen van de vakverenigingen, en meer algemeen zelfs, de arbeidersraden, aan belang. 

Het zijn de omstandigheden die deze beslissingen noodzakelijk maken. Zoals Lenin het formuleert: “Eén van de belangrijkste bijzonderheden van Rusland is, dat het proletariaat een minderheid vormt, en zelfs een kleine minderheid, tegenover een verpletterende meerderheid van boeren. De omstandigheden waarin wij de revolutie hebben moeten verdedigen hebben de verwezenlijking van onze opdrachten ongelooflijk moeilijk gemaakt... We hebben ons moeten aanpassen aan dwingende noodzakelijkheden. Tot op dit ogenblik hebben we voortdurend af te rekenen gehad met een oorlog die zo verwoed en zo vreselijk hard is geweest dat ons geen andere keuze overbleef dan militair op te treden in het domein van de economie.”

Lenin was van mening dat door de noodzakelijke verscherping van de discipline en door het instellen van het persoonlijk beleid in de bedrijven nochtans niet de functie van de vakverenigingen diende overbodig gemaakt te worden. Deze dienden niet enkel deel te nemen aan de organisatie van de inspanningen die noodzakelijk waren voor de productie, aan de controle en aan het aanwerven van arbeiderskaders. Ze moesten ook een contesterende functie hebben “in de mate van de mogelijkheden.” Omdat de Staat bureaucratische vervormingen vertoont, blijven de vakbonden noodzakelijk “om de arbeiders te verdedigen tegen hun Staat en opdat de arbeiders hun Staat zouden verdedigen.” 

Daar “de dwingende noodzaak om het werkrendement op te drijven, om te maken dat elke onderneming van de Staat niet met verlies werkt maar met winst (...) noodzakelijk in zekere mate tegengestelde belangen doet ontstaan, in verband met de werkomstandigheden in de onderneming, tussen de massa van de arbeiders en de directeurs, diegenen die de staatsondernemingen leiden of de administraties waarvan ze deel uitmaken (...), hebben de vakbonden de absolute plicht de belangen van de arbeiders te verdedigen, in de mate van het mogelijke bij te dragen tot hun materieel welzijn, voortdurend de vergissingen en de buitensporigheden goed te maken van de administraties die het economisch beleid waarnemen, indien zich hierbij bureaucratische vervormingen van het staatsapparaat voordoen.” 

---O---

Lenin, die met zoveel klem bevestigd had dat de staat onmiddellijk moest beginnen verdwijnen, dat zich onmiddellijk na de overwinning van de revolutie vormen van zelfbestuur van de maatschappij dienden te ontwikkelen, werd er dus onder de druk van de omstandigheden toe gebracht eisen te formuleren die een andere richting volgden. 

De ontbinding van de maatschappelijke ordening en de zwakheid van de proletarische macht maakten het voortdurend interveniëren van de politieke voorhoede noodzakelijk in alle domeinen. De partij was verplicht tussen te komen bij alle problemen die van enig belang waren, wat natuurlijk snel de neiging in de hand werkt om de partij en de staat met elkaar te identificeren. Weldra is deze symbiose van partij en staat van die aard, dat in alle domeinen van het politiek leven (de sovjets) en het economisch leven (de ondernemingen) de problemen opgelost worden door de partij en dat geen enkele beslissing die van enig belang is, kan getroffen worden tenzij door de partij. Op dezelfde wijze is het repressief apparaat (leger en politie) rechtstreeks afhankelijk van de partij. 

“In onze Republiek is er geen enkel probleem dat van politieke aard is of dat met organisatie te maken heeft, van enig belang is en opgelost wordt door een instelling van de Staat, waarvoor het Centraal Comité van de partij geen directieven geeft”, schrijft Lenin in 1920. En hij zet onomwonden uiteen hoe op dat ogenblik de betrekkingen zijn tussen de leiders, de partij en de klasse, hoe de dictatuur van het proletariaat in de praktijk gebracht wordt:
“De dictatuur wordt uitgeoefend door het proletariaat dat georganisseerd is in sovjets en geleid wordt door de bolsjewistische partij die, volgens de gegevens van haar laatste congres (april 1920), 611.000 leden telt... Een Centraal Comité van 19 leden neemt de leiding waar van de partij. De dagelijkse werkzaamheden worden toevertrouwd aan colleges, die nog beperkter zijn, die Orgburo (Organisatiebureau) en Politburo (Politiek bureau) genoemd worden, die tijdens de plenaire vergadering van het Centraal Comité hieruit verkozen worden en die telkens per bureau uit 5 leden bestaan. Hieruit ontstaat dus de meest authentieke “oligarchie”. 

“Bij zijn werkzaamheden steunt de partij rechtstreeks op de vakbonden die vandaag meer dan 4 miljoen leden tellen en die formeel niet partijgebonden zijn. Maar in feite zijn alle leidinggevende instellingen van de overgrote meerderheid der vakbonden en is, in de eerste plaats, de Centrale Raad van de Vakbonden van Rusland samengesteld uit communisten en worden de directieven van de partij gevolgd. Tenslotte wordt een proletarisch apparaat bekomen dat formeel niet communistisch is, dat soepel, betrekkelijk omvangrijk en zeer machtig is, een apparaat waardoor de klassedictatuur verwezenlijkt wordt onder de leiding van de partij. Zonder dat hadden we het land geen twee en een half jaar, ik zou zelfs zeggen geen twee en een halve maand kunnen regeren.” 

Tussen de partij en de staat is de symbiose volledig. “Als partij die aan de macht was, zijn we verplicht geweest de ‘leidinggevende kringen’ van de Sovjets te versmelten met die van de partij.” Het is de partij die over de benoemingen op alle verantwoordelijke posten beslist en de nomenclatura, de lijst van posten waarin enkel wordt voorzien met de toestemming van – of op voorstel van – de leidinggevende partijinstanties, wordt van jaar tot jaar langer. 

Dit heeft voor gevolg dat tussen de arbeidersklasse, de Staat en de partij een systeem van streng hiërarchische betrekkingen tot stand komt, dat volledig gedomineerd wordt door de partij, die per definitie voorgesteld wordt als de vertegenwoordigster van de algemene belangen van de arbeidersklasse in een Rusland waar “het proletariaat een minderheid, en bovendien een zeer zwakke minderheid vormt tegenover een verpletterende meerderheid van boeren.” 

De dictatuur van het proletariaat, zoals ze uitgeoefend wordt in Rusland onmiddellijk na de revolutie, bevat in de kiem veel eigenschappen van wat men vandaag het “stalinisme” noemt, maar wat niet enkel door de persoon van Stalin te verklaren is. In ruime mate is die het product geweest van de omstandigheden waarin het socialisme tot ontwikkeling is gekomen binnen een welbepaalde historische context, nl. die van het Rusland van de jaren 1920-1930. 

Wat Stalin later als theorie formuleert, was in veel gevallen reeds in ruime mate een feit ten tijde van Lenin. In 1921 reeds, tijdens het Xe Congres van de CP(b)R had Lenin verklaard dat “de dictatuur van het proletariaat onmogelijk is zonder toedoen van de Communistische Partij.” En twee jaar later werd door het XIIe Congres van de CP(b)R (april 1923) deze idee nog duidelijker gesteld en werd bevestigd dat “de dictatuur van het proletariaat slechts kan gegarandeerd worden door de dictatuur van zijn leidinggevende voorhoede, d.w.z. van de communistische partij.” 

Reeds ten tijde van Lenin nam deze “dictatuur van de partij” meer totalitaire vormen aan, nl. tijdens de periode van de burgeroorlog – de periode van het “communisme in oorlog” – die een militarisering van de partij en van de hele economische en politieke activiteit meebracht waarvan de gevolgen langer bleven nawerken dan de oorzaken die zich aan de basis ervan bevonden. 

Onder de druk van de omstandigheden kwam door de oprichting van het Rode Leger en het herstel van de militaire discipline binnen zijn rangen, een eerste breuk tot stand met het systeem van “raden”. Het Rode Leger stond immers niet onder het gezag van de “sovjets”, maar hing rechtstreeks af van de partij. 

De oprichting van het Rode Leger bleef niet zonder gevolgen voor de structuur en de werking van de partij. In maart 1920 werden 50 t.h. van de partijleden voor het Rode Leger gemobiliseerd en diende de hele organisatie van de partij hervormd te worden en in functie gesteld van de militaire inspanning. Sedert 1919 werden de cellen van de partij binnen het leger ondergeschikt aan “politieke afdelingen” (per divisie, per leger, per front) waarbij het principe van benoeming door verkiezing werd vervangen door benoeming van boven af en waar het principe van de gedeelde- vervangen werd door de persoonlijke verantwoordelijkheid. Wat op die manier tijdens de burgeroorlog als uitzondering gold voor de organisatie van de partij in het leger, werd weldra toegepast op de partij in haar geheel, waarbij de benoeming van bovenaf veralgemeend werd. 

De beperkingen die werden opgelegd aan de democratische werking en de militarisering van de methode van werken in de partij, wat beantwoordde aan een militaire noodzaak, moesten aan de partij duurzame eigenschappen van blijvende waarde geven: nl. centralisering van de leiding, benoemingen van bovenaf, totale discipline, geen gedeelde- maar persoonlijke verantwoordelijkheid. 

De partij verliest aldus geleidelijk haar oorspronkelijk karakter als politieke en democratische organisatie en neemt het karakter aan van een uitvoerend, administratief orgaan dat sterk hiërarchisch gestructureerd is en autoritair bestuurd wordt, wat meteen beperkingen oplegt aan haar zuiver politieke rol en aan haar politieke verhouding met de massa’s. 

Lenin was zich van dit gevaar bewust en, tijdens zijn leven nog, werden de nadelige gevolgen van deze “militarisering” van de partij beklemtoond door de meest verantwoordelijke leiders. Het kan paradoxaal klinken, maar het is Stalin, sedert april 1922 secretaris-generaal geworden van de partij, die met kracht deze verzwakking van de democratische gang van zaken aangeklaagd heeft in een rapport “Over de taken van de partij”, dat op 2 december 1923 door hem werd ingediend. Hij wees erop dat “men het in het plaatselijk partijleven dikwijls helemaal niet nodig acht dat een aantal problemen, die nochtans betrekking hebben op de inwendige praktijk van de partij, tijdens de vergaderingen zouden besproken worden, omdat het Centraal Comité en de andere leidinggevende organen zelf deze problemen zullen oplossen. Dikwijls genoeg is men in de praktijk van oordeel dat werkelijke verkiezingen voor de partijraden niet nodig zijn... In de ondernemingen is men van oordeel dat de economische organen die hun directieven ontvangen van het Centraal Comité en door directieven aan het Centraal Comité gebonden zijn, deze directieven zullen uitvoeren, ook al wordt door de massa’s van de partij afgezien van de controle die van hun basis uitgaat.” 

“De eerste reden is dat onze partijorganisaties zich nog niet hebben vrijgemaakt van bepaalde overblijfselen uit de oorlogsperiode. Deze periode heeft in de mentaliteit van sommige militanten overblijfselen laten voortbestaan van het militair regime in de partij. Ik vind dit terug in de opvatting dat de partij geen strijdorganisatie van het proletariaat is en niet in staat is om initiatieven te nemen, maar integendeel iets als een ingewikkeld geheel is van allerlei instellingen die elk hun functionarissen hebben, grote en kleine... Ze vertegenwoordigen een overblijfsel uit de tijd dat we de partij gemilitariseerd hebben, tijdens de oorlog, waarbij de kwestie van het initiatief van de massa van de leden goed- of kwaadschiks op de achtergrond werd geschoven en waarbij de militaire bevelen van doorslaggevend belang waren...
De tweede reden is dat door ons staatsapparaat, dat in grote mate bureaucratisch is, een bepaalde druk wordt uitgeoefend op de partij en haar verantwoordelijken. In 1917, toen we op weg waren naar Oktober, dachten we dat we de Commune zouden hebben, die een associatie van arbeiders zou zijn, dat men er in zou slagen de Staat te hervormen, zoniet onmiddellijk, dan toch minstens na twee of drie korte periodes, in een associatie van arbeiders. Maar de praktijk heeft uitgewezen dat dit een ideaal is waarvan we nog ver verwijderd zijn, dat, om van de sovjetmaatschappij een associatie van arbeiders te maken, het nodig is dat de bevolking een hoge graad van culturele ontwikkeling bereikt en dat wat onze buitenlandse betrekkingen betreft, de vrede volledig gegarandeerd wordt zodat we geen omvangrijk leger meer nodig hebben, dat grote uitgaven en hinderlijke diensten noodzakelijk maakt die, alleen al doordat ze er zijn, hun stempel drukken op alle overige staatsinstellingen. Ons staatsapparaat is in ruime mate bureaucratisch en het zal nog lang zo blijven. Onze kameraden werken er en de sfeer, de atmosfeer van dit bureaucratisch apparaat is van die aard dat het de bureaucratisering van onze partijmilitanten en onze partijorganisaties in de hand werkt.” 

De periode van het “communisme in oorlog” (lente 1918-1921) bracht niet alleen een afzwakking mee van de democratische gang van zaken binnen de partij. Het had gevolgen die zich op alle gebied lieten voelen want het Rode Leger werd er van het begin toe gebracht een rol te vervullen die zijn strikt militaire opdracht te buiten ging. 

In 1918, tijdens de burgeroorlog, waren de sovjets nog lang niet toe aan de vorming van een staatsapparaat dat in de mogelijkheid was om heel het land te besturen. Hun gezag op het platteland, d.w.z. in het grootste deel van het land, was gering. Hierdoor was het het Rode Leger dat de meest dringende problemen diende op te lossen en dat moest instaan voor het transport en voor de voedsel- en brandstofbevoorrading van de steden. Het is het Rode Leger dat op dat ogenblik de autoriteit van de nieuwe, revolutionaire staat doet respecteren en de werking van een rudimentaire economische activiteit verzekert. 

De eerste ervaringen van de staatsmacht na de revolutie worden dus niet geleverd door de sovjets maar door het leger. Dit was niet alleen het onvermijdelijk resultaat van de omstandigheden tijdens de burgeroorlog, het was ook de enige manier om de chaotische massa der boeren te onderwerpen aan het gezag van de proletarische macht, waarvan ook de afloop van de oorlog afhing. 

Het teruggrijpen naar militaire methoden drong zich nadien op als noodzaak om de economische activiteit na het einde van de burgeroorlog nieuw leven in te blazen. Lenin vestigt hierop tijdens de winter van 1919 nog de aandacht.
“De ervaring die we opgedaan hebben bij onze militaire activiteiten moet overgedragen worden op het gebied van de economische opbouw. Vandaag zijn wij grotendeels de overwinnaars op militair en internationaal vlak... Onze taak bestaat er vandaag in heel de ervaring die wij op militair gebied hebben verworven, te richten op de oplossing van de belangrijkste problemen van de vreedzame opbouw.” 

Enkele maanden later ontwikkelt Lenin nogmaals dit thema en voegt er ter verduidelijking aan toe dat het hier om een probleem gaat dat verder reikt dan wat men kan leren uit de burgeroorlog.
“Alle aandacht van de communistische partij en de sovjetoverheid is gericht op de vreedzame economische opbouw, de dictatuur, het persoonlijk beleid... Het is niet uitsluitend de ervaring van het Rode Leger en van een zegenrijke burgeroorlog geweest, het is iets geweest dat veel verder reikt en duidelijk te maken heeft met de taken van de dictatuur van de arbeidersklasse in het algemeen dat ons verplicht heeft al onze aandacht te richten op de arbeidersdiscipline, hoeksteen van elke economische opbouw van het socialisme, basis van datgene waaronder we dictatuur van het proletariaat verstaan... De draagwijdte van de dictatuur van het proletariaat en zijn effectieve, praktische voorwaarden zijn duidelijk geworden naarmate we begonnen zijn met het uitoefenen van de dictatuur na het aan de macht komen...” 

Het is op dat ogenblik dat het proletariaat als overheersende klasse niet enkel tegenover een minderheid van kapitalisten staat, maar ook tegenover de massa der boeren, d.w.z. tegenover de meerderheid van de bevolking die toen op het platteland woonde. 

Daarom “zijn de voornemens betreffende de gelijkheid, de vrijheid en de democratie slechts gewauwel... De klassenstrijd gaat voort en de rol van de dictatuur van het proletariaat verschijnt ons in een nieuw daglicht... Niet alleen en niet zozeer als het gebruik van dwangmiddelen van de overheid om de weerstand van uitbuiters te breken... Het is onze plicht het economisch leven te organiseren op een nieuwe en meer geperfectioneerde basis die absoluut noodzakelijk is willen we ooit het socialisme of het communisme opbouwen... Men kan slechts overwinnen indien het proletariaat zijn dictatuur uitoefent door de georganiseerde, de organiserende en morele kracht aan te wenden tegenover alle arbeiders, ook die van de niet proletarische massa’s.
Het kapitalisme is vernietigd maar het socialisme is nog steeds niet opgebouwd en het zal tijd vragen om het op te bouwen... Het Russisch proletariaat is op dit ogenblik niet zeer talrijk. De oorlog heeft zijn rangen uitgedund. Onze overwinningen zelf hebben het ons moeilijker gemaakt om het land te besturen... De gebieden die we hebben teruggenomen, hebben het grondgebied van Sovjet-Rusland opmerkelijk uitgebreid. We hebben Siberië, Don en Koeban overwonnen. Het proletariaat vertegenwoordigt er slechts een zeer klein percentage van de bevolking. De toestand is ingewikkeld geworden. Er is vooral discipline nodig, persoonlijk beleid en dictatuur. Zonder dat kan men het zich niet eens veroorloven om zelfs maar van een grotere overwinning te dromen.” 

Deze opvatting over de dictatuur van het proletariaat staat diametraal tegenover de opvatting over de “half-staat” waartoe Lenin gekomen was in “Staat en Revolutie”. Ze beantwoordde ongetwijfeld aan de noodzakelijkheden van het ogenblik maar ze zou blijvend haar stempel drukken op de communistische partij, het partijleven, haar werkmethoden, de machtsmechanismen en de betrekkingen tussen de arbeidersklasse en “haar” staat.

* * *

Tot hiertoe betrof ons betoog (en dat van Pierre Joye) de ELLENDIGE VERTREKBASIS. Hoe verliep de ontwikkeling verder?

Uiteraard werd men geconfronteerd met een dubbele opdracht: 1) opheffing uit de onderontwikkeling, 2) opbouw van een socialistische maatschappij. In een hoog ontwikkeld kapitalistisch land had enkel de tweede taak moeten volbracht worden...

Tweedens was er het feit dat de revoluties buiten Rusland geen doorgang vonden, zodat “het socialisme in één land” de enig mogelijke uitweg bleef. Maar dat betekende KAPITALISTISCHE OMSINGELING.

Hieruit vloeiden een reeks DWANGSITUATIES voort:
1. Zo was er de noodzaak van bestendige waakzaamheid tegen spionage en sabotage, tegen steun van buiten af aan contrarevolutionaire krachten. Dat was een vruchtbare voedingsbodem voor de groei van de organen van de staatsveiligheid. Veiligheidsorganen hebben altijd neiging om zich tot een staat in de staat te ontwikkelen.
2. In 1930 stelde Stalin in een rede de vraag: KUNNEN WIJ HET TEMPO VAN DE INDUSTRIALISATIE VERTRAGEN? Het antwoord luidde: dat wij door het imperialisme gaan aangevallen worden is volstrekt zeker; wij gaan met een oorlog geconfronteerd worden; wij staan industrieel 50 à 100 jaar ten achter; wij moeten die achterstand in tien jaar tijd inhalen of wij worden verpletterd. “Tien jaar hebben wij nog de tijd, meer niet.” Het was een merkwaardig juiste analyse. De conclusie lag voor de hand: een GEFORCEERD TEMPO was volstrekt noodzakelijk.

Zo wordt de lijst van dwangsituaties maar altijd langer:
- er was de VERPLICHTING absolute voorrang te verlenen (ten koste van de consumptie) aan de investering, aan de productie van productiemiddelen;
- er was de VERPLICHTING om een aanzienlijk deel van de productie aan defensie te besteden;[153]
- er was de NOODZAAK van de primitieve accumulatie.

Kortom, ondanks de stormachtige ontwikkeling van de globale economische productie, deed zich een slechts TRAGE STIJGING VAN HET CONSUMPTIEFONDS voor, nog verergerd door de mislukking van de (overigens betwistbare) landbouwpolitiek. Alles te samen moest men de bevolking zware inspanningen vragen voor slechts matige beloning. In die voorwaarden was het beslist onmogelijk een ruime democratie tot ontplooiing te brengen. Om de spanningen, die dat hele proces meebracht, te kunnen beheersen, was een imperatieve en gecentraliseerde planeconomie onontbeerlijk en drong zich een vergaande ideologische discipline op, eenheid van gedachte, eenheid van politieke lijn, enz. Al deze dwangsituaties samen leidden naar bureaucratische overwoekeringen.

Maar bureaucratie kan slechts functioneren als ieder bureaucraat op zijn niveau macht krijgt van de bureaucraat boven hem. Als het hele systeem een gecentraliseerde structuur vormt, moet er aan de top een formidabel machtig dictator staan. Het is een algemene regel dat rond deze topfiguur systematisch en bewust een PERSONENCULTUS opgebouwd wordt.

Personencultus als omstraling van de dictatoriale figuur aan de top van de bureaucratische hiërarchie. Maar niet alleen daarom. Als het er op aankomt miljoenen mensen te winnen voor een grootse zaak, dan is het geraden de idee te belichamen in een levend personage met een groot charisma. Door een gedachte in een levend mens te concretiseren, wordt de impact van deze gedachte bij de massa veel groter. Niet alleen de stalincultus, ook de haast religieuse verering van de overleden Lenin beantwoordde aan deze functie. Personencultus kán in een revolutionair proces in een bepaald stadium een positieve rol spelen. In alle geval was het hele, tot hiertoe beschreven proces in de Sovjet-Unie praktisch onvermijdelijk.

Maar de geschiedenis kan niet uitsluitend door objectieve factoren verklaard worden. Ook het SUBJECTIEVE element speelt een rol. De wijze waarop het met macht beklede personage reageert heeft belang. Er is een moment in het proces, waar de persoonlijke verantwoordelijkheid optreedt. Stalin was behept met een reeks karakterfouten, waarvoor Lenin overigens gewaarschuwd had. Zijn dictatoriale neigingen accentueerden zich, naarmate hij in aanzien steeg en ouder werd.

Een van de redenen waarom de buitenstaanders (i.c. de basis van de CPSU, de bevolking van de Sovjet-Unie en de communisten buiten de Sovjet-Unie) zich van deze evolutie niet bewust waren, ligt zeker in het feit dat Stalin gedurende een hele periode de indruk gaf van gematigdheid en democratische betrachtingen.

Talloze uitspraken van Stalin staven die indruk.
In zijn “Bijdragen tot de vraagstukken van het leninisme” (januari 1926) wijdt Stalin hoofdstuk V aan de rol en de positie van de partij in de Sovjetstaat. Hij stelt de vraag of men “tussen dictatuur van het proletariaat en leidende rol van de partij EEN TEKEN VAN GELIJKHEID KAN ZETTEN, dat men het eerste met het tweede kan IDENTIFICEREN.” Stalin ontkent dat en geeft een grondige en omstandige, een klare en overtuigende uiteenzetting omtrent de positie van de partij ten aanzien van de arbeidersklasse. Stalin beklemtoont dat de autoriteit van de partij uitsluitend op het vertrouwen van de arbeidersmassa’s mag gesteund worden, dat de partij tegenover de massa in geen geval geweld mag aanwenden, dat ze zich uitsluitend met de middelen van de overtuiging tot de massa moet richten, dat ze slechts een leidende rol kan spelen in zoverre ze de ondersteuning van de massa verwerft, in zoverre ze “een juiste uitdrukking geeft aan wat het volk zich bewust wordt” (Lenin). De leidende rol aan de dictatuur van de partij gelijkstellen, zo betoogt Stalin, zou hierop neerkomen:
- “dat men TOT DE PARTIJLOZE MASSA’S zou zeggen: waag het niet tegen te spreken, waag het niet te oordelen...
- “dat men TOT DE PARTIJKADERS ZOU ZEGGEN: treed maar direct op, pak stevig aan, gij behoeft niet naar de stem van de partijloze massa’s te luisteren...
- “dat men TOT DE PARTIJLEIDERS zou zeggen: gij kunt u de luxe van een zeker zelfbehagen veroorloven, ja, ge kunt uzelf een weinig in de hoogte steken, want bij ons heerst de dictatuur van de partij en “dus” ook de dictatuur van de leiders.”

Als in 1927 Boecharin het voorstel deed om een “geforceerd offensief” in te zetten tegen de koelakken, drong Stalin (ja, hij!) aan op matiging: “Zij hebben ongelijk, de kameraden die het mogelijk en noodzakelijk achten de koelak te vernietigen door administratieve maatregelen en door het optreden van de staatsveiligheid. De koelak moet bestreden worden met maatregelen van economische aard en op grond van socialistische wettelijkheid.” (Een paar jaar later waren de rollen tussen Stalin en Boecharin omgekeerd!)

Meldenswaard is ook Stalins interview aan Emile Ludwig in 1932. Op de vraag of hij alleen besliste, antwoordde Stalin: “Neen, één persoon kan niet beslissen. Beslissingen van één enkel persoon zijn altijd of bijna altijd eenzijdig. In ieder collegium, in ieder collectief lichaam zijn er mensen met wier opinie men moet rekening houden. In ons orgaan, het Centraal Comité van onze Partij, dat al onze Sovjet- en Partijorganisaties leidt, zijn ongeveer 70 leden. Onder deze leden van het Centraal Comité bevinden zich onze beste industriële leiders, onze beste coöperatieve leiders, de beste organisators van de verdeling, onze beste militairen, onze beste propagandisten en organisators... In deze areopagus is de wetenschap van de partij geconcentreerd. Iedereen wordt in de mogelijkheid gesteld zijn ervaring bij te brengen. Als het anders ware, als de beslissingen door enkelingen getroffen werden, dan zouden we zeer ernstige vergissingen begaan. Maar juist doordat iedereen de mogelijkheid heeft de vergissingen van enkelingen recht te zetten, komen we tot min of meer correcte besluiten.” Stalin benadrukte dat hij slechts namens het Centraal Comité, krachtens besluiten van het Centraal Comité optrad.

Het gaat niet op deze uitspraken zonder meer als een hypocriete tegenstelling tussen woorden en daden te bestempelen. De persoonlijkheid van Stalin was veel complexer dan dat. Niettemin geraakten deze teksten hoe langer hoe meer in tegenspraak met de reële ontwikkeling.

Zoals gezegd, kwam het in de jaren ’30 tot zeer grote spanningen in het land. Ondanks de merkwaardige industriële groei bleef de bevolking armoedig; daarover heerste ontevredenheid, daarover werd gemord en onvermijdelijk vond deze situatie haar weerslag als oppositie in de partij. Hoe meer Stalin als leider op de voorgrond trad, hoe meer de kans toenam dat hem de verantwoordelijkheid voor de moeizame gang van zaken zou worden toegeschreven, te meer daar een groot deel van de miseries terug te brengen was tot Stalins mislukte landbouwpolitiek. Kortom, Stalin werd met onoplosbare contradicties in het land en met een verhulde oppositie in de partij geconfronteerd. Onoplosbare contradicties met dwang beantwoorden, met politionele methodes te lijf gaan, is helemaal geen uitzonderlijk verschijnsel in de geschiedenis. Het is eerder de regel. Zo werd het door Stalin aangepakt.

Het kwam er echter op aan, in het hooggepolitiseerde milieu dat de partij van de bolsjewieken was, deze praktijk te rationaliseren met een aangepaste theorie. Daartoe werd Lenins stelling over het verscherpen van de klassenstrijd na de revolutie ingeschakeld. Deze stelling is juist voor de beginperiode. Maar haar geldigheid blijft niet duren. Eenmaal de nieuwe sociale ordening gevestigd, begint het verzet van de geruïneerde klassen af te zwakken. Stalin integendeel breidde de stelling van de verscherpte klassenstrijd uit over een periode waarin ze volledig achterhaald was. Zulke theorie had het “voordeel” alle contradicties, eigen aan de socialistische opbouw in de condities van Rusland, te herleiden en te vervormen tot één enkele: de tegenstelling tussen het socialisme en zijn vijanden. Iedere oppositie, of ze zich uitte, of aan de hand van vroegere stellingnames kon vermoed worden, kon daarmee als een inbreuk op de eenheid van de partij, als een daad van vijandschap, als een verraad geïnterpreteerd worden. De toenmalige internationale toestand in acht genomen, kon het niet anders of de “verrader” moest ook nog een “agent van het imperialisme” zijn. Ieder nieuw proces verschijnt dan als een supplementair “bewijs” van de alom aanwezigheid der vijandelijke elementen. Het is door hun gewroet dat het allemaal zo moeilijk gaat!

Eenmaal de achtervolgingen ingezet, moet het een escalatie worden. Want met ieder nieuw slachtoffer wordt de kring van dezen die zich eveneens bedreigd VOELEN, en daardoor voor de despoot een bedreiging ZIJN, met een veelvoud verruimd. Hoe meer terreur de despoot zaait, hoe meer hij ook zichzelf bedreigd voelt en hoe sterker zijn neiging zal zijn om nog meer slachtoffers te maken. Het hele proces resulteert in vervolgingen zonder einde.

De vraag “kon dat alles vermeden worden?” kan ongeveer zo worden beantwoord: vele van de ergste excessen hadden kunnen vermeden worden, omdat zij tot het niveau van het subjectieve behoorden. Maar de bureaucratische misvormingen als dusdanig lagen wel in de aard der dingen besloten.

In Rusland bleef veel van de oude barbaarsheid voortleven; maar tevens werd een moderne, progressistische ontwikkeling ingezet.

_______________
[147] Zij stellen zich buiten de geschiedenis op, omdat een revolutie die geen organisatie, geen staatsmacht en geen repressie tegen contrarevolutie opstelt, zich tot op heden nergens voordeed en zich ook niet kán voordoen.
[148] In 1921 telden de Russische steden 8 miljoen inwoners minder dan in 1914. Men mag aannemen dat in 1922 in Petrograd omzeggens geen enkele arbeider meer leefde van degenen die in 1917 de Oktoberrevolutie bevochten; ze lagen als lijken verspreid op alle slagvelden van de Russiche bodem of geraakten verstrooid in alle windrichtingen.
[149] Lenin in 1921: “Het verleden heeft ons in zijn greep, klampt zich met duizenden handen aan ons vast.”
[150] Handelend over de arbeiders in het Donetsgebied, verklaarde Lenin in een rede voor het Centraal Comité op 27 maart 1922: “We hebben daar met arbeiders te doen. Heel dikwijls, wanneer men spreekt over ‘arbeiders’, denkt men dat dit wil zeggen fabrieks- en bedrijfsproletariaat. Dat wil het in het geheel niet zeggen. Sinds de oorlog gingen bij ons mensen in de fabrieken en bedrijven werken, die helemaal niet proletarisch waren; maar ze deden dit om aan de oorlog te ontkomen... En zijn tegenwoordig bij ons de maatschappelijke en economische verhoudingen van die aard, dat in de fabrieken en bedrijven echte proletariërs werken?... Heel vaak zijn diegenen, die naar de fabriek gaan, geen arbeiders, maar allerlei toevallige elementen.”
[151] Lenin in 1921: “Het is onze taak in de leer te gaan bij het Duitse staatskapitalisme; wij moeten ons tot het uiterste inspannen om ons zijn methodes eigen te maken; zelfs dictatoriale middelen mogen wij niet verwaarlozen, als het er op aan komt de inplanting van de Westerse zeden in het oude barbaarse Rusland te verhaasten. Desnoods moeten wij tegen de barbaarsheid onze toevlucht nemen tot barbaarse methodes.”
[152] De bijdrage verscheen onder de titel “Lénine et l’autogestion” in CAHIERS MARXISTES (nieuwe reeks nr. 25, mei 1976, pp. 5-25). Een vertaling van de hand van Pol Hoste werd opgenomen in het VLAAMS MARXISTISCH TIJDSCHRIFT (1976, nr.2, pp. 8-40).
[153] Militaire uitgaven in de USSR:
1933: 3,4 % van het staatsbudget,
1934: 9,1 % van het staatsbudget,
1936: 16,1 % van het staatsbudget,
1939: 25,6 % van het staatsbudget.
Hierbij moet men bedenken dat het staatsbudget in de Sovjet-Unie niet op een klein, maar op het overgrote deel van de productie slaat: 6 % in het Sovjetbudget is relatief een veelvoud van 6 % in het budget van een kapitalistische staat.

Enige lectuur

Betreffende 1

Verscheidene werken, in vorig deel geciteerd, bestrijken ook de periode 1914-1918, o.a.
- G.D.H. COLE, A History of Socialist Thought, (speciaal vol. IV, part. I).
- evenals de werken van G. LEFRANC voor Frankrijk, van H. PELLING voor Engeland, van J. D’HONDT, van S.H. SCHOLL en van P. JOYE en R. LEWIN voor België.

Deze verwijzing dient aangevuld met een collectief werk onder leiding van
- J. DROZ, Histoire générale du socialisme, tome II: de 1875 à 1918, (Parijs, Presses Universitaires, 1974, 674 blz.).

Voor de houding van de Tweede Internationale bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, het kapitale werk van:
- G. HAUPT, Socialism and the Great War (Oxford University Press, 1973, 270 blz.).

Voor uitgebreider bibliografie verwijzen we naar DEEL 3 van dit werk.

Betreffende 2

Ontelbaar is het aantal werken over de Oktoberrevolutie en de Sovjet-Unie. Hier volgen slechts een paar titels.

- GESCHIEDENIS VAN DE COMMUNISTISCHE PARTIJ DER SOVJET-UNIE (b), een officiële geschiedenis, voor het eerst in 1938 verschenen, onder directe leiding van STALIN opgesteld (Amsterdam, Pegasus, 1939, 490 blz.)

Een nieuwe officiële geschiedenis werd in de Sovjet-Unie uitgegeven na het XXe partijcongres van 1956:

- HISTOIRE DU PARTI COMMUNISTE DE L’UNION SOVIETIQUE (Moskou, Editions de langues étrangères, 1960, 880 blz.). Naar de geest verschilt dit boek niet aanzienlijk van de eerste versie.

Een kapitale reeks werken over de Oktoberrevolutie en de aanvangsjaren van de Sovjet-Unie bracht
- E.H. CARR:
- The Bolshevik Revolution, 1917-1923 (3 delen, Londen, MacMillan, 1950, 1952, 1953)
- The interregnum, 1923-1924 (1 deel, ibidem, 1954)
- Socialism in one Country, 1924-1926 (2 delen, ibidem, 1959, 1959).

Bijzonder boeiend en degelijk:
- M. LIEBMAN, La révolution russe (Marabout, 1967, 434 blz.).

J. ELLENSTEIN geeft zijn visie als Frans communist in Histoire de l’URSS (Parijs, Editions Sociales, 1972, 1973). De eerste twee delen bestrijken de in dit boek behandelde periode:
- La conquête du pouvoir, 1917-1921 (220 blz.).
- Le socialisme dans un seul pays, 1922-1939 (318 blz.).

C. BETTELHEIM, Les luttes de classes en URSS, 1917-1923 (Parijs, Maspero/Seuil, 1974, 524 blz.) brengt enige nieuwe aspecten omtrent de ontwikkeling in de beginjaren.

Over de door Stalin geïnspireerde vervolgingen kan verwezen worden naar de Russische historicus
- R.A. MEDVEDEV, Laat de Geschiedenis oordelen (Parijs, Brussel, Amsterdam, Manteau, 1973, 627 blz.).

DEEL 3 - A (1918-1929)

Hoofdstuk 1 / dl.3-A

Lijst van afkortingen

ACV

Algemeen Christelijk Vakverbond (België)

ACW

Algemeen Christelijk Werkersverbond (België)

AFL

American Federation of Labor

ADGB

Allegemeiner Deutscher Gewerkschaftsbund

AR

Arbeiders Raad

ARP

Antirevolutionaire Partij (Ned.)

ASR

Arbeiders en Soldaten Raad

BSP

British Socialist Party

BWP

Belgische Werklieden Partij (POB Parti Ouvrier Belge)

CAP

Commission Administratieve Permanante (dagelijks bestuur van PS in Frankrijk)

CC

Comité Central of Centraal Comité

CCI

Comité Central Industriel (België)

CFTC

Confédération des Travailleurs Chrétiens

CGL

Confederazione Generale del Lavorol (soc.)

CGT

Confédération Générale du Travail (Frankrijk)

CGTU

Confédération Générale du Travail Unitaire (com.)

CHU

Christelijke Historische Unie (Ned.)

CIL

Confederazione Italiana del Lavore (christ.)

CNV

Christelijk Nationaal Vakverbond (Ned.)

CPGB

Communist Party of Great Britain

CPH

Communistische Partij van Holland of CPN Communistische Partij van Nederland

CSR

Comités Syndicalistes Révolutionnaires

DDP

Deutsche Demokratische Partei

DGB

Deutscher Gewerkschaftsbund (christ.)

DNV

Deutschnationale Volkspartei

DVP

Deutsche Volkspartei

EKKI

Executief Komitee van de Kommunistische Internationale

GC

General Council (van de TUC)

IKD

Internationale Kommunisten Deutschlands

ILP

Independent Labour Party

IRH

Internationale Rode Hulp

ITF

Internationale Transport Federatie

IVV

Internationaal Verbond van Vakverenigingen (Internationale van Amsterdam)

KI

Kommunistische Internationale, Komintern, Derde Internationale

KMT

Kwo-Min-Tang (China)

KP

Kommunistische Partij (ook CP)

KPD

Kommunistische Partei Deutschlands

KPO

Kommunistische Panel Oesterreichs

KPSU

Kommunistische Partij van de Sovjet-Unie

“k.u.k.”

Königliche und Kaiserliche (Oostenrijk, oud regime)

LP

Labour Party

NAS

Nationaal Arbeids Secretariaat (Ned.)

NHCV

Nationaal Hulp- en Voedings Comité (België)

NMM

National Minority Movement (in TUC)

NSDAP

Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Hitler)

NVV

Nederlands Verbond van Vakverenigingen

PCB

Parti Communiste de Belgique (KPB Kommunistische Partij van België)

PCF

Parti Communiste Français of PC (SFIC) Parti Communiste (Section Française de l’Internationale Communiste)

PCI

Partito Communista Italiano

PS

Parti Socialiste of PS (SFIO) Parti Socialiste (Section Française de l’Internationale Ouvrière)

PSI

Partito Socialista Italiano

PSM

Partito Socialista Massimalista

PSU

Partito Socialista Unitario

RGO

Revulutionäre Gewerkschafsorganisation

RFB

Rote frontkämpferbund (com.)

RKSP

Rooms Katholieke Staatspartij (Ned.)

RKV

Rooms Katholiek Vakverbond (Ned.)

RVI

Rode Vakbonds Internationale of Profintern (Derde Internationale)

SAI

Socialistische Arbeidersinternationale (Tweede Internationale)

SDAP

Sociaal Democratische Arbeiders Partij (Ned.)

SDAP

Sozialdemokratische Arbeiterpartei (Oostenrijk)

SDB

Sociaal Demokratiche Bond (Ned.)

SDP

Sociaal Demokratische Partij (Ned.)

SJW

Socialistische Jonge Wachten (België)

SK

Syndikale Kommissie, later BVV Belgisch Vakverbond

SPD

Sozialdemokratische Partei Deutschlands

SR

Sociaal Revolutionaire (Rusland)

SR

Soldaten Raad

TUC

Trades Union Congress

USPD

Unabhängige Sozialdemokratische Partei Deutschlands

Het eerste deel van deze geschiedenis schetste de ontwikkeling van de Europese arbeidersbeweging tot 1914.

Deel 2 bracht een overzicht van verscheidene West-Europese bewegingen tijdens de Eerste Wereldoorlog. Maar bovendien werd de helft van dit boek gewijd aan het verhaal van de Russische Revolutie en aan historische beschouwingen omtrent de verdere evolutie van de Sovjet-Unie. Deze geschiedenis moest worden ingeschakeld, omdat uit de ontwikkelingen in Rusland een scheuring in de Europese arbeidersbeweging is ontstaan: naast de sociaaldemocratische vormden zich communistische organisaties. Zelfs als de communistische partijen – zoals in de meeste landen – slechts kleinere groepen met beperkte invloed bleven, toch was hun optreden voor de geschiedschrijving van belang, want zij stelden verschillende fundamentele problemen van de arbeidersbeweging aan de dagorde; zij stelden het reformisme in vraag. Een geschiedschrijving die deze vraag niet opwerpt, lijkt mij tamelijk waardeloos. Ik kom op dat thema terug.

Onderhavig – derde en laatste – deel biedt een historisch overzicht van de West-Europese arbeidersbewegingen tussen de beide wereldoorlogen.

De impact van de arbeidersbeweging op de algemene geschiedenis werd na de Eerste Wereldoorlog beslist aanzienlijker dan vóór 1914. Het optreden van de arbeidersklasse werd minder marginaal in de totale ontwikkeling. Er waren momenten, waarin men kan stellen dat de algemene geschiedenis in de eerste plaats verliep in functie van de arbeidersstrijd en dat het ingrijpen van de arbeidersklasse de dominante werd van het totale gebeuren. Maar meestal was het omgekeerd: het initiatief lag bij de bourgeoisie, zodat de arbeidersbeweging in hoofdzaak ageerde als reactie op de algemene gang van zaken. Zij kan dus niet op zichzelf, als een zelfstandige evolutie, behandeld worden; zij dient te worden gesitueerd in de algemene geschiedenis. Daarom wordt in dit werk de periodisering niet door de interne evolutie van de arbeidersbeweging bepaald, maar wel door een indeling die de algemene geschiedenis het best tot haar recht laat komen. Vandaar de twee titels:
1, 1918 – 1929, de naoorlogse crisis en het herstel van het kapitalisme;
2, 1930 – 1939, de grote economische crisis en de opmars van de fascistische agressie.

Beide titels worden in een inleidend hoofdstuk tamelijk uitvoerig toegelicht, zodat de periodisering en het algemeen kader, waarbinnen de arbeidersbeweging zich ontwikkelde, voldoende concreet in beeld komen. Overigens wordt de beweging per land behandeld. De staat vormt de structuur bij uitstek om tot een samenhangend verhaal over de arbeidersbeweging te komen. Ik zeg wel: verhaal. Het weze nogmaals benadrukt dat dit overzicht een POLITIEKE EN DERHALVE EVENEMENTIELE geschiedenis brengt.

* * *

Ik heb met dit werk slechts een schematisch overzicht bedoeld, een handboek, een eerste inleiding die niet de minste aanspraak op enige volledigheid maakt, een instrument dat toelaat namen, feiten, organisaties, ideeën en bewegingen voldoende te situeren om tot grondiger studie over te gaan. Kortom, meer dan een ruim referentiekader wordt hier niet geboden. Wel was het mijn betrachting om niet zo maar aan de oppervlakte te blijven.

Men kan de historische ontwikkeling min of meer indringend benaderen. Ik verduidelijk dat aan de hand van een belangrijk gebeuren: het optreden van de socialistische partijen bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog.

- Men kan schrijven: “de meeste socialistische partijen stemden de oorlogskredieten.” Dat is puur EXTERNE geschiedenis.

- Men kan er aan toevoegen: “aldus schaarden de socialistische partijen van de verschillende landen zich achter het vaandel van hun nationale bourgeoisie; zij lieten hun houding bepalen door het imperialistische kamp, waarbinnen zij zich bevonden, enz.” Dat is KRITISCH afrekenen met het verleden.

- Men kan bovendien trachten het waarom van die houding te achterhalen; men kan een verklaring zoeken. In de mate dat men daarin slaagt, graaft men dieper dan de oppervlakte. Het is aan de lezer te beoordelen in hoeverre ik dit onderliggende bereik.

Het onderliggende bereiken: ik wens er de aandacht op te vestigen dat met het kwantificeren van economische en sociale gegevens niet alles is opgelost. Natuurlijk is het belangrijk te weten hoe talrijk de arbeidersklasse in het geheel van de bevolking is, of ze al dan niet in grote bedrijven is geconcentreerd, of er lokale concentratie is in homogene arbeiderswijken, of bepaalde arbeidersgroepen tot de hooggeschoolden of de ongeschoolden behoren, enz. Evenzeer is het belangrijk of de economie een fase van hoogconjunctuur of recessie doormaakt, of de arbeiders in een gewest leven dat expansie of economische aftakeling kent, enz. Maar als men dat allemaal weet, dan weet men nog niet hoe de arbeidersklasse zich zal gedragen. Alle rechtstreekse correlaties tussen dergelijke gegevens en het optreden van de arbeidersbeweging zijn twijfelachtig, want deze factoren worden doorkruist door allerlei andere invloeden. Er is de situatie waarin de arbeidersklasse zich bevindt en er is haar bewustzijn omtrent die situatie. Het tweede is geen weerspiegeling zonder meer van het eerste. Tussen de realiteit, de perceptie ervan en de reactie erop bestaat geen deterministisch, maar een dialectisch verband.

Ik geloof niet in “waardevrije” geschiedschrijving. Als die zou bestaan, zou ze waardeloos zijn. WAARDEOORDELEN lijken mij geoorloofd, omdat het gaat over een geschiedenis van mensen en niet van mieren. De strijd van mensen laat ons niet onverschillig. In zoverre een historische ontwikkeling EEN PROBLEMATIEK betreft WAARMEE WIJ VANDAAG NOG TE MAKEN HEBBEN, is het volkomen normaal dat wij waardeoordelen inschakelen. Trouwens ALLE historici doen dat, ook als zij het niet weten of niet willen erkennen. Er zijn geen uitzonderingen op die regel. Handelend over het economisch bestel dat wij in West-Europa kennen, kan men het hebben over: de economie, de vrije economie, de kapitalistische economie. Ieder van deze uitdrukkingswijzen impliceert iets ideologisch. En een ideologie impliceert altijd waardeoordelen. In een statistiek over stakingen vinden we bv. de rubriek “verloren werkdagen”; waarom niet schrijven “aantal stakingsdagen”? Waarom worden kapitalisten (zij die het werk ontvangen) getooid met de naam “werkgevers”, terwijl de arbeiders (zij die hun werk geven) “werknemers” worden genoemd? Omdat men, bewust of onbewust, stelling heeft genomen.

Ook ik neem stelling en ik aarzel niet bv. niet om te getuigen dat vele leiders van de arbeidersbeweging op een bepaald moment verraad hebben gepleegd. Ik denk aan Millerrand, Briand, Laval, Marquet, Déat, Faure (gewezen Franse socialisten) of aan Frossard, Doriot, Gitton (Franse ex-communisten), of aan Mussolini, Pilsdski, Macdonald, De Man... De tegenwerping luidt wel eens dat het niet opgaat deze mensen te veroordelen in naam van opvattingen die zij niet aankleefden: zij konden het marxisme niet verloochenen daar zij geen marxisten waren; zij konden de revolutie niet verraden, daar zij geen revolutionairen waren, enz. Het antwoord hierop is dubbel: 1) sommigen onder hen noemden zich wel revolutionairen en marxisten; 2) het betreft in alle geval leiders die ontrouw werden AAN DE ARBEIDERSBEWEGING, waarin zij krediet verwierven op grond van hun socialistisch betoog. Wij denken er niet aan Churchill van verraad aan de arbeidersbeweging te beschuldigen!

In sommige gevallen kan men overigens objectief vaststellen dat de personages in kwestie met hun eigen geweten niet in orde waren. Het volstaat bv. het FILMISCH DOCUMENT over de stemming in de Rijksdag van augustus 1914 te bekijken: de rechterzijde veert als één man overeind; de sociaaldemocratische “Abgeordneten” integendeel aarzelen, aarzelen nog een ogenblik, staan dan aarzelend de ene na de andere recht. En dan is er de wijze waarop zij zich trachten vrij te pleiten. Zij beriepen zich niet op het marxisme, maar zij wisten toch een – totaal uit zijn context gerukte – uitspraak van Marx tegen het tsarisme te citeren!

Wij kunnen er niet buiten. Voor ons roept de nagedachtenis aan Rosa Luxemburg en Karl Liebknecht andere gevoelens op dan die aan Noske. Wij stellen Mussolini niet op gelijke voet met Matteotti en Gramsci. Wij maken onderscheid tussen de beul en het slachtoffer. Wij spreken over de misdaden van Stalin. Over het fascisme kunnen wij niet schrijven zonder een siddering van verontwaardiging. Voor ons is academische onberoerdheid in deze problematiek eenvoudig een tekort aan menselijke diepgang. Meer nog: niet-geëngageerdheid, waar het problemen betreft, die vandaag nog een praktische draagwijdte hebben, is gelijk te stellen aan APOLITISME en apolitisme is altijd reactionair. Aldus engageert ook de niet-geëngageerde zich, maar aan de andere kant.

Opgemerkt dient dat waardeoordelen geen hinderpaal vormen voor objectiviteit. Stalins optreden als misdadig karakteriseren impliceert geenszins dat men Stalin misdaden zou toeschrijven, die hij niet heeft begaan.

Een andere kwestie is of wij met het waardeoordeel (bv. “de socialisten pleegden verraad in 1914”) iets bijdragen tot de verklaring van de geschiedenis. Wij verwijzen naar een tekst van Marx en Engels in de New York Tribune over de revoluties van 1848. Daar wordt de vraag gesteld naar de verklaring van de nederlaag. Marx legt er de nadruk op dat de “oorzaken niet moeten gezocht worden in de inspanningen, de bekwaamheden, de vergissingen OF HET VERRAAD van enkele leiders, maar in de algemene maatschappelijke toestand, in de bestaansvoorwaarden van ieder der naties die aan de beweging deelnamen... Als u de oorzaken van het succes van de contrarevolutie bestudeert, dan ontmoet u overal dit gemakkelijke antwoord: het is deze mijnheer of gene burger die het volk VERRAADDE. Dat kan waar zijn of niet waar zijn, maar in geen geval wordt daarmee wat ook uitgelegd, noch verklaard hoe het komt dat het volk zich heeft LATEN bedriegen.” Deze tekst is volkomen gerechtvaardigd, in acht genomen de opvattingen waartegen hier gereageerd werd. Het gaat met deze tekst echter zoals met iedere uitspraak: men kan nooit de totaliteit van zijn gedachte, noch de totaliteit van de te beschrijven realiteit uitdrukken. Men kan hoogstens dit of dat aspect uitspreken. De aangehaalde passage omvat noch het totale marxisme, noch de totale geschiedenis. Marx was bv. van mening dat ook het historisch personage een rol speelt. Het volstaat De Achttiende Brumaire van Louis Bonaparte te lezen om dat vast te stellen. Het marxisme ziet de ontwikkeling niet als een mechanistisch maar als een dialectisch proces. Er is de maatschappelijke realiteit, het objectieve gegeven waarmee de mensen geconfronteerd worden, en er is wat de mensen van die realiteit maken. Laten wij de economische crisis en de werkloosheid van 1930 nemen: daaruit kan het inzicht groeien dat de kapitalistische markteconomie naar rampen leidt; daaruit kan ook het geloof ontstaan dat de jood de schuld van alles is. Welke richting het uitgaat wordt MEDEbepaald door het optreden van zekere personages... Kortom, het “verraad van 1914” is niet DE verklaring; het is mede een element van verklaring.

Om te eindigen zou ik een van de conclusies uit de epiloog reeds nu willen kond doen: uit de ervaringen tot 1939 kan zeker enige lering voor de beweging van vandaag worden gehaald. Maar er is in de wereld sindsdien toch zo geweldig veel veranderd. Dit niet onaanzienlijke supplement ervaring is onontbeerlijk om voor de beweging van nu tot besluiten met draagwijdte te komen.

Naoorlogse ontreddering en kapitalistisch herstel (1918-1929)

Onvermijdelijk was er economische ontreddering in de eerste tijd na de oorlog: de verwoestingen betroffen slechts bepaalde gebieden (vooral van Frankrijk en België), maar allerlei handelsverbindingen en verkeersstromen waren verbroken en gedurende vier jaar was de productie voor burgerlijk verbruik omzeggens stilgevallen. Het kwam er nu op aan van de oorlogs- naar de vredeseconomie over te schakelen, het kwam er op aan miljoenen gedemobiliseerde soldaten in de productie in te schakelen. Het tempo waarmee dat proces verliep, verschilde sterk van land tot land. In de USA, Engeland, Frankrijk en België bv. ging dat tamelijk vlot; in Duitsland, Oostenrijk en Italië waren de moeilijkheden groter. Overal deden zich aanzienlijke prijsstijgingen voor. Mede hierdoor trad rond midden 1920 een conjunctuurcrisis in, die tot einde 1921 aanhield. In de USA en Groot-Brittannië was het een diepe inzinking: in Engeland daalde de industriële productie met 30 % (in de USA met 24 %) en liep de werkloosheid in 1921 op tot 23 % van de arbeidende bevolking. In Frankrijk was er eveneens crisis, maar minder scherp, doordat het land nog volop bezig was met de wederopbouw van de verwoeste gewesten. In Duitsland kwam het economisch herstel veel langzamer op gang, maar in 1920-21 was er geen inzinking; des te erger werd die in 1923 in samenhang met de monetaire ineenstorting. Globaal genomen kan men stellen dat vanaf 1924 de conjunctuur overal terug opliep en bleef stijgen tot in 1929. Vanaf 1924 raakte het kapitalisme opnieuw voor enige jaren gestabiliseerd.[154] 

De economische expansie werd in de hand gewerkt door de permanente industriële revolutie: door de overschakeling van stoom op elektriciteit en olie als belangrijkste drijfkracht, door de groei van de auto-industrie, door de ontwikkeling van nieuwe producten als film en radio, door de hogere mechanisering van de fabricage.

Als voortrekker van de economische expansie trad de USA op. De productie van auto’s verhoogde aldaar van 1923 tot 1929 met 33 % jaarlijks. De voortbrengst van petroleum, van staal en van caoutchouc, de wegenbouw, enz. moesten gelijke tred houden. De productie van elektriciteit verdubbelde tussen 1923 en 1929; de periode van de elektrische “gadgets” nam een aanvang. De totale industrieproductie van de USA nam van 1922 tot 1929 toe met 50 %. Amerika verhoogde zijn invoer uit Europa, verleende kredieten aan het Europese (vooral Duitse) kapitaal en wakkerde aldus de Europese economische expansie aan.

Het proces van de kapitaalsconcentratie zette zich verder door: uitschakeling, opslorping en fusie leidden naar steeds aanzienlijker monopolievorming. Naast de grote kapitaalbezitters (leden van de beheerraad) kwam een nieuwe groep van managers en hogere kaders tot stand, – in feite waren het nieuwe kapitalisten.[155] – die de leiding van de ondernemingen voor een deel naar zich toehaalden.

Met de verhoogde technisering van de productie raakte de arbeid meer en meer verbrokkeld, “verkruimeld” in zeer beperkte deelverrichtingen. Summum van de “wetenschappelijke” arbeidsorganisatie werd de lopende band in de fabriek. De vervreemding van de arbeider, de vernietiging van de arbeidsvreugde, de dehumanisering van de arbeid werden daarmee ten top gedreven. Maar anderdeels vergde de verhoogde technisering ook massa’s arbeiders met een hogere kwalificatie, dus met meer algemene en meer beroepsvorming. Lager technisch onderwijs kwam tot ontwikkeling. Tegelijkertijd kwamen meer en meer functies los van de directe productie: het aantal KANTOORBEDIENDEN nam toe[156] en het middelbaar onderwijs breidde eveneens uit. Kortom, ruime lagen van de arbeidersklasse kenden een begin van intellectualisering.

De kantoorbedienden behoorden op grond van de productieverhoudingen tot de arbeidersklasse; zij vormden het “witte boordenproletariaat.” In hun bewustzijn nochtans beschouwden de bedienden zich meestal niet als deel van de arbeidersklasse.[157] Zodat de massa, die de kern van de arbeidersbeweging uitmaakte, in deze periode nog steeds door de handarbeiders van de kapitalistische industrie werd, gevormd.

Terwijl in vorige periodes zekere middenstandslagen – vooral ambachtslieden en soms boeren – wel eens met de arbeidersbeweging verbonden raakten, was dat van nu af niet meer het geval. Middenstand is een begrip dat een bonte verzameling van sociale verscheidenheden dekt: de boeren behoren ertoe, de winkeliers, de uitbaters van de horecabedrijven, de zelfstandige ambachtslieden, de kleine ondernemers, de vrije beroepen. Het kapitalisme ruïneert bestendig middenstandselementen, maar schept ook nieuwe groepen. De middenstand ondergaat voortdurend vernieuwing: steeds worden er elementen uitgeschakeld en nieuwe ingeschakeld. De middenstander heeft angst om geproletariseerd te worden, maar hoopt zich tot de status van kapitalist op te werken. Velen onder hen raken geruïneerd en in zoverre is de angst van de middenstanders begrijpelijk; maar vele anderen maken promotie, zodat de hoop levendig blijft. Iets hebben omzeggens alle middenstanders gemeen: ze zijn ideologisch volkomen in de ban van de grote bourgeoisie. Dat alles was na de Eerste Wereldoorlog meer het geval dan ervoor. Zo heeft de Russische Revolutie de middenstanders van de hele wereld nog meer in de armen van de bourgeoisie gedreven. De middenstandslagen die vóór de Eerste Wereldoorlog soms bereid waren een eind weegs als compagnon van de arbeidersklasse af te leggen, stonden van nu af definitief en “en bloc” vijandig tegenover de arbeidsbeweging. De middenstander werd anticommunist, antisocialist, antiparlementair, antidemocraat ... kortom, de middenstanders werden fascistoïde elementen, rijp om de massabasis te vormen voor de reactionaire horden die in aantocht waren.[158] 

De oorlog had gedurende vier jaar de volkeren tegen mekaar in het harnas gejaagd. De imperialistische contradicties bleven na de oorlog doorwerken en het reactionaire nationalisme zou de (socialistische bewegingen) overal het terrein betwisten.

Overigens is het een historische vaststelling met grote draagwijdte, dat in de 20e eeuw het nationale feit een enorme rol speelt. Zo was het geen toeval dat bij de Westerse overwinnaars (Engeland, Frankrijk, België...) en in de nieuw opgerichte staten (Polen, Tsjecho-Slowakije...) geen of slechts een zwakke revolutionaire stroming aan bod kwam. Het was ook niet toevallig dat zich bij de verslagen naties (Duitsland, Oostenrijk, Hongarije...) een veel diepere revolutionaire beroering voordeed. Zo vormden ook de politieke resultaten van de oorlog in Italië een belangrijk element van verklaring, zowel voor de revolutionaire beweging als voor de triomf van het fascisme. Kortom, overal hing de ontwikkeling van de arbeidersbeweging nauw samen met de nationale situatie. De geschiedenis van de arbeidersbeweging wordt daarom best land per land behandeld. Wel is het zo dat, om de verschillende nationale omstandigheden te begrijpen, men deze in de context van de internationale betrekkingen moet situeren.

* * *

Volgens de bepalingen van de wapenstilstand – 11 november 1918 – werd het Duitse leger niet verplicht tot demobilisatie. De Geallieerden wensten dat leger in stand te houden om het te kunnen inzetten tegen de revolutionaire beweging in Duitsland. Wel moesten de Duitse strijdkrachten een groot deel van hun artillerie, hun vliegtuigen en hun oorlogsbodems afstaan. Tevens moesten zij zich terugtrekken achter de Rijn. De Geallieerde legers bezetten de linkeroever van de Rijn en enkele bruggenhoofden aan de overkant, klaar om eventueel verder op te rukken. De hardste voorwaarde van de wapenstilstand luidde dat de economische blokkade, die tijdens de oorlog was ingesteld, werd voortgezet en dat aan Duitse handelsschepen iedere bedrijvigheid werd verboden. Dat leidde naar een onhoudbare toestand in Duitsland; in het voorjaar van 1919 gingen de Geallieerden over tot voedselbevoorrading en geleidelijk werd de blokkade opgeheven.

In januari 1919 kwam de vredesconferentie te Parijs samen. De overwonnenen waren niet aanwezig; de vredesvoorwaarden zouden zonder hen worden opgesteld. Ook Rusland was er niet bij: het had zich uit het kamp van de Geallieerden teruggetrokken en werd overigens, omwille van de revolutie, geschuwd als de pest. Alles tezamen waren er 27 “Geallieerden en Geassocieerden” te Parijs vertegenwoordigd. Vanzelfsprekend werd de conferentie door de grote mogendheden geleid. Ook organisatorisch was alles zo voorzien. Er werd een “Raad van Tien” gevormd, waarin de USA, Groot-Brittannië, Frankrijk, Italië en Japan ieder met twee leden waren vertegenwoordigd. Het was aan deze Raad dat de kleinere mogendheden hun wensen konden voorleggen. In feite werd de kern van de besprekingen door een nog kleinere vergadering waargenomen; hiertoe behoorden PRESIDENT WILSON (USA), LLOYD GEORGE (G.-B.), CLEMENCEAU (Frankrijk) en ORLANDO (Italië), welke laatste dan weer een minder beslissende rol speelde.

De omvangrijkste opgave was het opstellen van een verdrag met Duitsland. Daarmee kwam men klaar op 6 mei 1919. Die dag werd het ontwerp door de voltallige vergadering van de 27 goedgekeurd en overgemaakt aan de Duitse regering. Die trachtte tot een mondelinge discussie te komen, maar dat werd niet toegestaan. Enkel schriftelijke opmerkingen konden voorgelegd worden. De Duitse tegenvoorstellen werden globaal afgewezen. Alleen inzake Opper-Silezië werd enige toegeving gedaan. Het is dus wel degelijk zo dat Duitsland hier met een “Diktat” werd geconfronteerd. De Duitse regering aarzelde heel sterk of zij zou ondertekenen. Het is maar onder bedreiging van het verder oprukken van de Geallieerde legers, dat zij een delegatie naar Parijs stuurde om de nodige handtekeningen te plaatsen. Dat gebeurde op 28 juni 1919 in de “Spiegelzaal” van de kastelen van VERSAILLES. De verdragen die aan de andere overwonnenen werden opgelegd, zijn eerst later klaargekomen en werden eveneens op een van de kastelen rond Parijs getekend, o.a. het verdrag van SAINT GERMAIN met Oostenrijk (10 september 1919) en het verdrag van TRIANON met Hongarije (4 juni 1920).

Theoretisch werden de 14 PUNTEN VAN WILSON als grondslag voor de besprekingen aangenomen; maar de meningsverschillen, uiting van belangentegenstellingen op ieder punt, waren zeer heftig en leidden meermaals tot scherpe disputen. Wilson wenste Duitsland als macht te behouden en hechtte kapitaal belang aan de oprichting van een Volkerenbond. Clemenceau was vooral bekommerd om de veiligheid van Frankrijk, vreesde de Duitse “revanche” en had daarom graag de linkeroever van de Rijn politiek van Duitsland willen afscheiden. Vermits dat niet ging, wenste hij in alle geval de bezetting van het Rijnland zolang mogelijk in stand te houden. Overigens drong Clemenceau erop aan de Duitse herstelbetalingen zo hoog mogelijk te bepalen, ten einde daarmee de wederopbouw van Frankrijks verwoeste gewesten te financieren. Lloyd George daarentegen wilde Duitsland, om het Franse overwicht in Europa in te perken, als een macht handhaven. Inzake oorlogsschade wenste hij niet het onderste uit de kan te halen; hij vroeg slechts genoeg om de Engelse oorlogsschulden aan de USA te kunnen vereffenen. Orlando wilde voor Italië al bekomen wat destijds door het verdrag van Londen werd beloofd, maar dat overschreed zeer ruim Wilsons beginsel van de nationaliteitengrenzen.

Eindresultaat van de oorlog en van de vredesverdragen was dat de politieke kaart van Europa hertekend werd, dat nieuwe staten tot stand kwamen, dat enige koloniale herverdeling plaats greep, dat een Volkerenbond werd opgericht, en dat de internationale verhoudingen grondige verschuivingen vertoonden.

Het eerste hoofdstuk van het verdrag van Versailles handelde over de oprichting, de organisatie en de werking van de VOLKERENBOND. Voornaamste opdracht was “de politieke onafhankelijkheid en de territoriale integriteit zowel van de kleine als de grote staten te waarborgen en daardoor de vrede te vestigen.” De Volkerenbond werd te GENEVE geïnstalleerd. De oorspronkelijke leden waren de overwinnaars en de nieuwe staten (Polen, Tsjecho-Slowakije, Joegoslavië). Nieuwe leden konden toetreden mits aanvaarding door een 2/3 meerderheid van de zittende leden. De twee voornaamste organen waren de VERGADERING (daarin hadden alle leden één stem, ze kwam eenmaal per jaar samen) en de RAAD (oorspronkelijk 5 permanente en 4 niet-permanente leden; samenstelling achteraf herhaaldelijk gewijzigd). De Raad kon enkel beslissingen treffen mits eenparigheid; ieder lid had dus vetorecht.

Het dient gezegd dat, behalve Wilson, de andere staatslieden niet veel illusies koesterden omtrent de doeltreffendheid van de Volkerenbond inzake het handhaven van de vrede. De ironie wilde dat de USA nooit lid is geworden van de Volkerenbond.[159] De afwezigheid van de USA was echter niet de enige verklaring voor de machteloosheid van de Volkerenbond. Artikel 16 bepaalde dat een staat, die agressie pleegde tegen één lid, een oorlogsdaad tegen alle andere leden stelde. Maar de maatregelen van collectieve veiligheid waren bijzonder zwak. Economische sancties – door de meerderheid van de Vergadering gestemd – hadden slechts morele draagwijdte; de staten bleven soeverein. Militaire sancties konden enkel door de Raad – als die eenparig was – “aanbevolen” worden. Kortom, de Volkerenbond was slechts een kader, een plaats van ontmoeting, een lokaal. De Volkerenbond was op zichzelf als beslissingsmacht niets hij was slechts wat de reële verhoudingen tussen de leden waren. De staten veranderden niet van karakter doordat ze in de Volkerenbond zetelden. Agressie, militarisme, imperialisme bleven wat ze voordien waren.

De overige hoofdstukken van het Versaillesverdrag betroffen de afrekening met Duitsland. Langs de Westkust gingen ELZAS-LORREINEN naar Frankrijk en EUPEN-MALMEDY naar België over. Het SAARLAND werd voor 15 jaar aan het bestuur van de Volkerenbond toevertrouwd;[160] dan zou een volksraadpleging uitspraak doen over de politieke toekomst van het gebied. Langs de noordgrens ging een deel van SCHLESWIG, met een haast uitsluitend Deense bevolking, na een volksraadpleging over naar Denemarken. Ten Oosten van Duitsland werd POLEN, dat in de 18de eeuw door zijn buren was opgedeeld, opnieuw tot een staat gevormd. De grens was in principe die van de 18de eeuw, maar bovendien gingen ook nog verscheidene gebieden, die vroeger niet tot Polen behoorden, voor Duitsland verloren: WEST-PRUISEN (Poolse Corridor), POZNAN en (uiteindelijk in 1921) een deel van OPPER-SILEZIE. DANZIG werd vrijstad onder bestuur van een Volkerenbondcommissaris. De Zuidgrens bleef ongewijzigd, maar in plaats van één kwamen er twee buurstaten: Oostenrijk en Tsjecho-Slowakije.

De Duitse KOLONIES werden allen afgenomen en als MANDAATGEBIEDEN (formeel namens de Volkerenbond) onder de overwinnaars verdeeld.

De voornaamste militaire schikkingen luidden: – Duitsland mocht slechts een leger behouden van 100.000 man, waarvan 4000 officieren; – de manschappen moesten beroepsmilitairen zijn met een dienstcontract van minstens 12 jaar: – de dienstplicht mocht niet meer ingesteld worden: – alle paramilitaire organisaties waren verboden; – de oorlogsvloot moest uiterst beperkt blijven; – zware artillerie, tanks en militaire vliegtuigen waren verboden; – de bewapeningsbeperkingen dienden gehandhaafd te blijven tot Duitsland in de Volkerenbond zou worden opgenomen; – de beperkingen inzake manschappen waren definitief. Het Rijngebied werd gedemilitariseerd (geen militaire werken en geen Duitse troepen in het gebied tussen de westgrens en een strook van 50 km. langs de rechteroever van de Rijn). De linkeroever van de Rijn, plus enkele bruggenhoofden op de rechteroever zouden door de troepen van de Geallieerden worden bezet op kosten van Duitsland de ontruiming zou in drie fasen geschieden over een periode van 15 jaar, na iedere 5 jaar één zone.

Het verdrag van Versailles bepaalde dat Duitsland schuldig was aan de oorlog. Op grond daarvan werd het veroordeeld tot het betalen van oorlogsschade.[161] De Duitse herstelbetalingen zouden gedurende jaren het voorwerp van harde betwistingen blijven.

Alles tezamen had Duitsland 1/7 van zijn grondgebied en 1/10 van zijn bevolking verloren. De mogelijkheden om een grootmacht te blijven, waren nog ruimschoots voorhanden. De vestiging van het Sovjetregime in Rusland heeft daarbij zwaar door gewogen. Tegenover de “bedreiging” van het bolsjewistische Rusland stelden de Geallieerden er prijs op Duitsland als voldoende sterke macht te behouden. Ook de vrees voor een socialistische revolutie in Duitsland zelf heeft een rol gespeeld. Een beroepsleger van honderdduizend bleef behouden om gebeurlijke revolutionaire bewegingen te kunnen neerslaan. “Der Kaiser ist gegangen, die Generäle sind geblieben.”

Eensdeels werd Duitsland als economische macht behouden, anderdeels waren de vredesbepalingen bijzonder hard. De geestesgesteldheid in Duitsland zijnde wat ze was, kon men verwachten dat het “Diktat” van Versailles het gedroomde thema zou worden voor de nationalistische en militaristische agitatie. Versailles voedde de revanchestroming. Overigens kon het niet anders of het behouden leger zou een basis vormen waarop de reactie haar macht kon opbouwen. Ten slotte zou dat leger als kern dienen van waaruit de herbewapening kon worden doorgevoerd. Kortom, Versailles droeg in zich de kiemen van een nieuwe oorlog.

Bij het einde van de Eerste Wereldoorlog viel de dubbelmonarchie OOSTENRIJK-HONGARIJE uiteen, terwijl de nationaliteiten van de randgebieden zich afscheurden. Dat werd bekrachtigd door het vredesverdrag van SAINT-GERMAIN. Oostenrijk werd nu herleid tot een kleine Duitssprekende staat van 61/2 miljoen inwoners. In de regering, in het parlement en bij de Oostenrijkse bevolking gingen stemmen op om aan te sluiten bij Duitsland. Maar Clemenceau eiste en bekwam dat het verbod van “Anschluss” in het vredesverdrag werd opgenomen. Oostenrijk moest zijn militaire en handelsvloot afstaan; het mocht slechts drie politievaartuigen op de Donau bezitten en het leger mocht de 30.000 man niet overschrijden.

Met HONGARIJE werd maar vrede gesloten na het neerslaan van de SOVJETREPUBLIEK, die zich in dat land had gevormd en nadat HORTHY de fascistische terreur had gevestigd. Het verdrag van TRIANON bepaalde dat de randgebieden met niet-Hongaarse bevolkingen werden afgescheurd en overgedragen aan Roemenië, Joegoslavië en Tsjecho-Slowakije. Maar in alle randgebieden leefden de nationaliteiten erg door mekaar gemengd. Zo vielen ongeveer drie miljoen Hongaren buiten de grenzen van Hongarije, dat nog 8 miljoen inwoners telde. Het leger werd beperkt tot 35.000 man.

ITALIE behoorde tot het kamp van de overwinnaars. Het had destijds – bij het verdrag van Londen van 26 april 1915 – zeer ruime beloften gekregen. De Geallieerden oordeelden echter dat het Italiaanse aandeel in de krijgsvoering maar matig was geweest. Overigens was – uit de toevoegingen bij Servië – een nieuwe staat ontstaan, JOEGOSLAVIE, eveneens een Geallieerde bondgenoot. Die moest ontzien worden. Kwam daarbij dat de Italiaanse aanspraken de etnische grenzen zeer ruim te buiten gingen. Wel heeft Italië op een paar essentiële punten genoegdoening bekomen. Het verwierf ZUID-TIROL tot aan de Brenner en ISTRIE met TRIESTE plus enig hinterland. Maar Italië eiste ook FIUME – waarover veel te doen zou zijn – en de ganse Dalmatische kust. Daar kwam haast niets van en daarover werden in Italië schreeuwerige nationalistische campagnes ontketend.

* * *

In de periode tussen de beide wereldoorlogen draaiden de Europese problemen IN HOOFDZAAK ROND DUITSLAND. Speciaal Frankrijk maakte zich zorgen over een mogelijke Duitse “revanche” en was daarom hartstochtelijk gehecht aan het behoud van de schikkingen der Parijse vredesverdragen. Deze verdragen bezorgden Frankrijk een zekere hegemonie in Europa. Het was echter een broos overwicht, want de Franse oorlogsverliezen waren enorm geweest (uitgestrekte verwoeste gewesten en 1.400.000 doden in een land met weinig demografisch dynamisme). Tijdens de Versailles besprekingen had Clemenceau van Wilson en Lloyd George een belofte van “onmiddellijke militaire steun tegen een Duitse aanval” gekregen. Dat ware een afdoende waarborg geweest, want de USA en Groot-Brittannië waren de sterkste grootmachten in de wereld. Maar de ontwerpverdragen waren “solidair” geformuleerd, d.w.z. als het ene land niet bekrachtigde, verviel ook de verbintenis voor het andere land. In de USA werd het totaal kansloze verdrag niet eens voorgelegd aan de Senaat, zodat ook de Engelse regering niet langer gebonden was. Terwijl de USA zich in een zeker isolationisme terugtrok, toonde Groot-Brittannië zich bestendig voorstander van inschikkelijkheid tegenover Duitsland. Frankrijk voelde zich dus erg geïsoleerd en Parijs zocht naar ander waarborgen. Dat was de betekenis van het FRANS-BELGISCHE MILITAIR AKKOORD van 7 september 1920. Dat was ook de betekenis van een reeks akkoorden tussen Frankrijk en een aantal Oost-Europese staten, die veel gewonnen hadden bij de naoorlogse verdragen en die er belang bij hadden de politieke kaart van Europa onveranderd te behouden. Dat gold voor Polen, Roemenië, Tsjecho-Slowakije en Joegoslavië. In 1921 ging Frankrijk een militair verdrag aan met POLEN. In 1920-21 sloten Roemenië, Tsjecho-Slowakije en Joegoslavië een reeks onderlinge overeenkomsten af, waardoor ze een KLEINE ENTENTE vormden tot behoud van de vredesregelingen. Met de leden van de Kleine Entente kwam Frankrijk tot defensieve verdragen: met Tsjecho-Slowakije in 1924, met Roemenië in 1926, met Joegoslavië in 1927.

Het Versaillesverdrag werd door de Duitse openbare opinie in haar geheel als een onrecht beschouwd, dat ongedaan diende gemaakt. Twee wijzen van aanpakken, tweeërlei tactiek tekenden zich af. De meer links georiënteerde politici waren voorstanders van een “Erfüllungspolitik”: door een inschikkelijke houding hoopten ze geleidelijk verzachtingen te bekomen,waarbij zij ook de kaart van de Engels-Franse tegenstelling uitspeelden. De rechtse nationalisten integendeel drongen aan op openlijke weigering, op verzet, op frontale aanval. In Frankrijk waren er eveneens twee houdingen: – deze die door BRIAND werd verpersoonlijkt, nl. een voorzichtige inschikkelijkheid tegenover Duitsland, een toenadering met de voorstanders van de “Erfüllungspolitik”; – deze die door MILLERAND, POINCARE en BARTHOU werd voorgestaan, nl. een harde politiek erop gericht om het onderste uit de Duitse kan te halen.

Toen in 1922 Briand op het punt stond zekere akkoorden met Duitsland te bereiken, stuitte hij op scherp parlementair verzet. Hij trad af en werd opgevolgd door de onverzoenlijke Poincaré. Op de economische WERELDCONFERENTIE VAN GENUA, die onmiddellijk daarop volgde, werd Poincaré geconfronteerd met RATHENAU (Duitsland) en TSJITSJERIN (USSR).

Vooral het “Russische probleem” kwam ter sprake. De kapitalistische regeringen trachtten van de Sovjet-Unie de erkenning van de tsaristische staatsschulden te bekomen evenals een vergoeding van het vreemde kapitaal voor de genationaliseerde spoorwegen, mijnen en fabrieken, alles te samen voor een bedrag van 18 miljard goudroebels. Maar Tsjitsjerin stelde dat het Westen, als vergoeding van de schade door de gewapende interventies veroorzaakt, aan de Sovjet-Unie 30 miljard goudroebels schuldig was. Ook de kapitalistische voorstellen om – tegen gunstvoorwaarden – investeringen in de Sovjet-Unie te doen, werden door Tsjitsjerin afgewezen.

Rathenau en Tsjitsjerin, de gewantrouwden, de “paria’s” van de conferentie, hadden een geheime ontmoeting met elkaar te RAPALLO, op enkele km van Genua en bereikten daar, tot stomme verbazing van de hele diplomatie, een verdrag dat grote indruk maakte. De voornaamste bepalingen van het DUITS-SOVIETISCH VERDRAG VAN RAPALLO luidden: 1. beide regeringen erkenden mekaar en vestigden diplomatieke en consulaire betrekkingen; 2. zij verklaarden de wederzijdse schulden vervallen (Rusland zag af van schadevergoeding voor de oorlog en de interventie; Duitsland zag af van enige vergoeding voor genationaliseerd Duits kapitaal); 3. zij vestigden handelsbetrekkingen op basis van de formule van de meest begunstigde natie. Bovendien kwamen ook nog geheime militaire afspraken tot stand: de Sovjet-Unie bekwam Duitse technische bijstand voor de fabricage van wapens; de Duitse militairen zagen hierin een middel om wapens, die in Duitsland zelf niet mochten getoond worden (Versailles), op Russisch terrein te testen. Daarmee werd Duitsland de eerste mogendheid van betekenis die het nieuwe regime in Rusland erkende. Daarmee doorbrak de Sovjet-Unie voor de eerste maal het isolement. Het maakte heel diepe indruk; de conferentie van Genua was er helemaal door verstoord.

Te Genua was ook de kwestie van de Duitse herstelbetalingen op de dagorde gesteld; maar geen akkoord werd bereikt. Als einde 1922 Duitsland in gebreke bleef bij betaling van de verschuldigde aflossing, besloot Poincaré (tegen het Engelse protest in) over te gaan tot de BEZETTING VAN HET RUHRGEBIED, het kerngebied van de Duitse industrie, om herstelbetalingen uit de lopende productie te halen. België deed mee aan deze hachelijke onderneming. Op 11 januari 1923 begon de bezetting. Dat werd een dramatische geschiedenis. De Duitsers organiseerden in de Ruhr het verzet met stakingen en sabotage. Het kwam tot heftige incidenten waarbij doden vielen. De spoorwegen, de fabrieken en de mijnen moesten voor een deel met Franse en Belgische werkkrachten op gang gehouden worden; 145.000 Duitsers werden uit de bezette zone verdreven.

Rond die tijd maakte Duitsland de meest spectaculaire geldontwaarding uit zijn geschiedenis door. In 1923 verminderde de waarde van de mark met tientallen procenten per dag. In januari moesten er reeds 10.000 marken voor één dollar betaald worden; in augustus was één dollar gelijk aan 4,2 miljard mark.

Toen kwam STRESEMANN aan de macht; kort daarop werd hij minister van Buitenlandse Zaken, welke functie hij tot aan zijn dood in 1929 bekleedde. Stresemann stuurde aan op een overeenkomst met Frankrijk. Hij stelde een einde aan het verzet in de Ruhr en trachtte, door bemiddeling van de Engelse en Amerikaanse regeringen een herziening van de herstelbetalingen te bereiken. Er werd inderdaad, onder voorzitterschap van de Amerikaan Dawes, een comité in werking gesteld dat in april 1924 klaar kwam met een plan. Het DAWESPLAN was geldig voor vijf jaar: Duitsland verbond er zich toe het eerste jaar één miljard goudmark te betalen, welke annuïteit geleidelijk tot 21/2 miljard in het vijfde jaar zou oplopen; de schuldeisers namen een hypotheek op de Duitse spoorwegen en fabrieken. Het Dawesplan betekende een aanzienlijke vermindering in vergelijking met de regeling van 1921.

Anderdeels werd Duitsland een lening (vooral door Amerikanen ingeschreven) van 800 miljoen goudmark toegestaan. Mede hierdoor kon vanaf 1924 de Duitse munt hersteld worden. Stresemann slaagde erin nog veel meer leningen te bekomen. Vanaf 1924 kende de Duitse economie een opleving. De hoogconjunctuur, die in de volgende jaren aanhield, werd voor een aanzienlijk deel gevoed door Amerikaanse en Engelse kredietverleningen. Men rekent dat, gedurende de vijf jaren van het Dawesplan, Duitsland leningen bekomen heeft voor een bedrag van 25 à 30 miljard goudmark.

In Frankrijk werd de leidende figuur van nu af Briand. De samenwerking Briand-Stresemann was gedurende enkele jaren toonaangevend in de Europese diplomatie, stond in het teken van de ontspanning en gaf de indruk dat men op weg was naar een definitieve verzoening. Onderhandelingen leidden ertoe dat midden 1925 de bezetting van het Ruhrgebied werd opgeheven. Enkele maanden later, in oktober 1925 kon het belangrijke VERDRAG VAN LOCARNO getekend worden. Te Locarno waren samengekomen: Briand, Stresemann, Chamberlain, Mussolini en Vandervelde (België). Het lag in de bedoeling de bestaande grenzen te waarborgen. Briand had graag de west- EN OOSTGRENZEN gewaarborgd gezien. Maar Duitsland beschouwde de oostgrenzen als onrechtvaardig en de Engelse regering wenste zich hiervoor tot geen garanties te verbinden. De ondertekenaars beperkten zich daarom tot de grens van Duitsland met Frankrijk en België. Duitsland erkende die grenzen als onaantastbaar. Frankrijk en België bekwamen daarvoor de waarborg van Engeland en Italië. Ook het binnenvallen van Duitse troepen in de gedemilitariseerde Rijnzone rechtvaardigde een gewapend optreden van de vier anderen tegen Duitsland. Juridisch en moreel betekende het Locarnoverdrag dat Duitsland van nu af zijn westgrenzen uit eigen beweging, in volle soevereiniteit erkende, en ze niet meer als opgedrongen door de overwinnaar moest beschouwen.[162] 

Te Locarno werden ook de besprekingen aangevat die leidden naar de OPNEMING VAN DUITSLAND IN DE VOLKERENBOND. Die toetreding werd in september 1926 gestemd en Duitsland werd permanent lid van de Raad. Dit volwaardige lidmaatschap van Duitsland in de Volkerenbond gaf de indruk dat de vrede er nu toch veel beter voorstond. Briand hield te Genève een rede die dat gevoelen van euforie vertolkte en in een oratorische envolée aldus eindigde: “Arrière les fusils, les mitrailleuses, les canons! Place à la conciliation, à l’arbitrage, à la Paix!” In 1926 bekwamen Briand en Stresemann de Nobelprijs voor de vrede.

Maar in de grond was er niets opgelost. Voor Briand bv. was Locarno een eindresultaat. Voor Stresemann, in Duitsland bestendig geconfronteerd met een virulent nationalisme, golden deze akkoorden slechts als een uitgangsbasis: zowel inzake herstelbetalingen als omtrent de Geallieerde Rijnbezetting bleef Duitsland de eisende partij. Begin 1927 werd de controle op de uitvoering van de militaire clausules van Versailles opgeheven; de destijds daartoe aangestelde militaire commissie werd ontbonden. De uitbreiding van het Duitse legercontingent (boven de toegestane 100.000) en de herbewapening van de Reichswehr namen een aanvang. Anderdeels begonnen in de Duitse steden de optochten van de STAHLHELM, een paramilitaire, nationalistische, uiterst rechtse organisatie, beslist spectaculair te worden.

Globaal genomen nochtans beleefde Europa in die dagen een ontspanning. De Volkerenbond had aan prestige gewonnen, een algemene ontwapeningsconferentie werd voorbereid en de idee van universele vrede door goede wil was toonaangevend in de diplomatie en bij een groot gedeelte van de openbare opinie. Uitdrukking van dit naïeve optimisme was de ondertekening in 1928 van het PACT BRIAND-KELLOG (Amerikaans staatssecretaris), een pact waardoor de oorlog als middel voor de oplossing van internationale geschillen werd afgezworen; alleen vredelievende middelen zouden nog in aanmerking komen. Haast alle staten tekenden: de 48 leden van de Volkerenbond en 9 niet-leden, onder wie de USA en de USSR... In feite was het een puur platonische verklaring.

Want ondertussen gingen de betwistingen voort. Stresemann, naar Parijs gekomen om het Briand-Kellog-pact te tekenen, drong aan op vervroegde ontruiming van de twee nog overblijvende bezettingszones aan de Rijn. Poincaré stelde voor drie zaken te verbinden: 1) de ontruiming, 2) een definitieve regeling van de herstelbetalingen, vermits het Dawesplan maar tot 1929 liep, 3) afhankelijk van voorgaande regelingen, de betaling van de Franse schulden aan Amerika.[163] 

Op een conferentie te Den Haag (augustus 1929) bereikte men twee besluiten: 1) Engelsen, Fransen en Belgen zouden de Rijngebieden vóór 30 juni 1930 ontruimen, 2) na afloop van het Dawesplan zou het YOUNGPLAN in werking treden: een reeks annuïteiten, lopende tot 1988 (!), werd vastgelegd.

De ontspanning die sinds enige jaren ingetreden was, hing klaarblijkelijk samen met de gunstige economische conjunctuur. Zou die omslaan, dan zouden zich ook op slag de contradicties toespitsen.

_______________
[154] Met enig voorbehoud evenwel ten aanzien van Frankrijk en Engeland. In Frankrijk kwam het monetaire herstel later, met het optreden van Poincaré in 1926: de inflatie werd stopgezet en de goudstandaard kon achteraf hersteld worden, nl. op 1/5 van de vooroorlogse waarde. In Engeland daarentegen werd in 1925 de munt gerevaloriseerd op haar vooroorlogse waarde. De “Gold Standard Act” herstelde de wisselbaarheid van papieren geld tegen goud aan een te hoge prijs (d.i. boven de koopkracht van het pond), zodat de Engelse producten op de wereldmarkt te duur werden, zodat Groot-Brittannië heel weinig deelachtig werd aan de algemene economische opgang van die jaren.
[155] De managers moeten als kapitalisten beschouwd worden omdat zij meerwaarde opstrijken (hun “wedde” overschrijdt zeer ruim de betaling van hun arbeidskracht); omdat zij dikwijls in het bezit komen van zekere hoeveelheden aandelen en omdat zij ideologisch compleet aan de zijde van het kapitaal staan.
[156] In Duitsland, tussen 1907 en 1925, steeg het aantal bedienden van 11 tot 26 % van de actieve bevolking.
[157] Hoezeer dit ook een “vals bewustzijn” (Marx) was, er waren vele factoren die deze geesteshouding verklaarden: de bedienden hadden een andere historische achtergrond, een statuut dat enig verschil met dat van de handarbeiders vertoonde, een enigszins vastere betrekking, dikwijls ruimere kansen op promotie. Zij hadden een hogere status, zij gingen meestal “deftiger” gekleed en hadden directer contact met de patroon of met de kaders. De invloed van deze factoren zou verminderen naarmate de massificatie van de bedienden toenam.
[158] Ik ben zo vrij te verwijzen naar mijn boek Neokapitalisme van 1970, p. 341: “De mentaliteit van de middenstander is kapitalistisch, individualistisch, reactionair. Hij is gesneden uit het hout waaruit, in het 19de-eeuwse liberale bestel, de kapitalisten groeiden. Naarmate hij fortuin verwerft, zijn bezittingen in huizen, gronden, staatspapieren en aandelen vastlegt, wordt hij steeds meer geboeid door de beurs, groeit zijn hoop om in de kapitalistische hiërarchie op te stijgen. Naarmate zijn bedrijf vegeteert, marginaal wordt, de ruïne tegemoet treedt, wordt hij verbitterd, gerevolteerd en fanatiek reactionair. Zijn haat tegen grootkapitaal en staat mag geen illusies wekken; zijn haat tegen de arbeidersbeweging, tegen democratische en progressistische manifestaties is intenser. Hij is de eerste om zich aan te sluiten bij racistische, chauvinistische en fascistische bewegingen, zodra die enig teken van dynamisme vertonen. De middenstander is rechts... De middenstander vormt een massabasis voor het kapitalisme. Het is geen toeval dat de grootbourgeoisie kleinburgerlijke ideologieën verspreidt...”
[159] In de USA moet een buitenlands verdrag door een 2/3 meerderheid van de Senaat bekrachtigd worden. Sinds de verkiezingen van 1918 stond de democraat Wilson tegenover een Senaat met een Republikeinse meerderheid, die zich isolationistisch opstelde. Het lag dus voor de hand dat Wilson geen 2/3 meerderheid voor de beschikkingen van Versailles bekwam.
[160] Het Saarland werd bestuurd door een vijfledige commissie (een Duitser, een Fransman, een Belg, een Saarlander en een neutrale), aangesteld door de Volkerenbond.
[161] Duitsland moest onmiddellijk alle handelsschepen van meer dan 1600 t plus de helft van de kleinere schepen uitleveren om de verliezen, door de onderzeeërs veroorzaakt, goed te maken. Verder werd een directe betaling van 20 miljard goudmark voorzien. Over het uiteindelijke totale bedrag konden de Geallieerden het niet eens worden. De zaak werd overgemaakt aan een herstelcommissie die met haar berekeningen moest klaar zijn voor één mei 1921. Deze commissie stelde een oorlogsschade vast van 132 miljard goudmark; daarvan zou 52 % aan Frankrijk worden toegewezen, 22 % aan Groot-Brittannië, 10 % aan Italië, 8 % aan België...
[162] Briand slaagde er te Locarno in ook de grenzen van Polen en Tsjecho-Slowakije in zekere mate te beveiligen. Aan het hoofdverdrag werd een arbitrageconventie gehecht, eensdeels door Duitsland, anderdeels door Polen en Tsjecho-Slowakije en door Frankrijk en België onderschreven.
[163] Frankrijk had in een verdrag met de USA (1926) de vereffening van zijn schulden in 62 annuïteiten toegezegd. Maar Poincaré wilde dat verdrag niet door het Parlement laten bekrachtigen, vooraleer de Duitse herstelbetalingen waren veilig gesteld. Dat was de positie van de Franse regering, hoewel Duitse herstelbetalingen en Franse schulden aan Amerika juridisch niets met mekaar te maken hadden.

Hoofdstuk 2 / dl.3-A - Duitsland

De dag waarop de oorlog eindigde, 11 november 1918, was de revolutie in Duitsland volop in opmars. Massale stakingen, reusachtige manifestaties, grote volksvergaderingen leidden naar de vorming van ARBEIDERS- EN SOLDATENRADEN (ASR)[164] te Kiel, Lübeck, Hamburg, Bremen, München, Stuttgart, Keulen, Hannover, Leipzig, Berlijn ... en in tientallen, weldra honderden andere plaatsen. De beweging spoelde als een alles meesleurende golf over het land. De militaire en burgerlijke machtdragers, de bourgeoisie en de Junkers stonden met verstomming geslagen, ontredderd, machteloos, verlamd door de schrik. De arbeidersklasse beleefde een van haar revolutionaire momenten.

Lenin en de bolsjewieken hoopten, Hindenburg en de Duitse bourgeoisie vreesden dat het in een socialistische revolutie zou uitmonden. Dat is het niet geworden.

De revolutionairen in Duitsland zagen de verklaring voor deze mislukking hoofdzakelijk in het “verraad” van de sociaaldemocratie ... en daarin vergistten zij zich niet. Sommige historici laten gelden dat de meerderheid van de arbeidersklasse niet rijp was voor een socialistische revolutie. De arbeiders, zo beweren zij, marcheerden voor de vrede, voor brood, voor vrijheid en democratie, maar een socialistische revolutie lag buiten hun geestelijke horizont. Overigens, betogen dezelfde historici, is de term “verraad” onaanvaardbaar, gezien de SPD-leiders er geen geheim van maakten dat ze tegen een socialistische revolutie waren. En dat precies de aanhang van deze leiders overwegend was kan niet betwist worden.

En toch was – voor zover het de geesteshouding van de arbeidersklasse betreft – de mogelijkheid van een socialistische revolutie aanwezig. Laten wij per uitzondering – het gaat over EEN UITZONDERLIJKE SITUATIE – even geschiedenis schrijven in de voorwaardelijke wijze: de revolutie had het kunnen winnen, indien de sociaaldemocratische leiders een andere houding hadden aangenomen. Als zij de energie, die zij hebben aangewend om de revolutie te discrediteren, af te remmen en neer te slaan, in tegengestelde zin hadden ingezet, dan ware de overgrote meerderheid van de arbeidersklasse beslist opgerukt voor socialistische doeleinden.

Overigens gaat het niet op de rechtse sociaaldemocraten als eerlijk in hun optreden af te schilderen. Zij maakten er geen geheim van dat zij tegen de socialistische REVOLUTIE waren, dat is juist. Maar zij waren ook tegen het SOCIALISME en daar maakten zij wél een geheim van. Dat was hun leugen.[165] Zij beweerden het socialisme langs de weg van de parlementaire hervormingen en met enkel vreedzame middelen na te streven. Maar zij waren voor geweld, als het maar contrarevolutionair geweld was. Hun hoofddoel was: de bourgeoismaatschappij in stand te houden. ALLES was daaraan ondergeschikt. Dit doel heiligde ALLE middelen.

Een klaar perspectief van socialistische revolutie had de massa zeker niet. Maar dat is er zo vanzelf eigenlijk nooit. Daarvoor dient DE PARTIJ. Toch leefde het socialisme in de Duitse arbeidersklasse als een verwachting, die niet precies kon omschreven worden, maar wel een grote hoop vertegenwoordigde.

Als de grote meerderheid van de arbeidersklasse zich achter de sociaaldemocraten schaarde, dan waren daar verschillende redenen voor. Men mag niet vergeten dat, sinds het begin van de oorlog, de revolutionaire elementen geheel of gedeeltelijk werden uitgeschakeld door de repressie. De sociaaldemocraten beschikten over de organisatie, de gebouwen, de pers en de kaders van de SPD en van de vakbonden, m.a.w. zij beschikten over het apparaat om de arbeiders op te vangen. Zij verschenen als de dragers van de continuïteit in de beweging. Doordat de rechtse socialisten aanvaardbaar waren voor de bourgeoisie, werden ze direct met macht bekleed en konden ze een aantal dringende eisen verwezenlijken: de vrede, de onttroning van de keizer en van de vorstenhuizen der deelstaten, de proclamatie van de republiek, het algemeen en gelijk stemrecht in Pruisen, vrouwenstemrecht, parlementair regime, vrijheid van pers en vereniging, achturendag, werklozensteun... Kortom, ze verschenen als degenen die het dan toch maar gedaan hadden!

In feite hebben zij verscheidene van deze hervormingen tegen wil en dank doorgevoerd.[166] En in alle geval oordeelden zij dat hiermee de revolutie voltooid was.

Op dat punt moest ze geblokkeerd blijven. Tot hier en niet verder. Maar zo stelden de sociaaldemocraten het niet voor. Zij beweerden integendeel voor socialisme te ijveren. De dag waarop zij aantraden (10 november 1918) richtten de zes “Volksbeauftragten” volgende proclamatie tot het volk: “Die aus der Revolution hervorgegangene Regierung, deren politischer Leitung rein sozialistisch ist, setzt sich die Aufgabe das sozialistische Programm zu verwirklichen.” Socialisme was iets dat de Duitse arbeidersklasse aansprak, dat lijdt geen twijfel. Maar socialisme in de mond van de rechtse sociaaldemocraten was pure demagogie, was slechts een middel om zich door de arbeiders te doen aanvaarden.

In zoverre de bewegingen niet spontaan ontstonden, ging het initiatief uit van linkse USPD-elementen, of van “Revolutionäre Obleute”, of van de spartakisten,[167] of van de “Linksradicalen van Bremen”,[168] nimmer van de SPD-leiders. Nimmer namen deze laatsten het initiatief. Maar zodra zij zagen dat een beweging op gang kwam, zodra wij vaststelden dat de wagen begon te rollen (wij gebruikten het beeld al eens), was het hun bekommernis zo snel mogelijk boven op die wagen te geraken om de teugels in handen te krijgen en naar de remmen te grijpen. Hun demagogie bestond erin de schijn op te houden alsof ze meededen.

Tot waar een revolutie gaat, wordt niet uitsluitend door de geesteshouding van de massa bepaald; de rol van de politieke partij kan beslissend zijn. Een arbeidersklasse in beweging – en dat was het geval in Duitsland – heeft niet veel nodig om consequent door te marcheren, maar ze kan ook in een doodlopend straatje gekanaliseerd worden.

Dat de soldaten van Kiel de gevestigde macht ter plaatse omverwierpen en een ASR oprichtten, is één; maar dat een Noske erin slaagde zich als voorzitter van deze ASR te doen verkiezen, was eveneens van belang. Al direct deed hij pogingen om de arbeiders ertoe over te halen de wapens, waarvan zij zich meester hadden gemaakt, terug in te leveren. Max von Baden schrijft in zijn memoires: “Ebert herhaalde in het groot (te Berlijn) wat Noske (te Kiel) reeds gedaan had: hij verhinderde de revolutie zich te ontplooien.”

* * *

Zoals reeds meegedeeld werd, kwam te Berlijn, op het einde van de revolutiedag van 9 november 1918, een raad van zes “Volksbeauftragten” (Volkscommissarissen) tot stand: – 3 SPD’ers, Ebert, Scheidemann en Landsberg, – 3 USPD’ers, Haase, Dittmann en Barth. Zij publiceerden de proclamatie met de hierboven aangehaalde tekst, maar zorgden er tegelijkertijd voor dat in het leger, de politie, het gerecht en de administratie alle gevestigde machten van het oud regime ter plaatse bleven. Ook de vroegere ministers bleven in functie. Zij werden als “Fachminister”, als technici beschouwd en kregen ieder twee socialisten (één SPD’er en één Onafhankelijke) toegevoegd, gelast met enig, niet nader omschreven, toezicht. Ook in de bondsstaten werden de zittende ministers meestal behouden.

In zekere mate had zich in Duitsland, direct uit de volksbeweging, een tweede macht ontwikkeld, die van de raden. Men telde er in die dagen ongeveer tienduizend! Meestal waren de ASR door improvisatie op grote volksvergaderingen tot stand gekomen. In de meeste raden waren de SPD’ers en rechtse vakbondsleiders erin geslaagd zich te doen verkiezen. Het was niet hun bedoeling de ASR tot een zelfstandige tegenmacht te ontwikkelen; hun betrachting was de integratie (en dus de liquidatie) van de ASR in de van ouds gevestigde machtsstructuren.

Op 10 november kwamen de afgevaardigden van de Berlijnse ASR in algemene vergadering samen. Als LIEBKNECHT op deze bijeenkomst een aanval tegen de meerderheidssocialisten ondernam, werd hij uitgejouwd. De Raad van de zes commissarissen werd in zijn functie bekrachtigd. Tevens werd een “Vollzugsrat” (Uitvoerende Raad) verkozen: 7 SPD, 7 USPD en 14 vertegenwoordigers van de soldaten (meestal SPD). Ten slotte werd door de algemene vergadering een oproep “aan het werkende volk” gericht, waarin het komende Duitsland als socialistische republiek werd bepaald, waarin vrede geëst werd en de goede betrekkingen met Sovjet-Rusland[169] en waarin hard werd aangedrongen op snelle vermaatschappelijking van de kapitalistische productiemiddelen. De vergadering van de Berlijnse ASR-afgevaardigden bewees: 1) dat de SPD overwegend was, 2) dat de arbeiders wel degelijk grote verwachtingen in het socialisme stelden, 3) dat de spartakisten slechts heel weinig terrein bezet hielden.

Nochtans was in Berlijn zelf de stemming veel radicaler: kazernes en openbare gebouwen waren door revolutionaire arbeiders bezet; hun vertrouwensman, de USPD’er EICHHORN werd prefect van de Berlijnse politie. Ebert, die de meest centrale regeringspositie innam, moest daarom voorlopig inbinden. Op 9 november verklaarde hij: “De arbeiders moeten geen angst hebben voor de sociale veroveringen van de revolutie. De kapitalistische winst gaat hard getroffen worden. Ons doel is, in de mate van het mogelijke, de afschaffing van de inkomsten die niet uit arbeid voortvloeien.”

Maar dezelfde Ebert (“Ich hasse die Revolution wie die Sünde!”) stuurde op 10 november in heel het land directieven rond om “kalmte en orde” te eisen. Hij liet weten dat de gezagsverhouding tussen soldaten en officieren onveranderd moest behouden blijven en dat de soldatenraden tot taak hadden wanorde en muiterij te voorkomen. Op 11 november verplichtte Ebert de spartakisten de drukkerij te ontruimen waar “Die Rote Fahne” vervaardigd werd; het duurde een week vooraleer de Spartacusbond opnieuw over een orgaan beschikte. Maar vooral sloot Ebert al direct een akkoord af met Ludendorffs opvolger, generaal GROENER, om in gemeenschappelijke overleg te verhinderen dat “het bolsjewisme” in Duitsland zou overwinnen. Vanuit Eberts bureau liep een geheime directe telefoonlijn naar het hoofdkwartier van het leger. Iedere nacht werd deze telefoonlijn tussen Ebert en Groener ingeschakeld.[170] 

“Het socialisme is in opmars” bevestigde een affiche van de SPD. Maar op 15 novemher werd door KARL LEGIEN namens de “Freie Gewerkschaften” (sociaaldemocratische vakbonden) samen met het patronaat (o.a. door STINNES vertegenwoordigd) een protocol ondertekend, waarin eensdeels wel interessante verworvenheden werden vastgelegd (achturendag, werklozensteun en andere sociale voorzieningen, erkenning van de vakbonden, verkiezing van bedrijfsraden in ondernemingen met meer dan 50 arbeiders, paritaire comités voor arbeidsconflicten...), maar waarin ook het kapitalistisch bezit van de productiemiddelen veilig werd gesteld. De bedoeling was de arbeidsraden buiten spel te houden. Enkel met de vakbonden – volledig in handen van rechtse leiders – zou onderhandeld worden. Het kwam er voor het patronaat op aan “das Unternehmertum vor der drohenden Sozialisierung, der Verstaatlichung und der nahenden Revolution zu bewahren.” Dat doel hoopte men te bereiken door de vorming van “Arbeitsgemeinschafte”, paritair samengestelde lichamen, gelast met de regeling van alle arbeidsaangelegenheden. Beoogd werd tot een geïnstitutionaliseerde klassensamenwerking te komen.[171] 

Ten einde de ASR POLITIEK uit te schakelen drongen Ebert en de SPD-leiding – daarin bijgetreden door rechtse USPD-personaliteiten als Kautsky, Bernstein, Hilferding, Haase, Dittmann e.a. – er op aan om zo snel mogelijk tot verkiezing van een NATIONALE VERGADERING te komen, gelast met het opstellen van een nieuwe grondwet. Een Nationale Vergadering op basis van ALGEMEEN KIESRECHT, daar kon toch niets tegenin gebracht worden, dat was toch democratisch! De eis van algemeen kiesrecht stond reeds in het Erfurtprogramma (1891) en was sindsdien altijd beklemtoond. “Jetzt machen wir wahr, was wir immer gesagt haben!” En alle politieke reactionaire krachten, die zich tot hiertoe tegen algemeen stemrecht verzet hadden, waren er nu plots voor! Maar al te begrijpelijk, het betrof een grootscheeps maneuver om de traditionele machten weer aan hun trekken te laten komen. Inderdaad, het beste middel om de verworvenheden van een democratische revolutie te vernietigen is de verkiezing van een vergadering op basis van formeel democratische regels. De democratische Parijse revolutie van 1848 werd in eertste instantie door middel van een met algemeen stemrecht verkozen Constituante afgebroken. In Rusland dreigde de Constituante hetzelfde effect te bereiken, maar ze werd op initiatief van Lenin uiteengejaagd. In een brief van december 1884 schreef Engels aan Bebel: “Jedenfalls ist unser einziger Gegner, am Tag der Krise und am Tag nachher, die um die reine Demokratie sich gruppierende Gesamtreaktion.” Een democratische revolutie komt door het optreden van zeer brede massa’s tot stand maar zij is niet het werk van de meerderheid DER BEVOLKING. Die meerderheid – schijnbaar “zwijgend” en apolitiek – blijft nog gedurende min of meer lange tijd geestelijk in de ban van het omvergeworpen regime. Dat is onvermijdelijk. Een revolutionair verworven democratie kan die meerderheid niet direct het woord geven, zonder zichzelf de pas af te snijden. De zekerste weg naar de vernietiging van de zo-even veroverde democratie is de onmiddellijke toepassing van het algemeen stemrecht. Men geeft de verslagen antidemocratische krachten met hun electorale achterban de kans om opnieuw aan bod te komen.

* * *

De contrarevolutie werd langs twee krachtlijnen ingezet: een ideologische en een militaire.

Met het oog op de komende verkiezingen van een Nationale Vergadering organiseerden of reorganiseerden de burgerlijke partijen zich met spoed. Reeds tegen eind november 1918 waren de grondslagen gelegd van: – de Christelijk Demokratische Volkspartij (vroegere Zentrum), – de Deutsche Demokratische Partei, – de Deutsche Volkspartei, – de Deutschnationale Volkspartei. In zekere mate beantwoordden deze verschillende partijen aan de uiteenlopende belangen van de verschillende fracties van de bourgeoisie. In zekere mate ook drukten zij meningsverschillen uit over de te volgen tactiek. Maar toch is het in hoofdzaak zo dat verschillende partijen voor de bourgeoisie het middel vormen om op verschillende ideologische stromingen, op verschillende geestelijke tradities die in het volk leven, een vaste greep te kunnen krijgen. De pers van deze rechtse partijen begon een systematische campagne tegen “de roden”, tegen de spartakisten, tegen de ASR. De regering, in naam van de persvrijheid, liet begaan. Meer nog, de “Vorwärts”, orgaan van de SPD, huilde mee in het koor. Maar ondertussen verslechterde de materiële toestand nog in het land: met de bevoorrading werd het steeds erger en de werkloosheid nam toe. Vanaf eind november 1918 begon een reusachtige stakingsgolf in praktisch alle Duitse industriegewesten. Het ging om loon en directe eisen. Dankzij deze beweging begonnen de linkse militanten overal meer gehoor te vinden. Ebert bereidde daarom, samen met Groener, de interventie van het leger voor.

Het leger was voor een deel – maar slechts voor een deel – tot ontbinding gekomen. Tot aan de Rijn was de terugtrekking van de troepen meestal ordelijk verlopen. Maar dan verlieten massa’s soldaten de gelederen om huiswaarts te keren. Echter niet allen. De regering betaalde onderhoud en soldij, zodat de meeste officieren en onderofficieren en ook allerlei elementen die zich in het leger thuisvoelden, soldaten met een soldatenziel, onder de wapens bleven. Voor oorlogsvoering was dat leger niet meer geschikt. Voor een ingrijpen tegen revolutionaire krachten in het binnenland was het bijzonder aangepast.

Naast de regelmatige regimenten hadden verschillende generaals, met instemming van de overheid, “Freikorps” gevormd, troepen vrijwilligers, soldeniers, speciaal gewapend en getraind voor de burgeroorlog en gefinancierd door de regering. In het SPD-orgaan “Vorwärts” kon men tientallen advertenties lezen tot ronselen van huurlingen voor de “vrijkorpsen”.[172] Aanvankelijk trachtte de regering de revolutie met de gewone regimenten neer te slaan, later deed zij beroep op de vrijkorpsen.

Een eerste contrarevolutionaire aanslag op de Berlijnse arbeidersmacht werd gepleegd onder leiding van OTTO WELS, voorzitter van de SPD en commandant van Berlijn. De troepen gingen zo ver dat ze de gebouwen van de Vollzugsrat bezetten en de leden van deze raad aanhielden. Maar deze laatsten slaagden erin de soldaten duidelijk te maken dat ze zich lieten misbruiken. Het opzet mislukte en vele soldaten werden afvallig. In de avond echter kwam het tot bloedvergieten: een nog aan haar officieren gehoorzamende groep soldaten schoot op een demonstratie van de “Rode Soldatenbond”, 18 betogers werden gedood, tientallen gewond. Het antwoord van de Berlijnse arbeidersklasse was massaal. Op 7 en 8 december marcheerden reusachtige betogingen door de straten van de hoofdstad. De leiding was in handen van de Spartacusbond. Het was de eerste maal dat Spartacus door zulke massa’s werd gevolgd. Aan de betoging van 8 december werd door 150.000 arbeiders en soldaten deelgenomen. Op 9 december werd generaal VON SCHLEICHER naar Berlijn gestuurd om van de regering Ebert-Haase de ontwapening van de arbeiders en de ontbinding van de ASR te eisen. De uitvoering daarvan bleek echter niet zo direct mogelijk te zijn. Negen nog betrouwbare divisies werden rond Berlijn opgesteld, maar waagden het niet toe te slaan.

* * *

Van 16 tot 21 december ging te Berlijn het RIJKSCONGRES VAN ARBEIDERS-en SOLDATENRADEN door. In deze vergadering was het overwicht van de rechtse sociaaldemocraten verpletterend: van de 489 afgevaardigden behoorden er 298 tot de SPD en 90 tot de USPD (waaronder een tiental spartakisten); de overigen waren lid van kleinere politieke formaties of waren partijlozen. Van de 489 afgevaardigden steunden er 375 de politiek van Ebert. Onder die voorwaarden was het begrijpelijk dat het congres tot uitschakeling van de ASR besloot. Inderdaad, een motie door de USPD-fractie ingediend, volgens welke de toekomstige grondwet door een nationaal congres van de ASR zou worden opgesteld, werd met 344 tegen 98 stemmen verworpen. Het congres besloot dat het opstellen van de grondwet de taak van een bij algemeen stemrecht verkozen Nationale Vergadering zou zijn en dat deze op 19 januari 1919 zou samenkomen. De kapitale vraag, Radensysteem of Nationale Vergadering, was daarmee beslecht. De raden schakelden zichzelf uit.

Het congres verkoos een Centrale Raad, theoretisch drager van het opperste gezag in het land tot 19 januari. De Onafhankelijken weigerden aan de verkiezing van de Centrale Raad deel te nemen, zodat er uitsluitend rechtse sociaaldemocraten in zetelden, die het er op aanlegden om de regering van Ebert de vrije hand te laten.

Op één punt leden de rechtse sociaaldemocraten een nederlaag op dit congres. Zij konden niet verhinderen dat de grote meerderheid afdoende maatregelen eiste om het contrarevolutionaire militarisme tot ontbinding te brengen. De eis werd gestemd, maar van de uitvoering kwam niets terecht.

De spartakisten waren op het Rijkscongres van de ASR praktisch onbestaande. Een motie om Liebknecht en Luxemburg met raadgevende stem op het congres toe te laten, werd met overweldigende meerderheid verworpen.

Toch mag de invloed van de spartakisten niet onderschat worden. Er waren momenten, alvast in Berlijn, dat die invloed groot was. Dat was het geval begin december, bij het terugslaan van de contrarevolutionaire legereenheden. Dat was ook het geval tijdens het congres van de ASR, toen, op initiatief van de Spartacusbond, een staking in Berlijn uitbrak, waarbij ongeveer 250.000 arbeiders betrokken waren. Een formidabele massabetoging eiste: instelling van een socialistische republiek, alle macht aan de ASR, regelmatige herverkiezing van de raden, afzetting van de Ebert-Haase-regering, ontwapening van de contrarevolutie, bewapening van het proletariaat. Een afvaardiging kwam deze eisen aan het ASR-congres voorleggen, overigens te vergeefs. Een radensysteem en directe democratie vallen niet noodzakelijk samen.

* * *

Globaal genomen stonden de militaire krachten in Duitsland aan de zijde van de contrarevolutie. Eén uitzondering was de “Volksmarinedivision” van Berlijn. Op 9 november had Ebert een 3000 matrozen uit Cuxhaven en Kiel naar Berlijn opgevorderd, ondergebracht in de gebouwen van het koninklijk slot en onder het commando gesteld van graaf WOLFF METTERNICH. Het was Eberts bedoeling de “Volksmarine” als een soort pretoriaanse garde van de sociaaldemocratische leiders te gebruiken. Toen op 6 december de troepen van de Reichswehr hun aanslag op de Berlijnse arbeiders ondernamen, werd de “Volksmarinedivision” door haar commandant mee in het avontuur betrokken. Maar zodra de matrozen zich bewust werden van de situatie, kwamen ze in verzet. Metternich werd verjaagd, een matrozenraad werd ingesteld en DORRENBACH werd de politieke leider.[173] Nu de “Volksmarine” niet langer tegen de arbeidersklasse kon ingezet worden, besloot O. Wels dat ze moest ontbonden worden. Op 23 december werd geen soldij meer uitbetaald. Hierop overrompelden de matrozen de Kanselarij. Ebert troffen zij niet aan, maar O. Wels namen zij gevangen. Toen werd onderhandeld. Beloften werden gedaan en de mariniers hadden de indruk dat het conflict beëindigd was. Het gros van de matrozen vertrok om in familie “Weihnachten” te gaan vieren. Slechts een paar honderd manschappen waren in het slot achtergebleven. Deze groep werd in de vroege morgen van 24 december door de troepen van generaal VON LEQUIS aangevallen. Twee uur lang werd intens over en weer geschoten: de matrozen hadden 11 doden, de regeringstroepen verloren 56 man. Maar het kanongebulder hielp de spartakisten bij de mobilisatie van de Berlijnse arbeidersklasse, die zo heftig en zo massaal optrad dat generaal von Lequis zich verplicht zag tot de aftocht; vele van zijn soldaten begonnen te verbroederen met de bevolking. Voor de tweede maal mislukte de poging om het Berlijnse proletariaat met de Reichswehr neer te slaan. Von Lequis werd door VON LUTTWITZ vervangen. Otto Wels trad af als stadscommandant. De soldij aan de mariniers werd verder betaald.

De reactie van de bevolking in Berlijn – en overigens in menige andere stad – bracht diepe beroering in de USPD. Haase, Dittmann en Barth oordeelden dat ze niet langer solidair konden blijven met dit bloedige contrarevolutionaire optreden en namen ontslag als “Volksbeauftragten” op 29 december. De drie uitgetreden Onafhankelijken werden vervangen door drie SPD’ers: GUSTAV NOSKE, Rudolf Wissel en Paul Löbe. Van nu af noemde zich de “Rat von Volksbeautragten” officieel “Reichsregierung”. De vervanging van de Onafhankelijken door SPD’ers ontnam Ebert een deel van zijn geloofswaardigheid. Meer nog dan voordien moest hij van nu af op de steun van de militaire leiders vertrouwen. Von Lüttwitz verzamelde al heel snel 80.000 manschappen rond Berlijn. Vele eenheden behoorden niet tot de Reichswehr, maar waren vrijkorpsen.

* * *

Na de overwinning op de troepen van generaal von Lequis viel de beweging van het Berlijnse proletariaat terug uiteen. Gebrek aan continuïteit is kenmerkend voor iedere massabeweging, die niet onder de stevige leiding van een georganiseerde partij opereert. De massa loopt samen, slaat haar slag, verspreidt zich opnieuw.

Een stevige revolutionaire partij was er niet in die dagen. In de leiding van de USPD waren elementen van zeer uiteenlopende strekking actief. De Spartacusbond maakte nog steeds deel uit van de USPD. De spartakisten hielden vast aan dit lidmaatschap in de hoop dat zij aldus het gros van de USPD op revolutionaire stellingen konden brengen. Maar sinds enige tijd oordeelden zij dat zulks onmogelijk was. Zij besloten daarom zich in een aparte partij te organiseren. Het stichtingscongres ging door te Berlijn op 29 en 30 december 1918. Een honderdtal afgevaardigden waren uit 46 plaatsen samengekomen. Niet alleen spartakisten, ook vertegenwoordigers van de IKD (Bremer Linksradicalen) waren aanwezig. Niet vertegenwoordigd – en dat was een zwakte – waren de “Revolutionäre Obleute”, de fabrieksafgevaardigden zoals Richard Müller, Ernst Daumig e.a.; zij verweten de spartakisten een zekere neiging tot “putschisme”. Hun afwezigheid verminderde de impact van de communistische partij in wording op de arbeiders in de bedrijven.

Besloten werd de naam KOMMUNISTISCHE PARTEI DEUTSCHLANDS (SPARTAKUS) of KPD(S) aan te nemen. Leidende figuren waren R. LUXEMBURG, KARL LIEBKNECHT, LEO JOGICHES.[174] Over twee politieke vraagstukken bestond een harde discussie: moet de KP deelnemen aan de komende verkiezingen voor de Nationale Vergadering? Dienen de communisten in reformistische vakbonden te strijden? Op beide vraagstukken behaalde, tegen Luxemburg, Jogiches en Levi in, de gauchistische strekking de overhand. Een aanzienlijke meerderheid besloot de verkiezingen te boycotten en de vakbonden als instrumenten van integratie in de bourgeoismaatschappij af te wijzen. Het was Rosa Luxemburg[175] die het programma van de partij voorstelde. Zij ging ervan uit dat de verwezenlijking van het socialisme wel op de dagorde van de geschiedenis stond, maar niet noodzakelijk zo direct. Zij beklemtoonde dat de machtsgreep niet het werk van een minderheid mocht zijn: “Spartacus zal de macht slechts nemen met het ondubbelzinnige akkoord van de grote meerderheid van de proletarische massa’s op grond van hun bewuste instemming met de ideeën, de doeleinden en de strijdmethodes van de Spartacusbond.” Deze stelling van R. Luxemburg impliceerde dat de machtsgreep niet zou doorgevoerd worden in een voorbijgaand moment van revolutionaire opflakkering. “De overwinning van de Spartacusbond plaatst zich niet bij het begin maar op het einde van de revolutie. Zij valt samen met de overwinning van de grote massa, van de miljoenen arbeiders van het socialistische proletariaat.” Hiermee werd tevens ontkend dat een groot deel van de politieke opvoeding van de arbeidersklasse nog na de machtsgreep zou moeten gebeuren.

De visie van R. Luxemburg kan wellicht het duidelijkst omschreven worden door ze te vergelijken met die van Blanqui en Lenin. Blanqui stelt eerst de machtsgreep door de stevig georganiseerde, conspiratief bezielde groep; nadien worden de massa’s erbij betrokken; eerst dan kan de opvoeding tot socialisme voor goed beginnen. R. Luxemburg ziet de machtsgreep door de partij slechts bij het einde als uitvoering van de wil der politiek reeds rijpe massa’s; de opvoeding tot socialisme is dan in hoofdzaak reeds voltooid. Lenin plaatst de machtsgreep door de partij midden in het proces, beklemtoont veel sterker de voorhoederol van de partij en haar historisch initiatief. Geen machtsgreep zonder steun van de massa’s. Maar POLITIEK RIJPE massa’s komen nooit tot stand in het kapitalisme; hoogstens vertonen ze momenten van sterke revolutionaire impuls. Als op het moment van die impuls er geen partij is om de macht te grijpen en te consolideren, komt het nooit tot een machtsgreep, noch in één noch in vele etappen. Een heel groot deel van de socialistische opvoeding moet dan ook volbracht worden na de machtsgreep.

De discussie betreft dus de verhouding tussen “spontane beweging” en “rol van de partij”. In vroegere jaren had R. Luxemburg de spontaneïteit verdedigd tegen het verlammende optreden van de SPD. Op het stichtingscongres van de KPD(S) beklemtoonde zij de vereisten van de spontanëiteit en de meerderheidssteun om te reageren tegen de voluntaristische en gauchistische tendensen die bij velen heel sterk op de voorgrond traden. Vele militanten weigerden niet-gewelddadige strijdvormen als volwaardig te erkennen. Met 62 tegen 23 stemmen werd de deelneming aan de verkiezingen verworpen. Vele militanten onderschatten het belang van een brede massabasis en zwoeren bij de vastberaden minderheid. Velen getuigden van sektarisme: hun verontwaardiging over het verraad van de SPD-leiding verhinderde hen in contact te komen met de sociaaldemocratische basis, maakte hen afkerig van strijd in de vakbonden.

De nieuw gevormde KPD was numeriek nog erg zwak en werd het voorwerp van een zeer intense haatcampagne in de totaliteit van de pers. Gauchisme en sektarisme in eigen gelederen, harde aanvallen van buiten uit, het was alles van aard om de jonge KPD in de isolatie te houden.

* * *

Twee pogingen waren reeds ondernomen (op 6 en op 24 december 1818) om het revolutionaire proletariaat van Berlijn neer te slaan. Twee maal was het mislukt. Nu de USPD-vertegenwoordigers uit de regering waren getreden, hadden Ebert, Scheidemann, Noske... helemaal de vrije hand. Zij waren vast besloten de revolutionaire beweging gewelddadig te vernietigen. De nodige troepen werden onder leiding van de generaals von Lüttwitz en Maercker rond de hoofdstad samengetrokken. Noske werd met ruime volmachten bekleed: “Iemand toch moet de bloedhond worden, ik heb geen angst voor deze verantwoordelijkheid.”

Op 4 januari 1919 werd de politieprefect EM. EICHHORN door de regering afgesteld. Dat was een provocatie, want Eichhorn genoot de sympathie van de Berlijnse arbeidersklasse en de regering wist dat er tegen deze afstelling onvermijdelijk heftige reacties zouden losbarsten. Een oproep, uitgaande van de USPD, van de KPD en van de “Obleute” werd op slag beantwoord met de machtigste arbeidersmanifestatie uit de Duitse geschiedenis (5 januari). Verschillende colonnes rukten op naar het hoofdkwartier van de politie. Aan het hoofd van iedere colonne marcheerden gewapende arbeidersgroepen; ook de Volksmarine was erbij die dag. ’s Avonds kwam een revolutionair comité van 33 leden tot stand: vertegenwoordigers van de “Obleute”, van de Volksmarinedivision, van de soldatenraden, van de USPD, van de KPD. Op 6 januari waren er meer dan een half miljoen stakers en marcheerden weer onoverzienbare colonnes door de straten. Verschillende gebouwen en instellingen van strategisch belang werden bezet, maar andere kapitale steunpunten werden verwaarloosd. Erger was dat enkele Berlijnse garnizoenen waarop men gerekend had en zelfs een deel van de Volksmarine zich afzijdig hielden en een afwachtende houding aannamen. Alles te samen waren er maar een 3000 gewapende betogers bij de zaak betrokken. Het ergst was dat de leiding van de beweging – genoemd comité van 33 – volkomen faalde. Eerst werd besloten het tot een beslissende strijd te laten komen.[176] Maar dat was fout. Dat beantwoordde geenszins aan de reële krachtsverhoudingen. Te laat gaf men zich daarvan rekenschap in het revolutionair comité, men geraakte ontredderd, de eensgezindheid ontbrak, men besloot te onderhandelen... Door dit alles kregen de betogers geen klare ordewoorden. Massamanifestaties kan men echter niet in het ongewisse laten: ofwel wordt er tot het einde doorgemarcheerd, ofwel wordt de terugtocht duidelijk afgekondigd. Toen op 8 januari de troepen van Lüttwitz en Maercker tot de aanval overgingen,[177] had al een groot deel van de Berlijnse arbeiders, gedemoraliseerd door de doelloosheid van de manifestaties, zich afzijdig gehouden. De gewapende strijd zou ten slotte slechts door een kleine minderheid gestreden worden. Op 11 en 12 januari werden de laatste steunpunten van de opstand vernietigd. Het soldateska vierde hoogtij: wie de krijgers in handen viel, werd afgemaakt.

Op 15 januari werden K. Liebknecht en R. Luxemburg aangehouden. Beiden werden naar het hotel “Eden” gebracht, het hoofdkwartier van de “Gardekavallerieschützendivision”. Liebknecht werd in een auto geworpen, met kolfslagen bewerkt en in de Tiergarten door officieren in de rug geschoten. R. Luxemburg werd bij het verlaten van het hotel neergeslagen, in een auto meegevoerd, onderweg door een kogelschot in het hoofd gedood. Haar lijk werd in het Landwehrkanall geworpen.[178] Met Liebknecht en Luxemburg verloor de revolutionaire beweging in Duitsland haar schitterendste leiders.

Nog herhaaldelijk en in verscheidene gewesten zouden harde strijden uitgevochten worden. Maar de nederlaag die de revolutie in januari 1919 opliep, was toch beslissend.

* * *

Op 19 januari gingen de verkiezingen door voor de Nationale Vergadering. Opmerkelijk bij de uitslag was het geweldige succes van de SPD in vergelijking met de USPD: 11.500.000 tegen 2.300.000 stemmen.[179] Op 6 februari kwam de Nationale Vergadering samen in het rustige Weimar, ver van het opstandige Berlijn en onder bescherming van 7000 man van generaal Maercker. Hier zou de nieuwe grondwet opgesteld worden, juridische basis van de Duitse WEIMARREPUBLIEK.

De USPD was niet bereid om samen met de SPD in de regering te treden. Ze oordeelde dat de SPD de “democratische en socialistische verworvenheden van de revolutie” liet verloren gaan. Waarop de SPD dan coalitie vormde met de democraten en het Zentrum; dat was de zogenaamde “Weimarcoalitie”.[180] EBERT werd tot president van de republiek verkozen. SCHEIDEMANN werd kanselier.

Daarmee was de revolutie – voor een deel met geweld, voor een deel met de middelen van de formele democratie – geblokkeerd. Er waren ongetwijfeld resultaten bereikt. Maar de grondslagen van de maatschappij – de kapitalistische productieverhoudingen – waren onaangetast en daardoor bleef de basis voor de reactie, voor het militarisme, voor het herstel van de dictatuur behouden. Geen enkele verworvenheid was veilig gesteld. Met Gustav Noske als minister van de strijdkrachten was dat ook niet te verwachten. Op 5 februari 1919 werd Bremen door contrarevolutionaire troepen bezet. Op 10 februari overmeesterde generaal Watter de stad Münster. Op 11 februari werd te Hamburg de staat van beleg gevestigd. De dag daarop werden te Breslau verscheidene betogers vermoord...

De voorstelling alsof een “radensysteem” een directe en per definitie revolutionaire democratie zou zijn, gaat niet op. Nog hiervan afgezien dat de verkiezingen zelf dikwijls van twijfelachtige allure waren, stelt men vast dat ook degelijk verkozen raden de neiging vertoonden om zich te verzelfstandigen. In onnoemelijk vele gevallen weigerden de leden van de ASR zich aan nieuwe verkiezingen te onderwerpen, als zich een radicalisatie aan de basis voordeed. Meermaals werd door de SPD-leiding van de ASR met geweld opgetreden tegen de radicale stromingen, soms met de hulp van het leger. Sommige ASR richtten een speciale “Sicherheitswehr” op om het verzet van de revolutionaire arbeiders te breken. Tussen 16 en 20 februari 1919 werden in het stadje Bottrop 72 arbeiders gedood in de strijd tegen de gevestigde ASR. Achteraf greep het “Freikorps Lichtschlag” in; massale aanhoudingen geschiedden en verscheidene gevangenen werden afgemaakt. Het voorbeeld van Bottrop was geenszins uniek.

Precies deze ASR die het krachtdadigst tegen de radicalisatie van de beweging optraden, waren de eersten om de plaats te ruimen voor de vanouds gevestigde machten. In sommige gewesten nochtans verwierven meer revolutionaire krachten de overhand in de ASR. Daar gebeurde de uitschakeling met bruut geweld.

In de Duitse Novemberrevolutie kwamen er ASR tot stand, zoals er zich sovjets in de Russische Maartrevolutie vormden. In beide gevallen was de arbeidersklasse de marcherende vleugel van een in wezen nog burgerlijke revolutie. In Rusland dreef de arbeidersklasse door middel van de ASR (sovjets) een tweede omwenteling door, in Duitsland niet. Wat waren de beslissende verschillen?
1. In Rusland vormden de Sovjets de organisatie bij uitstek; in Duitsland hadden de raden dat monopolie niet. In Duitsland beschikte de sociaaldemocratie, politiek en syndicaal, over een sinds lang gevestigd apparaat dat de arbeidersbeweging voor een groot deel kon opvangen. Zo kon het reformisme zich handhaven.
2. In Duitsland was de bourgeoisie veel sterker ontwikkeld dan in Rusland.
3. Terwijl in Rusland het leger op het beslissende moment reeds te zeer tot ontbinding was gekomen om tegen de revolutie te worden ingezet, bleven in Duitsland nog vele eenheden van de Reichswehr en talloze Freikorps betrouwbare instrumenten van repressie in handen van de reactie.
4. In Duitsland bestond in tegenstelling tot Rusland geen sinds lang gevestigde revolutionaire partij. De KPD ontstond slechts tijdens de revolutie, enkele dagen voor de beslissende gebeurtenissen van januari 1919.

* * *

Ten titel van voorbeeld volgt hier de geschiedenis van de ASR in enkele lokaliteiten en gewesten.

In KEULEN werd naast de ASR een “Wohlfartsauschuss” opgericht, waarin o.a. zetelden: de sociaaldemocraat Sollmann, de grootindustrieel Becker, de “Oberbürgemeister” K. Adenauer... Dit comité bracht een goed bewapende burgerwacht van 6000 man op de been. De sociaaldemocratische ASR stelde het comité alle militaire middelen ter beschikking. De ASR had trouwens besloten slechts te blijven bestaan tot op de dag dat de Nationale Vergadering zou aantreden...

HAMBURG was niet alleen een stad maar ook een deelstaat en had daarom twee politieke lichamen: een “Bürgerschaft” en een “Senat”. Op 8 november 1918 werd een AR verkozen van 6000 afgevaardigden, in meerderheid Onafhankelijken. Daarnaast was er ook een SR tot stand gekomen met overwegend SPD’ers. De AR vertegenwoordigde honderdduizenden arbeiders, de SR enkele tienduizenden soldaten. Niettemin werd besloten het Uitvoerend Comité van de ASR PARITAIR samen te stellen: – 30 van de AR (18 leden direct uit de AR en 3 vertegenwoordigers voor ieder van de vier politieke groepen: SPD, USPD, spartakisten en Linksradicalen); – 30 van de SR. Op 12 november werden (tegen de oppositie van de sociaaldemocraten in) het Stads- en Staatsbestuur van Hamburg vervangen door het Uitvoerend Comité van de ASR. Bürgerschaft en Senat werden terzijde gesteld. Dat was de machtsgreep. De rode vlag werd gehesen, maar “wet en orde” werden gewaarborgd; alle ambtenaren in overheidsdienst bleven op hun post; gerecht, taksen, contracten ... alles bleef behouden. Al heel snel kwamen de traditionele machten terug opdagen. Vertegenwoordigers van de Senat kwamen onderhandelen. Zij deelden mee dat de mogelijkheid bestond een aanzienlijk Amerikaans krediet voor import te bekomen, maar lieten doorschijnen dat de verdwijning van instellingen als bürgerschaft en Senat een ernstige hinderpaal betekende. Op 18 november kwam het tot een compromis: gemeentelijke en financiële aangelegenheden zouden voorbehouden blijven aan Bürgerschaft en Senat; de ASR zou de politieke macht uitoefenen en een vetorecht krijgen tegen beslissingen van de traditionele lichamen. In een mededeling aan de bevolking heette het dat de “complete politieke macht” bij de ASR gelegen was en dat deze laatste zijn veto kon stellen tegen iedere beslissing “in strijd met de nieuwe socialistische orde”. Maar dat waren slechts woorden. In feite herwonnen de herstelde instanties, en met hen alle vroegere gezagsdragers heel snel de macht, die hun gedurende enkele dagen ontglipt was. Bij de verkiezingen voor de hernieuwing van de ASR in maart 1919 behaalden de rechtse sociaaldemocraten een overweldigende meerderheid. Enige macht bleef aan die hernieuwde ASR niet langer verbonden.

In BREMEN, eveneens een stadstaat, kwam op 8 november een ASR tot stand van 180 afgevaardigden, overwegend linksradicale elementen. Een Uitvoerend Comité van 15 leden werd verkozen, Bürgerschaft en Senat werden ontbonden, de rode vlag werd gehesen, de machtsgreep werd geproclameerd, maar de ganse administratie, het gerechtsapparaat, enz. bleven onveranderd behouden. De ASR van Bremen sprak zich uit tegen de verkiezing van een Nationale Vergadering, maar verwierp eveneens de “dictatuur van het proletariaat”. De politieke posities waren dus onduidelijk. Begin december 1918 werd een voorstel van de SPD om Bürgerschaft en Senat te herstellen met grote meerderheid verworpen. De Raad verbood politieke meetings, waarin Bürgerschaft, Senat of Nationale Vergadering werden gepropageerd en liet 20 officieren aanhouden die contrarevolutionaire pamfletten verspreidden. De poging om op 11 december een infanterieregiment tegen de beweging in te zetten, mislukte; de soldatenraad ontbond da troepen en richtte gewapende eenheden van de Rode Garde op. Begin januari hadden nieuwe verkiezingen plaats voor de ASR: Onafhankelijken en spartakisten behaalden een nipte meerderheid op de sociaaldemocraten. Toen kwamen de revolutionaire arbeiders op straat: de sociaaldemocraten werden uitgesloten uit de ASR en op 10 januari werd Bremen tot socialistische republiek uitgeroepen. Maar eenmaal de handen vrij in Berlijn, zond Noske troepen naar Bremen. Na een woeste strijd van 2 tot 5 februari werd de stad onderworpen: er vielen een honderdtal doden en dubbel zoveel gewonden. Daarmee nam de Bremense socialistische republiek een einde.

In de ASR van HANNOVER hadden de meerderheidssocialisten de overhand. De macht van deze ASR stierf weg zonder heftige stuiptrekkingen.

In de KASSELSE ASR was het overwicht eveneens uitgesproken sociaaldemocratisch; het gezag van de ASR is hier conflictloos en spoorloos verdwenen.

In het hertogdom BRAUNSCHWEIG trokken de ASR aanvankelijk alle macht aan zich. De bezittingen van de hertogelijke familie werden staatseigendom. Leidende ambtenaren van staat, stad en leger werden afgezet en sommigen aangehouden. In de politie werden nieuwe elementen uit de arbeidersklasse opgenomen. Een Rode Garde werd opgericht en een regering van volkscommissarissen gevormd. De communist Aug. Merges werd voorzitter van de socialistische republiek Braunschweig. De ASR besloot nochtans in december 1918 een “Landtag” te laten verkiezen: de twee socialistische partijen samen behaalden 31, de burgerlijke partijen 29 zetels. Eenmaal er twee lichamen waren, stelde zich de vraag van de machtsverdeling en onvermijdelijk zou die ten slotte tot het overwicht van de Landtag leiden.

In de industriële centra van de RUHR werden de meeste ASR door de sociaaldemocraten beheerst; maar in ESSEN waren de Onafhankelijken even talrijk, in DUISBURG en nog een viertal plaatsen waren ook vertegenwoordigers van de christelijke vakbonden opgenomen, en in DUSSELDORF en MULHEIM waren de Onafhankelijken het talrijkst en telde men een paar spartakisten onder de leden van de ASR. Het gezag van deze raden was aanvankelijk zeer groot. Op hun algemene conferentie voor gans het Ruhrgebied (20 november 1918) verklaarden de ASR dat het gezag geheel bij hen moest berusten en dat de socialisering of “overdracht van de productiemiddelen uit handen van weinigen in bezit van de gemeenschap” moest worden doorgevoerd. Deze eis werd ondersteund door een staking van 82.000 man in de eerste helft van januari 1919. Op de conferentie (van 9 tot 13 januari) van Essen besloot de ASR over te gaan tot de socialisatie van de mijnen: het gebouw van de patronale organisatie werd bezet en een commissie van 9 leden (SPD, USPD en communisten) werd gelast met het opstellen van een socialisatieontwerp voor het mijnwezen. Dit ontwerp was een toepassing van het radensysteem op de verschillende geledingen van de kolenproductie; hier werd een heel stelsel van zelfbestuur uitgebouwd. Maar het bleef een ontwerp op papier. De centrale regering verzette zich tegen de doorvoering. Waarop een conferentie van de ASR in Essen (18 februari) de staking uitriep. Ongeveer 180.000 mijnwerkers namen hier aan deel. Het kwam tot heftige botsingen met de Freikorps van generaal Watter. Maar deze strijd ging door tegen de ordewoorden van de SPD en de vakbondsleiding. Dit gebrek aan eensgezindheid deed de conferentie van de ASR op 22 februari besluiten de staking op te heffen, hoewel die dag nog 140.000 stakers stand hielden. De ganse streek werd door Watters troepen bezet. Tientallen arbeidersmilitanten werden vermoord.

Hoewel de Zuidwestelijke staten BADEN en WURTTEMBERG hoofdzakelijk agrarische gebieden waren en weinig grote steden telden, kwam ook hier de radenbeweging aanvankelijk sterk tot ontwikkeling, zelfs in de kleinere gemeenten; dit is wel een bewijs dat de raden aan een spontane volksbeweging op nationale schaal beantwoordden. Maar in deze staten streefden de ASR, hoofdzakelijk in handen van “gematigde” sociaaldemocraten, eigenlijk niet de verovering van de macht na. Zij meenden alleen aanspraak te mogen maken op enige controle over regering en plaatselijke besturen; zij waren er overigens in vertegenwoordigd en traden op in een geest van samenwerking. De ASR van Baden en Württemberg geleken eerder op pressiegroepen dan op machtsorganen. Zij aanvaardden dat er Badense en Württembergse Vergaderingen werden verkozen[181] en maakten er geen probleem van, dat ze voortaan als politieke factor volledig terzijde werden geschoven.

Het koninkrijk SAKSEN was een republiek geworden; de nieuwe regering was socialistisch met een overwicht van Onafhankelijken. De ASR die in Leipzig, Dresden[182] en Chemnitz tot stand waren gekomen, proclameerden op 14 november dat het proletariaat de macht gegrepen had en dat de revolutie moest worden voortgezet tot de volledige nederlaag van de bourgeoisie. De ASR oefende controle uit op de bestaande lokale autoriteiten en waren vertegenwoordigd in de districtsbesturen. Maar hoe socialistisch de regering van Saksen ook was, zij wenste de macht van de ASR zo snel en zo compleet mogelijk uit te schakelen. Begin februari waren er parlementaire verkiezingen: de SPD behaalde 42, de USPD 15 en de bourgeoispartijen 40 zetels. Na deze verkiezingen werd de afbraak van de ASR door de regering krachtdadig ter hand genomen.

In de PRUISISCHE PROVINCIE SAKSEN, een streek van mijnen en chemische industrie, waren de ASR bijzonder sterk te Merseburg en te Halle. Hun bekommernis betrof niet alleen de vestiging van een lokale machtspositie, maar de socialisatie van de bedrijven. Deze socialisatie wilde men aanvangen door aan verkozen AR medebeheer in de bedrijven toe te kennen (een aantal zetels in beheerraden en bestuur). Grote stakingen braken los om die eis door te drukken. De Pruisische regering voelde zich verplicht een reeks concessies te doen. Zij beloofde een wet, die de arbeidersraden deelname aan het bedrijfsbeheer zou toekennen. De stakingen namen een einde. Maar zodra de Pruisische regering zag dat het elan van de beweging weggeëbd was, verloochende zij haar beloften met klem. Enkel als lokale machtsfactor wisten de raden van Merseburg en Halle zich nog gedurende enkele maanden – althans binnen zekere perken – te handhaven.

In het OVERIGE DEEL VAN PRUISEN – meestal meer agrarische gebieden – waren in de maand november honderden ASR tot stand gekomen. Overal betekenden zij aanvankelijk een machtsfactor waarmee de vroegere heersers – verlamd door de alles overspoelende revolutionaire golf – terdege rekening hielden. Maar niet voor lang. De traditionele gezagsorganen hernamen al snel hun arrogantie en begonnen de ASR te dwarsbomen. Deze laatsten bekloegen zich bij de regering van Pruisen. Dat was toch een “socialistische” regering! Maar van die kant kwam helemaal geen steun, integendeel. In Pruisen, zoals elders, trad weldra de verzwakking van de ASR in; vóór 1919 ten einde liep, waren alle ASR verdwenen.

* * *

BEIEREN was overwegend agrarisch en katholiek en had een sterk particularistische traditie. De hoofdstad MUNCHEN was als cultureel centrum zeer belangrijk en telde veel linkse intellectuelen. Op 8 november 1918 werd de regerende familie WITTELSBACH ten val gebracht. De republiek kwam tot stand. Een socialistische regering EISNER-AUER werd gevormd. Kurt Eisner, eerste minister en destijds volgeling van Bernstein, behoorde tot de USPD en betuigde zich als radicaal pacifist. Eisner was een bijzonder meeslepend redenaar. In de laatste dagen van de oorlog vond hij een enorm gehoor bij de massa. Auer, een SPD’er, werd minister van Binnenlandse Zaken. Tussen Eisner en Auer heersten scherpe tegenstellingen.

De regering steunde zich eensdeels op de soldatenraden van Beieren, die door een Centrale Raad in de hoofdstad waren vertegenwoordigd. Anderdeels kon de regering steun vinden bij de arbeidersraden die een Centrale Arbeidsraad in München hadden opgericht. Een derde basis werd gevormd door de boerenraden, die tot stand werden gebracht door de BAYERISCHE BAUERNBUND van KARL GANDORFER. Met deze tamelijk links georiënteerde boerenleider had Eisner goede betrekkingen. Een Centrale Boerenraad werd opgericht, zij het op een weinig democratische wijze: Eisner stelde Gandorfer aan als voorzitter en deze nam een vijftal leiders van de Bayerische Bauernbund in de Centrale Raad op. De bedoeling van Eisner was door bemiddeling van de Boerenraden te bekomen dat de levering van landbouwproducten aan de steden – het voedselprobleem was daar dramatisch – zou gestimuleerd worden. Dat is op een mislukking uitgelopen: in tijden van schaarste woekert de boer. Bovendien waren Gandorfer en zijn Centrale Raad eerder machteloos, doordat de Bayerische Bauernbund slechts een klein deel van de boeren groepeerde. De grote meerderheid was georganiseerd in de BAYERISCHE BAUERNVEREINE, katholiek, rechts, vijandig tegen de “rode” regering van München. Beieren telde op het einde van 1918 niet minder dan 3.555 boerenraden. Velen ervan waren tot stand gekomen op initiatief van Gandorfers aanhangers, maar de meesten werden gevormd om de “rode” invloed uit het dorp te weren. Boerenraden en revolutionaire beweging waren geenszins synoniem.

Eisner spande zich in om rol en aanzien van de AR uit te breiden. Maar hij werd gedwarsboomd door Auer. Blijkbaar met succes. Op 26 november werd een voorlopige regeling omtrent de raden uitgevaardigd. Hierin werd wel geproclameerd dat zij “de legale basis voor het nieuwe regeringssysteem” vormden, maar dat was slechts retorische taal; uit de beschikkingen bleek dat de raden geen controlebevoegdheid over regering en administratie hadden, dat ze van iedere uitvoerende macht verstoken bleven en dat ze zich niet met de bestuurlijke aangelegenheden mochten bemoeien. In de definitieve regeling van december werd dat alles nog eens herhaald. Auer zorgde er als minister van Binnenlandse Zaken trouwens voor dat het ganse gevestigde bureaucratische apparaat met onverminderd gezag kon optreden.

Overigens had de Beierse regering, zoals alle andere, zich akkoord verklaard met algemene verkiezingen voor een Landtag. Deze verkiezingen gingen door op 12 januari 1919 en gaven volgende uitslagen: Onafhankelijken 2,5 %, Bayerische Bauernbund 9 %, SPD 33 % (d.i. 44,6 % voor regering), Katholieke Beierse Volkspartij 35 % en andere rechtse partijen 20 %. Deze uitslag bracht het bewijs dat de revolutie, hoe onmiskenbaar ze ook uit een massabeweging (speciaal in de hoofdstad) resulteerde, toch slechts het optreden van een minderheid betekende. Dat is niet uitzonderlijk, dat is de regel. Daarom precies leiden algemene verkiezingen vóór de consolidatie van de revolutionaire verworvenheden naar de mislukking.

In een toespraak tot de Centrale Raden van 20 februari 1919 betoogde K. Eisner: “De bourgeoismeerderheid zal nu haar bourgeoispolitiek doorzetten... In afwachting moeten de raden hun taak vervullen: een nieuwe democratie bouwen. Dan misschien zal een nieuwe geest in Beieren tot ontwikkeling komen.” Maar op dat moment had Eisners politiek reeds de nederlaag geleden. Nog diezelfde dag stemde de ministerraad een voorlopige basiswet, waardoor ondubbelzinnig bepaald werd dat de ministers enkel TEGENOVER DE LANDTAG verantwoordelijk waren. Eisner werd aangemaand de volgende dag, op de openingszitting van de Landtag, het ontslag van zijn regering in te dienen. De morgen van die 21ste februari, onderweg naar de Landtag, werd K. Eisner door graaf Arco doodgeschoten. Vermoed werd dat Arco in akkoord met Auer zou gehandeld hebben. In alle geval was dat de overtuiging van Lindner, een lid van de AR, die in woeste razernij naar de Landtag liep en Auer en twee andere afgevaardigden zwaar kwetste. De Landtag stoof uiteen. De Centrale Raad van de Beierse raden besloot tot algemene staking. Kurt Eisner werd door honderdduizend aanhangers ter uitvaart begeleid.

* * *

Samenvattend kunnen we de geschiedenis van de Arbeiders- en Soldatenraden tot volgende schema herleiden:

1. Ongeveer 10.000 ASR kwamen tot stand. Het betrof dus wel een algemene en spontane volksbeweging. De verzuchting om zich van de bestaande machtsstructuren te ontdoen was onmiskenbaar.

2. Overal werd het socialisme als doel vooropgesteld. Hoe vaag het begrip ook is, er werd meer mee bedoeld dan wat het ten slotte in Duitsland is geworden.

3. Alle regeringen, zowel die van het Reich als die van de Bondsstaten, kwamen in handen van socialisten.

4. De ASR maakten in de meeste gevallen aanspraak op het opperste gezag. Maar de vroegere overheidsorganen bleven tegelijkertijd behouden. Vandaar dat de uitoefening van de hoogste gezag door de ASR weldra geïnterpreteerd werd als recht op controle over de bestaande gezagsorganen, welke controle soms helemaal niet, soms met veel restricties, maar in alle geval slechts in bestendig conflict werd aanvaard. In dit conflict stonden alle – nochtans “socialistische” – regeringen, alsook de SPD en de syndicale leiding overal aan de zijde van de reactionaire bureaucratie.

5. In 1919 grepen er algemene verkiezingen plaats op nationaal plan, op het plan van de “Länder”,[183] van de “Kreise” en van de gemeenten. In het algemeen behaalden de rechtse partijen nog aanzienlijke resultaten. Naarmate de nieuw verkozen lichamen zich installeerden, werd de positie van de ASR steeds zwakker. In de loop van 1919 kwijnden de ASR volledig weg.

Toch mag de arbeidersbeweging in het jaar 1919 niet als rechtlijnig dalend, als bestendig afnemend worden voorgesteld. Integendeel.

* * *

In het voorjaar van 1919 was de algemene situatie van het land bijster slecht. De geallieerden blokkeerden Duitsland en de buitenlandse handel was stilgevallen. De economie was totaal ontredderd. De productie was aanzienlijk verminderd. Duitsland telde ongeveer een miljoen werklozen, waarvan een 250.000 in de Berlijnse agglomeratie. Er heerste voedselschaarste, woeker en prijsstijging; er werd ontzettend veel honger en koude geleden. Geteisterd door de miserie en ontgoocheld over de politieke resultaten van de revolutie, kwam de arbeidersklasse opnieuw in beweging. Eigenlijk ging er in het voorjaar 1919 EEN TWEEDE REVOLUTIONAIRE GOLF over Duitsland.

De klassenstrijd werd zo omvangrijk dat het voor de pas ontstane communistische partij heel moeilijk was zich een juist perspectief te stellen: – enerzijds verklaarde het centraal bestuur dat het militaire overwicht van de reactie en de onvoldoende bewustzijnsgraad van de massa’s een directe strijd om de macht uitsloten; – anderzijds bleven de meeste partijleiders (aan de hand van de bewegingen in Duitsland en daarbuiten) in de ban van de verwachting dat een nieuwe strijd om de macht weldra zou losbreken, dat binnen enkele weken of maanden de arbeidersklasse wel bereid zou zijn tot revolutie. Het geloof in de onvermijdelijke en nabije ineenstorting van het kapitalisme en in de spontane opstand van de arbeidersmassa’s zat vast geankerd in de verwachting van vele communisten.

Er waren inderdaad objectieve omstandigheden om die verwachting te voeden.

De grote staking van het Ruhrgebied was amper neergeslagen (22 februari) of een algemene staking brak uit (24 februari) in MIDDEN-DUITSLAND (d.i. de Pruisische provincie Saksen en de Länder Anhalt en Thüringen) Een van de voornaamste eisen luidde: democratie in de bedrijven door direct verkozen arbeidersraden. Daarmee zat de Nationale Vergadering, die zich in Weimar gevestigd had om zich aan de invloed van de straat te onttrekken, midden in het gebied van de stakingen. De regering trad tegelijkertijd op met repressie en concessie. Enerzijds liet generaal Maercker zijn troepen er brutaal op losslaan; anderzijds werden gunstige schikkingen beloofd inzake arbeidersraden, bedrijfsraden, socialiseringswetten, opheffing van militair gerecht, bedeling van levensmiddelen... De beweging hield stand tot 7 maart.

De beweging van Midden-Duitsland sloeg over naar BERLIJN. Dat kon omdat de herverkiezingen hier de samenstelling van de arbeidersraden hadden geradicaliseerd. De SPD had haar oorspronkelijk absolute overwicht verloren ten gunste van de USPD en de KPD.[184] Op communistisch voorstel werd door de algemene vergadering van de Berlijnse arbeidersraden (tegen de stemmen van de SPD in) tot staking besloten voor volgende eisen: erkenning van de ASR, vrijlating van de politieke gevangenen, afschaffing van het militair gerecht, ontbinding van de Freikorps, oprichting van een “Arbeiterwehr”, herneming van de diplomatieke betrekkingen met de Sovjet-Unie. Het waren de eisen die in het voorjaar 1919 in iedere beweging aan bod kwamen. De plundering van enkele magazijnen in de nacht van 3 op 4 maart (een provocatie) gaf NOSKE het voorwendsel om generaal Von Lüttwitz met zijn troepen de vrije hand te laten. Het werd een herhaling van de januarigevechten. Er vielen 1200 doden en duizenden gekwetsten in deze strijd. Achteraf werden ook nog vele aangehoudenen gefusilleerd: op 9 maart een groep van 125, op 10 maar 100, op 11 maart 29 (mariniers), op 13 maart 50... Op 10 maart werd Leo JOGICHES, levensgezel van Rosa Luxemburg en leider van de KP, aangehouden; enkele uren later werd hij in de gevangenis afgemaakt. Ook DORRENBACH, een van de moedigste leiders van de Volksmarinedivision, werd in de gevangenis vermoord.

Van 5 tot 13 maart was er in OPPER-SILEZIE een staking die zich tot 35 mijnen uitbreidde. De eisen waren dezelfde als in Berlijn en elders. Ook hier greep het leger in. De rechtse sociaaldemocraten slaagden erin, door middel van een reeks beloften, de arbeiders vanaf 14 maart tot werkhervatting te bewegen.

De proclamatie van de Sovjetrepubliek in HONGARIJE (21 maart) was beslist een aansporing voor de beweging in Duitsland.

Op 31 maart begon een algemene werkstaking in WURTTEMBERG. Vertrokken vanuit Stuttgart, breidde de strijd zich snel uit tot alle industriële centra van het “Land”. De plaatselijke sociaaldemocratische regering zette het leger in. Er vielen doden en de terreur stelde een einde aan de staking (8 april).

Ondertussen was het RUHRGEBIED opnieuw in beweging gekomen: 158.000 stakers op 1 april, 307.000 op 10 april... Het ging om dezelfde politieke doeleinden als elders, plus een paar direct economische eisen: een loonsverhoging met 25 % en de zeven urenwerkdag ondergronds. De sociaaldemocraat C. SEVERING had bijzondere volmachten van de regering gekregen om de orde te herstellen. Severing aarzelde niet omtrent de middelen.[185] Overigens herhaalde zich hier de geschiedenis: staat van beleg, ingrijpen van het leger, doden (o.a. 45 in Düsseldorf), gekwetsten... Meer dan duizend arbeiders werden aangehouden, honderden jaren gevangenis werden uitgesproken.

In de maand april grepen ook nog stakingen plaats in MAGDEBURG, in BRAUNSCHWEIG, in de koolmijnen van ZWICKAU, opnieuw in OPPER-SILEZIE, in BREMEN... Overal was het hetzelfde scenario: volkomen gelijkaardige eisen, vijandschap vanwege SPD en vakbondsleiding, ingrijpen van het leger, bloedige uitroeiing van het verzet.

* * *

Bijzondere aandacht verdient de verdere ontwikkeling in BEIEREN.

Na de moord op Eisner (21 februari 1919) en de aanslag van Lindner was de Landtag uiteengevlucht. In München en in de Beierse steden deed zich een plotse radicalisatie voor. Eind februari had te München een congres van de Beierse ASR plaats. Radicale elementen stelden voor dat de Landtag zou verdaagd blijven en dat een voorlopige regering zou gevormd worden met 3 USPD’ers, 4 SPD’ers en 1 lid van de Bauernbund. Maar dat voorstel kwam er niet door. De SPD verzette zich, eiste samenroeping van de Landtag en vorming van een door de Landtag goedgekeurde regering. De SPD slaagde erin die eisen door het congres van de Raden te doen aanvaarden. Een regering werd samengesteld onder leiding van Johan HOFFMANN (SPD). Het Radencongres ging uiteen (9 maart), de Landtag kwam samen en verleende op 17 maart volmachten aan de regering Hoffmann.

Geconfronteerd met een aanhoudende revolutionaire stroming in het land, aarzelde de Hoffman-regering niet om een grootscheeps manoeuvre, een enorme provocatie door te voeren. Op 4 april organiseerden SCHNEPPENHORST, minister van militaire aangelegenheden, en nog vier andere sociaaldemocratische ministers een ontmoeting met de vertegenwoordigers van de SPD, de USPD, de anarchisten en de KPD. Schneppenhorst stelde voor een nieuwe regering te vormen en de RADENREPUBLIEK Beieren uit te roepen. De communisten weigerden, hoewel ze zich op dat moment nog geen rekenschap gaven van het criminele opzet dat in voorbereiding was. Hun woordvoerder LEVINE betoogde: 1) München is niet Beieren, bedenk de relatieve zwakte van de industriële ontwikkeling en van het proletariaat. Neem de invloed van de klerikale reactie bij de landelijke bevolking in acht. Overigens is Beieren niet Duitsland. Beieren zou in Duitsland, München in Beieren geïsoleerd zijn. 2) Zulke beslissing wordt niet “en petit comité” genomen. Het proletariaat is afwezig in deze operatie. Een radenrepubliek moet uit de actie van de massa’s geboren worden; een radenrepubliek kan slechts uit een revolutie, niet uit een putsch ontstaan.

Maar Scheppenhorst bleef aandringen op de vorming van een “revolutionaire radenrepubliek in München”. Hij stelde enkel voor met de proclamatie nog een paar dagen te wachten, zodat hij de kans kreeg ook Noord-Beieren voor de zaak van de radenrepubliek te winnen... (De drukpersen voor de bankbiljetten had hij reeds in stilte naar Bamberg laten overbrengen!) In deze omstandigheden werd op 7 april 1819 de radenrepubliek uitgeroepen door een regering van USPD’ers en anarchisten. Leidende figuren waren de dichter ERNST TOLLER (USPD) en de anarchistische schrijvers GUSTAV LANDAUER en ERICH MUHSAM. Toen bleek het verraad: de Hoffmann-regering trad niet af, maar vestigde zich in Bamberg en begon van daaruit de strijd tegen de Radenrepubliek te organiseren.[186] De regering Toller-Mühsam slaagde er niet in werkelijk revolutionaire maatregelen door te voeren, maar wel proclameerde zij “de dictatuur van het proletariaat”. Dat was precies wat Scheppenhorst van pas kwam; zo kon hij op de bourgeoisie en de door haar beïnvloede volkslagen het afgrijselijke spookbeeld doen inwerken. Het kwam er nu enkel nog op aan ook de communisten in het avontuur te betrekken. Daarin is hij geslaagd en wel door het optreden op 13 april van enkele in München gebleven legereenheden (de Republikanische Schutzwehr), die verscheidene openbare gebouwen bezetten en een aanval ondernamen op het lokaal van de communistische partij. Die riep de arbeiders op tot de strijd. De contrarevolutionaire krachten werden in München snel en afdoend verslagen. Nu was de arbeidersklasse in opmars. Nog diezelfde dag werd de regering afgezet en vervangen door een Uitvoerend Comité, waarin de communisten onder leiding van Léviné de leiding hadden. Op 13 april nam de TWEEDE RADENREPUBLIEK van Beieren een aanvang. Haar basis werd gevormd door de Münchense arbeidersraden.

De communisten waren er zich van bewust dat hun regime wel bijzonder weinig kans had lang stand te houden. Maar er was geen weg terug. Een waarachtig revolutionaire radenrepubliek ware die dag – na de geleverde strijd – in alle geval tot stand gekomen. Afzijdigheid vanwege de communisten was psychologisch onmogelijk, zou door de arbeiders ervaren worden als een verraad aan hun zaak.[187] Overigens was het nu duidelijk dat de reactie in alle geval en tot het uiterste wenste af te rekenen met al wie revolutionair was in Beieren. De communisten oordeelden VERMITS DE STRIJD TOCH ZOU GESTREDEN WORDEN, dat deze onder hun leiding – en die was krachtdadig – zou geleverd worden. Overigens, men kan het nooit op voorhand weten, misschien was er toch een kans...

Maar de regering Hoffmann organiseerde met de hulp van de reactionaire Bauernvereine (tegengesteld aan de eerder vooruitstrevende Bauernbund) de hongerblokkade van München. Witgardistische Freikorps onder leiding van RITTER VON EPP werden ingezet. Aanvankelijk had het “Rode Leger” successen. Op 15 april weigerden 1200 artilleristen in dienst van de Hoffmann-regering te vechten; zij gaven hun wapens over aan het “Rode Leger”. Op 16 april werden te Dachau 800 witgardisten verslagen en ontwapend. Maar Hoffmann kreeg troepenhulp van Noske en vanuit Württemhurg. Daarmee werd een algemeen offensief ingezet tegen de Beierse Radenrepubliek. Augsburg werd ingenomen. Te Starnberg werden 15 revolutionairen geëxecuteerd, waarop te München 10 gijzelaars werden gefusilleerd. Op 30 april werd München omsingeld door een troepenmacht van 60.000 man. Van 1 tot 3 mei vocht het “Rode Leger” tegen de overmacht. In het veroverde München werd van 4 tot 8 mei gruwelijk gemoord: meer dan 500 executies. Gustav Landauer werd in de gevechten gedood. EGELHOFER, de communistische militaire commandant, werd op staande voet gefusilleerd.

De troepen van de contrarevolutie werden door Noske en Hoffmann gefeliciteerd. Bankiers deden voor de soldaten een schenking van 690.000 mark...

Dan begonnen de processen: ongeveer 5000 beschuldigden, waarvan er 2200 tot gevangenis en tuchthuis werden veroordeeld. Erich Mühsam kreeg 15 jaar tuchthuis. Léviné werd ter dood veroordeeld (executie op 5 juni 1919).

Eenmaal de contrarevolutie het pleit had gewonnen, bevond men zich op de helling. Op 31 mei 1919 nam Hoffmann vertegenwoordigers van de burgerlijke partijen in zijn regering op. Een paar jaar later kwam het bewind in handen van VON KAHR; van nu af werd Beieren de broedplaats van het nazisme.

* * *

Als laatste episode van de “tweede revolutie” moeten nog de gebeurtenissen in SAKSEN vernoemd worden.

In Saksen was de regeringsmacht in handen van de USPD gekomen, en dit als resultaat van algemene verkiezingen. In Leipzig bv. had de USPD driemaal zoveel stemmen behaald als de SPD en zesmaal zoveel als alle burgerlijke partijen samen. Onder voorwendsel dat de Saksische regering dictatoriaal optrad en zich in Dresden en Leipzig ongeregeldheden voordeden, gaf Noske aan generaal Maercker opdracht er met zijn troepen op af te gaan (11 mei 1919). Saksen werd gedurende enige tijd, net als een veroverd gebied, militair bestuurd.

* * *

Op 13 juni werd Rosa Luxemburg – haar lichaam werd enige dagen voordien in het Landwehrkanaal gevonden – begraven. Die dag lag in Berlijn het bedrijfsleven stil. Honderdduizenden volgden de lijkbaar. Overal in Duitsland hadden grote meetings plaats. In vele steden werd gestaakt.

Na de nederlagen in Beieren en Saksen was de uitvaart van Rosa Luxemburg zowat de afsluiting van de revolutionaire beweging in 1919. De linkse stroming in de Duitse revolutie was nu definitief onderdrukt. De sociaaldemocratie consolideerde haar posities o.a. op syndicaal vlak. Dat bleek duidelijk op het tiende congres van de “Gewerkschaften”, dat op 30 juni 1919 doorging. Op dit congres werd de syndicale organisatie steviger gestructureerd. De centrales – tot hiertoe los verenigd door een Syndicale Kommissie – sloten nu samen tot ALLGEMEINER DEUTSCHER GEWERKSCHAFTSBUND (ADGB) onder voorzitterschap van KARL LEGIEN, die reeds lang vóór de oorlog als de meest vooraanstaande syndicale figuur van Duitsland gold. Legien was uitgesproken rechts en zo was praktisch de ganse leiding van de vakbonden.[188] 

Het aantal gesyndikeerden nam snel toe: op 1 november 1918 telde men in de “Freie Gewerkschaften” 1.415.000 aangeslotenen; op 1 december 1920 had de ADGB 8.025.000 leden. De christelijke vakbonden, sterk onder invloed van het Zentrum en de kerkelijke hiërarchie, telden toen ongeveer 1 miljoen leden. In de vakbondsaanhang vind men werkelijk weerspiegeld dat de grote massa de sociaaldemocratische leiding volgde. Dat was de regel. Enkel in uitzonderingsmomenten was het anders.

De vakbonden boden zich in de eerste plaats aan als veiligheid voor de arbeider, als een toevlucht voor allerlei individuele moeilijkheden, als een sociale dienst. Zij beschouwden het ook als hun opdracht om – binnen het raam van de kapitalistische mogelijkheden – economische eisen van de arbeiders te verwezenlijken. Overigens waren ze principieel maatschappijbehoudend. Daarom oordeelden de communisten in de beginperiode dat er in de vakbonden niets te doen viel; een sektaire houding die door Lenin fel werd gehekeld.

* * *

Ondertussen was voor de Nationale Vergadering te Weimar het pijnlijke moment aan gebroken om over de aanvaarding van het VERDRAG VAN VERSAILLES te beslissen. Dat verdrag was zeker niet mals. Toch was het milder dan wat normaal van imperialisten mocht worden verwacht. De mogelijkheid voor Duitsland economisch een grootmacht te blijven, was nog ruimschoots voorhanden. Zoals reeds opgemerkt (in voorgaand hoofdstuk), stelden de Geallieerden er prijs op Duitsland als een voldoende stevig bolwerk tegen het Russische bolsjewisme te handhaven. Naar binnen werd dat bolwerk voorzien van een beroepsleger, sterk genoeg om iedere revolutionaire beweging neer te slaan.

De reacties in de Nationale Vergadering waren typisch reacties van Duitse nationalisten.[189] Dat geldt zowel voor de sociaaldemocraten als voor de rechtse nationalisten. SCHEIDEMANN was zo verontwaardigd dat hij aftrad als kanselier. De corrupte sociaaldemocraat GUSTAV BAUER trad in zijn plaats.[190] Hindenburg en Groener namen eveneens ontslag.

Het “Versailler Diktat” zou het thema van de thema’s worden voor de nationalistische en militaristische agitatie. De verontwaardiging over Versailles werd door “das Militär” en door de nationalisten te baat genomen om de legende van de “dolkstoot” tot vaste ideologische waarde van de Duitse reactionaire krachten op te peppen. Het leger was onverslagen gebleven, maar de sociaaldemocratische verraders hadden de capitulatie afgedwongen! Zo luidde de legende. Voor de sociaaldemocraten bestond er geen mogelijkheid aan dat diskrediet te ontsnappen. Hun protest was machteloos. Zij konden Hindenburg, Ludendorff, Groener en de andere militairen niet in beschuldiging stellen, vermits zij sinds jaar en dag meehuilden met deze oorlogsheren. Overigens konden de sociaaldemocraten zich niet vrij pleiten van de schuld, vermits zij ten slotte het Versaillesverdrag parlementair bekrachtigden. De afgevaardigden van de uiterst rechtse partijen in de oppositie konden het verdrag onbuigzaam afwijzen, precies omdat ze wisten dat de regeringsgroepen (Weimarcoalitie) toch het odium van de aanvaarding op zich moesten nemen.

Het succes van de dolkstootlegende discrediteerde niet alleen de sociaaldemocraten; het tastte de Weimarrepubliek ideologisch tot in de wortels aan; de Weimarrepubliek was de vrucht van de schande, ze was het werk van “vaderlandverraders”.

* * *

De te WEIMAR opgestelde GRONDWET werd op 31 juli 1919 aangenomen. Duitsland werd meer unitair gestructureerd dan onder de Bismarck-grondwet. De Duitse republiek omvatte 17 Länder; die behielden een eigen vergadering (Landtag) en regering, maar hun autonomie was beperkter dan die van de Bondsstaten voordien. De wetgevende macht kwam toe aan de REICHSTAG, voor vier jaar bij algemeen stemrecht en proportioneel verkozen. De PRESIDENT, voor zeven jaar direct door het volk verkozen, was herverkiesbaar. Opmerkelijk was zijn zeer aanzienlijke macht. Hij stelde de ministers aan. De door hem benoemde regering hoefde door de meerderheid in de Reichstag te worden gesteund, maar de President beschikte over het wapen van de Reichstagontbinding. Tenslotte was er nog Artikel 48 dat de President toeliet de fundamentele rechten van de burgers op te schorten en de kanselier te machtigen om met decreetwetten te regeren (d.i. zonder parlementaire instemming).

Dat was de juridische basis van de Weimarrepubliek. Een plaats voor arbeidersraden was daarin niet voorzien. Van socialisme was er geen sprake meer; hoogstens werd een artikel over bedrijfscomités behouden. De vroegere bureaucratie, de rechters, de politie, de generaals, ze waren allen ter plaatse gebleven. Met hun steun konden de krachten van de reactie resoluut in het offensief treden. Zij aarzelden niet om het wapen van de politieke moord te hanteren.[191] 

Duitsland werd meer nog dan vóór de oorlog het land van de “Konzerne”, van magnaten met klinkende namen: Krupp, Stinnes, Thyssen, Mannesmann, Vögler, Hugenberg, Röchling, Siemens... Het vooroorlogse bondgenootschap tussen de grote bourgeoisie en het grootgrondbezit bleef behouden. De twee bestaande patronale organisaties sloten samen (in 1919) tot het “Reichsverband der Deutschen Industrue”. Ook de verschillende landbouworganisaties, waarin het grootgrondbezit het voor het zeggen had, sloten (in 1920) samen in één enkele “Reichslandbund”. Door bemiddeling van kerk, pers en partijen en door allerlei “vaderlandslievende” verenigingen verwierven de heersende klassen een ruime sociale basis bij de middenstandsgroepen.

1920 was een jaar van enige economische heropleving. Na de ondertekening van het vredesverdrag was de economische blokkade volledig opgeheven en de Duitse uitvoer van 1920 was het vijfvoudige van die van 1919. De werkloosheid was licht gedaald. Wel bleven de levensvoorwaarden van de arbeiders zeer slecht. De prijzen waren sinds 1913 met 16 vermenigvuldigd, de lonen van de industriearbeiders met 8, die van de landarbeiders slechts met 5. En de prijzen bleven sneller stijgen dan de lonen. Meer dan vóór de oorlog werd de aardappel het basisvoedsel van de arbeider. Vlees verscheen maar zelden op de tafel van de proletariër.

* * *

De grote revolutionaire golven waren rond midden 1919 uitgedeind. Toch zou in 1920 de arbeidersklasse nog tweemaal de strijd aanbinden, een eerste maal omwille van de bedrijfscomités, een tweede maal om een rechtse staatsgreep af te slaan.

Artikel 165 van de grondwet handelde over BEDRIJFSCOMITES. Dat moest nu in een wet nader omschreven worden. Het “Reichsverband der Deutschen Industrie” oefende zware pressie uit om het ontwerp iedere draagwijdte te ontnemen. Men was wel bereid enig beheer van sociale aangelegenheden te aanvaarden, maar medebeheer over de economische activiteit van de onderneming werd radicaal afgewezen.[192] Het kapitaal wilde een bedrijfscomité, dat als taak had de winst te bevorderen en de onderneming tegen “Erschütterungen” (stakingen en andere acties) te beveiligen. Arbeiders en bedienden zouden een aparte vertegenwoordiging krijgen. Het zou de ondernemer zijn die bepaalde wanneer er vergaderingen dienden belegd enz. Toen, einde 1919, de wet een eerste maal in de Reichstag op de dagorde kwam, werden er door communisten en onafhankelijken grote manifestaties op touw gezet te Hamburg, te Essen, te Berlijn. Besloten werd op 13 januari 1920 – bij de tweede lezing van de wet op de bedrijfscomités – een betoging voor de Reichstag te houden. Vijftigduizend manifestanten waren opgekomen. Een politiepatrouille werd ontwapend. Ergens ging een schot af... Dat was het voorwendsel voor generaal von Lüttwitz om – in opdracht van de sociaaldemocraat Wolfgang Heine, Pruisisch minister van Binnenlandse Zaken – er op los te schieten. Er vielen die dag 42 doden, waarvan 41 aan de zijde van de arbeiders, en 105 gekwetsten. In de Reichstag werd door kanselier Bauer hulde gebracht aan de ene gevallen politieman. Voor de manifestanten, opgehitst door “criminele elementen”, had hij niets dan hoon. Als Noske de opmerking gemaakt werd dat de Freikorps de republiek dreigden te vernietigen, luidde zijn antwoord: “Mij geen zorg. De leiders van de Freikorps zijn betere Duitsers dan de spartakisten.”

Op 18 januari werd de wet op de bedrijfscomités goedgekeurd. De USPD stemde tegen. Alweer had de arbeidersklasse een nederlaag geleden.

* * *

De dag waarop het Versaillesverdrag werd getekend, telden de Duitse strijdkrachten (regelmatige regimenten plus talloze Freikorps) ongeveer 500.000 man. De Geallieerden eisten dat de gewapende macht in Duitsland tegen 10 april 1920 tot 200.000 en tegen 10 juli 1920 tot 100.000 manschappen zou verminderd worden. De Intergeallieerde Commissie drong hier sterk op aan. Dat betekende een massale en snelle inkrimping. De broodwinning van honderdduizenden officieren, onderofficieren en soldaten kwam daarmee direct in gevaar.

Van de ontstemming in de gelederen van het leger wenste Dr. Wolfgang KAPP, een Pruisisch functionaris van hoge rang, gebruik te maken om een militaire dictatuur in te stellen. Hij trad in overleg met von Lüttwitz, met Ludendorff en met ERHARDT. Deze laatste was commandant van een marinebrigade van 6000 man, een berucht Freikorps, dat het hakenkruis als embleem droeg en in de directe omgeving van Berlijn was gelegerd. Besloten werd de “Putsch” op 13 maart 1920 door te voeren. Noske bracht de leidende generaals van de Reichswehr in vergadering samen om hun hulp te vragen, maar deze weigerden voor de verdediging van de Republiek op te treden. Een van hen, generaal VON SEECKT, antwoordde kort: “Reichswehr schiesst nicht auf Reichswehr.”

De machtsgreep ging door. Troepen marcheerden Berlijn binnen. De regering Bauer vluchtte, eerst naar Dresden, dan naar Stuttgart. Kapp, Lüttwitz, Ludendorff en hun medestanders namen bezit van de kanselarij. Ook in andere delen van Duitsland sloeg de samenzwering toe. Freikorps traden op en hun officieren namen de staatsmacht over. Zij verklaarden de Nationale Vergadering ontbonden en de regering Bauer afgezet. Een terreurregime werd ingesteld.

Maar de arbeidersklasse reageerde bijzonder vlug, krachtig en eensgezind. Sociaaldemocraten, onafhankelijken en communisten[193] vormden een gemeenschappelijk comité onder voorzitterschap van K. LEGIEN en deden een oproep tot algemene staking. Die was op slag formidabel: 12 miljoen arbeiders (daarvan ruim 8 miljoen vakbondsleden) traden in verzet tegen de KAPP-PUTSCH. Kapp dreigde al wie zich niet op het werk aanbood te laten fusilleren. Maar de vakbonden toonden dat ze konden organiseren en K. LEGIEN gaf blijk van een bijzonder vastberaden houding. Er werd niet alleen gestaakt. Vele tienduizenden grepen de wapens. Op menige plaats kwam het tot handgemeen. Wellicht 3000 arbeiders verloren het leven in deze strijd. Het optreden van de arbeidersklasse was zo krachtdadig dat de burgerlijke partijen het niet waagden de Kapp-putsch te ondersteunen. Ook de ambtenaren durfden niet meedoen. De staatsgreep mislukte volledig. De arbeidersklasse, en zij alleen, had de Weimarrepubliek gered. De voorstelling alsof de Kapp-putsch onhandig amateurswerk was, is een flagrante miskenning van de rol, die de arbeidersklasse bij deze gelegenheid heeft gespeeld.

In het Ruhrgebied vormden de arbeiders een “Rode Leger” van bij de 100.000 man. Het Freikorps von Lützow werd in gewapende strijd verjaagd. In Dortmund, Essen, Mülheim, Remscheid en Duisburg werden de gemeentebesturen door de arbeiders veroverd. In Chemnitz sloegen SPD en KPD samen om een “Raden”-regering te vormen; 3000 bewapende arbeiders verjoegen de putschisten. In Leipzig wraakten de Onafhankelijken zich op de militaire bezetting van vorig jaar. In Hamburg en Rostock, in Gotha, Erfurt, Jena, Weimar, Gera, Greifswald ... en op vele andere plaatsen traden gewapende arbeidersmilities in strijd met de militaristen. Het gaf een ogenblik de indruk dat de socialistische revolutie uiteindelijk toch zou overwinnen in Duitsland. Het bewijs werd geleverd dat de arbeidersklasse zeer ver kon oprukken als de sociaaldemocratische leiding meedeed of althans niet afremde.

Op 17 maart kwam de Kapp-regering ten val; de meeste aanstichters vluchtten naar het buitenland. Legien deed een poging om een regering te vormen waarin vertegenwoordigers van vakbonden, van SPD en van USPD zouden zetelen. Maar de USPD weigerde en de SPD gaf de voorkeur aan een coalitie met het Zentrum en de Duitse Democratische Partij.

Het bleek dat op vele plaatsen de stakingen aanhielden. Dat was niet naar de zin van de sociaaldemocraten. Hun manoeuvre om er een einde aan te maken bestond erin de stakers een doelstelling te doen aanvaarden die gemakkelijk kon worden ingewilligd. Zo eiste K. Legien dat Noske, Heine en Oeser niet mochten opgenomen worden in de nieuwe regering. De staking zou doorgaan tot op dat punt voldoening werd bekomen... Op 27 maart trad de nieuwe regering aan, geleid door de sociaaldemocraat HERMANN MULLER, in coalitie met de twee genoemde burgerlijke partijen maar met uitsluiting van Noske, Heine en Oeser.

De regering Müller keerde direct terug naar de traditionele sociaaldemocratische politiek: enerzijds werd alles gedaan om de samenzweerders niet te moeten straffen; anderzijds werd er wel tegen de arbeiders opgetreden. Hoofdbekommernis van de regering was de revolutionaire verworvenheden uit de strijd tegen de putsch ongedaan te maken.

Aldus zond de regering de Pruisische minister SEVERING naar het Ruhrgebied om de arbeiders uit hun veroverde machtsposities te manoeuvreren. Er werd onderhandeld en een akkoord op 24 maart getekend. Bepaald werd dat de Reichswehr het Ruhrgebied niet meer zou betreden, dat de deelnemers aan de Kapp-putsch zouden gestraft worden, dat de grote ondernemingen zouden genationaliseerd worden. Tevreden over deze resultaten demobiliseerden de arbeiders. De meesten leverden hun wapens in. Toen bleek het verraad. Generaal von Watter drong op 2 april met 18000 man het gebied binnen om de revolutionaire arbeiders uit te roeien. In de brief van een soldaat leest men: “Wij kennen geen genade. Wij fusilleren zelfs de gekwetsten. De geestdrift is formidabel. Ons bataljon heeft twee doden gehad. De roden 2 à 300. Wie ons in handen valt, wordt met geweerkolven neergeslagen en afgemaakt.” Te Haltern waren 65 arbeiders bezig met de bouw van een brug; zij hadden met de beweging niets te maken, maar bij het zien van de soldaten sloegen ze op de vlucht... zij werden tot de laatste vermoord. Zo werd in de Ruhr wet en orde hersteld.

Met het aantreden van de regering Müller kwam de opperste legerleiding in handen van generaal VON SEECKT. Von Seeckt zou die functie tot in 1926 behouden. Hij had niet meegedaan aan de Kapp-putsch, maar wel had hij geweigerd er zich tegen te verzetten. Deze monarchist, die zijn vijandschap tegenover de grondwet niet verborg, beschouwde het als zijn opdracht de traditionele geest van het Junkertum in het leger hoog te houden. In zijn handen werd de Reichswehr een volkomen autonoom lichaam, dat buiten iedere controle van de burgerlijke autoriteiten opereerde. De Reichswehr was voor alles: “antibolsjewistisch”, een term die tegelijkertijd betekende: antisocialistisch, antidemocratisch, antirepublikeins, antiarbeiders, antisemitisch.

De verkiezingen van 6 juni 1920 brachten een verschuiving naar rechts tot uitdrukking. Hoe meer de sociaaldemocraten er zich op toelegden om de krachten van de reactie te consolideren, hoe meer kracht die reactie aanwendde om ook de sociaaldemocratische bewindslieden met succes te bestrijden. Dat verduidelijkten de verkiezingen van juni 1920.[194] De triomf van de rechtse partijen was frappant. De sociaaldemocratie verloor haast de helft van haar kiezers, een verlies dat door de aanzienlijke stemmenwinst van de Onafhankelijken niet kon worden goedgemaakt. De nieuwe regering kwam onder de leiding van FEHRENBACH (Zentrum); zij telde geen SPD-leden meer; zij was van het type “bourgeoiscoalitie”.[195] Zo blijkt, als men de samenstelling der achtereenvolgende regeringen overschouwt, dat de behoudsgezinde krachten zich in alle machtsposities hadden hersteld.

* * *

De ontwikkeling van de arbeiderspartijen in deze eerste naoorlogse jaren vertoonde erg contradictorische aspecten. In november 1918 telde de SPD nog slechts een 200.000 leden; in 1919 overschreed ze het miljoen, zodat ze terug het ledental van de vooroorlogse SPD bereikte. Daarbij de electorale uitslagen (111/2 miljoen stemmen voor de SPD in januari 1919) en de toeloop naar de rechtse vakbondsorganisaties in acht genomen, is het niet overdreven vast te stellen dat in de meest revolutionaire periode van haar geschiedenis de Duitse arbeidersklasse zich massaal schaarde achter de rechtse sociaaldemocraten. In de loop van 1920 kwam daarin enige verandering. Er was de groei van de USPD: in maart 1919 telde zij 300.000 leden, in 1920 bereikte zij 800.000 aangeslotenen. Er was het verkiezingssucces van de USPD: in juni 1920 verdubbelde zij ruim haar stemmenaantal. Er was de evolutie van de USPD zelf. Steeds duidelijker tekende zich een rechter en een linkervleugel af. Tot de rechtsen behoorden CRISPIEN (voorzitter na de moord op Haase), KAUTSKY en HILFERDING... Hun standpunten benaderden heel sterk deze van de SPD. Maar hun invloed binnen de USPD was duidelijk aan het tanen. Dat had zeker te maken met de sympathiebeweging, die midden 1920 ten gunste van de Sovjet-Unie tot ontwikkeling kwam. Het Rode Leger sloeg toen de Poolse aanval terug en de Westerse machten overwogen een grootscheepse hulp aan Polen. Ook de Duitse bourgeoisie wilde daaraan meedoen. Maar de manifestaties onder het motto “Handen af van Sovjet-Rusland”, werden zo omvangrijk dat de Duitse regering zich gedwongen voelde om neutraal te blijven. Op 7 augustus 1920 kwam een oproep tot stand, gemeenschappelijk door de ADGB, de SPD, de USPD en de KPD ondertekend (een unicum!), waarin de arbeiders werden opgeroepen om alle wapentransporten ten gunste van Polen te verhinderen. De Duitse arbeiders organiseerden dan ook een uiterst actieve controle in havens en stations.

Deze beweging versterkte in de USPD het verlangen van de linkse elementen om met de communistische partij samen te werken. Op het USPD-congres van juni 1920 werd besloten een delegatie naar Moskou te zenden[196] als waarnemer op het tweede congres van de Komintern. Daaruit resulteerde enkele maanden later (op het USPD-congres van Halle van 12 tot 17 oktober 1920) de aansluiting bij de Komintern, die met 237 tegen 156 stemmen werd besloten. De minderheid weigerde echter de meerderheid te volgen. Van de 800.000 leden zouden er weldra haast 300.000 bij de KP aansluiten; een 20.000 bleven in de USPD, de rest verdween uit de gelederen of kwam terecht hij de SPD.[197] 

In de KPD kwam, na de dood van Karl Liebknecht, Rosa Luxemburg en Leo Jogiches, de leiding bij PAUL LEVI (1883-1930). Hij ondernam een poging om bepaalde lessen uit de nederlaag te doen aanvaarden. Uitgaande van de stelling dat de verovering van de massa’s dient te geschieden vóór de verovering van de macht, bestreed hij de gauchistische stroming, die alleen de directe opstand als weg naar het socialisme erkende, die deelname aan de parlementaire verkiezingen verwierp en de vakbonden als een te bestrijden bolwerk van de gevestigde macht benaderde. De gedachtegang van Levi viel samen met de stellingen, die – ongeveer een jaar later – door Lenin werden ontwikkeld in zijn Linkse stroming, kinderziekte van het communisme.

Tegen de oriëntering van Levi verhief zich een oppositie, die sterk beïnvloed werd door H. GORTER en A. PANNEKOEK. Op het communistisch congres van Heidelberg (20 oktober 1919) werden de gauchisten in de minderheid gesteld; in februari 1920 werden ze uitgesloten. Het directe resultaat was een zeer aanzienlijke verzwakking van de KPD: van de 60.000 leden die zij telde ging meer dan de helft verloren. De uitgeslotenen stichtten in april 1920 een “Kommunistische ARBEITER Partei Deutschlands” (KAPD). De nieuwe partij veroordeelde de KPD als opportunistisch, beschouwde zichzelf als de enige ware communistische organisatie, bleef gedurende enige tijd door de Komintern als “sympathiserende partij” aanvaard, maar zou een paar jaar later toch tot ontbinding komen... De KPD slaagde erin zich heel snel van deze zware aderlating te herstellen: op minder dan een jaar tijd verdubbelde zij haar ledental ruimschoots. In december 1920, aan de vooravond van haar congres van Berlijn, benaderde zij de 80.000 leden. Op dat Berlijnse congres (349 afgevaardigden van de USPD en 136 van de KPD) werd de fusie met de Onafhankelijken verwezenlijkt. De KPD[198] kreeg nu 300.000 leden bij; vele nieuwe toetredingen volgden en in de eerste maanden van 1921 bereikte de communistische partij ongeveer 450.000 leden. De Zentrale van de partij telde 8 leden uit de vroegere USPD en 5 spartakisten. ERNST DAUMIG en PAUL LEVI werden de voorzitters.

* * *

Voor de eerste maal was de communistische partij een massapartij geworden. Bij sommige herleefde de droom om door een grote opstand een proletarisch-socialistische revolutie door te voeren. Het was een droom, want het revolutionaire getij ebde onherroepelijk weg in Duitsland en Europa.

De arbeiders stonden in het defensief. Ze waren het slachtoffer van een voorthollende inflatie. De staatsuitgaven werden in die tijd hoe langer hoe meer gedekt door het drukken van papiergeld. De industriële productie van 1921 bedroeg slechts de helft van die van 1913, maar de geldcirculatie was van 6 tot 68 miljard gestegen en de lonen bleven enorm ten achter op de stijgende prijzen. Het aantal werklozen werd in 1921 weer zeer hoog: 400.000 volledig werklozen plus ongeveer evenveel “Kurzarbeiter”. Bovendien werd de Weimar-democratie bestendig in haar bestaan bedreigd door gewapende, paramilitaire organisaties (Freikorps, Stahlhelm, Orgesch, Org. Rossbach, Org. Consul, Wehrwolf...), stoottroepen van de reactie die, dankzij de medeplichtigheid van gerecht, politie en Reichswehr, ongestraft de arbeidersbeweging konden terroriseren. Het lag helemaal niet in de bedoeling van de Fehrenbach-regering paal en perk te stellen aan deze terroristische activiteiten.

Ten einde het hoofd te bieden aan het offensief van de patroons en de reactie stelde de KP, op aandringen van Paul Levi, de andere organisaties van de arbeidersbeweging voor een EENHEIDSFRONT te vormen. Dit gebeurde op 8 januari 1921 via een “OPEN BRIEF”, gericht aan de SPD, USPD, KAPD en de vakbonden. Hierin werd voorgesteld samen de strijd te voeren: voor betere lonen, voor ruimere werklozensteun, voor arbeiderscontrole op zekere producten van eerste noodzaak, voor ontbinding en ontwapening van de rechtse paramilitaire organisatie, voor oprichting van “organisatie van proletarische zelfverdediging”, voor handels- en diplomatieke betrekkingen met de Sovjet-Unie.

Aldus kwam de tactiek van het eenheidsfront in Duitsland aan bod vele maanden vóór het derde congres van de Komintern deze weg insloeg. Een onmiddellijk succes werd de “Open Brief” natuurlijk niet. Wel vonden de daarin vervatte voorstellen een grote weerklank in de gelederen van de vakbonden, maar zowel de SPD- als de ADGB-leiding stonden afwijzend. Hun argument lag voor de hand: allereerst bewerkstelligen de communisten de scheuring en dan komen ze samenwerking en eenheid voorstellen. Hetzelfde argument – maar dan langs de andere kant bekeken – werd in de gelederen van de KP het uitgangspunt voor een nieuwe sektarische, gauchistische oppositie onder leiding van Ruth FISCHER, Arkadi MASLOW, Ernst Friesland e.a. Zij aanvaardden geen samenwerking met sociaaldemocratische verraders en beschouwden Levi’s “Open Brief” als een krasse uiting van opportunisme. Hun posities werden gesteund door leidende elementen van de Komintern, zoals Zinovjev en Boecharin, Radek, Rakosi en Bela Kun.

Levi beweerde dat de Russische leiders de realiteit van het Westen slecht kenden, dat zij de situatie niet meer beoordeelden als revolutionaire militanten in strijd tegen een bourgeoisheerschappij, maar als “leiders van een staat”, dat ze in de illusie leefden van de wereldrevolutie in opmars, terwijl het hoogtepunt reeds enige tijd was overschreden. Kortom, zij wilden een offensief doorvoeren op het moment dat de arbeidersklasse zich duidelijk in een defensieve positie bevond. Zij hadden het bestendig over “radicalisatie van de massa’s”, maar dat was voorbij. RADEK betoogde dat Levi’s realistische visie enkel moest dienen om diens “passiviteit”, diens weigering tot “actie” te camoufleren. Volgens Radek was Levi maar bereid toe te slaan nadat “de geschiedenis hem de overwinning op contract had verzekerd”. ZINOVJEV bleef vasthouden aan de stelling dat in heel Europa de toestand “objectief revolutionair” was; als enige bolwerk waarachter de bourgeoisie nog kon standhouden, zag hij “de arbeidersaristocratie en haar syndicale en politieke leiders die de beweging verlammen.” RAKOSI betoogde tegenover CL. ZETKIN dat van de 450.000 leden die de KPD telde, er best een groot deel uit de gelederen zou verdwijnen. Volgens hem moest men scheuringen doorvoeren – “desnoods wel tien maal” – om tot politieke klaarheid te komen, tot een zuivere, revolutionaire, gecentraliseerde, gedisciplineerde partij met in de strijd gestaalde karakters... Daartegenover was het Levi’s zorg niet geïsoleerd te blijven van die vele miljoenen arbeiders, die men in de vakbonden aantrof. Dit was “een situatie die kenmerkend is voor West-Europa, die de Russen niet gekend hebben en onderschatten.”

Maar op de zitting van het CC van 22 februari 1921 werden Levi en Däumig in de minderheid gesteld. Samen met hen namen Clara Zetkin, Otto Brass en Adolf Hoffmann ontslag uit de leiding. Die kwam nu in handen van H. BRANDLER en W. STOECKER, gesteund door Aug. THALHEIMER en Paul FROLICH; allen waren op dat moment voorstanders van de “offensieve theorie”. P. Frölich schreef: “Tot hiertoe bestond onze tactiek erin de gebeurtenissen op hun beloop te laten en onze beslissingen op grond van de gegeven situatie te nemen. Van nu af moeten wij zelf het lot van de partij en van de revolutie smeden.” Van hetzelfde voluntarisme getuigde BELA KUN met zijn uitspraak dat men “de ontwikkeling van de revolutie moet forceren.”

* * *

Wat de theorie van het revolutionair offensief waard was, zou weldra door de gebeurtenissen verduidelijkt worden. De “Märzkämpfe in Mitteldeutschland” zouden de proef op de som brengen. Midden-Duitsland – er weze aan herinnerd – omvatte de Pruisische provincie Saksen, het Land Saksen en het Land Thüringen. De voornaamste centra die in maart 1921 in beroering kwamen, waren Mansfeld, Eisleben, Halle, Merseburg..., d.i. de gebieden van de Leunawerke, van de kopermijnen, van de bruinkoolwinning. Om het optreden van de communisten in deze dagen te begrijpen, moet men in aanmerking nemen dat zij in deze gewesten hun grootste, inderdaad aanzienlijke, aanhang hadden. De KPD telde daar 66.000 leden, de SPD 60.000. In het district Halle won de KPD bij de Pruisische verkiezingen van februari 1921 204.000 stemmen, de USPD 76.000, de SPD 71.000. In Mansfeld ging 40 % van de stemmen naar de KPD. In de ondernemingen waren nog immer bedrijfsraden actief, waarin de communisten een overwegende invloed hadden. De sociaaldemocraten Carl Severing (Pruisisch Minister van Binnenlandse Zaken) en Hörsing (“Oberpräsident” van de provincie Saksen) hadden het plan opgevat dat bolwerk van de arbeidersbeweging in Duitsland te vernietigen. Op 19 maart 1921 lieten zij een massa politietroepen inrukken, zogezegd om diefstallen in de bedrijven te beteugelen. Zij rekenden erop dat de arbeidersklasse van dit gewest in opstand zou komen en dat de KP de leiding van die opstand zou nemen, zodat ze beiden konden neergeslagen worden. Zo is het inderdaad verlopen. De proteststaking in het gebied werd snel algemeen. De communisten zagen in het politieoptreden een welgekomen gelegenheid om harde botsingen met de gewapende macht uit te lokken. Het kwam tot verwoede gevechten. Onder leiding van Max HOELZ en KARL PLATTNER, avontuurlijke maar toch echte guerrilla-aanvoerders, leverden een 4000 arbeiders gewapende gevechten met de politie. Alles te samen waren een 100.000 arbeiders bij deze strijd betrokken. Maar de communisten meenden het conflict tot een algemene opstand in Duitsland te kunnen uitbreiden. Zij deden oproepen tot solidariteitsacties in andere gewesten. Enkel in Hamburg (met THALMANN) en in de Ruhr kwam er beweging, maar een algemene staking, laat staan een revolutie, werd het niet. Zo eindigde de strijd in Midden-Duitsland op een nederlaag. Op 1 april was alles voorbij: er waren 145 doden bij de arbeiders en een 6000 werden aangehouden.

De communistische partijleiding had zich zwaar vergist. Krachtens haar “Offensivtheorie” had ze in de overtuiging geleefd dat het moment van de gewapende opstand was aangebroken: een typisch geval van gauchistische overschatting. Ondertussen bleef de toestand voor de arbeidersklasse bar slecht. Er was de steeds erger wordende inflatie. Tevens was de nota van de Geallieerden over de herstelbetalingen op komst. Ze werd begin mei 1921 aangeboden en bedroeg 132 miljard goudmark. In geval van weigering – ultimatum op 5 mei – werd Duitsland met bezetting door Geallieerde troepen bedreigd. De regering Fehrenbach weigerde dat ultimatum te aanvaarden en trad af. De regering JOZEF WIRTH trad aan. Wirth vertegenwoordigde de linkse strekking van de Zentrumpartij en vormde een “Weimarcoalitie”. Walter RATHENAU (van het AEG-Konzern) werd minister van Buitenlandse Zaken. Hij was voorstander van “Erfüllungspolitik”. Natuurlijk wilde hij de lasten van de herstelbetalingen zoveel mogelijk op de rug van de arbeidersklasse afwentelen.

* * *

Het debat in de KPD, na de nederlaag van de “Märztage”, verdient nadere beschouwing. Dat debat was heftig omdat de weerslag van de opgelopen nederlaag haast vernietigend was. In de loop van april 1921 verloor de KPD meer dan 200.000 leden. De partij die begin 1921 ruim 450.000 ingeschrevenen telde, had er nog 160.000 op het congres van augustus 1921.

Paul Levi publiceerde een verpletterend requisitorium tegen de politiek, die door de partijleiding en de vertegenwoordigers van de Komintern was gevolgd. Zijn analyse was meedogenloos; de toon was agressief, sarcastisch, haast vijandig. Levi werd uitgesloten. -Lenin was in de grond met Levi akkoord, maar oordeelde dat zijn publieke aanval een inbreuk op de partijdiscipline was en bovendien van aard was de partij – die reeds zo’n zware crisis doormaakte – al te zeer te discrediteren.[199] 

Levi betoogde dat de partij geen beslissende strijd op basis van eigen krachten alleen mocht aanvatten, dat een revolutie niet “gemaakt” werd, er niet met een minderheid van het proletariaat tegen de meerderheid mocht worden ondernomen. Hij noemde het optreden van de KP “putschistisch”, een “Bakoenin waardig”. Ook zijn kritiek op de vertegenwoordigers van de Komintern was niet mals. Beklemtoond werd dat men het Russisch partijmodel niet moest overplanten naar West-Europa, dat er een radicaal verschil was tussen een Russische revolutionaire partij, die zich had ontwikkeld in feodaal-autocratische structuren en een communistische partij in een hoogontwikkelde bourgeoisdemocratie.[200] Wie dat verschil niet ziet – zo meende hij – zal in een land als Duitsland nooit in de opzet slagen een communistische massapartij tot stand te brengen, en zal de arbeidersklasse onvermijdelijk in vijandig tegen elkaar opgestelde fracties verdelen.

Hiertegenover stelde Maslow botweg: “een partij in het defensief is een sociaaldemocratische partij.” Thalheimer rechtvaardigde de maartactie in zoverre ze toch de USPD, de SPD en de ADGB als contrarevolutionair “ontmaskerd” had. Zij vergaten dat enkel zegevierende acties van aard zijn te “ontmaskeren”; met mislukte acties worden niet de reformisten, maar wel de revolutionairen gediscrediteerd. Het derde Kominform congres (juni-juli 1921) zou – zonder het te erkennen – in hoofdzaak de zienswijze van Levi bijtreden.

* * *

Weldra slaagde de KPD erin zich te hervatten en haar invloed op bredere basis uit te breiden.

In zekere zin zorgde de reactie daarvoor. Op 26 augustus werd MATHIAS ERZBERGER, die destijds de wapenstilstand tekende en leider was van de linkervleugel van het Zentrum, door de ORG. CONSUL vermoord. Deze politieke moord lokte massale en diepverontwaardigde protestbetogingen uit. In Berlijn alleen nam een half miljoen mensen deel aan de optocht. Dat was het soort klimaat dat een communistische partij toeliet invloed te verwerven. Geen wonder dat de SPD zich inspande om de communisten van deze manifestaties uit te sluiten.

De socialistische partijdag (18-24 september 1911 te Görlitz) stond in het teken van het anticommunisme, van het antisovjetisme en van de “Arbeitsgemeinschaft”. BERNSTEIN, die reeds in 1919 naar de SPD was teruggekeerd, was gelast met het ontwerpen van een nieuw programma. In het GORLITZPROGRAMMA van 1921 werden de marxistische grondslagen van Erfurt (1891) radicaal verworpen. De SPD noemde zich niet langer de partij van de arbeidersklasse, maar van het “arbeidende volk” en bedoelde daarmee niet alleen de arbeiders en bedienden maar ook de middenstanders-kleinburgers. De term “klassenstrijd” werd uit het vocabularium geweerd en met 290 stemmen tegen 67 sprak de SPD, als “volkspartij”, zich uit voor deelname aan een regering van “grote coalitie”, d.i. van alle partijen van de Weimar-basis plus de zeer rechtse Deutsche Volkspartei van de magnaat H. Stinnes. Begin november werd in Pruisen inderdaad dergelijke regering gevormd.

Precies rond die tijd verklaarde het Duitse grootkapitaal de regering Wirth een lening te willen toestaan, mits de achturendag ongedaan werd gemaakt, mits de spoorwegen privaatbezit werden en mits de regering bereid was de DVP in haar schoot op te nemen. De beroering daarover ging tot diep in de gelederen van de sociaaldemocratie en dat was de gelegenheid voor de KPD om aan de SPD en de vakbonden het voorstel te doen “einheitlich” voor volgende doeleinden te strijden: beslaglegging door de staat op een deel van het kapitaalvermogen, verdediging van de achturendag en van het verenigings- en stakingsrecht, ontwapening van de contrarevolutionaire terroristische organisaties en oprichting van proletarische beschermingsmilities, zuivering van administratie, justitie, politie en leger van monarchistische elementen en controle daarop door een vertegenwoordiging van de arbeidersklasse. Als reactie hierop publiceerde de vakbondsleiding op 15 november 1921 een tien-eisenprogramma, dat voor een deel samenviel met de communistische voorstellen. Maar overigens weigerde de syndicale leiding formeel enige agitatie rond haar eigen programma te organiseren, en zeker niet in samenwerking met de communistische partij.

In 1922 telde de ADGB 7.751.000 leden; de christelijke vakbonden hadden 1.029.000 aangeslotenen. De SPD verenigde 1.127.000 aanhangers. De USPD telde 300.659 ingeschrevenen en de KPD steeg in 1922 opnieuw tot 256.000 leden. De samenvoeging van deze krachten zou van de arbeidsklasse een haast onoverwinnelijke macht hebben gemaakt. Maar de onderlinge verschillen en tegenstellingen waren aanzienlijk, niet alleen aan de top, ook aan de basis.

Het optreden van de SPD-leiding kon nog amper tot de geschiedenis van de arbeidersbeweging worden gerekend, zo compleet was de integratie in de politiek van de bourgeoisie. Toch moet daarbij in acht genomen worden dat de SPD binnen dat kader en binnen de grenzen wel zekere directe belangen van de arbeiders verdedigde. In de aanvang van de jaren ’20 bestond deze “verdediging” hierin: voorkomen dat de arbeiders door het kapitaal nog meer werd afgenomen. Positieve winst werd toen niet bevochten.

De USPD, de partij van A. CRISPIEN, W. DITTMANN en G. LEDEBOUR, schreef wel socialistische doelstellingen in haar vaandel, ze sprak zich uit voor de dictatuur van het proletariaat en voor de solidariteit met de Sovjet-Unie. Zij nam stelling tegen de coalitiepolitiek van de SPD, maar verwierp eveneens het eenheidsfront met de communistische partij. De USPD stond schuw tegenover iedere vorm van revolutionaire actie. Ze voelde zich machteloos en zag weinig perspectief voor eigen organisatie. Ten slotte werd, in september 1922, tot samensmelting met de SPD overgegaan.[201] Het kwam neer op een opslorping in de reformistische stroming.

Toch slaagde de KPD erin, in de loop van het jaar 1922, de basis van de andere partijen gedeeltelijk te bereiken via een reeks organisaties waarin zij actief was.

Sommige van die organisaties waren op haar initiatief ontstaan, zoals de “Internationale Rode Hulp” (steun aan veroordeelde gevangen militanten en hun familie). De kern van dergelijke organisatie werd door communisten gevormd, maar ook andersdenkenden sloten zich aan. Dat gold ook voor de talloze “controlecomités tegen speculatie en woeker” en dat gold eveneens voor de honderden “werklozencomités”.[202] Overigens was de activiteit van de communisten in hoofdzaak gericht op de bedrijfsraden en de vakbonden.

In de bedrijfsraden kwam het er op aan – ondanks de wettelijke schikkingen – proletarische controleorganen op het kapitalistische beheer uit te bouwen. Weldra hadden de communisten een solide inplanting in enkele duizenden bedrijfsraden, wier nationaal congres in november 1922 volledig werd beheerst door de communistische militanten.

In de ADGB hadden de communisten in 1922 haast duizend “fracties” gevormd; in 60 plaatselijke comités hadden zij de meerderheid; op het syndicaal congres (19-24 juni 1922) waren er 90 communisten op 694 gedelegeerden. Op dit congres werd – onder communistische invloed – de politiek van de “Arbeitsgemeinschaft” met 345 stemmen tegen 327 veroordeeld.

* * *

In 1922 verslechtte de toestand van de arbeiders nog meer. De hollende inflatie ging verder: in januari 1922 werd de waarde van 1 goudmark door 15 mark gedekt; in december van dit jaar had men daarvoor 1808 mark nodig; op dat tijdstip waren de vooroorlogse prijzen reeds met 605 vermenigvuldigd. Het reële loon geraakte steeds verder achterop bij de stijgende prijzen.

Bovendien trachtte de regering ook nog de arbeidsdag te verlengen. Zo werd, begin 1922, de spoorwegarbeiders meegedeeld dat de arbeidstijd zou verlengd worden en dat 20.000 man personeel zou worden afgedankt. Dat leidde naar een staking (1-7 februari) waaraan weldra 800.000 arbeiders deelnamen. Dat was de eerste grote staking in overheidsdienst. Rijkspresident EBERT vaardigde een “Notverordnung” uit, waardoor het ambtenaren verboden werd te staken. Hard politiegeweld en vijandige stellingname van SPD en ADGB deden de strijd mislukken. De steun van de communisten kon hieraan niet verhelpen.

Kort daarop brak een staking om looneisen (18 februari-12 maart) uit bij de mijnwerkers van Midden-Duitsland; deze beweging werd gewonnen.

Van eind februari tot eind mei was er een reusachtige staking bij de metaalbewerkers van Zuid-Duitsland. In april waren er 160.000 arbeiders bij betrokken. De zaak eindigde op een compromis.

Ook belangrijke politieke strijden braken uit. Op 16 april sloot RATHENAU met TSITSJERIN het geruchtmakende verdrag van RAPPALLO af, waarbij goede betrekkingen tussen Duitsland en de Sovjet-Unie werden aangeknoopt. Een deel van de Duitse grootbourgeoisie, zekere nationalistische organisaties en ook de SPD uitten hun vijandschap tegen dat verdrag. Anders was de reactie van de arbeiders. Tot sympathiebetogingen opgeroepen door de KPD (20 april), marcheerden enorme stoeten door de Duitse steden: 100.000 deelnemers in Berlijn, 40.000 in Düsseldorf, 20.000 in Halle...

Maar een paar maanden later (24 juni 1922) werd W. RATHENAU door de Org. Consul vermoord. De woede hierover was zo heftig dat het eenheidsfront van de arbeidersorganisaties voor een moment werd verwezenlijkt. De drie partijen en de vakbond beraadden zich gezamenlijk over tegenmaatregelen. Miljoenen arbeiders onderbraken het werk voor een halve dag. In Berlijn kwamen 700.000 betogers op straat. Arbeiderspartijen en vakbonden sloten het “Berliner Abkommen” ter verdediging van de republiek en de democratie. Zij eisten daarin ontbinding van de terroristische “Verbände”, uitzuivering van de openbare diensten, vrijlating van de gevangen arbeidersmilitanten. Maar het bondgenootschap zou niet lang stand houden. Zodra de zwaarste beroering voorbij was – reeds begin juli – verbraken de reformisten hun samenwerking met de KP.

Een van de eisen van de beweging was een wet ter beveiliging van de republiek. Bedoeld werd een wet, die maatregelen toeliet tegen monarchisten, tegen antirepublikeinse, paramilitaire organisaties, enz., en waarvan de toepassing zou worden toevertrouwd aan vertegenwoordigers van de arbeiders. Maar de regering Wirth liet een wet stemmen, waarvan de toepassing aan de politie en de rechtbanken werd overgelaten. De SPD en de USPD stemden voor, de communisten stemden tegen. Achteraf bleek dat die wet niet tegen de rechtse terroristen, maar wel tegen de revolutionaire militanten werd aangewend. Reeds de volgende maand werd, in naam van de “bescherming van de republiek”, de “Rote Fahne” voor drie weken verboden. Tot 1931 werd deze wet 5 maal tegen rechts en 822 maal tegen links toegepast.

* * *

In november 1922 moest de regering Wirth de plaats ruimen voor de regering CUNO, een “bourgeoiscoalitie”. Wilhem Cuno, algemeen directeur van de Amerika-Hamburg lijn, verzamelde de Duitse Democratische Partij, het Zentrum en de Duitse Volkspartij achter zich en verwierf sociaaldemocratische steun. Met deze nieuwe regering kwam de “Katastrophenpolitik” in de plaats van de “Erfüllungspolitik”. Dat betekende sabotage en weldra stopzetting van de herstelbetalingen. Het was te voorzien dat Frankrijk bijzonder heftig zou reageren. Poincaré dreigde inderdaad met bezetting van het Ruhrgebied.

Het lag in de bedoeling van de Duitse regering enerzijds de Franse positie internationaal te verzwakken (door de tegenstelling met Engeland en de USA aan te scherpen) en anderzijds in Duitsland het verzet tegen de herstelbetalingen een meer dynamische massabasis te verlenen. Het was inderdaad te verwachten dat de Ruhrbezetting (vanaf 11 januari 1923) door Franse en Belgische troepen de nationalistische passies hoog zou doen oplaaien. De Cuno-regering riep op tot passief verzet en dat ordewoord werd met overtuiging gevolgd: productie en vervoer vielen haast stil in de Ruhr en de bezetters waren weldra verplicht arbeiders uit eigen land in te schakelen. Het verzet bleef overigens niet passief: sabotage en aanslagen werden gepleegd.

De SPD-positie was wat men van haar kon verwachten: de strijd ging uitsluitend tegen de vreemde bezetter; op binnenlands vlak moest men “Burgfrieden” sluiten. De SPD bracht eenvoudig het chauvinisme tot uitdrukking dat ook de arbeidersklasse aangreep.

Veel moeilijker was de positie van de KPD, die sinds januari 1923 door BRANDLER en THALHEIMER geleid werd. Het is niet eenvoudig met de idee van “proletarisch internationalisme en vrede” vat krijgen op de massa’s, die zich bij de grote spanning tussen eigen en vreemde natie betrokken voelen. “Uw vijand”, zo luidde de communistische oproep, “is niet de Franse soldaat, ook niet de Franse arbeider of boer, die als gij uitgebuite slachtoffers van de bourgeoisie zijn. Uw gemeenschappelijke vijand is de Duitse en de Franse kapitalist.” De leuze werd: “Schlagt Poincaré an der Ruhr und Cuno an der Spree.” Het was een gecompliceerde situatie: in zoverre men in de Ruhr aan de strijd tegen het Franse imperialisme deelnam, trad men uiterlijk solidair op met de Duitse bourgeoisie en de nationalisten en kon men de botsing met de Franse troepen (dus met de Franse soldaten) niet vermijden. In zoverre men anderzijds de strijd tegen de eigen regering voerde, ontsnapte men niet helemaal aan de beschuldiging het vaderland te verraden. Wel speelde het in de kaart van de communisten dat de Sovjet-Unie de enige buitenlandse mogendheid was, die de Ruhrbezetting veroordeelde.[203] 

De Duitse economie geraakte zwaar ontredderd. De werkloosheid was hoog, maar vooral de systematisch doorgevoerde muntontwaarding bracht de arbeidersklasse in diepe ellende. Zoals reeds medegedeeld, bedroeg de ontwaarding weldra tientallen procenten per dag. De staatspersen konden het drukken van papiergeld niet langer bijhouden. Biljetten van 1000 mark werden overdrukt, zodat het briefjes van 1 miljard werden. Ook briefjes van 5 en 10 miljard werden in omloop gebracht. Het loon dat ’s avonds aan de arbeider betaald werd, had reeds ’s anderendaags een deel van zijn koopkracht verloren. De loonaanpassingen, hoe snel en aanzienlijk ook, hielden geen gelijke tred met de prijsstijgingen. De arbeiders verloren hoe langer hoe meer terrein.

Ook ruime lagen van de middenstand (renteniers, winkeliers, zelfstandigen...) gingen ten onder aan deze geldzwendel. Hun verbittering zou de opkomende fascistische beweging voeden.

Alleen de grootbourgeoisie heeft ruim verdiend aan de geldontwaarding. De “Stinnesierung”, de monopolievorming zette zich die dagen in versneld tempo door; meer dan ooit profiteerden de “Konzerne” ervan hun macht en bezit uit te breiden.

* * *

De catastrofe dreef de arbeiders in de strijd. Een verschuiving naar links begon zich door te zetten. Dat blijkt uit de groei van de KPD: in 1923 benaderde zij de 300.000 leden, meestal arbeiders, jong en geschoold. Ook een belangrijke groep intellectuelen sloot zich aan. De radicalisatie van de arbeidersklasse kwam ook tot uitdrukking bij de verkiezingen in de vakbonden en voor de bedrijfsraden, alsook in het succes van de controlecomités tegen woeker en zwarthandel: midden 1923 waren er 800, haast allen sterk onder communistische invloed. In februari-maart 1923 kwamen de eerste proletarische “Hundertschaften” tot stand: gewapende strijdorganen tegen fascistische en chauvinistische moordploegen, milities gelast met bescherming van lokalen, stakingen, demonstraties en militanten. De communisten vormden de kern van deze strijdgroepen. Al snel telde men een 300 Hundertschaften in Duitsland. In Berlijn marcheerden zij op 1 mei aan het hoofd van de stoet.[204] 

Het Centraal Comité van de KPD gaf op 17 mei 1923 een resolutie uit waarin werd aangekondigd dat “Zeiten des schärfsten revolutionären Massenkampfes” op til waren. Resoluties in die stijl werden wel meer door communistische partijen uitgegeven. Maar ditmaal scheen de geuite verwachting volkomen aan de werkelijkheid te beantwoorden: er was de staking van 380.000 mijnwerkers in de Ruhr (16-30 mei); er was de staking van 120.000 Silezische landarbeiders (gans de maand juni); er was de staking in Opper-Silezië van 120.000 mijnwerkers en metaalarbeiders (5-15 juni); er was de staking van 130.000 metaalarbeiders in Berlijn (6-12 juli); er was op 10 augustus de staking van de gelddrukkers die de Cuno-regering op een zeer gevoelig punt raakte; en er waren nog tientallen andere stakingen...

Naarmate de bewegingen groeiden werd de invloed van de communisten aanzienlijker. Het is hun oproep, samen met de bedrijfsraden gelanceerd, die de ALGEMENE STAKING van 11 augustus ontketende, een beweging die weldra door DRIE MILJOEN arbeiders werd gevolgd. De Cuno-regering trad direct af (12 augustus) en werd uiterst snel opgevolgd door de STRESEMANN-regering (13 augustus).

GUSTAV STRESEMANN behoorde tot de Deutsche Volkspartei, de partij van de industriëlen en H. Stinnes. Zijn regering behoorde tot het type “grote coalitie” ze omvatte, buiten de DVP, ook nog Zentrum, DDP en de meest rechtse elementen van de SPD.[205] Het Stresemannbewind betekende wel een verandering in de buitenlandse politiek, maar ten aanzien van de arbeidersklasse was er slechts een ander regeringspersoneel met dezelfde politiek. Het programma, door de KPD en de Bedrijfsraden in de oproep tot algemene staking geformuleerd,[206] werd geenszins aangenomen door de nieuwe regering. Niettemin slaagde de syndicale leiding erin de staking in enkele gewesten af te gelasten; er kwam aarzeling in de gelederen en op 14 augustus stelden KPD en Bedrijfsraden voor de beweging te beëindigen. De communisten namen dit besluit tegen wil en dank. Hun greep op de massa was bij het uitbreken van de agitatie schijnbaar zeer groot; het bleek nu dat die invloed toch maar erg partieel was. De verdwijning van de Cuno-regering en de belofte dat het beter zou worden, volstonden om de revolutionaire golf te doen wegebben.

Rüth Fischer, Maslow en Thälmann, die de linkse oppositie in de KPD leidden, beschuldigden Brandler en het partijbestuur van “communistisch reformisme”. Zij beweerden dat de partijleiding de dynamiek van de beweging onderschatte; mits door te zetten, zo beweerden zij, zou de beweging in Duitsland tot een burgeroorlog zijn uitgegroeid. Dat was een gauchistische visie. Normaliter volstaat een kleine tegemoetkoming vanwege de tegenpartij en is een zeer partiële overwinning voldoende om een beweging te ontkrachten. Alleen in een werkelijk revolutionaire conjunctuur doet zich het tegenovergestelde voor: dan werkt de concessie als olie op het vuur, dan wordt de toegeving een aanmoediging van de beweging. Dat was in de zomer 1923 in Duitsland NIET het geval.[207] 

De Stresemann-regering bracht niet de minste verbetering, integendeel. De inflatie holde voort tot in het absolute; het arbeidersloon verloor alle koopkracht; de miserie was ontstellend, de industrieproductie daalde tot op 1/5 van die voor de oorlog; in november telde men 3 miljoen werklozen en 3 miljoen “Kurzarbeiter”.

De Stresemann-regering bleef ruim drie maanden overeind (13 augustus-23 november 1923). Het was een woelige tijd, een tijd van gewelddadige, “putschistische” pogingen van rechts... en ook van links.

Op 26 september werd in BEIEREN een militaire staatsgreep onder leiding van VON KAHR en VON LOSSOW doorgevoerd. Een reactionaire, antisemitische, nationalistische-separatistische dictatuur werd ingesteld. Von Kahr dreigde Thüringen en Saksen binnen te vallen en op te rukken naar Berlijn.

De gebeurtenissen in Beieren waren aanleiding voor President Ebert – zich steunend op artikel 48 van de grondwet – om de noodtoestand in het Reich uit te roepen. In feite betekende dat een overdracht van de macht aan von Seeckt en een gelegenheid om tegelijkertijd op te treden tegen ... de arbeidersbeweging: het werd de bedrijfsraden verboden in congres samen te komen en centrale organen te verkiezen. In menige stad kwam het tot woelige straatmanifestaties; er vielen weer doden: 8 in Aken, 3 in Berlijn, 3 in Essen, 3 in Hamburg...

De “noodtoestand” vormde ook een gelegenheid om een gewapende interventie voor te bereiden tegen de regeringen van de Länder THURINGEN en SAKSEN. In beide Länder hadden socialisten en communisten samen de meerderheid in de Landtag. Sinds maart 1923 was daar – met parlementaire steun van de communisten – een homogene en links georiënteerde sociaaldemocratische regering tot stand gekomen. In oktober 1923 werd een stap verder gezet op de weg naar het eenheidsfront. Regeringen van sociaaldemocraten en communisten werden gevormd: in Saksen (op 10 oktober) onder leiding van Erich ZEIGNER, in Thüringen (op 16 oktober) onder leiding van AUGUST FROLICH.[208] Deze regeringen waren langs volkomen regelmatige, parlementaire procedures tot stand gekomen. Maar twee linkse regeringen in een rechts Duitsland, dat was onduldbaar. Op slag stemde de Rijksdag een “Ermächtigungsgesetz”, waardoor de grondwettelijke rechten en vrijheden buiten werking werden gesteld. De Rijksregering eiste de ontbinding van de Hundertschaften, die grote optochten door Dresden (8000 man) en Leipzig (5000) hadden gehouden en bovendien een belangrijk congres in Saksen organiseerden. De Saksische regering weigerde deze activiteiten te verbieden. Het was derhalve te voorzien dat de Reichswehr een dezer dagen gewapenderhand zou ingrijpen. Daaraan hadden de communisten zich sinds enige tijd verwacht, niet alleen in Saksen, maar ook in Thüringen. In beide Länder bereidden zij het gewapend verzet voor tegen het binnenrukken van de Reichswehr.

* * *

Maar de plannen van de communisten gingen veel verder: zij beoogden DE REVOLUTIE, DE GEWAPENDE OPSTAND IN HEEL DUITSLAND.

Het initiatief hiertoe ging uit van Moskou en werd door het Executief Comité van de Komintern genomen, speciaal op aandringen van Trotski en Zinovjev. Toen de leiding van de KPD in Moskou toekwam om zich over de situatie in Duitsland te beraden, stond in feite de beslissing reeds vast, zodat alleen over de modaliteiten van de uitvoering werd gepraat. Brandler die aanvankelijk (in tegenstelling met de linkse opposanten Fischer, Maslow en Thälmann) veel voorbehoud had, liet zich overreden. Wel bedong hij dat de datum van de opstand niet in Moskou, maar al naar de omstandigheden door de leiding van de KPD zou worden bepaald.[209] 

Zelden gaven de Duitse communisten – weliswaar onder invloed van de Kominternleiding – blijk van zulk verbijsterend gebrek aan realisme. Zeker, er was een diepgaande ontevredenheid onder de massa’s, maar dat betekende nog niet dat de burgerlijke ideologie uit de hoofden van die ontevredenen verdwenen was. Ook is het waar dat in de herfst van 1923 grote massa’s hun sympathie voor de KP betuigden. Maar dat betekende geenszins dat die massa’s bereid waren om onder leiding van de KP de “Entscheidungskampf” door te zetten.

De partij stelde een militaire raad aan, die onder leiding van Ernst SCHNELLER de voorbereidingen trof voor de grote slag: wapens werden verzameld, manschappen werden geoefend... Toch deed dit erg amateuristisch aan; wat men kon verzamelen was heel weinig ten aanzien van de 250.000 goed gewapende en goed getrainde manschappen waaronder de regering kon beschikken (Reichswehr + Freikorps + politie + paramilitaire formaties). Erger nog, het politieke werk, nodig om op het beslissende moment grote stakingen te ontketenen, kwam slecht op dreef. Op 21 oktober begon de inval van de Reichswehr in Saksen onder leiding van generaal MULLER. De avond daarvoor had de leiding van de KPD – wetend dat Müller ’s anderendaags zou binnenrukken – een richtlijn naar de partijgenoten van Hamburg doorgegeven om aldaar een tweede haard van gewapende opstand te stichten. De bedoeling was een deel van de Reichswehr af te leiden.

Op 21 oktober was een uitgebreide CONFERENTIE TE CHEMNITZ voorzien waaraan, benevens de communistische partij, ook de sociaaldemocratische leden van de Saksische regering en afgevaardigden van bedrijfsraden, vakbonden en controlecomités zouden deelnemen. De verwachting van de communisten was dat deze conferentie hun voorstel tot algemene staking en opstand zou aanvaarden. Maar dat was helemaal niet het geval. Brandler en de communisten stuitten vanwege de overgrote meerderheid der conferentie op een afwijzing. De leiding van de KPD haastte zich dan om de geplande opstand af te gelasten. De revolutie mislukte nog vóór ze begon.

Generaal Müller kon, praktisch zonder op verzet te stuiten, de ene Saksische stad na de andere bezetten.

Zonder een tegenbevel te hebben ontvangen (een nooit opgehelderde aangelegenheid) ontketenden de communisten van HAMBURG op 23 oktober de algemene staking en de opstand onder de moedige en kundige leiding van ERNST THALMANN. De communistische partij telde daar 18000 leden, maar had geen wapens. De strijd begon met 19 geweren en 27 pistolen! Door een overval op een politiecommissariaat had men een half uur later nog 170 geweren buitgemaakt. Links en rechts werden nog enige wapens bemachtigd, maar het bleef veel te weinig. Alles te samen geraakte men tot 300 gewapende strijders. Tientallen barricaden werden opgeworpen. De arbeiders betuigden wel sympathie voor de opstand, maar eerder passief. De overmacht aan regeringszijde was verpletterend: 6000 goed uitgeruste politiemannen, beschikkend over gepantserde wagens. Drie dagen heeft de strijd geduurd. Hamburg was zeker een voorbeeld van communistisch heroïsme. Maar de nederlaag was totaal.

Ondertussen werd de onderwerping van Saksen voltooid. De troepen van generaal Müller traden moorddadig op: bij de bezetting van Freiburg werden 34 demonstrerende arbeiders gedood en 50 zwaar gewond. De regering Zeigner werd door president Ebert ontbonden en Saksen werd onder het gezag van commissaris Heinze geplaatst, die tot de DVP behoorde.

Eenmaal de afrekening met Saksen voltooid, kwam Thüringen aan de beurt. Ook daar rukte het leger in en werd de linkse regering afgezet.

De SPD-ministers, die oordeelden dat zij zich te zeer compromitteerden door nog langer in de regering te blijven, namen ontslag (2 november). Van nu af steunde de regering Stresemann nog enkel op de rechtse bourgeoispartijen.

De reactie profiteerde van de gelegenheid om in heel Duitsland vervolgingen in te zetten tegen communisten en revolutionaire militanten. Honderden jaren tuchthuisstraffen werden uitgesproken. Generaal von Seeckt werd nu formeel met dictatoriale volmachten bekleed (8 november). De KPD en alle met haar verwante organisaties werden vanaf 23 november buiten de wet gesteld,[210] het stakingsrecht werd afgeschaft, de achturendag werd niet langer geëerbiedigd.

De hele geschiedenis eindigde dus voor de arbeidersklasse op een nederlaag. Januari 1919, maart 1921, oktober 1923, driemaal werd de KPD zwaar geslagen. Het weinig verantwoordelijke, avontuurlijke optreden van oktober 1923 dwong de communistische partij tot autokritisch onderzoek.

De repressie tegen links was een aanmoediging voor de extreemrechtse reactie om haar kans te wagen. Op 9 november 1923 zette HITLER, samen met LUDENDORFF, een putsch op touw in MUNCHEN. De zaak mislukte compleet; ze moest eigenlijk mislukken: Hitler beschikte nog niet over de nodige aanhang en de bourgeoisie oordeelde,[211] nu het regime op het punt stond zijn lange crisis te overwinnen, het moment niet gekomen om haar toevlucht te nemen tot het fascisme. Maar anderzijds bleek wel dat het nazisme reeds op aanzienlijke medeplichtigheid in het staatsapparaat kon rekenen.

* * *

Vanaf 1923 begon in Duitsland een periode van kapitalistische consolidatie en expansie, weldra van “Prosperität”. Men zou het nu aanbrekende tijdperk ook de “Stresemannperiode” kunnen noemen. Op 23 november 1923 trad Stresemann wel af als kanselier, maar in de verschillende daarop volgende regeringsformaties bleef hij – ononderbroken tot aan zijn dood in oktober 1929 – minister van Buitenlandse Zaken.

Het Duitse economisch herstel hing ten nauwste samen met Stresemanns buitenlands beleid. Doel van deze politiek was afbraak van het Versaillesverdrag en het herstel van Duitsland als imperialistische macht. Maar Stresemann wenste dat geleidelijk, in etappen, door onderhandelingen en langs compromissen te bereiken. Dat was de zin van de reeds eerder genoemde “Erfüllungspolitik”.

In april 1924 – met de invoering van een nieuwe Reichsmark – kon de munt hersteld worden; dit herstel werd maar mogelijk doordat Stresemann erin slaagde met Frankrijk, Engeland en Amerika tot een nieuwe regeling van de herstelbetalingen te komen: het DAWESPLAN. Hiermee gepaard ging een akkoord over de ontruiming van het Ruhrgebied (voltooid in november 1925) en een lening van 800 miljoen goudmark om de Duitse economie opnieuw op gang te brengen. Eenmaal het vertrouwen hersteld, begonnen Amerikaanse (in mindere mate ook Engelse) kapitalen toe te stromen in Duitsland: 25 à 30 miljard goudmark tussen 1924 en 1930. Deze ganse ontwikkeling was kunstmatig en broos in zoverre ze totaal afhankelijk was van de ononderbroken vreemde kapitaalinbreng, te meer daar het in de regel kredieten op korte termijn betrof. De toegestroomde kapitalen hielpen de Duitse economie bij een grondige hernieuwing en modernisering van het productieapparaat. In 1929 bereikte Duitsland – samen met de USA – het hoogste technisch niveau in de wereld. De productiviteit van de arbeid werd aldus aanzienlijk opgevoerd. Anderzijds bleven de lonen relatief laag en werden de werkdagen verlengd. De combinatie van deze drie factoren bezorgde de Duitse industrie bijzonder gunstige concurrentievoorwaarden op de wereldmarkt en leverde mooie dividenden op voor de vreemde en de Duitse beleggers. De industriële productie van 1925 bedroeg het dubbele van 1923: in 1926 was er een lichte conjuncturele inzinking, maar nadien vertoonden de productiecurven weer een forse stijging.

In oktober 1925 leidde de Stresemannpolitiek tot het LOCARNOVERDRAG. Dit verdrag maakte de baan vrij voor de opname van Duitsland in de VOLKERENBOND. Die toetreding had plaats in 1926 en als permanent lid van de Raad verwierf Duitsland meteen de status van grootmacht.

Stresemann wenste zich echter niet uitsluitend aan het Westen te binden. Om de handen vrij te hebben, zorgde hij ervoor ook met de Sovjet-Unie in goede verstandhouding te leven: door het VERDRAG VAN BERLIJN (24 april 1926) werd, met het Rapalloverdrag als basis, een akkoord van wederzijdse neutraliteit tussen Duitsland en de Sovjet-Unie getekend.

Stresemanns politiek was zeker een bijdrage tot de eerder serene atmosfeer van die jaren. Daardoor werd het mogelijk op de CONFERENTIE VAN DEN HAAG (augustus 1929) belangrijke concessies aan Duitsland te doen: de Geallieerden waren bereid het Rijngebied vóór 30 juni 1930 te ontruimen en het afgelopen Dawesplan werd door een inschikkelijker Youngplan verlengd.

Economisch was in deze periode de voortschrijdende concentratie van productie en kapitaal opvallend. Het uiterst speculatieve financiële imperium, door Hugo Stinnes tijdens de crisis van 1922-23 opgebouwd, viel terug uiteen, maar andere Konzerne vestigden hun macht. In de zware industrie telde men er zes grote: Vereinigte Stahlwerke (200.000 arbeiders in dienst, 22 % van de kolen en 40 % van de staalopbrengst in Duitsland), Haniel Konzern, Hoesch K., Klöckner K., Krupp K. en Mannesmann. K. In de elektrotechnische industrie beheersten AEG en Siemens de markt met hun 200.000 arbeiders. In de chemische industrie steeg het aantal arbeiders en bedienden bij IG Farben van 80.000 in 1925 tot 120.000 in 1929.[212] Een vijftal grote banken hadden een totaal overwicht in de wereld van de financiën.[213] De Duitse economie werd beheerst door een financiële oligarchie, vertegenwoordigd door namen als: Albert Vögler, Fritz Thyssen, Emil Kirdorff, Otto Wolff, Friedrich Flick, Carl Friedrich von Siemens, Karl Haniel, Hugo Stinnes, Gustav Krupp von Bohlen und Halbach, Hjamar Schacht, Kurt von Schröder...

Door een verordening van 21 december 1923[214] werd de achturendag, een van de grote, overigens wettelijk vastgelegde, verworvenheid van 1918, ongedaan gemaakt. De werkdag werd in vele bedrijven aanzienlijk verlengd, tot 9 en 10 en zelfs tot 12 uur: De rationalisatie van de productie en de verlenging van de werkdag resulteerden, spijts de aanzienlijke economische expansie, in een nog aanzienlijke werkloosheid,[215] waarbij in acht moet worden genomen dat de werklozensteun bijzonder laag werd gehouden. Trouwens ook de lonen waren laag, aanvankelijk zelfs zeer laag. Achteraf stegen ze, zij het trager dan de toename van de productiviteit. Ook werd het aantal werkuren geleidelijk terug verminderd: in 1924 behielden nog slechts 39 % van de arbeiders de achtenveertigurenweek, in oktober 1928 was dat het geval voor 56 % van de arbeiders. Alles te samen een langzame maar toch voelbaar verbeterende toestand.

* * *

De vakbondsleiding stuurde aan op overleg met het patronaat in een geest van klassensamenwerking.

Dat gold voor de “Freie Gewerkschaften” van de ADGB, formeel los van, maar ideologisch verbonden met de SPD. Na de dood van K. Legien in 1920 was THEODOOR LEIPART voorzitter geworden, een opportunist van het zuiverste water. Leipart kon niet verhinderen dat in januari 1924 de ADGB het comité van de “Arbeitsgemeinschaft” verliet. Maar de reformisten zorgden er wel voor dat dezelfde politiek werd voortgezet: in ongeveer 90 % van de gevallen geschiedde de arbeidsverlenging (volgens een verordening van 21 december 1923) in akkoord met de vakbondsleiding.

Tegen de politiek van de syndicale leiding in, braken massale stakingen uit, die soms weken duurden en menige doden kostten, maar die ten slotte toch verloren werden. De arbeiders moesten dikwijls tegen twee machten vechten: tegen de patroons en tegen de eigen leiding. Overigens was hun positie eerder zwak[216] ingevolge de aanzienlijke werkloosheid.

Van de vele harde en omvangrijke conflicten vermelden we – ten titel van voorbeeld – oktober 1928: de metaalarbeiders van de Ruhr vroegen een opslag van 12 Pfennig; een arbitragecommissie bepaalde 6 Pfennig; de patroons verwierpen die uitspraak en dankten op slag 213.000 arbeiders af; een nieuwe arbitrage, door Severing geveld, voorzag een loonsverhoging van 1 tot 6 Pfennig. De vakbondsleiding aanvaardde – zoals meestal – deze overwinning van het patronaat. De syndicale opposanten (individuele of groepen) werden zoals gewoonlijk uitgesloten.

Toch bleef de sociaaldemocratische vakbondsorganisatie veruit de machtigste. Het aanzienlijke ledenverlies dat tijdens de inflatiecrisis van 1923 werd geleden, kon evenwel niet hersteld worden. Van 1924 tot 1929 schommelde het aantal aangeslotenen tussen de 4 en de 5 miljoen.

De christelijke syndicaten (Deutscher Gewerkschaftsbund – DGB) telden in deze jaren tussen de 600 en 800.000 leden, hadden hoofdzakelijk aanhang in het Rijnland en het Ruhrgebied (mijnwerkers) en waren zo mogelijk nog meer geïntegreerd in het systeem.[217] 

De in 1924 op communistisch initiatief gestichte “Revolutionäre Gerwerkschaftsorganisation” – RGO – groepeerde slechts een paar honderdduizend arbeiders.

* * *

De SPD was uitgesproken voorstander geworden van een kapitalistisch systeem, waarin ook de arbeidersklasse zekere bourgeoiswaarden zouden ten deel vallen. De SPD beschouwde het als haar opdracht in tijden van opgaande conjunctuur enige concessie te bekomen, in crisissituaties daarentegen de aftakeling van de levensstandaard der arbeiders enigermate te beperken. Beide doeleinden moesten slechts in zoverre bereikt worden, dat ze het electoraal succes van de partij bevorderden. De verkiezingen waren in de periode van economische expansie eerder gunstig voor de SPD. Het aantal mandaten, het aantal stemmen en het stemmenpercentage verbeterden. Het ledental daalde tot 1927, maar steeg zeer aanzienlijk in 1928.[218] Deze SPD had wel een linkervleugel.[219] Maar hoe zwak de invloed van de linkse elementen was, blijkt reeds hieruit dat mensen als Noske en Ebert gerespecteerde leiders bleven van de SPD.

Sinds het aftreden van Stresemann (november 1923) tot midden 1928 telde Duitsland zes regeringen: de eerste twee werden geleid door WILHELM MARX (Zentrum), de volgende twee door HANS LUTHER (partijloos), de laatste twee opnieuw door W. Marx. Het waren ofwel “bourgeoiscoalities”, ofwel “rechtse coalities”. De SPD maakte er geen deel van uit. Zij voerde een “grondwettelijke”, in feite zwakke oppositie.

Wel had de SPD – althans tot 1925 – het presidentschap in de persoon van Ebert. Ook de regering van Pruisen (groter dan alle andere Länder te samen, met twee derden van de Duitse bevolking) bleef ononderbroken in handen van de SPD, zij het meestal in coalitie met het Zentrum. De meest vooraanstaande figuren waren de sociaaldemocraten OTTO BRAUN (eerste minister) en CARL SEVERING (binnenlandse zaken). Ook in de Länderregeringen van HESSEN, van BADEN en van HAMBURG waren in de regel sociaaldemocraten aanwezig.

Benevens de vakbonden kon de SPD zich ook steunen op de REICHSBANNER, in februari 1924 door de SPD samen met de DDP ter verdediging van de republiek opgericht. Bedoeling was een militie te vormen tegen chauvinistische en monarchistische knokploegen ... en tegen de communisten. Reeds na enkele maanden telde de organisatie 700.000 leden. Maar de Reichsbanner toonde zich bijzonder weinig strijdvaardig.

In 1925 ging een belangrijke positie verloren. President Ebert stierf op 28 februari van dat jaar. Zijn levensavond werd verbitterd door heftige beschuldigingen van monarchistisch-nationalistische zijde. Rechtse bladen voerden een campagne tegen Ebert omtrent de rol, die hij in januari 1918 in de grote staking van de munitiefabrieken had gespeeld. Hoe meer hij zich inspande om te bewijzen dat hij loyaal was geweest (niet tegenover de arbeidersbeweging maar tegenover de “nationale verdediging”), des te kwetsbaarder werd zijn positie, des te woester werden de aanvallen.

De verkiezing van de nieuwe president verliep in twee rondes. In de eerste ronde haalde geen enkel kandidaat de meerderheid:
- Jarres (DVP) behaalde 10,4 miljoen stemmen;
- Braun (SPD) behaalde 7,8 miljoen stemmen;
- Marx (Zentrum) behaalde 3,8 miljoen stemmen;
- Thälmann (KPD) behaalde 1,8 miljoen stemmen.

In de tweede ronde stelden de rechtse partijen de kandidatuur voorop van de 78 jaar oude generaal-veldmaarschalk PAUL VON HINDENBURG, symbool van de monarchistisch- militaristische reactie. De campagne voor Hindenburg werd mede gefinancierd door de zware industrie. Hindenburg had ook de steun van de persmagnaat HUGENBERG.[220] 

De KPD stelde voor, zich ten gunste van de sociaaldemocratische kandidaat Otto Braun terug te trekken. Maar de SPD gaf er de voorkeur aan zich te scharen achter de kandidatuur van Wilhelm Marx, leider van de rechtse tendens in de Zentrumpartij en reeds twee maal kanselier van een regering waaruit de socialisten geweerd werden. Om deze reden besloten de communisten de kandidatuur van Thälmann in de tweede ronde te handhaven. De uitslag luidde:
- Hindenburg (kand. van rechts) 14.655.000 stemmen;
- Marx (kand. van Zentrum, DDP en SPD) 13.751.000 stemmen;
- Thälmann (KPD) 1.913.000 stemmen.

Als men de rekening opmaakt, geeft het de indruk dat de KPD de verkiezing van Hindenburg had kunnen voorkomen. Dat is weinig zeker: hoeveel kiezers van de KPD zouden niet geweigerd hebben hun stem aan W. Marx te geven; hoeveel Zentrum-kiezers zouden niet naar Hindenburg hebben overgeschakeld, zodra de communisten W. Marx aanbevolen.

Hindenburg als president betekende een zware slag voor de republiek. Op bevel van de nieuwe president werd van nu af, naast de vlag van de republiek (zwart, rood, goud), het imperiale vaandel (zwart, wit, rood) gehesen. Het was slechts een symbolisch, maar toch veelbetekenend gebaar.

Hindenburg ijverde ook zeer hard voor de vergoeding van de in 1918 feitelijk onteigende prinsenfamilies. Juridisch was die zaak nog altijd niet geregeld. Daaromtrent ontstond een diepe beroering in Duitsland. Een communistisch voorstel om de prinselijke eigendommen te confisqueren en de opbrengst onder de oorlogsinvaliden en werklozen te verdelen, werd in de Reichstag verworpen. KPD en SPD, die hierin samengingen, organiseerden dan een bijzonder levendige campagne om een referendum in het land te houden. Hiertoe moesten eerst 4 miljoen stemmen of 10 % van de kiesgerechtigden worden verzameld; men bracht 12 miljoen handtekeningen samen (maart 1926). Daarop ging het referendum door (mei 1926). De rechtse partijen spraken zich uit voor onthouding; de pers van Hugenberg werd gemobiliseerd (socialistische en communistische pers samen vertegenwoordigde slechts 10 % van de gehele Duitse pers). Ook Hindenburg woog zwaar door. De verpletterende meerderheid van de uitgebrachte stemmen sprak zich uit voor het communistisch-socialistisch voorstel, maar geen 50 % van de ingeschreven kiezers nam deel aan de raadpleging.[221] De afgezette prinsen werden rijkelijk met kastelen, met domeinen en met baar geld bedeeld.

* * *

De – overigens nog gebrekkige – eenheid tussen communisten en socialisten in de strijd tegen de vergoeding van de prinsen was uniek; het was de uitzondering op de regel. Globaal genomen waren de verhoudingen tussen de beide arbeiderspartijen in die tijd heel slecht.

De communistische mislukking van oktober 1923 had een grote verslagenheid in de Komintern en in de Duitse KP teweeggebracht; wat tot heftige discussies leidde, naar verandering in het partijbestuur en naar een zwenking in de politieke koers.

Brandler en zijn medestanders kregen in hoofdzaak deze kritiek te horen: 1. De revolutionaire mogelijkheid bestond, maar de opstand werd slecht voorbereid. Uw intrede in de regeringen van Saksen en Thüringen gebeurde met zoveel compromissen dat gij niet meer in staat waart de massa’s in beweging te brengen. 2. Het zou beter geweest zijn ondanks alles de zaak toch door te zetten en te mislukken, dan schandelijk terug te trekken op het kritieke moment, want daardoor werd de geloofwaardigheid van de Komintern aangetast. K. Radek betoogde: “Door deze tragikomedie van een communistische partij zijn wij in een belachelijke positie gekomen en dat is erger dan een nederlaag in de strijd.”

Brandler antwoordde daarop het volgende:

1. Inderdaad, de opstand werd slecht voorbereid, maar ik werd gedurende de meest beslissende maanden in Moskou weerhouden. Op het moment van mijn terugkeer naar Duitsland was het te laat om de zaak nog goed voor te bereiden.

2. Wij hadden bij onze intrede in de regering van de beide Länder bepaalde voorwaarden moeten stellen, zodat zij “arbeidersregeringen” werden. Wat is een “arbeidersregering”? Geen dictatuur van het proletariaat, maar een etappe in die richting? Dat is onduidelijk. Onze bedoeling was het verzet tegen het optreden van de Reichswehr in Saksen en Thüringen te versterken.

3. Beweren dat wij “het sociaaldemocratisch verzet (tegen onze voorstellen) onder de voeten hadden moeten lopen” is niet realistisch. Op de conferentie van Chemnitz geloofden de meeste aanwezigen dat het optreden van de Reichswehr niet tegen de socialistische regeringen van Saksen en Thüringen was gericht, maar wel tegen de contrarevolutionaire Beierse regering van von Kahr, die op het punt stond over het grondgebied van Saksen en Thüringen op te rukken naar Berlijn. Dat geloof heeft er veel toe bijgedragen om het gewapend verzet tegen de Reichswehr te ontzenuwen. Tot daar Brandlers betoog.

Uiteindelijk kwam de zaak hierop neer: nog aangenomen – dit is reeds een onjuiste veronderstelling – dat in de ZOMER van 1923 de meerderheid van de arbeidersklasse met de communisten zou zijn opgemarcheerd, dan was dat in de herfst klaarblijkelijk niet meer het geval; de revolutionaire stemming was aan het wegebben. De fout lag derhalve in de eerste plaats bij de Komintern, die zeer hard had aangedrongen. Maar nu kwam het er op aan de schuld af te wentelen. Met de actieve hulp van de linkse oppositie in de KPD werden Brandler, Thalheimer en hun medestanders als schuldigen aangewezen. In februari 1924 werden zij – om hun “rechts opportunisme” – uit de partij verwijderd. De doorslaggevende invloed ging nu uit van de Fischer-Maslow-groep. M.a.w. de “ultralinkse” tendens kreeg de overhand.

Dat weerspiegelde zich al dadelijk in de houding tegenover de sociaaldemocratie. Die werd in bijzonder gauchistisch-sektarische termen veroordeeld. “De sociaaldemocratie neemt een min of meer fascistisch karakter aan”, “wij moeten leren strijden ondanks, zonder en tegen de sociaaldemocratie”, “de leidende instanties van de Duitse sociaaldemocratie zijn meestal niets anders dan een fractie van het Duitse fascisme onder socialistisch masker”, “fascisme en sociaaldemocratie zijn de rechter en de linkerhand van het moderne kapitalisme”. Appreciaties in dergelijke termen gaven de toon aan. Gezien de enorme invloed van de sociaaldemocratie op de arbeidersbeweging, werd “de volledige liquidatie van de SPD als centrale opdracht” erkend; hoofdzaak werd “de ontmaskering van de SPD als agent van de bourgeoisie in de arbeidersbeweging”.

De Fischer-Maslow-groep spande zich in om het sektarisme ook op het syndicale front door te voeren. Hun stelling luidde dat de vakbonden als uiterst reactionair moesten bestempeld worden en dat de communisten als taak hadden aparte revolutionaire organisaties op te richten. De ultralinkse stellingen werden aangevochten door de groep die zich rond Thälmann vormde. Inzake de sociaaldemocratie was deze groep ongeveer akkoord met de appreciaties van Fischer en Maslow; maar inzake de vakbonden betoogde zij dat het de taak van de communisten was in de “Freie Gewerkschaften” te militeren ten einde het geheel van de syndicale beweging op meer revolutionaire stellingen te brengen. De RGO moest in principe alleen dienen om uitgesloten vakbondsleden op te vangen. Zo werd het ook gesteld door het congres van de Komintern (juni-juli 1924) en bijgetreden door een conferentie van de KPD (17 aug. 1924). Militeren dus in de ADGB... Dat deden de communisten, maar meestal op zulke sektaire wijze dat de rechtse vakbondsleiders geen moeite hadden om hen uit te sluiten. Ook de harde repressie, waarvan de partij het voorwerp was,[222] was van aard om het sektarisme in de KPD aan te wakkeren.

Resultaat van dat alles was dat de KPD haar verbinding met de massa grotendeels verloor. Dat wordt bevestigd door het ledental, alsook in electoraal opzicht en op syndicaal vlak.

In 1923 telde de KPD nog 267.000 leden, maar de inzinking in de volgende jaren was zeer diep: 121.000 in 1924, 114.000 in 1925, 125.000 in 1927, 117.000 in 1929.

Electoraal ging het nog goed in mei 1924 (3.746.000 stemmen, 62 mandaten, 12,6 als stemmenpercentage). Maar in december daaropvolgend gingen ongeveer een miljoen stemmen verloren (2.708.000, 45 mandaten, 9 %).

Hoe sterk de communisten op syndicaal vlak achteruit waren gegaan, werd op de partijdag van juli 1925 vastgesteld: er hadden 80.000 verkiezingen voor bedrijfsraden plaatsgehad, maar slechts in een tiental gevallen had de KP kandidaten gesteld. In het bestuur van de metaalarbeidersbond was het communistische aandeel van 48 tot 16 % gedaald. Op het congres van de ADGB in 1925 was het aantal communistische afgevaardigden van 311 tot 14 geslonken. Het stemmenaantal door Thälmann bij de presidentsverkiezing behaald (1,9 miljoen tegen 2,7 miljoen in de verkiezingen van december 1924) was bijzonder laag.

Het verlies van hun massabasis was voor de communisten des te erger, de zware aanvallen in acht genomen die ze van allerlei reactionaire en fascistische knokploegen en commando’s te verduren kregen. Om daaraan het hoofd te bieden, werd midden 1924 de “Rote Frontkämpferbund” (RFB) opgericht. Deze militie kwam slechts langzaam tot ontwikkeling. De politionele hinderpalen waren haast onoverkomelijk. In februari 1925 telde men 15.000 leden. Vergeleken met de “Reichsbanner” was dat wel heel weinig. Daartegenover gaf de RFB blijk van veel meer strijdvaardigheid. De strijdleuze “Rotfront” en de gebalde vuist kenmerkten de communistische stijl in die jaren.

Van politionele hinderpalen gesproken... Tijdens de eerste verkiezingsronde voor het presidentschap werd een meeting te Halle (in Pruisen, waar C. Severing minister van Binnenl. Zaken was), waar 8000 toehoorders door Thälmann zouden worden toegesproken, door de politie overvallen. Er werd met scherp geschoten, er vielen 9 doden, 25 zwaar en een honderdtal licht gekwetsten. Voorvallen van die aard verleenden een klank van waarachtigheid aan de ultralinkse bewering dat voor de arbeidersklasse republiek of monarchie geen beduidend verschil uitmaakte. Dergelijke voorvallen waren ook van aard om de oriëntatie van de Fischer-Maslow-groep in stand te houden.

Maar met deze politiek bereikte men geen successen. Zij moest dus wel in vraag worden gesteld. Een eerste aanval werd op de partijdag van juli 1925 ingezet. Thälmann beklemtoonde heel nadrukkelijk de noodzaak in en voor de vakbonden de meerderheid van de arbeidersklasse voor de revolutionaire doeleinden te winnen. Daartoe oordeelde hij het nodig in de vakbonden broederlijk samen te werken met de sociaaldemocratische leden. Thälmanns stellingen kwamen hierop neer: – een eenheidsfront is het doel – de weg ernaar loopt door de vakbond; – aanknopingspunt is de strijd voor de directe eisen. Deze stellingen vonden veel bijval, maar de Fischer-Maslow-groep slaagde er toch in zich in de leiding te handhaven.

Om de innerlijke twisten in de KPD op te lossen, werd beroep gedaan op het EKKI. Een delegatie vertrok naar Moskou. Resultaat van de beraadslagingen was een “Open Brief”. Uitvoerig werd daarin op de terugkeer naar de eenheidsfrontpolitiek aangedrongen. Nogmaals werd beklemtoond dat de activiteit in de vakbond centraal moest staan. Op grond van de “Open Brief” werden Ruth Fischer en Arkadi Maslow op 20 augustus 1925 door het CC uit het Politbüro verwijderd. Ernst THALMANN nam nu de leiding. Daarop volgde dan van hoog tot laag een discussie in de partijgelederen, die afgesloten werd op een landelijke conferentie (1 november 1925). De ultralinksen werden volledig verslagen.

De vorming van een eenheidsfront bepaalde opnieuw de politieke lijn ... zij het in eerder sektaire termen. Het sektarisme werd nooit overwonnen in de KPD. Het werd trouwens bestendig gevoed door de houding van de SPD.

* * *

Vanaf einde 1925 stelde zich de kwestie van de schadeloosstelling der onttroonde vorstenfamilies. De communisten slaagden erin rond hun wetsvoorstel een grootscheepse agitatie te ontketenen. Zij drongen aan op een volksraadpleging. “Keinen Pfennig den Fürsten” werd de slogan die de SPD, de ADGB en andere democratische organisaties ten slotte (d.i. na heftige tegenkanting van de SPD-leiding) meesleurde in de actie voor een volksraadpleging. Voor de eerste maal werd een stuk eenheidsfront verwezenlijkt. Volledig was het niet: de sociaaldemocraten weigerden gezamenlijke acties te voeren; naar hun opvatting dienden de deelnemende organisaties apart strijd te leveren. Zowel SPD- als ADGB-leiding bleven terughoudendheid betuigen. Toch waren de dagen van de grote beroering en de massale volksdemonstraties weer daar: 200.000 mensen stroomden samen in Berlijn op 27 januari 1926. Maandenlang duurde de agitatie. De RFB kwam op 24 mei 1926 samen in Berlijn: rond de 50.000 leden van de RFB verzamelde zich een manifestatie van een half miljoen arbeiders. De uiteindelijke uitslag van het referendum was – zoals reeds meegedeeld – onvoldoende om de schadeloosstelling van de vorsten af te wijzen. Niettemin was het een groot succes. Nooit werden zoveel stemmen achter een oproep van communisten en socialisten verzameld. Het was de beste en de machtigste eenheidsactie uit de tijd van de Weimarrepubliek.

De KP trachtte de eenheidsfrontpolitiek voort te zetten, maar de leiding van SPD en ADGB wees dat af. Geen wonder als men bedenkt dat Otto Braun, premier van de Pruisische regering, de Hohenzollern rijkelijk met geschenken overlaadde. Enkel op lager niveau bleven partiële eenheidsacties en akkoorden sporadisch mogelijk, nl. daar waar de linkse socialisten een overwegende invloed hadden. De KP slaagde er echter niet in blijvende resultaten van enige betekenis te vestigen.

Dat moedigde de ultralinksen in de KPD aan om de hoofden opnieuw op ... en samen te steken. Dat was “fractievorming”, de doodzonde bij uitstek in een communistische partij! Op 19 augustus 1926 ging het over tot de uitsluiting uit de partij van Ruth Fischer, Arkadi Maslow, Werner Scholem, Wilhelm Schwan en Hugo Urbahns.

* * *

Sinds 1926 onderging de KPD de weerslag van de wijziging, die in de Sovjet-Unie was ingetreden met de leuze: “Socialisme in één land.” Veel meer dan voordien werd van de communistische partijen verwacht dat ze zich onvoorwaardelijk en onverbrekelijk met de Sovjet-Unie zouden verbinden. Zoals Thälmann het uitdrukte, werd de houding die men tegenover de Sovjet-Unie aannam HET CRITERIUM of men tot de revolutie of de contrarevolutie behoorde. Meer dan voordien werd de KPSU(b) hét model voor alle communistische partijen, heel zeker voor de KPD. Meer dan voordien zouden de twisten, die in de Russische partij rezen, in de schoot van de Westerse partijen worden uitgevochten. Meer dan ooit zwoeren de Duitse communisten bij het lichtend voorbeeld van de socialistische opbouw in Rusland. Dat was in die tijd geen belemmering voor de uitstraling van de KPD. Er ging in die jaren iets fascinerends uit van de Sovjet-Unie. De film “Potemkin” werd een enorm succes. Reisverhalen van een tweetal arbeidersdelegaties naar de Sovjet-Unie werden met veel belangstelling aangehoord. Toen ter gelegenheid van de tiende verjaardag van de Oktoberrevolutie, een derde delegatie uit Duitsland de Sovjet-Unie bezocht, werd een solidariteitsverklaring meegenomen, voorzien van 300.000 handtekeningen. De term “Marxismus-Leninismus” had een diepe weerklank en een intense gevoelswaarde gekregen voor vele duizenden vooruitstrevende geesten. Merkwaardige kunstenaars werkten samen met de KPD[223] en droegen ertoe bij rond de communistische partij een eigen, sterk aangrijpend, geestelijk klimaat te scheppen.

Het ledental van de KPD groeide maar weinig, maar nevenorganisaties als de Rote Frontkämpferbund en de Rode Hulp kenden een belangrijke ontwikkeling.

De RFB telde in 1927 80.000 leden. Op 22 maart werd te Berlijn een protestmars tegen de overvallen van de Stahlhelm gehouden. De politie greep in: er vielen 2 doden en 4 gewonden. Een grote Stahlhelm optocht was voor 7 mei te Berlijn voorzien. De KPD stelde de sociaaldemocratische organisaties (SPD, ADGB en Reichsbanner) voor om samen op te treden tegen de benden van Hugenberg. Maar dat werd afgewezen. Zodat de tegenmanifestatie enkel door de RFB werd georganiseerd. De Stahlhelm kon slechts marcheren onder de aanzienlijke bescherming van de Pruisische politie (geleid door de sociaaldemocraat Zörgiebel).

Onder auspiciën van de RODE HULP werden in die dagen massale protestbetogingen gehouden tegen de executie van Sacco en Vanzetti: in Berlijn uitten 120.000 burgers hun verontwaardiging tegen het Amerikaans klassengerecht. De Rode Hulp telde toen 164.000 leden, waarvan er 73.000 partijloos waren, overigens waren nog 417 verenigingen aangesloten, die te samen 343.000 leden telden. Het was vooral door bemiddeling van de Rode Hulp dat verscheidene vooraanstaande geleerden, schrijvers en kunstenaars zich in de periferie van de KPD bewogen.[224] 

Ook de invloed van de communistische partij bij de directe eisenstrijd nam toe. Toen in 1927 80.000 mijnarbeiders van Midden-Duitsland in staking gingen, was dat het direct gevolg van de agitatie van de communistische syndicalisten. Ondanks de pogingen van de vakbondsleiding om de strijd af te remmen, eindigde het conflict met 11 % loonsverhoging. De economische conjunctuur was gunstig op dat moment, de arbeiders trachtten er iets voor zichzelf uit te halen, de eisenstrijd werd omvangrijk en de mogelijkheden voor de communisten verruimden. Maar de reformistische leiders van de ADGB grepen bestendig naar het wapen van de uitsluiting: Wilhelm Pieck en Walter Ulbricht behoorden tot de uitgeslotenen van 1928.

De verkiezingen van 20 mei 1928 – die een triomf waren voor de SPD – brachten ook de communisten succes. De KPD behaalde 3.263.000 stemmen, ruim een half miljoen meer dan in 1924. Maar indrukwekkender dan de electorale resultaten was de mobilisatiekracht van de communisten in die tijd. De zondag na de verkiezingen marcheerden honderdduizend Rote Frontkampfer door de straten van de hoofdstad. Honderdduizenden Berlijners sloten zich in de “Lustgarten” aan bij de meeting van de RFB.

* * *

1928 was een jaar van triomfen voor de SPD. Bij de verkiezingen van mei kwam de SPD met meer dan 9 miljoen stemmen uit de bus, een aanzienlijke vooruitgang sinds 1924. Het ledental was opnieuw gestegen en overschreed de 900.000. De SPD telde 684 Rijksdag- en Landdagafgevaardigden, 4800 mandatarissen in provinciale en districtsraden, 2400 burgemeesters, 46.800 gemeenteraadsleden. De vakbonden van de ADGB, innig verbonden met de SPD, kenden sinds een paar jaar een grotere toeloop en telden haast 5 miljoen leden. Daarnaast waren er 1150 coöperatieve verenigingen met 3,5 miljoen leden. De Duitse sociaaldemocratie had 174 dagbladen met 1.888.000 abonnementen. Zij beschikte ook over een eigen uitgeverij, het Dietz-Verlag in Berlijn, die boeken en brochures uitgaf, (60 miljoen exemplaren in 1929).

Wat was die Duitse sociaaldemocratie ondertussen geworden?

Het beroemde boek van R. MICHELS, Soziologie des Parteiwesens (Leipzig, 1911) had reeds vóór de oorlog vastgesteld dat zich in de SPD, aanvankelijk toch een democratische organisatie, een proces voltrok van “Verbonzung”, “Verkalkung” en “Verbürgerlichung”. Die evolutie was sindsdien in dezelfde richting verder geschreden, zoals uitvoerig toegelicht wordt in het werk van R.N. HUNT, German Social Democracy, 1918-1933.

De werking van de partij verliep steeds minder democratisch, de oligarchische tendensen werden bestendig versterkt, de macht werd in steeds minder handen geconcentreerd, bij de Executieve en de Rijksdagfractie; het congres werd voorgezeten, gemanipuleerd en voor een aanzienlijk deel samengesteld door de hoogste leidende instanties; tussen leiding en basis werd de kloof altijd maar groter; het leiderschap werd meer en meer geprofessionaliseerd, de bureaucratie heerste van onder tot boven.

De Duitse sociaaldemocratie bestond uit een complex van organisaties. Naast de partij en de grote massaorganisaties, zoals vakbonden, coöperaties, mutualiteiten en de in 1924 gestichte Reichsbanner, was er nog een veelvuldigheid van nevenorganisaties zoals jeugdverenigingen, vrouwenbonden, verenigingen van gepensioneerden, turn- en sportkringen, toneelgezelschappen, reisbureaus, fotografieclubs, mandoline- en zanggroepen, vrijdenkersgenootschappen, crematieverenigingen... De sociaaldemocratie vormde een staat in de staat, een “zuil” waarin leden en sympathisanten voor allerlei levensbehoeften werden opgenomen en begeleid “van de wieg tot het graf”. Deze nevenorganisaties boden zich aan als een middel om de vervreemding enigszins op te heffen, om een zekere geborgenheid te verschaffen, om de mensen langs verschillende motiveringen te bereiken en om ze te binden, zij het anders dan door direct politieke overtuiging.

Men rekent dat al deze organisaties samen 70 à 80.000 functionarissen telden. Het gaat natuurlijk niet op die allen als bureaucraten te bestempelen. Veruit de meesten waren slechts eenvoudige bedienden. Toch dient men een goede 20.000 invloedrijke, met tamelijk uitvoerige beslissingsmacht beklede functionarissen als echte bureaucraten te beschouwen. Het geheel vormt een hiërarchische piramide, waarin de benoemingen van boven naar onder verlopen en waarvan de lagere niveaus als cliënteel van de meer centrale machthebbers moeten worden beschouwd. Dergelijk systeem kan niet anders dan met de naam bureaucratie worden bedacht. In dat systeem zijn het de “bonzen” die de lakens uitdelen.[225] De leden van het Executief – hoewel formeel door het congres verkozen – waren praktisch onafzetbaar geworden: in de regel werd voor iedere post slechts één kandidaat voorgedragen, en wel door het uittredend Executief zelf. Naar de vorm was het een democratische verkiezing, in feite een coöptatie. Gedurende de ganse Weimarperiode zetelden 31 personen in het Executief; 11 van deze functies kwamen vrij, nl. 8 ten gevolge van overlijden, 2 omdat ze werden geruild voor een ministerambt en 1 omdat de betrokkene niet werd herkozen daar hij, in conflict met de andere leden van het Executief, niet eens werd voorgedragen. Het Executief beschikte over een secretariaat van een 60-tal bedienden, stelde in iedere regionale organisatie 2 secretarissen aan, benoemde de leidende journalisten, bezat (sinds de statuten van 1924) het recht van uitsluiting uit de partij en verwierf (eveneens sinds 1924) een beslissende invloed hij de aanduiding van de kandidaten voor de Rijksdag en de Landdagen. Geen wonder dat de “Reichstagabgeordneten” en de leden van de hoogste instanties in partij en vakbond meestal dezelfde personen waren.

De partijbureaucraten, meestal tamelijk bejaard (want men klom slechts traag op tot de hogere functies) schuwden theoretische bespiegeling en politieke verbeelding. Zij gingen er prat op realisten (lees: politiek bijzienden) en efficiënte administrateurs te zijn. Hun bekommernis was de vrijwaring van de organisatie, het vermijden van al wat hun “avontuurlijk” voorkwam. Zij wensten de basis niet politiek actief, maar volgzaam en gehoorzaam te houden en zij vermeden zoveel mogelijk de interne discussie. In de partijbladen kwam enkel de officiële (rechtse) visie aan bod, de linksen kregen nooit het woord. Op de congressen behoorde de praktijk van de twee rapporten (een van de meerderheid, een van de minderheid) sinds lang tot het verleden. In de parlementsfracties was de discipline heel strikt: men stemde als één man. In het uiterste geval kon men afwezig blijven, maar voor de aanwezigen gold onthouding reeds als een onduldbare inbreuk op de tucht. Geen toeval dat de SPD uit deze periode slechts middelmatige “rapporteurs” en geen leidende personages met charisma voortbracht. Kortom, geestelijke verstarring en “verkalking” waren onmiskenbaar.

Hoe stond het met de “Verbürgerlichung”? De SPD was ongetwijfeld een arbeiderspartij gebleven. De overgrote meerderheid van de leden behoorden tot de arbeidersklasse, meer bepaald tot de beter betaalde categorieën. De leidende bureaucratie was voor een deel afkomstig uit de gelederen van de geschoolde arbeiders en voor een deel uit de intellectuele (soms kleinburgerlijke) lagen. Maar niet de sociale oorsprong was beslissend, wel de positie van de gearriveerde bureaucraat: zijn materiële welvaart, zijn machtssituatie, zijn symbiose met de gezagsdragers van de bourgeoisie, zijn levensstijl.

Die bureaucratie verburgerlijkte de ideële inhoud van de ganse partij. De SPD was sinds lang een uitgesproken electorale partij. Vóór de oorlog – toen men van de ene kiesoverwinning naar de andere oprukte – leefde men in de verwachting van de komende volstrekte parlementaire meerderheid. Na de oorlog behaalde de SPD 11.509.000 stemmen. Maar dat aantal werd nadien nooit meer bereikt. Stagnatie was ingetreden. Eerst verloor men veel terrein, dan werd een deel in de volgende verkiezingen herwonnen en zo bereikte men in 1928 9.153.000 stemmen. Maar van een opmars naar de volstrekte meerderheid was geen sprake meer. Maximum 1/3 van de stemmen kon worden bereikt. Toch gaf men de hoop niet op die drempel te doorbreken en een ruimer kiescliënteel aan te trekken. De sociaaldemocratische leiding hoopte dat te bereiken door de SPD van “Klassenpartei” tot “Volkspartei” om te vormen, door een taal te voeren die ook de kleinburgerlijke lagen kon aanspreken, m.a.w. door de SPD te “verburgerlijken”, door hoe langer hoe meer afstand te nemen van het marxisme, door het reformisme zeer uitdrukkelijk te belijden, door meer rechtse posities in te nemen, door een “verantwoordelijke”, “respectabele” partij van de orde te worden. Maar precies door deze oriëntatie werd de rekrutering van meer radicale proletarische elementen gehinderd en verlieten ook linkse elementen de SPD-gelederen om over te schakelen naar de KPD. Ook electoraal verloor men aan de linkerzijde ongeveer wat men aan de rechterzijde kon winnen.[226] 

De SPD – uitsluitend afgestemd op het bereiken van kleinere voordelen voor haar aanhang – behaalde de beste resultaten tijdens de hoogconjunctuur. Het relatief succes van 1928 hing daarmee samen. Hilferding huldigde in die dagen de theorie van het “georganiseerde kapitalisme”. Zo begreep hij de groei van de Konzerne en de internationale monopolistische concentraties. Hij zag daarin “de vervanging van het kapitalistische principe der vrije concurrentie door het socialistische principe van de planmatige productie. Die planmatige, bewust geleide economie omvat in veel hogere mate de mogelijkheid van een bewuste inwerking door de maatschappij, of anders uitgedrukt ... door de Staat.” Het kwam er dus op aan dat de socialisten deelnamen aan de regering. De leuze werd: “Hinein in den Staat!”

Krachtens de uitslag van de verkiezingen konden de sociaaldemocraten aanspraak maken op de leiding van het nieuwe kabinet, dat in juni 1928 tot stand kwam. De kanselier H. MULLER, de minister van financiën R. HILFERDING, de minister van Binnenlandse Zaken C. SEVERING en de minister van arbeid R. WISSEL, behoorden tot de SPD. De nieuwe regering had het karakter van een “grote coalitie”, maar was eerder een kabinet van personaliteiten dan van partijen, want meestal steunden de parlementaire groepen de regering niet in hun geheel.[227] 

Bij zijn aantreden gaf Müller uiting aan zijn ongebreideld optimisme: zowel de economie als de republiek schenen hem op weg naar de definitieve consolidatie. Het geloof in het kapitalisme triomfeerde in de sociaaldemocratische ideologie. Bernsteins stelling over het verdwijnen van de cyclische crisis werd nog in augustus 1929 aldus door LEDERER uitgedrukt: “De theorie van de ‘algemene overproductie’ is nog enkel een ijdele speculatie. Ze is theoretisch onhoudbaar en ze wordt door de ervaring niet bewezen. Produceren wij niet in een fabuleus tempo?” Dat schreef Lederer twee maanden voor de Wallstreetkrach en op een moment dat Duitsland reeds twee miljoen werklozen had. En wat de consolidatie van de republiek betreft, moet men bedenken dat het kabinet Müller de laatste parlementaire regering van de Weimarrepubliek zou worden.

De Müller-regering, die 21 maand stand hield, was geen succes voor de SPD. Van de voorgenomen sociale wetgeving kwam niets terecht. De partners maakten de sociaaldemocratische ministers machteloos. Vooral Hilferding werd hard tegengewerkt. In 1929 werd hij door de DVP tot ontslag gedwongen. De sociaaldemocraten protesteerden wel, maar bleven in de regering. Nog hardere vernederingen werden hun deel. De SPD had zich vóór de verkiezingen zeer krachtig tegen de aanbouw van oorlogsbodems uitgesproken. Maar eenmaal de regering in het zadel, eisten de burgerlijke partijen GELD VOOR DE BOUW VAN EEN KRUISER. Müller gaf tenslotte toe. Dat verwekte een storm van protest. De linkse oppositie die sinds jaren – overigens totaal vruchteloos – pogingen deed om de oriëntatie van de partij te beïnvloeden, kreeg plots een ruimere aanhang.

In zekere mate was die linkse oppositie de voortzetting van de USPD-stroming in de SPD, hoewel de meeste USPD-leiders (Hilferding, Breitscheid, Crispien, Dittmann) zich sinds lang aan de zijde van de rechtse tendens hadden geschaard. Geestelijke leiders van de linkse oppositie waren de gewezen communist PAUL LEVI (tot aan zijn dood in 1930) en de jonge Saksische journalist MAX SEYDEWITZ.

De discussie betrof vooral de deelname aan de coalitieregeringen. In wezen ging het over een verschil van visie op de staat. Voor de rechtsen was de staat een neutraal instrument dat uitvoert wat de regerende partij beveelt. De linksen integendeel betoogden dat de aanwezigheid van socialisten in de coalitieregering het staatsapparaat niet veranderde. Wellicht kon met regeringsdeelname bij gelegenheid wel iets worden bekomen, maar anderzijds raakte men gecompromitteerd door de globaal reactionaire politiek, die de coalitiepartners in alle geval doorzetten. Dat werd nu bewezen door de geschiedenis van de kruiser.

Vele tekenen wezen op een meerderheid in de partij, die tegen de gevolgde politiek was. Maar op de “Parteitag” in Magdeburg (einde mei 1929) kwam dat slechts gedeeltelijk tot uitdrukking. Links was op de nationale congressen ondervertegenwoordigd: naast de verkozen afgevaardigden had ook een massa van ambtswege aangeduide functionarissen stemrecht. De resoluties door het Executief voorgelegd, werden met ruim 60 % goedgekeurd.

Als de linkse stroming zich niet kon laten gelden bij de bepaling van de partijpolitiek, dan was dat wel het geval voor de vakbondsleiding.[228] Dat bleek bij de val van de Müller-regering op 27 maart 1930. De DVP had directe vermindering van de werklozensteun geëist. De SPD-ministers strubbelden tegen. Het Zentrum stelde een compromis voor: de vermindering zou niet direct worden doorgevoerd, maar wel in het vooruitzicht worden gesteld. Müller en Severing wilden aanvaarden; R. Wissel weigerde. Dan greep de leiding van de ADGB in: zij kon – zij was nu eenmaal een VAKBONDSleiding – dergelijke sociale afbraak onmogelijk aanvaarden. De Müllercoalitie viel uiteen. Een tijdperk werd afgesloten. De economische en politieke crisis begon Duitsland te bestormen en de Weimarrepubliek zou worden weggeveegd.

* * *

Het zesde Kominterncongres dat in juli-augustus 1928 te Moskou doorging, voerde een aanzienlijke zwenking door. De formule “eenheidsfront” bleef nog wel behouden, maar kreeg een totaal andere inhoud: het werd uitsluitend een eenheidsfront “met de leden”, “met de basis” (dus tegen de leiding) van de sociaaldemocratische partij. De KPD – een uiterst gedisciplineerde afdeling van de Derde Internationale – trad de gedachte van een eenheidsfront “von unten” onmiddellijk bij. De Duitse communisten meenden dat het fascisme aan wegebben was.[229] Anderzijds meenden zij dat de economische crisis in het verschiet lag en daarvan verwachtten zij een nieuwe revolutionaire golf. Daarom stelden zij niet de strijd tegen het fascisme centraal; integendeel, de dictatuur van het proletariaat leek hen het naaste doel. In deze optiek werd de sociaaldemocratische partij als de voornaamste steunpilaar van de bourgeoisie beschouwd, dus als de hoofdvijand en niet langer als de potentiële bondgenoot. Het sektarisme ging weldra zo ver dat de linkse socialistische leiders als hoofdvijand binnen de SPD werden bestempeld. Deze “schijnradicalen” met hun “linkse frases” (maar hun “feitelijk opportunisme”) werden als des te gevaarlijker beschouwd, omdat zij de sociaaldemocratische partij hij de revolutionaire massa’s een krediet verleenden dat haar niet toekwam.

Als de KPD in de volgende jaren in haar ongenuanceerd sektarisme bleef volharden, dan was dat voor een flink deel ook uit de houding van de SPD te verklaren.

Ter illustratie verduidelijken we de beroering rond de bouw van een kruiser. Ondanks hun harde kiescampagne hiertegen, stemden de SPD-ministers al direct 80 miljoen voor de bouw van een eerste exemplaar. Ook vele sociaaldemocratische afdelingen vonden dat een schande. Maar de SPD-leiding liet gelden dat er geen reden tot alarm was, vermits Duitsland toch heel duidelijk een vredespolitiek voerde. Werd in die dagen het Briand-Kellog-pact niet door Stresemann ondertekend? De KP besloot een volksraadpleging in te leiden. Aanzienlijke propaganda- en agitatiemiddelen werden ingezet. Maar de SPD – incluis haar linkervleugel – deed niet mee. De rechtse milities, die in actie traden voor het Duitse imperialisme, kregen alle faciliteiten vanwege de officiële instanties (ook van de sociaaldemocratische). De inzameling van handtekeningen voor het referendum werd door talloze intimidatiemaatregelen bemoeilijkt. In plaats van de vereiste 4,1 miljoen handtekeningen werden er slechts 1,2 miljoen verzameld. De KPD kon er wel op bogen dat zij de enige was die consequent de strijd tegen het militarisme voerde, maar zij slaagde er niet in de nodige massa’s daarvoor te mobiliseren. Een partij die wel in staat is enkele honderdduizenden in een manifestatie samen te brengen, is daarom nog niet bekwaam om die miljoenen te verzamelen, die op het plan van de natie een aanzienlijk percentage uitmaken.

Tijdens de campagne tegen de pantserkruiser verloor de KPD veel aanzien en slagvaardigheid door het optreden van de Brandler-Thalheimer-groep. Deze groep verweet de partijleiding o.a. een teveel aan voluntarisme, een neiging te willen forceren, haar ordewoorden te willen doordrukken zonder rekening te houden met wat de massa spontaan beroert. De groep slaagde erin op een zitting van het Centraal Comité (26 september 1928) Thälmann uit zijn voorzittersambt te doen schorsen.[230] De reactie in het EKKI en in de partij was heftig. Thälmann werd prompt in zijn functie hersteld en enige tijd later werd de Brandler-Thalheimer-groep uit de partij gesloten. Zij vormde een splinterpartij, de KPD (Opposition). Maar deze KPD(O) hield niet lang stand. De meeste leden ervan vonden de weg terug naar de KPD.

Dat deze er ondertussen toch in geslaagd was heel wat terrein in de arbeidersklasse te winnen, werd bewezen door de verkiezingen voor de bedrijfsraden begin 1929. Speciaal in de bedrijfsraden van de machtigste ondernemingen behaalden de communisten of de meerderheid (AEG en Siemens te Berlijn, Leuna-Werke in Midden-Duitsland, Hamburger Werft e.a.), of een aanzienlijke vertegenwoordiging (Zeiss Werke, Höchst Farbewerke, Badische Anilin und Soda, Opel).

De uitbreiding van de communistische invloed verontrustte de bourgeoisie, die op repressie aandrong. De scherpe communistische beschuldigingen aan het adres van de sociaaldemocratische regeerders was een aansporing voor deze laatsten om tegen de communisten op te treden. Sinds 13 december 1928 gold het door Zörgiebel (SPD) ingestelde verbod van openluchtmanifestaties.[231] In maart 1929 drong deze Pruisische minister van Binnenlandse Zaken bij de politie aan de KP met alle mogelijke middelen het leven zuur te maken. Toen kwam ook nog het verbod – tegen alle tradities in – van de 1 mei-manifestatie. De SPD stemde in met deze maatregel van Zörgiebel. De KPD riep op tot het trotseren van het verbod in de hoofdstad. Een paar honderdduizend Berlijners manifesteerden. De botsingen met de politie waren hard. Honderden arbeiders werden verwond, 31 gedood en 1200 werden aangehouden. In Pruisen werd de “Rote Fahne” weer voor zeven weken verboden en de RFB buiten de wet gesteld.[232] De uitvaart van de slachtoffers groeide uit tot een indrukwekkende massademonstratie. Vele korte stakingen en tientallen meetings brachten de verontwaardiging van de arbeidersklasse tot uitdrukking. Het antisociaaldemocratisch sektarisme van de KPD werd door de feiten bestendig verhevigd. Dat de communisten de sociaaldemocraten als “wegbereiders van het fascisme” beschouwen, werd begrijpelijk. De haat in de gelederen van de KPD was algemeen ... en blind geworden. De KP was daar zeker niet alleen verantwoordelijk voor.

Ook de besluiten van het SPD-congres (einde mei 1929) waren van aard om de communisten woest te maken. Op dit congres gold de stelling dat de “dictatuur van links en van rechts” moest afgeslagen worden (waarbij in feite alleen tegen links werd opgetreden), dat de Weimarrepubliek “geen zuiver kapitalisme maar een overgang naar het socialisme” was en dat de Reichswehr, dankzij het parlementair toezicht, als betrouwbaar orgaan van de republiek zou optreden en derhalve moest worden gesteund.

In tegenstelling tot het sociaaldemocratisch congres, dat aan het fascistische gevaar gewoon geen aandacht schonk, waren de deelnemers van het communistisch congres (8 tot 15 juni 1929) zich wel – zij het onvoldoende – bewust van de nazi-bedreiging. Maar vermits zij de SPD als “wegbereider van het fascisme” bestempelden, sneden zij feitelijk de weg naar de eenheid tegen het opkomende nazisme af. De communisten spraken wel over de eenheid van de arbeidersklasse, maar in hun geest ging het minder om een antifascistische dan om een revolutionaire eenheid. De eerste komt uiteraard tussen de bestaande organisaties tot stand, de tweede wordt gevormd door overheveling van de aanhang der SPD naar de KPD. Deze strategie veronderstelde een omvorming van reformistische tot revolutionaire massa’s. Maar de communisten hielden er een andere visie op na: voor hen stond vast dat de massa’s eigenlijk reeds revolutionair – maar nog misleid – waren, zodat het er dus alleen op aankwam de misleidende leiders te “ontmaskeren”. Het was ten slotte een gauchistisch standpunt: niet alleen het behoud van de burgerlijke republiek, maar de verovering van de proletarische dictatuur stond volgens de communisten op de dagorde van de geschiedenis. De ervaring zou leren dat een andere dictatuur op de dagorde van de Duitse historie stond.

_______________
[164] Soms betrof het enkel arbeidersraden, soms enkel soldatenraden. Meestal smolten zij samen.
[165] Er zijn in 1918 honderden verklaringen van sociaaldemocratische leiders aan te wijzen, waarin de belofte van socialisme zeer nadrukkelijk werd beleden.
[166] De sociaaldemocratische leiders hebben zich aanvankelijk ingespannen zowel het aftreden van de Keizer als het proclameren van de republiek te verhinderen.
[167] Op 11 november 1918 werd de Spartacusgroep omgevormd tot Spartacusbond.
[168] Met de “Linksradicalen van Bremen” (die ook in verscheidene andere steden aanhangers hadden) werd een groep revolutionairen bedoeld die nooit deel uitmaakte van de USPD. Op 23 november 1918 vormden de “Bremer Linksradicalen” de IKD (“Internationale Kommunisten Deutschlands”).
[169] Op 5 november 1918 had de regering Max von Baden de diplomatische betrekkingen met Sovjet-Rusland verbroken. Gezant Joffe moest Berlijn verlaten.
[170] Omtrent de intieme samenwerking tussen Ebert en Groener getuigt deze laatste o.a.: “Zunächst handelte es sich darum, in Berlin den Arbeiter- und Soldatenräter die Gewalt zu entreissen. Zu diesem Zwecke wurde ein Unternehmen geplant. Zehn Divisionen sollten in Berlin einmarschieren. Ebert war damit einverstanden... Ebert hat zugestimt, dans sie mit scharfer Munition einrücken.”
[171] De statuten van de 14 Arbeitsgemeinschaften (ijzer en staal, mijnen, bouw, chemie, textiel. enz.) werden aangenomen op 3 december 1918. De inleidende verklaring luidde: “Het herstel van onze economie vereist de eenheid van alle economische en intellectuele krachten en de samenwerking bij de arbeid in een geest van overeenstemming. De patronale en arbeidersorganisatie verenigen zich in een “Arbeitsgemeinschaft” voor de gemeenschappelijke oplossing van de economische en sociale problemen.” De organisatie werd paritair samengesteld. De syndicale leider W. Heine getuigde daarover: “Parität, dieses Zauberwort, das die Arbeiter so gerne hörten. Mit diesem Zauberwort ist am 11 November das Reich vor den Bolschewismus gerettet geworden.” Het akkoord werd door het Vakbondscongres van Nürnberg, begin juli 1919, bevestigd met 3.109.346 stemmen tegen 1.497.181 en 254.359 onthoudingen. De ministers van arbeid Bauer en Schlicke erkenden de Gemeinschaften, beloofden hun mededeling van de wetsontwerpen en opname in de Economische Raad van het Reich.
Wel is het zo dat de Arbeitsgemeinschaften in de vakbonden ook hun felle tegenstanders hadden en dat dit verzet steeds meer aanhang verwierf. Einde 1919 moesten de vakbondsafgevaardigden van metaal, bouw en schoennijverheid hun ontslag indienen. Op het congres van Leipzig in 1922 werd de politiek van de Arbeitsgemeinschaft nog slechts met heel nipte meerderheid bijgetreden. In januari 1924 trokken de socialistische vakbonden zich uit de zaak terug. Liberale en christelijke syndicaten bleven hun medewerking verlenen, maar de Arbeitsgemeinschaft verloor haar betekenis.
[172] Het ontstaan van de “Freikorps” hangt samen met de situatie in het oosten. Op het moment van de wapenstilstand waren er Duitse troepen in Rusland, in de Baltische Staten en Polen. Rusland moesten zij weldra verlaten. In de Baltische Staten kregen zij van de Geallieerden opdracht voorlopig te blijven om er het bolsjewisme te bevechten. Overigens was het geweten dat het in de bedoeling van de Geallieerden lag de Poolse staat te herstellen. Duitsland zou de vroegere Pruisisch-Poolse gebieden moeten afstaan. Meer nog, alles liet voorzien dat de Poolse grenzen naar het westen zouden opgeschoven worden. Om dat te verhinderen, wensten de Duitsers hun troepen in de Poolse grensgebieden te handhaven. De regimenten van het officiële leger werden daarbij aangevuld door “Freikorps”, huurlingentroepen die trouwens niet alleen bestemd waren om in de Baltische en Poolse gebieden te opereren, maar ook om in het binnenland tegen de revolutionaire krachten te worden ingezet. Freikorps Epp, Pfefer, Lüttzow, Lichtschlag. Rossbach, Erhardt e.a. waren voor de sociaaldemocratische lezer heel bekende namen uit de reclamebladzijde van “Vorwärts”.
[173] Heinrich Dorrenbach werd in maart 1919 in de gevangenis afgemaakt.
[174] In het Centraal Comité zetelden o.a. Jogiches, Lange, Levi, Liebknecht, Luxemburg, Meyer, Pieck, Thalheimer (spartakisten) en Hermann en Käte Duncker, Eherlein, Frölich (Bremer Linksradicalen).
[175] ROSA LUXEMBURG, in 1871 in Polen geboren, militeerde al heel vroeg in de ondergrondse sociaaldemocratie van haar land, vluchtte naar Zwitserland, verwierf de Duitse nationaliteit door een schijnhuwelijk en werd een van de vooraanstaande figuren van de SPD. Zij was een ongemeen bezielende militante, een belangrijk theoreticus en een geduchte polemiste. Inzake de marxistische economische theorieën leverde zij met haar werk De accumulatie van het kapitaal een bijdrage, waarvan de grondgedachte wel aanvechtbaar is, maar die toch de verdienste had de economische drijfveren van het kolonialisme aan te wijzen. Het is inderdaad zo dat het kolonialisme een van de middelen is die het kapitalisme heeft aangewend om zijn innerlijke contradicties te overwinnen. Maar de stelling dat in het kapitalisme de “uitgebreide reproductie” of economische groei ENKEL door koloniale expansie, door insluiting van niet-kapitalistische gebieden zou mogelijk zijn, is theoretisch onjuist en overigens door de historische evolutie weerlegt. In de polemiek tussen het “revisionisme” van Bernstein en het “orthodoxe” marxisme van Kautsky, schaarde R.L. zich aan de zijde van deze laatste, zij het niet zonder voorbehoud, want ook Kautsky verwijderde zich steeds meer van de revolutionaire weg. In 1910 kwam het tot een breuk.
De polemiek van R.L. betrof ten allen tijde IN HOOFDZAAK haar fundamentele onenigheid met de Duitse sociaaldemocratie, lang vóór 1914 en nog veel scherper sinds de aanvang van de oorlog. Ook met Lenin en de bolsjewieken had R.L. enkele meningsverschillen. Maar de voorstelling alsof deze polemiek de hoofdzaak, de kern van haar betoog zou zijn, is onjuist. Haar meningsverschillen met Lenin waren marginaal, waren de meningsverschillen van de mensen die dezelfde revolutionaire taal spraken en voor mekaar grote bewondering hadden.
Een eerste discussie (1904) betrof de betekenis van de spontaneïteit of de organisatie in de revolutionaire beweging. R.L. beklemtoonde de spontaneïteit, Lenin de rol van de partij. Maar Lenin had het over een illegale, revolutionaire partij in een autocratisch land en R.L. steunde zich op de ervaring van de Duitse sociaaldemocratie, die systematisch de spontane beweging afremde. Overigens zijn er momenten geweest (o.a. in 1905) waarop ook Lenin meer belang toekende aan de spontaneïteit. terwijl omgekeerd R.L. in de winter van 1918-19 de noodzaak van de gedisciplineerde organisatie volkomen erkende.
De tweede discussie betrof het nationale feit. Lenin wist dat de nationale gedachten, gevoelens en gedragingen zeer diep ingrijpen in de hedendaagse geschiedenis. R.L. – als reactie tegen het Poolse en het Duitse chauvinisme – en geneigd om de maatschappelijke realiteit erg te schematiseren – meende dat de revolutie het nationale zou wegvegen.
In een posthuum gepubliceerde brochure betwistte R.L. zekere aspecten van de dictatuur van het proletariaat, zoals die in de Sovjet-Unie werd toegepast. Zij had een zeker voorbehoud inzake de vrijheid aldaar, die zij “zonder om het even welke belemmering” wilde. Maar haar tekst was erg contradictorisch, want in hetzelfde geschrift aanvaardde zij het revolutionaire geweld tegen de contrarevolutie. Haar eigen ervaring (jaren gevangenis) en haar tragisch einde geven als enig uitsluitsel omtrent het vraagstuk: geen vrijheid voor de vijanden van de vrijheid.
[176] Ook Liebknecht had hiermee ingestemd. Dat werd hem hard verweten door R. Luxemburg, Leo Jogiches, Paul Levi e.a.
[177] Ook enkele burger-vrijwilligerkorpsen werden tegen de arbeiders ingezet, o.a. de “Studentenwehr” en het “Regiment Reichstag”, samengesteld uit SPD-aanhangers, georganiseerd en bewapend op initiatief van de “Vorwärts”-redacteur ERICH KUTTNER. Uitgeweken naar Nederland, schreef E. Kuttner – veel later – Het Hongerjaar. Hij werd door de nazi’s vermoord.
[178] De regering zorgde er wel voor dat de schuldigen ongestraft bleven. Een van de medeplichtigen. Hauptmann Pabst, ging er steeds prat op dat Noske hem “na de daad lang de hand heeft gedrukt.”
[179] Uitslag verkiezingen januari 1919:

- Deutschnat. Volkspartei

3.121.000

10,3 %

44 zetels

- Deutsche Volkspartei

1.345.000

4,4 %

19 zetels

- Zentrum

5.980.000

19,7 %

91 zetels

- Deutsche Dem. Partei

5.641.000

18,6 %

75 zetels

- SPD

11.509.000

37,9 %

165 zetels

- USPD

2.317.000

7,8 %

22 zetels

[180] Deze regering omvatte 7 leden van SPD, 3 van Deutsche Dem. P. en 3 van het Zentrum.
[181] Verkiezingen in BADEN op 5 januari 1919 en in WURTTEMBERG op 12 januari. In beide Landdagen hadden de burgerlijke partijen een zeer ruime meerderheid. In Baden had de USPD geen enkele zetel en hadden de sociaaldemocraten 36 van de 107 zetels. In Württemberg gingen er van de 150 zetels 4 naar de Onafhankelijken, 52 naar de SPD, de rest naar de burgerlijke partijen.
[182] Te Dresden namen op 16 november 21 communisten onder leiding van OTTO RUHLE ontslag uit de ASR. Zij oordeelden dat de ervaring van één week volstond om aan te tonen dat met de contrarevolutionaire tendensen van SPD en USPD niet kon worden samengewerkt.
[183] Volgens de Weimar grondwet was de republiek in 17 Länder (niet meer in 25 Bondsstaten) ingedeeld.
[184] De verkiezingen van 26 februari brachten in de Berlijnse arbeidersraden: 305 USPD, 271 SPD, 99 KPD en 95 democraten. De “Vollzugsrat” telde van nu af: 6 USPD, 6 SPD, 2 kom. en 2 democraten.
[185] Stakingbrekers kregen speciale bonnen voor spek, boter en smout! Om de leidende elementen uit te schakelen vaardigde Severing een verordening uit, waarbij de gemeentebesturen het recht kregen om het even wie op te eisen voor dwangarbeid in de mijnen. Met genoegen getuigt Severing daarover: “De touwtrekkers kwamen daardoor in een onaangename situatie terecht. Ofwel gaven zij gevolg aan de opvordering en dan werden ze buiten spel gezet en gewantrouwd door hun kameraden, ofwel weigerende ze de opgelegde dwangarbeid en dan werd het een boete van 500 mark of één jaar gevangen
[186] Zoals in 1848 het revolutionaire Wenen (door de troepen van Windischgraetz), zoals in 1871 de geïsoleerde Commune van Parijs (door de Versaillestroepen) van buiten uit overrompeld werden, zo zou nu ook München als revolutionaire macht door een gewapende stormloop van buiten uit vernietigd worden.
[187] In de KPD ontspon zich een hard debat tussen Paul Frölich, die oordeelde dat de communisten in München juist hadden gehandeld, en Paul Levi die dat betwistte. Toch had ook Levi oog voor de positie waarin de communisten zich bevonden: “Het verschil tussen ons en de massa’s ligt hem meestal in ons verlangen naar actie en de passiviteit van de massa’s. Daarom is het voor ons bijzonder hard als het tegengestelde zich voordoet, als de massa’s tot actie overgaan, terwijl wij menen dat die actie nutteloos of zelfs schadelijk is voor de revolutie. Alvorens wij ons tegen een actie uitspreken, moeten wij tweemaal, driemaal zeker zijn dat wij ze niet in ons voordeel kunnen doen keren.”
[188] Na zijn dood in 1920 werd Legien opgevolgd door Theod. LEIPART die nog rechtser was.
[189] Deze protesterende Duitsers vergaten dat ze de aanhechting van België – in geval van Duitse overwinning – als vanzelfsprekend beschouwd hadden. En ze vergaten wat ze Rusland voor het verdrag van Brest-Litovsk hadden afgenomen.
[190] Gustav BAUER, syndicaal leider, minister van arbeid, Rijkskanselier van juni 1919 tot maart 1920, achteraf betrokken in het Barnatschandaal, uitgesloten uit de SPD ... maar gerehabiliteerd.
[191] Benevens de reeds vermelde slachtoffers van politieke moord, R. Luxemburg, K. Liebknecht, L. Jogiches, Wieczorek, Dorrenbach, Eisner, dienen onder de meest bekenden ook nog vernoemd:
- H. HAASE, voorzitter van de USPD, neergeschoten begin oktober 1919, een maand later overleden.
- GAREIS, leider van de USPD in Beieren, lid van de Beierse Landtag, vermoord op 26 juni 1920.
- ERZBERGER, leider van de linkervleugel van het Zentrum, had destijds de wapenstilstand getekend en werd vermoord op 26 augustus 1920.
- PAASCHE, als soldatenafgevaardigde lid van de Berlijnse Vollzugsrat, in 1920 vermoord.
- RATHENAU, minister van Buitenlandse Zaken, doodgeschoten op 24 januari 1922.
Voor de jaren 1919 tot 1921 telt men:
- 314 politieke moorden door mannen van rechts gepleegd, in totaal bestraft met 31 jaar gevangenis,
- 13 politieke moorden door mannen van links, wat als bestraffing uitliep op 8 terdoodveroordelingen en 196 jaar gevangenis.
[192] Medebeheer, d.i. beheer van de arbeiders samen met de kapitalisten. werd door de sociaaldemocratie als “Verneinung des Kapitalismus”, als etappe op de weg naar het socialisme toegejuicht, als een instelling die de arbeider als “Mitbestimmer im Produktionsprozess macht”. In feite is het een middel tot klassensamenwerking. De KPD sprak zich daarom op 7 oktober 1919 tegen medebeheer uit. Niettemin KAN medebeheer – als de geestesgesteldheid van de arbeiders revolutionair is – een middel zijn om het kapitaal in zijn macht aan te tasten. De kapitalisten wensten geen enkel risico te nemen.
[193] De ZENTRALE van de KPD (niet te verwarren met het Centraal Comité) omvatte de leden van het dagelijks bestuur, gevormd door enkele in Berlijn verblijvende militanten. Die “Zentrale” beging op de eerste dag de sektaire vergissing niet mee te doen, daar zij oordeelde dat communisten geen reden hadden “om de ene contrarevolutionaire groep tegen de andere te steunen”. Deze vergissing te Berlijn werd snel hersteld. In de rest van het land was de KPD vanaf het eerste moment in de strijd aanwezig.
[194] Verkiezingen juni 1920:

- DNVP

3.740.000

stemmen,

66

mandaten

- DVP

3.616.000

62

mandaten

- regeringscoalitie

- Zentr.

3.541.000

67

- Zentr.

(Beieren)

1.172.000

21

- DDP

2.202.000

45

- SPD

5.616.000

113

mandaten

- USPD

4.695.000

81

- KPD

442.000

2

[195] Regeringscoalities van de Weimarrepubliek

Regeringscoalities Weimarrepubliek 

[196] Deze delegatie omvatte o.a. Crispien, Dittmann, Däumig ... en ook ERNST THALMAN: geboren te Hamburg in 1886, arbeider op de scheepstimmerwerven, syndicaal militant, voorzitter van de USPD van Hamburg.
[197] Wat er na de splitsing op het Halle-congres nog van de USPD overbleef, heeft zich in 1922 hij de SPD aangesloten.
[198] De communistische partij onderging een paar naamveranderingen: aanvankelijk KPD(S), na de aansluiting van de USPD-leden V(ereingte)KPD, in augustus 1921 KPD.
[199] Lenin hoopte dat Levi – na enige tijd – terug zou kunnen opgenomen worden. Maar Levi stichtte een eigen groep, de “Kommunistische Arbeitsgemeinschaft” die in 1922 bij de USPD en weldra met deze laatste bij de SPD aansloot. Levi werd een leidend element van de linkse oppositie in de SPD.
[200] “De arbeidersklasse”, aldus Levi, “bevindt zich hier (in tegenstelling tot het vroegere Rusland n.v.d.s.) tegenover een volledig ontwikkelde bourgeoisie en tegenover de politieke gevolgen van die volledige ontwikkeling, de democratie. Onder de democratie, d.i. wat men met democratie onder bourgeoisheerschappij moet verstaan, neemt de arbeidersorganisatie andere vormen aan dan onder het agrarisch feodalisme en het absolutisme. In West-Europa kan de organisatievorm geen andere zijn dan die van een open massapartij, een van die open massapartijen die niet zonder meer door het bevel van een Centraal Comité kunnen bewogen worden, maar die zich enkel bewegen in het onzichtbare fluïdum waarin ze zich bevinden, in psychologische wisselwerking met het geheel van de proletarische massa. Ze treden niet met bevelen op, ze bewegen zich in de beweging van de proletarische klassen en trachten daarin leidend te worden.”
[201] Het congres van de SPD (17-23 september 1922) te Augsburg verklaarde zich bereid tot samensmelting met de USPD in zoverre het een inschakeling van de “onafhankelijke” in de traditionele SPD betekende. Dat werd door de partijdag van de USPD (20-23 september) te Gera bijgetreden met 185 stemmen tegen 7. Ledebour was een van de weinigen die zich verzette. Op 24 september kwamen 146 afgevaardigden van de SPD met 135 afgevaardigden van de USPD samen in Nürnberg en vormden de V(erenigte)SPD (naam die slechts gedurende korte tijd zou behouden blijven). H. Müller en O. Wels (SPD) en A. Crispien (USPD) werden de voorzitters.
[202] Actief in de werklozencomités was o.a. EDGAR ANDRE van Hamburg, een militant met een enorme invloed.
[203] De strijd tegen Ruhrbezetting deed de KPD op een bepaald moment in de nogal zonderlinge “Schlageter-lijn” terecht komen. Schlageter, een nationaalsocialistisch militant, werd wegens het dynamiteren van een spoorweg in het Ruhrgebied door de Franse overheid ter dood veroordeeld en gefusilleerd. In een rede voor het Executief Comité van de Komintern in juni 1923 betoogde de fantasierijke Radek: “Schlageter, de moedige soldaat van de contrarevolutie, verdient het door ons, soldaten van de revolutie, oprecht vereerd te worden.” Radek deed het voorstel dat KPD met de Duitse nationaalsocialisten zouden front vormen tegen het Franse imperialisme. De KPD ging daar op in en er werden zelfs enkele gezamenlijke meetings georganiseerd. Dat verwekte stomme verbazing in Duitsland. Het betrof een puur tactische zet van uiterst voorbijgaande aard om invloed te kunnen uitoefenen op de kleinburgerlijke, halfproletarische en proletarische aanhang van de NSDAP. De bedoeling was geenszins te komen tot echte of hechte samenwerking met de Duitse fascisten. Wel rekende men erop de basis van het fascisme te kunnen aantasten. De communisten waren in die dagen zo overtuigd van hun dynamiek, van hun uitstraling en hun overtuigingskracht, dat zij meenden dergelijke tactiek te mogen wagen. Mogelijk zelfs bereikten zij enig resultaat, want reeds op 15 augustus 1923 verbood de nazileiding voortzetting van de samenwerking met de KPD. Niettemin bleef het vanwege de communisten een tactiek van twijfelachtig allooi, die de SPD de gelegenheid bood om de communisten te discrediteren.
[204] De Hundertschaften werden niet lang geduld. Reeds op 12 mei 1923 werden ze in Pruisen door C. Severing verboden. Gelijkaardig verbod werd in verscheidene Länder uitgevaardigd.
[205] In de Rijksdag stemden 45 SPD-afgevaardigden tegen.
[206] Dit programma bevatte een reeks punten inzake betere bevoorrading, erkenning van controlecomités, opheffing van verbod van Hundertschaften, minimumloon, volle tewerkstelling, opheffing van de “Notstandgesetze”, vrijlating van revolutionaire militanten.
[207] Zinovjev sloot zich in augustus 1923 aan bij de visie van de linkse oppositie in Duitsland. Ook Trotski liet zich door de koorts meesleuren. Lenin was zwaar ziek en stond buiten spel. Stalin had nog geen beslissende invloed op de Komintern. In een brief aan het EKKI gaf Stalin zijn nuchtere mening aldus weer: “Moeten de Duitse communisten in de huidige fase de machtsgreep zonder de sociaaldemocratie beogen? Zijn zij daarvoor reeds rijp? Ziehier mijn mening over dit probleem. Toen wij de macht grepen, hadden wij in Rusland een reeks troeven in handen als: a) de vrede, b) de grond aan de boeren. c) de steun van de grote meerderheid van de arbeidersklasse, d) de sympathie van de boeren. De Duitse communisten hebben vandaag niets van dat alles. Zeker, zij hebben het land van de Sovjets, wat wij niet hadden. Maar wat kunnen we hun op dit ogenblik geven? Indien in Duitsland het staatsgezag omzeggens vanzelf in elkaar stort en de communisten er zich van meester maken, dan zullen zij met klank mislukken. Dat “in het beste geval.” En in het slechtste geval zullen ze vermorzeld worden en achteruitgeworpen... Vast staat dat de bourgeoisie plus de rechtse sociaaldemocratie de betogingen in een algemene veldslag zullen omzetten en tot vernietiging overgaan... Naar mijn mening moet men de Duitsers tegenhouden, niet aansporen.”
[208] E. Zeigner en A. Frölich waren linkse sociaaldemocraten. A. Frölich niet verwarren met de communist Paul Frölich.
[209] De voorstelling (cfr. Braunthal, o.c. deel II, p. 300 en volgende) alsof het een zet was vanwege de Sovjetregering tegen de op het Westen afgestemde politiek van Stresemann is onjuist. Stresemanns streven naar enige verstandhouding met Engeland en Frankrijk betekende geenszins een inbreuk op de goede betrekkingen die Duitsland sinds het Rapalloverdrag (april 1922) met de Sovjet-Unie onderhield. Het gaat trouwens niet op IN DEZE PERIODE de Kominternpolitiek als een verlengstuk van de Sovjetdiplomatie te interpreteren. Niet in functie van de diplomatieke belangen van de Sovjetstaat, wel in termen van bevordering van de wereldrevolutie werd gedacht. De overtuiging dat zich in Duitsland een revolutionaire situatie ontwikkelde – en niets dan die overtuiging – lag aan de basis van de Moskouse besluiten om de revolutie in Duitsland aan de dagorde te stellen.
[210] De staat van beleg bleef gehandhaafd tot 19 februari 1924, toen de burgerlijke autoriteiten het gezag terug in handen namen. Op 1 maart 1924 werd de KPD opnieuw legaal en kon de “Rote Fahne” weer verschijnen.
[211] “De bourgeoisie oordeelde”... Natuurlijk is dat een uiterst vereenvoudigde wijze van voorstellen. toch is ze principieel gerechtvaardigd.
[212] In 1929 leverden:
- 4 Konzerne 80 % van de potassium
- 10 Konzerne 69 % van de 165 miljoen ton kolen
- 4 Konzerne 90 % van de cement.
[213] Grootste banken:
- Deutsche Bank- und Diskonto-Gesellschaft
- Dresdner Bank
- Darmstädter und Nationalbank
- Deutsche Länderbank (nauw verbonden met IG Farben)
- Berliner Handelsgesellschaft (nauw verbonden met AEG)
[214] Op 8 december 1923 bekwam de regering volmachten – met instemming van de SPD – waardoor zij – zonder goedkeuring van de Rijksdag – verordeningen kon uitvaardigen. De volmachtenwet liep tot 15 februari 1924.
[215] Het werklozenaantal schommelde ieder jaar tussen een hoogste getal in de winter en een veel lager in de zomer.

januari

juli

1924

1.553.000

700.000

1925

593.000

195.000

1926

2.221.000

2.004.000

1927

2.257.000

927.000

1928

1.791.000

1.028.000

1929

2.850.000

1.252.000

[216] De relatieve zwakte van de arbeidersklasse blijkt hieruit dat de patroons heel dikwijls hun toevlucht namen tot de lock-out.

Aantal verloren werkdagen

door staking

door lock-out

1924

13.584.000

22.776.000

1925

11.267.000

5.845.000

1926

869.000

456.000

1927

2.946.000

3.098.000

1928

8.520.000

11.768.000

1929

1.852.000

2.637.000

[217] Aantal leden

van ADGB

van DGB

1922

7.821.000

1.033.000

1923

5.807.000

860.000

1924

3.975.000

613.000

1925

4.182.000

582.000

1926

3.934.000

643.000

1927

4.416.000

720.000

1928

4.867.000

647.000

1929

4.948.000

793.000

[218] Cijfers omtrent de SPD.

Verkiezing

Mandaten

Stemmen

% stemmen

4 mei 1924

100

6.009.000

20,5

7 dec. 1924

131

7.884.000

26,0

10 mei 1928

153

9.153.000

29,8

Aantal leden:

1923

1.261.000

1925

844.000

1927

823.000

1928

949.000

[219] Voor een deel afkomstig uit de vroegere USPD. Ook enkele gewezen communisten (o.a. Paul Levi) behoorden ertoe.
[220] ALFRED HUGENBERG, gewezen president van de firma Krupp, slaagde erin een Konzern tot stand te brengen dat een hele keten van dagbladen omvatte, plus de telegrafische unie, plus achteraf nog de UFA (filmindustrie). Hij werd voorzitter van de DNVP en leider van de STAHLHELM.
[221] 

Voor het voorstel

14.409.000

Tegen

583.000

Ongeldig

509.000

[222] Van 23 november 1923 tot 1 maart 1924 was de KPD illegaal. Dan kon de “Rote Fahne” opnieuw verschijnen. Maar van 15 tot 28 april – tijdens de kiescampagne – werd het blad weer verboden. Tot 25 oktober 1924 bleef de civiele uitzonderingstoestand gehandhaafd, d.i. verbod van vergadering of optocht in open lucht. In 1924 maakten 7.000 arbeidersmilitanten – meestal communisten – kennis met de gevangenis. Tegen tientallen communistische afgevaardigden werd de parlementaire onschendbaarheid opgeheven: voor de verkiezingen van december 1924 konden slechts 20 van de 62 communistische Rijksdagleden legaal optreden. In Beieren bleef de KPD buiten de wet tot in februari 1925.
[223] Om er slechts enkele te noemen: de toneelregisseur E. Piscator, de schrijvers Johannes R. Becher, Ludwig Renn, Erich Weinert, Erich Mühsam, Hermann Duncker, Wili Bredel, Ernst Toller, Karl Grünberg, Anna Seghers, de schilders en tekenaars Georg Grosz, Heinrich Zille. Käthe Kollwitz, Max Keilson, Max Pechstein ... John Heartfield (Helmut Herzfeld). die beroemd was om zijn merkwaardige fotomontages.
[224] O.a. Hans Baluschek, Albert Einstein, Georg Kolbe, Heinrich en Thomas Mann, Kurt Tucholsky. Carl von Ossietsky... De houding van deze geestelijke topfiguren mag niet verdoezelen dat de wereld van de onderwijzers en de leraren, evenals de universitaire wereld (professoren en studenten) in het Weimar-Duitsland tot de traditionele reactie behoorden.
[225] De tendens naar steeds verdere centralisatie kwam ook tot uitdrukking in de statutenwijzigingen van 1919 en 1924. Een nieuwe schakel werd aangebracht, de regionale organisatie. De piramide omvatte nu 850 lokale, 400 subregionale en 33 regionale organisaties, waarboven het centraal bestuur. De afstand tussen de basis en de top werd dus vergroot. De democratie was erg indirect. De afgevaardigden voor ieder niveau werden door die van het onderliggende niveau aangeduid. De beslissingsmacht lag haast uitsluitend bij de nationale en regionale instanties. Van de financiën ging een groter percentage dan voorheen naar het centraal bestuur. Het Executief werd bezitter van alle partijeigendommen, inclusief de pers. De congressen die vroeger jaarlijks waren, werden van in 1925 tweejaarlijks.
[226] Het electorale succes van de SPD bij de stedelijke middenstandsgroepen en hij de boeren bleef – ondanks het vele water in de socialistische wijn – steeds heel beperkt.
[227] Het kabinet Müller telde persoonlijkheden behorend tot SPD, DDP, Zentrum, en DVP. Speciaal Stresemann moest het wel eens zonder de stemmen van zijn partij (de DVP) stellen. Generaal Groener vertegenwoordigde de Reichswehr.
[228] Partij en “Freie Gewerkschaften” waren immer innig verbonden geweest: 80 % van de SPD-leden waren gesyndikeerd. 12 à 15 % van de vakbondsleden waren aangesloten hij de SPD, haast alle vakbondsleiders waren lid van de sociaaldemocratische partij. Het overwicht van de syndicale organisatie was enorm: de honden hebben ongeveer vijfmaal meer leden dan de partij, hun pers (weekbladen) had een oplage die eveneens het vijfvoudige was; hun financiële omzet beliep meer dan 20 maal die van de partij. De SPD steunde electoraal in de eerste plaats op de vakbonden, die een groot deel van de kiespropaganda financierden. Ongeveer 20 % van de socialistische “Reichstagabgeordneten” waren syndicale secretarissen. Ook menige ministerportefeuille kwam in handen van vakbondsleiders: in de Scheidemannregering behoorden 3 van de 7 socialistische ministers tot de ADGB, in de regering Bauer gold dat voor 4 op 7, in de eerste regering Müller voor 3 op 6.
[229] De verkiezingen van 1928 hadden de nazi’s inderdaad heel zwaar achteruit geworpen. De communisten zagen het verband niet tussen de nog aanhoudende hoogconjunctuur en de verzwakking van de nazi’s.
[230] De aanval gebeurde niet in naam van een principiële betwisting, wel door een persoonlijke beschuldiging. Thälmann was destijds nauw bevriend met J. Wittorf, politiek secretaris van het gewestelijke comité van de “Waterkant”. Wittorf heeft partijgelden verduisterd en Thälmann werd ervan beschuldigd in die zaak te zijn betrokken geweest, wat een niet gestaafde beschuldiging is.
[231] Dit verbod bleef van kracht tot 29 mei 1929; dan werd het opgeheven om de Stahlhelm-optocht van de volgende maand niet te hinderen.
[232] De andere Landregeringen breidden deze verbodsmaatregelen uit. De Roter Frontkämpferbund telde toen ongeveer 150.000 leden.

Hoofdstuk 3 / dl.3-A - Oostenrijk (en Hongarije)

In de laatste dagen van oktober 1918 rukten de Geallieerde troepen op vanuit de Balkan en werd ook het Italiaanse eindoffensief ingezet. Rond 30 oktober stortte het Oostenrijkse leger in elkaar. De wapenstilstand werd op 3 november getekend en werd ’s anderendaags van kracht. Einde oktober 1918 raakte ook het oude Habsburgse rijk in ontbinding: Tsjechen, Slowaken, Hongaren, de Polen van Galicië, Slovenen, Kroaten en Bosniërs ... scheurden zich af.

In wat er nog restte van het Habsburgse rijk, het Duitssprekende Oostenrijk, werden maatregelen getroffen om de politieke erfenis te regelen. De sinds 1911 verkozen Reichsrat-leden van de Duitse gebieden kwamen op 21 oktober samen en noemden zich “Voorlopige Nationale Vergadering van de Duits-Oostenrijkse Staat”. Zij verkozen een REICHSRAT van 20 leden, bekleed met de uitvoerende macht. De Reichsrat stelde op zijn beurt een regering aan. Hierin zetelden, naast vertegenwoordigers van de CHRISTELIJK-SOCIALE en de DUITS-NATIONALE partijen ook DRIE SOCIALISTEN: Karl RENNER, Viktor ADLER en Ferdinand HANUSCH. Maar daarnaast bleef de zittende “königliche und kaiserliche” regering overeind, zodat er voor ieder departement twee ministers waren; zij zetelden in twee vertrekken naast mekaar en sommige hogere ambtenaren vonden het aangeraden nu eens bij de ene, dan weer bij de andere minister instructies te vragen. Een grondige revolutie was het dus zeker niet. De oude bureaucratie, de politiekorpsen en de gendarmerie bleven integraal hun machtsposities behouden.

Ook in de Länder kan moeilijk van een breuk worden gewaagd. In de laatste dagen van oktober werden daar politieke lichamen opgericht, niet als gevolg van een volksopstand, maar op initiatief van de drie partijen:
- In Neder-Oostenrijk vormden de leden van het LANDHAUS een autonoom bestuur;
- Te Linz (Opper-Oostenrijk) trad een VOORLOPIGE VERGADERING op, samengesteld uit de in 1911 verkozen leden van de Reichsrat (36 christelijk-socialen, 23 Duits-nationalen, 15 sociaaldemocraten);
- De VOLKSRAT te Salzburg (Land Salzburg) telde 18 leden, 6 van ieder van de drie partijen;
- In Innsbruck (Land Tirol) werd een NATIONALRAT samengesteld uit leden van de Reichsrat en van de Raad van het Land;
- De VOORLOPIGE VERGADERING te Graz (Land Stiermarken) telde 60 leden, 20 van ieder van de partijen en vormde een Voorlopige regering van 12 leden of 4 per partij;
- In Klagenfurth (Land Karinthië) verkoos de LANDESVERSAMMLUNG een Voorlopig Executief Comité, waarin de drie partijen gelijkmatig waren vertegenwoordigd.

Al deze instanties hadden tot doel de continuïteit van het gezag te waarborgen en tevens een ruime mate van autonomie veilig te stellen bij de komende reorganisatie van de staat.

Aanvankelijk hoopten de Christelijk-Sociale en de Duits-Nationale partijen de monarchie te kunnen behouden. Maar er werd ingegrepen door “de straat”. Op 30 oktober demonstreerden in Wenen grote massa’s voor de vrijlating van FRIEDRICH ADLER, held van de strijd tegen de oorlog – en voor de uitroeping van een democratische republiek. Onder de betogers merkte men veel soldaten op. Die dag werden de keizerlijke adelaars van officiële gebouwen stukgeslagen, werden keizerlijke emblemen van officiersuniformen gerukt. Bovendien bleek dat zelfs bij de boeren op dat moment het aantal aanhangers van de monarchie sterk gedaald was, zodat verschillende Länderregeringen zich tegen het behoud van de Keizer uitspraken.

Er was dus niet aan te ontkomen: op 11 november deed Keizer Karel afstand van iedere gezagsuitoefening. ’s Anderendaags werd door de Voorlopige Nationale Vergadering de Duits-Oostenrijkse Staat eenparig tot democratische republiek geproclameerd. Van nu af was de STAATSRAT de enige opperste macht en de “k.u.k.” regering viel weg. De nieuwe regering werd gevormd, min of meer in verhouding tot de omvang van de parlementsfracties: de Duits-Nationalen (101 afgevaardigden) bekwamen 5 portefeuilles, de Christelijk-Socialen (70 afgevaardigden) telden 4 en de sociaaldemocraten (39 afgevaardigden) drie regeringsleden: K. RENNER en F. HANUSCH bleven; OTTO BAUER kreeg in de plaats van de overleden Viktor Adler het departement van Buitenlandse Zaken toegewezen. Bovendien werd de socialist JULIUS DEUTSCH onderstaatssecretaris voor het leger.

* * *

Het is duidelijk dat de sociaaldemocraten een veel ruimere macht vertegenwoordigden dan de omvang van hun parlementaire groep aangaf. Er was beroering in het land, er was beweging in Wenen en in de industriecentra, er was een revolutionaire stemming onder de arbeidersklasse (die veel zwaarder ontberingen kende dan de plattelandsbevolking). De SDAP steunde zich op die beweging en trachtte ze onder controle te houden.

De Oostenrijkse SDAP gedroeg zich daarbij anders – en beter – dan de Duitse SPD; zij heeft geen Noskes en geen Eberts gehad; zij heeft geen witte terreur ingezet.

In Oostenrijk was de sociaaldemocratische partij gedurende gans de oorlog verenigd gebleven. Er waren natuurlijk meer linkse en meer rechtse strekkingen in de partij. Maar tot afscheiding van de linkervleugel was het niet gekomen, terwijl de communistische strekking geen noemenswaardige invloed had. Zeker, op 3 november 1918 kwam er een communistische partij tot stand en gedurende korte tijd zou die in de arbeidersbeweging een aanzienlijke rol spelen. Maar precies doordat de Oostenrijkse SDAP, globaal genomen, veel meer linkse stellingen innam dan de SPD, had zij de beweging beter in de hand en was haar confrontatie met de KP en de revolutionaire opflakkeringen minder brutaal.

In principe kwam de positie van de Oostenrijkse sociaaldemocraten hierop neer: het socialisme is en blijft het doel, maar een socialistische revolutie is in de huidige omstandigheden niet mogelijk en wel om twee redenen:
1) De boeren die de meerderheid van de bevolking uitmaken en die eigen grond bewerken, zullen in geen geval als bondgenoten van de arbeidersklasse optreden; zij hebben een “anticollectivistische boerenschedel”; hun mentaliteit is uitgesproken antirevolutionair, kleinburgerlijk. De boer staat rechts. Zijn reactie op de Russische Revolutie is afwijzend en afwerend.[233] De Kerk heeft een grote invloed op de boeren, die zich in hoofdzaak achter de Christelijk-Sociale partij scharen. In Wenen en enkele industriecentra zou een socialistische revolutie zeker mogelijk zijn, maar daarbuiten zou men op harde vijandschap stuiten.
2) De economische ontreddering van Oostenrijk is totaal, de honger en ontberingen (vooral van de stedelijke bevolking) zijn ontzettend; de levensmiddelentoevoer uit Hongarije en Galicië en de kolentoevoer uit Tsjecho-Slowakije zijn verloren gegaan; het overleven van de bevolking hangt af van de bevoorrading, die momenteel door de Entente wordt geleverd; een socialistische revolutie zou op slag door de Entente-machten economisch (en desnoods ook militair worden gewurgd).

Vermits een proletarische revolutie niet haalbaar was, oordeelde de SDAP dat iedere poging om de revolutie door te drukken moest verijdeld worden.

Benevens haar posities in de regeringen (Länder- en Bundesregeringen) had de SDAP beslissende invloed in nog een drietal instellingen: in de Arbeidersraden (AR), in de Soldatenraden (SR)[234] en in het leger.

De Oostenrijkse AR waren ontstaan uit de grote stakingsbeweging van januari 1918. De arbeiders van Wiener-Neustadt en Wenen verkozen “Vertrauensleute” die, SAMEN MET VERTEGENWOORDIGERS VAN DE SDAP EN VAN DE VAKBONDEN comités vormden, welke men AR noemde. Het reglement bepaalde dat, om te kunnen deel uitmaken van een AR, men lid moest zijn van de SDAP, van de vakbond en ook nog abonnee van de “Arbeiter Zeitung”. Zo waren de AR, vanaf hun ontstaan, nauw verbonden met de traditionele instanties van de arbeidersbeweging. Bij het einde van de oorlog ontstonden in alle industriecentra LOKALE AR, samengesteld uit afgevaardigden van de bedrijven. Benevens de vele sociaaldemocraten werden ook enkele communisten verkozen. De communisten wilden dat de AR een instrument van sociale revolutie zouden worden; zij stelden dat de AR de macht dienden te grijpen om van Oostenrijk een radenrepubliek te maken. De sociaaldemocratische stelling luidde integendeel, dat Oostenrijk een parlementair-democratische republiek moest worden, waarin de AR slechts een marginale rol zouden spelen. Het was deze gedachte, die de zopas vrijgelaten Friedrich Adler op de zitting van de Weense AR van 6 november met enorm veel bijval verdedigde. Maar de discussie zou telkens weer opflakkeren.

In oktober 1918 kwamen in vele legereenheden SR tot stand. Hieruit werd een centrale SR gevormd onder voorzitterschap van J. FREY. Aanvankelijk zetelde de SR in het parlementsgebouw, nadien in de lokalen van het ministerie van oorlog. Daar het Oostenrijkse leger zeer snel uiteenviel (krijgsgevangenen en troepen van vreemde nationaliteiten, die huiswaarts keerden; demobilisatie) viel de basis van de SR weg. Maar de SR namen actief deel aan de vorming van een nieuw leger, de VOLKSWEHR. Precies door de rol van de Volkswehr verliep de geschiedenis van Oostenrijk in de eerste naoorlogse jaren totaal anders dan in Duitsland. We zagen zo-even dat de ontbinding van het “k.u.k.”-leger zich zeer snel en compleet voltrok. De traditionele officierenkaste slaagde er niet in contrarevolutionaire Freikorps tot stand te brengen. Zij kregen daartoe geen hulp (zoals in Duitsland) vanwege de rechtse sociaaldemocratische leiding. De Oostenrijkse socialisten gaven er de voorkeur aan een eigen militaire basis tot stand te brengen. JULIUS DEUTSCH speelde daarbij een kapitale rol. De sociaaldemocratische kapitein Deutsch werd in het laatste oorlogsjaar uit actieve dienst teruggeroepen om verbindingsofficier te worden tussen regering en vakbonden inzake oorlogseconomie. Deutsch legde talloze contacten met sociaaldemocratische elementen van het Weense garnizoen en schiep een uitgebreid net van vertrouwensmannen. In de naoorlogse regering kon Deutsch, als onderstaatssecretaris bij het ministerie van oorlog, zijn invloed laten gelden hij de oprichting van de Weense Volkswehr. Deze werd aldus een vrijwilligerskorps onder leiding van sociaaldemocratische reserveofficieren. Het kader van de oude kaste van beroepsofficieren werd hierbij buiten spel gehouden. Op 3 november werd de Volkswehr door de regering erkend, die zorgde voor soldij en bevoorrading. De Weense Volkswehr telde weldra 16 à 17.000 manschappen. was proletarisch van samenstelling en hoofdzakelijk sociaaldemocratisch van ideologie. Deze soldaten marcheerden achter rode vlaggen en zongen de “Arbeiders-Marseillaise”. Zij verkozen soldatenraden die er over waakten dat de staatssecretaris slechts met hun instemming tot aanstelling van officieren overging. De Weense Volkswehr kon betrouwbaar worden ingezet tegen iedere poging tot een staatsgreep van rechts.

Ook buiten Wenen stonden de Volkswehr eenheden in ruime mate onder sociaaldemocratische invloed. Dat gold bij uitstek voor de industriecentra: Wiener-Neustadt, Leoben, Graz, enz. Dat gold in mindere mate voor de agrarische gewesten. Toch zou nergens de Volkswehr als instrument van een rechts putschisme kunnen aangewend worden, wel integendeel. De Volkswehr verdedigde de nieuwe republiek.

In Wenen was een militaire eenheid tot stand gekomen, genaamd de “Rode Garde”. In de leiding daarvan werkte EGON ERWIN KISCH, een revolutionair journalist (later genoemd “de razende reporter”), die als luitenant uit de oorlog was gekomen. De manschappen waren meestal anarchisten of communisten. De Rode Garde, ruim duizend man, had haar intrek genomen in de STIFTKAZERNE, een strategische positie in het centrum van Wenen nabij belangrijke openbare gebouwen. Julius Deutsch vond het raadzaam de Rode Garde als 41e bataljon bij de Volkswehr in te lijven om ze zo onder controle te brengen. Aanvankelijk slaagde Deutsch daar niet zo best in.

Op 11 november viel een delegatie van de Rode Garde het bureau van Deutsch binnen om toelating te bekomen voor de bezetting van het Schönbrunnkasteel, waar de Keizer nog resideerde. Deutsch slaagde erin de aanval af te leiden naar het legerhoofdkwartier ... dat geen rol meer speelde; en hij liet Schönbrunn door twee compagnies betrouwbare troepen in bescherming nemen.

Maar op 12 november, bij de officiële proclamatie van de Oostenrijkse Republiek, kwam het tot een zwaarder incident. Op de plechtigheid die plaatsgreep voor het Parlementsgebouw, was onder de massa ook de Rode Garde – overigens gewapend – aanwezig. Rellen deden zich voor met rechtse studentengroepen; op een bepaald moment werd ergens geschoten; de Rode Garde deed een aanval op het Parlementsgebouw; Julius Deutsch en zijn secretaris BRAUNTHAL moesten vluchten... Verscheidene schoten vielen; er waren twee doden en talrijke gekwetsten. Een reële poging tot staatsgreep vanwege de Rode Garde was het niet. Wel een stunt om de idee SOCIALISTISCHE Republiek te propageren. Onder de gekwetsten Paul FRIEDLANDER en FRANZ KORITSCHONER.

Een groep van de Rode Garde was op hetzelfde moment het redactiebureau van de “Neue Freie Presse” binnengevallen, had daar een oproep gedrukt die de proletarische revolutie vooropstelde en was teruggekeerd naar de Stiftkazerne. De regering oordeelde het voorzichtig geen vervolgingen in te stellen.[235] 

* * *

Met de echtgenoten FRIEDLANDER, KORITSCHONER en Karl TOMAN heeft men de voornaamste leidende elementen uit de aanvangsperiode van de KPO genoemd. Zij waren uitgesproken gauchisten. Hun partij groeide snel. Hun invloed was momenteel nog beperkt, maar dat kon veranderen, want de ontevredenheid in het land kon ieder moment omslaan in een revolutionaire golf.

De sociaaldemocratische leiding was zich daar goed van bewust en spande zich in om, aan de hand van een radicaal programma, de belangstelling in het land met een verkiezingscampagne op te vangen.[236] Op 16 februari 1919 zouden verkiezingen plaatsgrijpen voor een grondwetgevende vergadering.[237] Daarmee was de Radenrepubliek definitief afgeschreven. De resultaten van de verkiezingen drukten de verschuivingen ten voordele van de SDAP duidelijk uit: 72 Sociaaldemocraten, 69 Christelijk-Socialen, 26 Duits-Nationalen. De regering werd gevormd op basis van een coalitie tussen socialisten en christelijk-socialen.

De socialist K. SEITZ werd president van de Republiek. Karl RENNER werd kanselier, Otto BAUER nam Buitenlandse Zaken waar, Julius DEUTSCH stond in voor het leger en Ferd. HANUSCH was verantwoordelijk voor sociale voorzieningen...

De AR voelden wel dat ze hoe langer hoe meer op een zijspoor werden geduwd. Om de ontevredenheid daarover op te vangen, riep de SDAP een landelijke conferentie van AR samen te Wenen op 1 en 2 maart 1919: 137 afgevaardigden waren aanwezig. Weer verhief zich de discussie rond de vraag: radenrepubliek of parlementair regime. Maar de conferentie werd beheerst door de sociaaldemocraten en de stelling haalde het, dat een democratie moet gevestigd worden die stemrecht verleent “aan allen die een menselijk gelaat vertonen”. Wel werd de bepaling opgeheven dat de leden van de AR tot de SDAP moesten behoren. Ook communisten konden voortaan verkozen worden. De statuten voorzagen inderdaad toegang tot de AR voor alle arbeiders “die de socialistische maatschappij als doel erkennen en de klassenstrijd als middel tot emancipatie van de arbeidersklasse beschouwen.” Tevens werden de AR van onder tot boven gestructureerd: vanuit de bedrijven[238] werden de leden van de plaatselijke AR verkozen, deze verkozen uit hun schoot de AR van het district, van daaruit werden de AR van de Länder en werd ook de AR van het Rijk samengesteld. Het geheel was dus als een piramide opgebouwd. Er werden onmiddellijk nieuwe verkiezingen op basis van de nieuwe structuur uitgeschreven. In de AR van het Rijk zouden tevens (maar zonder stemrecht) afgevaardigden van de SR, van de SDAP, van de vakbond, van de coöperatieve verenigingen en van de vrouwenorganisatie aanwezig zijn... Op iedere geleding had de AR zijn uitvoerend comité. Het executief comité aan de top was uitsluitend uit inwoners van Wenen samengesteld om op ieder moment te kunnen samenkomen.

Eens te meer bleek dat AR niet noodzakelijk een vorm van directe democratie zijn. In Oostenrijk waren ze dat des te minder gezien hun bevoegdheid haast onbestaande was. Wel oefenden ze enig toezicht uit op de plaatselijke autoriteiten, maar dat betrof hoofdzakelijk sociaal dienstbetoon. De miserie in Oostenrijk was scherp, de smokkel en de zwarte markt tierden welig: het zwaarst getroffen waren de arbeiders. Die nood milderen werd door de AR als voornaamste taak opgevat. Zij betuigden zich aldus inzake voedselvoorziening, prijscontrole, werklozensteun, huisvesting, verdeling van kolen en brandstof, enz. Maar eigenmachtig mochten ze niet optreden, ze mochten zelf niets uitvoeren; dat bleef voorbehouden aan de officiële administratie. De AR hadden dus geen staatsmacht. Zij waren slechts een organisatie, die een zekere pressie op administratieve diensten en politieke machten konden uitoefenen. Zij waren tevens een veiligheidsklep, langs waar de ontevredenheid zich kon uitdrukken. Zij pasten in de sociaaldemocratische tactiek, die erin bestond de volkswoede niet frontaal tegemoet te treden, maar op te vangen. In de geest van Friedrich Adler waren de AR tevens het terrein waar sociaaldemocraten en communisten hun standpunten konden confronteren zonder in een verscheurende broederstrijd (zoals in Duitsland) uit te monden.

* * *

De Hongaarse Sovjetrepubliek die op 21 maart 1919 werd geproclameerd, genoot zeker een heel ruime sympathie bij de Oostenrijkse arbeidersklasse. Die erkende in de Hongaarse Sovjets een verzet tegen de Entente en een hinderpaal tegen de terugkeer van de monarchie.[239] Bovendien was het nieuwe regime in Hongarije tot stand gekomen op grond van samenwerking tussen socialisten en communisten.

Op 22 maart deed BELA KUN in zijn manifest “Aan Allen” een oproep tot het Oostenrijkse proletariaat om eveneens de revolutie door te zetten. Hij beloofde dat Hongarije bij de voedselvoorziening zou helpen. Het sociaaldemocratisch antwoord van de Oostenrijkse AR kwam hierop neer: wij wensen u veel succes, maar wij marcheren niet mee; wij betreuren dat wij ons bij de “bewonderenswaardige actie van de Hongaarse kameraden” niet kunnen aansluiten; het wordt ons onmogelijk gemaakt door de “imperialistische onderdrukkers.”

Mede onder invloed van de gebeurtenissen in Hongarije kende de KPO (in hoofdzaak samengesteld uit ontgoochelde en verbitterde sociaaldemocraten, sektair en gauchistisch ingesteld) een aanzienlijke uitbreiding: zij groeide op korte tijd van 10.000 tot 50.000 leden, waarrond zich een ruime kring van sympathisanten bewoog. In vergelijking met de SDAP die ongeveer 1/2 miljoen leden telde (wie bij de vakbond was aangesloten, was ook lid van de partij), was dat nog heel weinig. Maar als begin april 1919 ook in Beieren een radenrepubliek werd gevormd, waren de Oostenrijkse communisten overtuigd, dat het mogelijk moest zijn ook hun land in de keten van de revoluties in te schakelen.

Op 17 april organiseerden zij een grootse manifestatie voor het parlementsgebouw, dat door de menigte overrompeld werd. De volksvertegenwoordigers sloegen op de vlucht. Ook de Rode Garde en een groep matrozen namen deel aan de strijd. Er werd met scherp geschoten, er vielen doden, ook aan de kant van de politie. Maar Volkswehrtroepen konden door J. Deutsch tegen de manifestatie worden opgesteld. Er werd onderhandeld. Revolutionairen en Volkswehr trokken zich terug. Een aanzienlijke groep was in beweging gekomen, MAAR NIET DE MASSA. Alles te samen was het een erg avontuurlijk optreden vanwege de KPO.

Het zou niet de laatste maal zijn. Er heerste in die dagen grote onrust in Wenen en in een ganse reeks industriecentra. Deze stemming droeg ertoe bij de communistische leiding te doen ingaan op het voorstel van ERNO BETTELHEIM om op 15 juni 1919 een ware machtsgreep door te voeren. Maar de SDAP-leiders namen de nodige voorzorgen om de opstand te verijdelen. De communisten hadden op een instemmende houding vanwege de Volkswehr gerekend. De Inter-geallieerde Commissie had inderdaad de eis gesteld dat de effectieven van de Volkswehr aanzienlijk moesten worden verminderd. Dat zou voor duizenden soldaten verlies van broodwinning betekenen. Daarover heerste veel ontevredenheid. Maar op aandringen van Otto Bauer deed de Inter-geallieerde Commissie op 12 juni afstand van haar eis. Zo viel de steun van de Volkswehr weg. Overigens liet de Weense AR op 13 juni – op voorstel van Friedrich Adler – weten dat HIJ ALLEEN gemachtigd was om tot massa-acties op te roepen.[240] Iedere deelneming aan de komende manifestatie werd afgeraden. Ook het comité van de SR greep in met het bevel dat de Volkswehr in de kazernes geconsigneerd werd. Zelfs het 41e bataljon (de Rode Garde) onderwierp zich daaraan.

SCHOBER, het hoofd van de Weense politie (in functie van in de “k.u.k.” tijd) liet in de nacht voor de manifestatie de leiding van de KP, alles samen 122 militanten, aanhouden. Als ’s anderendaags een menigte van ruim 5000 betogers de leiding niet zag opdagen, werd plots opgerukt naar de gevangenis. Men stuitte op de politie, er vielen 18 doden (allen aan de kant van de manifestanten) en vele tientallen gekwetsten. De poging was mislukt; ze moest mislukken, vermits wel een beperkt activistisch deel, maar niet het gros van het proletariaat bereid was op te rukken. De Weense AR veroordeelde het “Putschversuch” van 15 juni en stelde dat de politie geen schuld trof. De oproep van de SR schreef de “Blutschuld” van de moorden uitsluitend toe aan de communistische leiding. Het communistisch optreden was in zekere mate “blanquistisch”. Twee fouten die zich nog meer zouden voordoen, werden begaan: – een teveel aan voluntarisme; – te veel beïnvloeding van buiten uit, in casu vanuit Hongarije door E. Bettelheim. Drie momenten zijn nodig opdat een revolutionaire machtsgreep zou slagen: een spontane massabeweging en een revolutionaire leiding plus “ontreddering aan de top” (Lenin). Als een van deze momenten ontbreekt, wordt het een mislukking.

De Oostenrijkse arbeidersklasse volgde in hoofdzaak de sociaaldemocratie. In de nieuw verkozen AR van Opper-Oostenrijk zetelden 310 leden; 70 daarvan behoorden tot de KPO. Dat was ongeveer de verhouding over gans de lijn in de AR.

Van 30 juni tot 3 juli 1919 werd een tweede Rijksconferentie van AR gehouden. De samenstelling van deze conferentie wees op het overwicht van Wenen en Neder-Oostenrijk.[241] Andermaal laaide het debat op tussen communisten en socialisten. Weer stelden de communisten de eis dat de regeringscoalitie zou verbroken worden en dat de AR de macht zouden grijpen.[242] Friedrich Adler antwoordde daarop met volgende repliek: “In verschillende delen van Oostenrijk, in Opper-Oostenrijk, in Salzhurg, Tirol en Stiermarken, overal beijveren bourgeoisie en boerenstand zich bestendig om zich af te scheuren van de staat. Als wij hier vandaag de Sovjetrepubliek zouden uitroepen, zoals de communisten het voorstellen, zou inderdaad zulk regime in Wenen en in zekere gebieden van Neder-Oostenrijk kunnen gevestigd worden, maar een socialistisch proletarisch Oostenrijk zou er niet uit resulteren, enkel een uitgebreide Weense Commune.” Dit sociaaldemocratisch standpunt werd door een zeer ruime meerderheid bijgetreden.

De reactie daarop in de communistische gelederen was een uitgesproken sektarisme. Dat bleek heel duidelijk op de partijconferentie van begin juli 1919. Hier verwierpen de communisten in principe iedere gemeenschappelijke actie, ieder compromis met de contrarevolutionaire Sociaalpatriotten, lakeien van de bourgeoisie. Zelfs als de linkervleugel van de SDAP – mensen als Friedrich Adler, Otto Bauer en Max Adler – zich van de Oostenrijkse sociaaldemocratie zouden afscheuren, dan zou de energieke bestrijding van die vleugel een eerste taak worden.[243] 

Als besluit van dezelfde conferentie riep de communistische partij op tot een sympathiestaking voor Rusland en Hongarije. De manifestatie diende door te gaan op 21 juli. De communisten slaagden erin hun oproep met 142 tegen 104 stemmen te doen aanvaarden door de Weense AR. De staking werd een succes in Wenen en in verscheidene steden van Neder- en Opper-Oostenrijk, maar overal elders werd ze door de AR afgewezen.

Het was de derde belangrijke manifestatie in 1919, die op communistisch initiatief in gang gezet was. Het was ook de laatste. De invloed van de Oostenrijkse communisten was in hoofdzaak een weerslag van de Russische en Hongaarse revoluties. De ondergang van de Hongaarse revolutie enkele dagen later zou de KPO een slag toebrengen die zij nooit meer zou te boven komen. Het einde van de Hongaarse sovjets betekende echter niet alleen de dalende lijn voor de KPO, maar in zekere mate ook voor de Oostenrijkse arbeidersbeweging in haar geheel.

* * *

De ontwikkeling van de Oostenrijkse arbeidersbeweging in 1919 werd – zoals gezegd – aanzienlijk beïnvloed door de GEBEURTENISSEN IN HONGARIJE. Overigens werd Hongarije het land waar – buiten de Sovjet-Unie – de revolutie het verst oprukte in deze periode. Dat zijn de twee redenen waarom hier een uitweiding over deze geschiedenis wordt ingelast.

Aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog telde Hongarije 21 miljoen inwoners, maar ongeveer de helft daarvan bestond uit vreemde nationaliteiten (Slowaken, Roemenen, Zuid-Slaven...) Het land was in zijn ontwikkeling ver ten achter gebleven op Oostenrijk. Behalve in BOEDAPEST en enkele mijndistricten was er nog maar weinig moderne industrie tot ontplooiing gekomen. Hongarije was nog in vele opzichten feodaal.

Politiek beschikte Hongarije – sinds 1867 – over een ruime autonomie: het had een eigen hoofdstad, een eigen parlement, een eigen regering. De keizer van Oostenrijk was koning van Hongarije.

De adel genoot in Hongarije privilegies zoals wellicht nergens in Europa. In het parlement was de aristocratie totaal overheersend. Wel begonnen ook elementen van de stedelijke bourgeoisie erin door te dringen. Het lidmaatschap van de Senaat was erfelijk en haast uitsluitend aristocratisch. De Kamer werd verkozen door 6 % van de bevolking. Voor de burgers gold een cijnskiesstelsel (grondbezit, huizenbezit, belastingminimum...). De leden van de adel hadden als dusdanig kiesrecht. Talrijke edelen waren verarmd en hadden weinig of geen grond meer. Hun voornaamste uitkomst was een carrière in de bureaucratie. De hele administratie was van hoog tot laag haast uitsluitend in handen van de kleine adel.[244] Ook de vrije beroepen (advocaten...) en de politieke carrière (journalisten, partijfunctionarissen, parlements- en regeringsleden) werden meestal door de lagere adel bezet.

Als men de veelheid van partijen met hun afsplitsingen en naamveranderingen buiten beschouwing laat, kan men het politieke leven tot een viertal tendensen herleiden.

Politieke uitdrukking van de hogere adel, van de latifundisten, de zogenaamde “magnaten”, was de CONSERVATIEVE PARTIJ. De hogere Hongaarse aristocratie – historisch aan de dienst van de Habsburgers verbonden – vond de regeling van 1867 een bevredigend compromis. Zij wenste de nog bestaande banden met Oostenrijk te bewaren: ten eerste diende dat de agrarische belangen (afzet), ten tweede was dat een klerikale steun en tenslotte erkenden de Hongaarse aristocraten in Oostenrijk een bijstand bij de onderdrukking van de vreemde nationaliteiten. Het was nl. zo dat in Hongarije die onderdrukking harder werd doorgevoerd dan in Oostenrijk en zelfs in Rusland.

Politieke uitdrukking van de kleinere adel en van de bureaucratische kaste was de LIBERALE PARTIJ. Deze partij was van mening dat de staat door de aristocratie moest beheerd worden. Maar ze was tevens voorstander van “vooruitgang”, waarmee bedoeld werd bevordering van de kapitalistische industriële ontwikkeling. De liberale partij – enigszins antiklerikaal ingesteld – was gedurende tientallen jaren aan het bewind in Hongarije.

Hoofdzakelijk intellectuele bourgeoisie-elementen sloten zich aaneen in de RADICALE PARTIJ, die politieke democratie en gematigde hervormingen ten gunste van de arbeiders en de boeren voorstond. Verwant aan de Radicale Partij was de groep van graaf MIHALY KAROLYI.

Rond 1900 was met de ontwikkeling van het spoorwegnet de industrialisatie definitief op gang gebracht. De opkomende bourgeoisie was voor een aanzienlijk deel joods. Hoofdzakelijk uit Galicië, Rusland en Roemenië uitgeweken joden waren de grondleggers van het bankwezen, de handel en de moderne industrie. De joden die 5 % van de ganse bevolking uitmaakten, vormden 25 % van de inwoners van Boedapest en 50 % van de kiesgerechtigden in de hoofdstad. Niet toevallig werd Boedapest wel eens Judapest genoemd. De Joodse bourgeoisie stemde voor de liberale partij en drong door tot in de Hongaarse aristocratie.[245] 

Met de industrialisatie ontwikkelde zich tevens de arbeidersklasse. In 1910 telde Hongarije (benevens 331.000 zelfstandige ambachtslieden) haast 800.000 loonarbeiders in de industrie. In 1890 kwam de Hongaarse SOCIALISTISCHE PARTIJ tot stand (dat was dan de vierde politieke tendens). De eerste grote stakingsbeweging deed zich voor in 1897, het jaar waarin het stakingsrecht werd erkend. Op de vooravond van de eerste wereldoorlog telden de sociaaldemocratische partij en de vakbonden ieder een (grotendeels dezelfde) 100.000 leden (55 % daarvan in Boedapest). Daarmee konden in de hoofdstad straatdemonstraties worden georganiseerd die 150.000 tot 200.000 arbeiders mobiliseerden.

Met dat alles betekende de industriële arbeidersklasse slechts 1/10 van de arbeidende bevolking. De enorme meerderheid was nog verbonden aan de landbouw. Haast de helft van de grond behoorde aan de grootgrondbezitters. Verder telde men: – 36.000 grote boeren, – 2,5 miljoen middelboeren en dwergboeren, – 2 miljoen landloze seizoenarbeiders. Men mag gerust stellen dat meer dan drie miljoen kleine boeren en landarbeiders bestendig in zwarte miserie leefden. Stakingsrecht bestond enkel voor de industriearbeiders en niet voor de landarbeiders; zware straffen waren voorzien.

* * *

De Hongaarse heersende klasse was de oorlog ingegaan, solidair met de Habsburgers. De sociaaldemocratische partij, die uitgesproken reformistisch was, had zich in 1914 zonder aarzelen achter de oorlog geschaard. Maar in Hongarije had zich – zoals overal – met de oorlogsmiserie ook de oorlogsmoeheid gevestigd. Begin 1918 kwam het tot actief verzet. De staking die op 13 januari te Wiener-Neustadt uitbrak en ook Wenen, Praag en Berlijn schokte, bereikte Boedapest op 18 januari en was geweldig. De sociaaldemocratische partijleiding moest er zich tegen wil en dank bij aansluiten, maar slaagde erin de beweging na vijf dagen te doen ophouden.

In het laatste oorlogsjaar begon Mihaly Karolyi aanzien te verwerven met zijn programma, dat niet alleen de Hongaarse onafhankelijkheid (dus los van Oostenrijk) alsmede het verbreken van het bondgenootschap met Duitsland en vrede met de Geallieerden vooropstelde, maar ook interne politieke hervormingen en concessies aan de perifere nationaliteiten voorstond.

Toen in de maand oktober 1918 de komende ineenstorting met de dag duidelijker werd, kwam (op 24 oktober) een NATIONALE RAAD tot stand, samengesteld uit leden van de twee kleinere radicale oppositiepartijen en van de veel grotere sociaaldemocratische partij. Voorzitter werd graaf Mihaly Karolyi. In de loop van de volgende dagen verloor de officiële regering bestendig gezag, terwijl het aanzien van de Nationale Raad toenam. In het leger werden SR gevormd en onder hun leiding bezetten de troepen in de nacht van 30 op 31 oktober alle gebouwen van politiek-strategische betekenis. Op 31 oktober was Boedapest in handen van de revolutie. De SR droeg de macht over aan de Nationale Raad. Aartshertog Jozef, in naam van de Koning, legde zich daarbij neer door Mihaly Karolyi tot eerste minister te benoemen. Karolyi vormde een regering met de sleutelposities in handen van radicale politici; slechts twee portefeuilles kwamen aan de sociaaldemocratische partij (handel en sociale zaken). De politieke gevangenen werden vrijgelaten, democratische instellingen beloofd en de wapenstilstand gesloten. Jubelende massa’s betuigden hun instemming met de nieuwe regering; de oorlog was ten einde, een nieuw tijdperk zou beginnen. Erg volledig was de breuk met het Oud Regime nochtans niet. De regering zwoer nog de eed in handen van aartshertog Jozef. De monarchie bleef nog overeind... althans gedurende enkele dagen, want op 13 november werd ze afgeschaft. Het oude parlement werd ontbonden en op 16 november werd de REPUBLIEK uitgeroepen. De Nationale Raad nam voorlopig de functie over van het Parlement. Maar naast dit lichaam verwierven ook de AR en de SR in Boedapest en de voornaamste industriecentra een niet al te duidelijk afgetekende macht.

Karolyi werd tot president aangesteld. Een nieuwe regering werd gevormd onder leiding van de sociaaldemocraat Desiré BERINKEY. Het was een regering die beslist niet goed presteerde. Vele aristocratische ambtenaren weigerden haar gezag te erkennen en zorgden voor een administratieve chaos. De economische ontreddering was verschrikkelijk; de voedselbevoorrading zat in de war; er was massale werkloosheid en ontzettend veel armoede.

Anderzijds slaagde de regering er niet in enige concessie van de Entente-machten te bekomen inzake het Hongaarse grondgebied. Nergens waren de etnische grenzen duidelijk afgelijnd: langs alle kanten waren er gemengde gebieden. Autonomie binnen de Hongaarse staat was een totaal achterhaalde eis geworden, de verschillende nationaliteiten wensten zich hij het gros van hun respectieve volksgenoten aan te sluiten en tevens in het kamp van de zegevierende staten terecht te komen. De Slowaken in het noorden, de Roemenen in het oosten en de Joegoslaven in het zuiden waren vast besloten zo ruim mogelijk gebieden van het vroegere koninkrijk Hongarije in te lijven. Zij konden daarbij steunen op de aanwezigheid van de Ententetroepen. Langs alle kanten ging grond met gemengde bevolking verloren. De voorlopige wapenstilstandsgrenzen werden bovendien herhaaldelijk opgeschoven, zodat het Hongaarse grondgebied bestendig kleiner werd, waardoor steeds meer Hongaren onder vreemde heerschappij geraakten.

Kortom, de Hongaren leden honger en werden in hun nationale trots gekrenkt. De regering was machteloos op binnenlands en buitenlands vlak.

In die omstandigheden begon de radicale propaganda van de communistische partij weerklank te vinden. De KP werd op 24 november 1918 gesticht. Een beslissende rol werd daarbij gespeeld door BELA KUN. De naam Bela Kun had, dankzij de sensatiepers, een zeer grote weerklank gekregen in Hongarije. Kun werd voorgesteld als een van de topfiguren van de Russische Revolutie, als de rechterhand van Lenin, enz. Feit is dat Kun een ruime bijdrage had geleverd bij het propageren van de revolutionaire gedachte onder de Hongaarse krijgsgevangenen in Rusland.[246] Hij keerde naar Hongarije terug aan het hoofd van een zeer dynamische bolsjewistische groep van honderden propagandisten en hij had ook geld uit Moskou meegekregen.[247] Tevens vormden de honderdduizenden uit Rusland weerkerende soldaten tot op zekere hoogte een mogelijke massabasis voor de op te richten KP.

Toen Kun en zijn medestanders in november 1918 in Boedapest toekwamen, leek de macht van de sociaaldemocratische partij nog onaantastbaar. De vakbond (en dus ook de sociaaldemocratische partij), sinds een jaar enorm gegroeid, telde mogelijk wel een miljoen leden. De SR waren in handen van sociaaldemocratische leiders. De AR werden volledig door het partijbestuur en de vakbonden gecontroleerd.[248] Dat was een macht, maar een macht die onder leiding van reformisten als Ernö GARANI en Siegmund KUNFI enkel gebruikt werd om de arbeidersklasse in het gareel van het regeringsbondgenootschap te laten lopen. Precies daartegen groeide in die dagen het verzet van linkse elementen en groepen, die oordeelden dat voor de arbeidersklasse het moment gekomen was om de staatsmacht niet langer te delen met de vertegenwoordigers van de bourgeoisie.

Een drietal oppositionele groepen lieten zich gelden: 1) die van de “socialistische ingenieurs” (ingenieurs, technici, middenkaders), velen onder hen vrijdenkers van joodse huize; hiertoe behoorden J. KELEN en GIULYA HEVESI. 2) Een groep jonge intellectuelen uit de GALILEI-KRING[249] zoals Otto KORVIN en Jozef REVAL; zij noemden zich “revolutionaire socialisten”; zij hadden zich destijds aangesloten bij de Zimmerwaldbeweging en de Russische Revolutie hadden zij met geestdrift begroet. 3) Een groep “bedrijfsafgevaardigden” die in de laatste maanden van de oorlog op het voorplan traden en die eerder anarchosyndicalistische opvattingen waren toegedaan.

Belangrijk was dat Bela Kun en zijn medestanders precies dat wisten aan te bieden wat de genoemde groepen (die tot hiertoe eerder verward binnen de sociaaldemocratische partij opereerden) erg misten: een bolsjewistisch en leninistisch partijmodel met een revolutionaire marxistische doctrine; een partij die zich buiten en tegen de sociaaldemocratie opstelde en wier direct programma de doorvoering was van de socialistische revolutie en de instelling van de proletarische dictatuur onder de vorm van een Sovjetrepubliek. Op deze basis kwam op 24 november 1918 de Hongaarse communistische partij tot stand met een Centraal Comité dat 6 gewezen krijgsgevangenen, 4 gewezen functionarissen van de sociaaldemocratische partij en 8 vertegenwoordigers van de hoger vermelde oppositionele groepen omvatte. Naast en tegen het socialistische blad “Nepszava” (Volksstem) verscheen nu de “Vörös Ujsag” (Rode Krant). Te midden van de algemene ontreddering in het land groeide de invloed van de nieuwe KP bijzonder snel. De communistische propaganda vond weerklank in de SR, de AR, de vakbonden, bij de oorlogsveteranen, de werklozen, de studenten en de intellectuelen. De communisten lieten het niet bij de propaganda alleen. Ook hun agitatie had effect: van in januari 1919 ging er in Boedapest omzeggens geen dag voorbij zonder manifestaties voor directe eisen: ruimere werklozensteun, huisvesting, korter werkdagen, betere oud-strijderspensioenen en dgl. Soms ook werden bedrijven bezet. Hoewel de HKP slechts enkele duizenden leden telde,[250] toch slaagde zij erin de idee van de onvermijdelijk op til zijnde proletarische revolutie als een vaste overtuiging in de arbeidersbeweging te vestigen. De socialistische partij deed een poging om deze gang van zaken te dwarsbomen. Op 28 januari bekwam zij dat 13 communistische leden – fysiek en hardhandig – uit de AR werden geworpen. Een paar dagen later was er een politieoverval op het partijcentrum van de KP en op de redactie van “Vörös Ujsag”. Van nu af deed de KP oproepen tot het proletariaat om zich te wapenen. Massale meetings en manifestaties kregen een steeds verbetener karakter. Op 19 februari werd de drukkerij van een rechts dagblad door de menigte verwoest. De dag daarop trok een stoet van werklozen naar de redactiegebouwen van de “Nepszava” om hun eisen kenbaar te maken. De socialisten vreesden gewelddaden en deden beroep op de politie. Het werd een bloedig treffen; er vielen 7 doden (o.a. 4 politiemannen) en 80 gewonden. De regering liet 68 leidende communisten – o.a. Bela Kun en het ganse Centraal Comité – aanhouden, verbood de communistische pers, legde beslag op haar drukkerij, enz. Maar een in reserve gehouden Centraal Comité onder leiding van TIBOR SZAMUELY trad in werking en de communistische propaganda ging verder. Ook raakte bekend dat Bela Kun in zijn cel bewusteloos werd geslagen en de verontwaardiging daarover werkte bij de arbeiders als een formidabele propaganda ten gunste van de communisten. Bovendien liet Lenin de Hongaarse regering weten dat een afvaardiging van het Hongaarse Rode Kruis in Moskou zou gegijzeld worden, in geval de communisten in Boedapest nog werden mishandeld. Van dan af genoten Kun en zijn medestanders een zo gunstige behandeling dat ze vanuit de gevangenis hun activiteit konden voortzetten.

Toen kwam, op 20 maart 1919, de Franse KOLONEL VIX namens de Entente, de Hongaarse regering de eis voorleggen dat opnieuw een zeer ruim gebied, ditmaal ten gunste van Roemenië, moest worden afgestaan. Die eis werd als een ultimatum aangeboden, waarvan de uitvoering op 22 maart moest aanvangen. Gans Hongarije gloeide van woede. Karolyi wist dat aanvaarding een volksopstand zou betekenen. De liberale ministers namen ontslag uit de regering. Zij gaven er de voorkeur aan de verantwoordelijkheid voor de nu komende gebeurtenissen (zij verwachtten dat het toch op een capitulatie zou uitlopen) enkel aan de socialisten over te laten. Karolyi gaf hun opdracht een regering te vormen. Maar de meerderheid van het socialistische partijbestuur[251] besloot te onderhandelen met de communistische leiders in de gevangenis. Dat was, als zet vanwege sociaaldemocratische leiders, wel iets zeer uitzonderlijks. Waarom gebeurde het? De HKP was nog een kleine partij. Maar uit talloze manifestaties van de laatste dagen bleek dat de beroering in het land bestendig toenam en communistisch beïnvloed werd. Overigens waren de sociaaldemocraten diep ontgoocheld over de Entente. Zij hadden beter verwacht van regeringen met socialistische aanwezigheid. De Hongaarse socialisten zagen nu nog enkel heil in hulp van uit Sovjet-Rusland; de militaire situatie rechtvaardigde die verwachting. Het lag voor de hand dat hulp uit Moskou gemakkelijker kon bekomen worden met communistische tegenwoordigheid in de regering. Dat alles verklaart waarom het akkoord tussen de twee partijen zo volledig aansloot bij de communistische voorstellen.

Besloten werd: – dat de twee partijen zo snel mogelijk zouden samensmelten en toetreden tot de Derde Internationale; – dat zij een regering zouden vormen gesteund op de ASR, zodat Hongarije een Sovjetrepubliek zou worden; – dat de geplande algemene verkiezingen voor een Nationale Vergadering niet zouden doorgaan; – dat een proletarisch leger zou gevormd worden; – dat een bondgenootschap met Sovjet-Rusland zou afgesloten worden; – dat de economie op socialistische basis zou omgevormd worden. De ASR juichten dat alles toe; de geestdrift in de arbeidersklasse was enorm; een revolutie werd voltrokken zonder direct gewapend ingrijpen van de proletariaat.

De nieuwe regering trad aan op 21 maart 1919. Zij telde 17 socialisten, 14 communisten en 2 partijlozen. Alex GERBAI, een syndicaal leider, werd voorzitter van de regering; Bela KUN werd volkscommissaris van Buitenlandse Zaken, de socialist Volmos BOHM hoofd van het Rode Leger in vorming en Tibor SZAMUELY commissaris van Binnenlandse Veiligheid.[252] 

President Karolyi trad af, schijnbaar vrijwillig maar in feite onder zware druk. Men apprecieerde hem wel, maar oordeelde dat de ontwikkeling op een punt van onstuimigheid was gekomen waar hij een hinderpaal werd.

Onstuimigheid was er bij de proletarische massa’s; zij eisten radicale maatregelen, zij eisten “socialisatie”. De regering (M. Rakosi) decreteerde de afschaffing van het privaatbezit der productiemiddelen. Maar ze ging daarin onverantwoordelijk ver: de maatregel betrof niet alleen de industriebedrijven, maar ook de gewone winkels (behalve bakkers, tabakswinkels en apotheken). Alle handelswaren zouden onder staatsbeheer gebracht worden. Voor overtredingen was de doodstraf voorzien. Dit decreet werd de volgende dag reeds opnieuw ingetrokken. Maar het kwaad was geschied: de ganse middenstand werd als vijandige macht tegen het regime gemobiliseerd.

Verscheidene maatregelen ten gunste van de arbeiders werden getroffen (o.a. achturendag), maar een haastig doorgevoerde herziening van loon- en weddenregelingen (meer gelijkheid) veroorzaakte heel wat ontreddering en deed de productiviteit dalen.

De banken werden genationaliseerd, de deposito’s onder controle gebracht; slechts een heel beperkt deel kon terug afgehaald worden.

De grote domeinen werden niet verdeeld zoals de boeren dat vroegen; verdeling van het grootgrondbezit werd als strijdig met het socialisme beschouwd: De domeinen bleven dus als uitbatingseenheid behouden; ze werden een soort coöperatieven onder leiding van een door de staat aangesteld beheerder (die dikwijls de vroegere rentmeester was), zodat de boeren het gevoelen hadden dat er weinig veranderd was. Hun landhonger bleef onverzadigd. Zij stelden zich vijandig op.

Een nieuwe munt werd ingevoerd: naast de vroegere “blauwe” bankbiljetten kwamen nu “witte” biljetten. Maar de boeren weigerden tegen dit nieuwe geld hun waren te leveren. Waarop de regering commando’s naar het platteland zond om voedsel op te eisen, wat de vijandschap van de boeren nog verscherpte.

Bovendien bracht een maximum aan politiek onbegrip vele plaatselijke militanten ertoe een woeste antireligieuze campagne in te zetten: priesters werden vervolgd, kerken gesloten, enz. Dat was van aard om de boeren nog meer tegen het regime op te zwepen.

De ontevredenheid van aristocratie en bourgeoisie, van middenstand en boeren vormde een massale ontevredenheid. Die werd te lijf gegaan door de veiligheidsdiensten van Tibor Szamuely, die een bijzonder harde terreur instelden.

In die omstandigheden nam de dictatuur van het proletariaat onvermijdelijk de vorm aan van een bureaucratie: het bestuur van het land werd waargenomen door centraal benoemde commissarissen, bekleed met uitgebreide volmachten op administratief gebied. Dat ontaarde in willekeur en – bij gebrek aan kennis en ervaring – heel dikwijls in wanbeheer.

Misschien zou het regime erin geslaagd zijn – de fundamentele aspiratie was toch socialistisch – al deze moeilijkheden mettertijd te overwinnen. Maar Sovjet-Hongarije moest bovendien ook nog het hoofd bieden aan vijandige legers in het noorden, het oosten en het zuiden. In het noorden stond men tegenover het Tsjechische leger, in het oosten rukten de Roemenen op en in het zuiden werd men geconfronteerd met Franse en Joegoslavische troepen.

De vereisten van de oorlog verergerden de geldinflatie, de economische ontreddering en de armoe en ze verhoogden de politieke spanningen in het land, zodat uiteindelijk ook de arbeiders hun steun aan het regime begonnen terug te trekken.

De militaire druk van buiten uit was zeker de zwaarste last van het regime. Men hoopte op bijstand door het Rode Leger van de Sovjet-Unie. Maar de Sovjet-Unie had haar eigen militaire problemen en hulp van die kant kwam er niet. Ook de oproep “Aan Allen” van Bela Kun (22 maart), een oproep tot internationale proletarische solidariteit, bleef onbeantwoord. Pogingen in Wenen om de socialistische revolutie door te voeren, mislukten compleet.

In april werd de militaire situatie zeer kritiek. Roemenen en Tsjechen rukten vooruit en bewerkstelligden hun verbinding, zodat eventuele hulp uit de Sovjet-Unie de pas werd afgesneden. De reactie van de arbeidersklasse (en overigens van ruime volkslagen) was er een van patriottisch elan. Vakbonden en ASR van Boedapest brachten op een minimum van tijd een leger van 50.000 man op de been. Samen met eenheden van het vroegere leger (boeren) werd het offensief ingezet. Eerst tegen de Tsjechen, die men als de zwakkere schakel beschouwde. Het Tsjechische leger werd teruggeslagen en Kosice werd ingenomen, zodat de verbinding tussen het Tsjechische en het Roemeense leger werd verbroken. Daarna werden ook de Roemenen een eind achteruitgedrongen. Die militaire successen waren beslist meer uit nationale aandrang dan uit revolutionaire overtuiging te verklaren. Overigens bleek dat het Hongaarse elan slechts van korte duur was. Een diepe demoralisatie greep weldra de troepen aan. Dat hing samen met de groeiende ontevredenheid in het binnenland. Op 8 juni brak een grote spoorwegstaking uit omwille van de onvoldoende rantsoenen en de betaling in “witte” bankbiljetten. De regering moest toegevingen doen aan de spoorwegarbeiders. Maar van de ontreddering in het vervoer hadden de boeren gebruik gemaakt om van nu af iedere verdere voedsellevering te weigeren. Szamuely organiseerde strafexpedities en slaagde erin door middel van scherpe terreur dat verzet te breken.

Maar deze gebeurtenissen hadden hun weerslag op het moreel van de troepen. Vele deserties deden zich voor. De bereidheid tot vechten werd miniem. Tegelijkertijd ontbrandden in de schoot van de regering conflicten. Tussen Bela Kun en Vilmos Böhm ontstond een bittere strijd en BOHM nam ontslag uit de legerleiding. Ook tussen Kun en Szamuely was het dispuut soms heftig.

Einde juni slaagden officieren van het Oud Regime – die nog steeds in functie waren – erin enkele legereenheden in opstand te brengen; die opstand werd neergeslagen. Onmiddellijk daarop moest Szamuely een verdubbelde terreur inzetten tegen de boeren. Ook deze revolte werd onderdrukt.

Ieder van deze repressies betekende een verdere aftakeling van het leger. Met compleet verzwakte en gedemoraliseerde troepen werd einde juli een offensief tegen de Roemenen ingezet. Het werd een volledige mislukking. Enkele eenheden liepen over naar de vijand. Het Hongaarse leger viel uiteen. De Roemenen braken door en rukten op in de richting van Boedapest. Niets kon hen nog tegenhouden.

Op 1 augustus vergaderde het bestuur van de geünifieerde socialistische partij. Eenparig werd besloten af te treden en de vakbonden te vragen een nieuwe regering te vormen. Bela Kun erkende in zijn laatste rede dat de steun van het proletariaat volledig verspeeld was. Kun, Rakosi en anderen vluchtten naar Wenen, waar ze geïnterneerd werden. Szamuely pleegde zelfmoord.

In Boedapest werd een nieuwe regering gevormd, die van JULIUS PEIDL, een rechtse sociaaldemocraat die steeds geweigerd had aan de revolutie mee te doen. Maar op 4 augustus rukten de Roemeense troepen Boedapest binnen. Diezelfde dag werd de regering Peidl door een witgardistisch commando verdreven. De regering HUSZAR nam de macht over en een bloedige witte terreur werd ingezet. Zelfs de sociaaldemocraten die niet meegedaan hadden met Bela Kun, moesten eraan geloven. De Roemenen bleven in Boedapest tot in november. De dag van hun vertrek kwam de macht in handen van de witgardistische admiraal HORTHY, kandidaat van de Geallieerden. Horthy nam de titel van regent aan en stelde een extreem rechtse dictatuur in. Als vertegenwoordiger van het grootgrondbezit en de bourgeoisie, vernietigde hij al wat de revolutie aan hervormingen had doorgevoerd. Gedurende 25 jaar zou Hongarije een koninkrijk blijven zonder koning, en met een regent die admiraal was ... zonder zee en vloot.

Met Horthy werd op 4 juni 1920 het verdrag van TRIANON getekend. Hongarije verloor ruime stroken grond ten gunste van zijn buren. Bijna drie miljoen Hongaren kwamen aan de verkeerde kant van de grens terecht. Hongarije werd een klein land van 8 miljoen inwoners dat achterlijk en arm bleef.

* * *

De Hongaarse Sovjetrepubliek had 133 dagen geduurd. Hongarije was het enige land in Europa waar – buiten de Sovjet-Unie – een socialistische revolutie gedurende enkele maanden kon standhouden. Maar met de nederlaag van de Hongaarse sovjets werden de linkse krachten in dat land totaal vernietigd.

Het zal geen verwondering wekken, dat na de mislukking socialisten en communisten elkaar de schuld gaven. Zij het niet om dezelfde reden. Vele socialisten hebben het achteraf voorgesteld alsof ze slechts in schijn met Kun hadden samengewerkt ... en hem in feite bestreden hadden. Zij spraken zo in de hoop Horthy in het gevlei te komen en om te worden opgenomen in allerlei functies. Over ’t algemeen verloochenden de sociaaldemocraten hun deelname aan de Hongaarse Sovjetrepubliek.

De communisten integendeel waren en bleven fier dat zij aan de revolutie hadden deelgenomen. Overigens wierpen zij de schuld van de mislukking op de sabotage en het verraad van de sociaaldemocraten. De getuigenissen van deze laatsten waren trouwens van aard om de communisten te versterken in hun mening. Nochtans hing de communistische zienswijze hoofdzakelijk samen met de strekking die toen in de Komintern gold en die erin bestond zich zeer scherp op te stellen tegen de sociaaldemocratie. De meest complete uitdrukking van deze politieke lijn werd geformuleerd in de bekende “21 voorwaarden” van het tweede Kominterncongres in 1920.

Feit is dat in de periode van de Hongaarse Sovjetrepubliek op de kapitale aangelegenheden een grote eenheid van visie tussen socialisten en communisten bestond. Het overwicht van de socialisten was aanzienlijk.[253] Zij – en niet de communisten – hadden de meeste sleutelposities in handen. De socialisten voerden een politiek, waarmee ze volmondig instemden en die overeenkwam met wat de communisten voorstonden. Slechts tegen het einde, toen de nederlaag zich aftekende, begonnen de socialisten hun tot dan toe gevoerde politiek te verloochenen.

Waarom ging de Hongaarse Sovjetrepubliek ten onder ?

Zowel de socialisten als de communisten hadden gerekend op de militaire hulp uit de Sovjet-Unie. Maar de oorlogsgebeurtenissen verliepen zo dat hulp van die kant niet mogelijk bleek. Zowel de socialisten als de communisten beschouwden de Hongaarse revolutie als een schakel in de op til zijnde wereldrevolutie. Zij meenden dat het kapitalisme er niet meer zou in slagen zich aan de toenmalige crisis te ontworstelen. Zij rekenden derhalve op een omwenteling in Oostenrijk en elders. Maar de bourgeoisie begreep zeer goed de bruikbaarheid van het nationalisme. Door aan Oostenrijkers (Burgenland), Tsjechen, Roemenen en Joegoslaven ruime gebieden ten koste van Hongarije toe te kennen, werd bij die volkeren de nationalistische reflex aangewakkerd en de solidariteit met de Hongaarse revolutie iedere voedingsbodem ontnomen. Door de omringende volkeren tegen de Hongaren uit te spelen, stelde men ze tevens tegen de revolutie op.

De beslissende factor bij de ondergang van de Hongaarse Sovjetrepubliek was het militair ingrijpen van de Entente en haar bondgenoten. Maar daarnaast werden ook zeer ernstige fouten gemaakt op binnenlands plan. De grootste vergissing betrof het boerenvraagstuk. In een land met een relatief weinig talrijke arbeidersklasse was het bondgenootschap van de landloze en de kleine boeren een volstrekte noodzakelijkheid. Alleen de grondverdeling had dergelijk bondgenootschap kunnen opleveren. Maar socialisten en communisten waren het erover eens dat de socialisatie van de landbouw moest worden doorgevoerd, dat het landbouwcoöperatief direct moest worden ingesteld, overigens met het perspectief zo snel mogelijk naar staatsbedrijven over te schakelen. De vijandschap van de boeren was dan ook verbeten en hardnekkig. Ze werd nog vergroot door de antiklerikale en antigodsdienstige propaganda (zowel door socialisten als door communisten, een erfenis uit hun vrijdenkersverleden). Ten slotte werd de tegenstelling tussen het platteland en de agitators uit de steden nog verscherpt, doordat zeer vele leidende revolutionaire figuren – te beginnen met Kun en Szamuely – joden waren. De reactionaire propaganda vond aldus in het antisemitisme een voor haar doeleinden bijzonder dankbaar thema.

Achteraf beschouwd kon het niet anders of de revolutionaire poging moest mislukken in Hongarije. Maar “achteraf beschouwd” is het comfortabele moment van waaruit de geschiedenis GESCHREVEN wordt. De mensen die de geschiedenis MAKEN, staan voor een veel zwaardere opgave.

* * *

Van de 1200 Oostenrijkse vrijwilligers die zich bij het Hongaarse Rode Leger hadden aangesloten, waren er 700 gesneuveld. De Rode Garde (het 41e bataljon van de Volkswehr) had er heel wat van haar manschappen aan verloren.

Nadat de Hongaarse revolutie was neergeslagen, achtten Julius Deutsch en Jozef Frey het moment gekomen om het verzwakte 41ste bataljon te ontbinden. Na lange onderhandelingen stemde het Uitvoerend Comité van de SR ermee in om de Rode Garde in twee groepen op te splitsen, haar uit het centrum van Wenen te verwijderen en bij andere eenheden in te delen. De eerste groep omvatte de meer gematigde, de tweede de meer woelige elementen.

Bij de discussie over deze aangelegenheid in de algemene vergadering van de Weense SR liet voorzitter J. Frey volgende eigenaardige argumentatie gelden: extreemrechtse krachten steken het hoofd op in het land; daartegen is het behoud van de eenheid in de Volkswehr beslissend; welnu, het 41e bataljon is als “haard van putschisme” een gevaar voor die eenheid...

De rechtse krachten waarover Frey het had, waren gebundeld in de HEIMWEHR. De Heimwehr afdelingen waren geen formaties zoals de Freikorps in Duitsland; de leden waren geen beroepssoldaten. De Oostenrijkse Heimwehr eenheden waren paramilitaire formaties, op het platteland ontstane milities, samengesteld uit rechtse activisten, die zich vijandig opstelden tegen het “Rode” Wenen, tegen de sociaaldemocratie, tegen de joden.[254] 

Op 10 september werd het statuut van Oostenrijk internationaal bepaald door de vrede van SAINT GERMAIN. Oostenrijk werd “wat nog restte” na de afscheiding van de Tsjechische, Poolse. Hongaarse, Joegoslavische en Italiaanse (Zuid-Tirol tot aan de Brenner) gebieden. Langs verscheidene kanten vielen Duitssprekenden buiten de Oostenrijkse grenzen, o.a. in het Sudeten gebied en Zuid-Tirol. Anderzijds werd het Duitssprekende (ruim genomen) westelijk deel van Hongarije (Burgerland) bij Oostenrijk gevoegd. Het leger moest een beroepsleger worden van maximum 30.000 man. Het hoedanigheidswoord “Duits” werd uit de naam “Duits Oostenrijk” geschrapt. De vrede van St.-Germain verbood de “Anschluss” bij Duitsland. Oostenrijk was een land geworden van 6.400.000 inwoners met een hoofdstad van haast 2 miljoen mensen. Het land was economisch omzeggens onleefbaar geworden.[255] Praktisch gans de bevolking en alle partijen waren voorstander van aansluiting bij Duitsland. Bauer was over het Anschlussverbod zo ontstemd, dat hij als staatssecretaris van Buitenlandse Zaken ontslag nam. Zijn functie werd door kanselier Renner overgenomen en het coalitiekabinet bleef voortregeren.

De AR functioneerden nog steeds, maar stonden buiten alle staatsmacht. Honger, werkloosheid en ontbering waren toen het lot van het proletariaat en de AR spanden zich in om de toestand enigszins te milderen. In december 1919 gingen nieuwe verkiezingen voor de AR door: 388.000 arbeiders namen er aan deel; de communisten waren nog slechts heel zwak vertegenwoordigd: de “Reichsarbeiterrat” telde 157 SDAP’ers en 20 communisten.[256] 

In 1920 stelde HET LEGER zich als politiek probleem. Tot hiertoe was de Volkswehr in handen van de sociaaldemocraten. Aanvankelijk hadden de Christelijk-Socialen dat aanvaard, maar naarmate de linkse tendensen in het land verzwakten, groeide in de coalitieregering het conflict omtrent het leger. Zo viel op 10 juni 1920 de coalitie uiteen naar aanleiding van een besluit van Julius Deutsch over de bevoegdheid van de SR.

De breuk tussen Christelijk-Socialen en de SDAP was van beslissende betekenis voor het verdere verloop van de Oostenrijkse geschiedenis. Van nu af ontwikkelden zich de tegenstellingen, die in het drama van 1934 zouden uitmonden. De sociaaldemocratie bleef definitief uitgesloten van regeringsdeelname, de Heimwehr werd machtiger, het leger kwam geleidelijk in handen van rechts. Wenen bleef echter een sociaaldemocratische burcht in een zich fasciserend Oostenrijk.

* * *

Wel werd de breuk nog niet direct volledig voltrokken. Maar dat was slechts een kortstondig uitstel. Op 7 juli 1920 trad een overgangsregering aan, die was samengesteld in verhouding tot de sterkte van de drie parlementaire groepen en enkel was gelast met de afhandeling van de lopende zaken. Die “Proporzregierung” zou slechts aanblijven tot de grondwet was gestemd en de verkiezingen waren gehouden.

Met die grondwet kwam men klaar op 1 oktober 1920. De Oostenrijkse republiek werd een bondsstaat waarin de Länder een zeer ruime autonomie genoten. Belangrijk was dat Wenen en omgeving, tot hiertoe een deel van het land Neder-Oostenrijk, nu tot rang van Land werd verheven. Dat zou de socialisten toelaten in Wenen hun eigen politiek door te voeren, ondanks de aanwezigheid van een rechtse bondsregering. De grondwet voorzag twee Kamers, een BUNDESRAT (opschortend veto) en een rechtstreeks verkozen NATIONALRAT, het eigenlijke parlement. De twee Kamers samen verkozen de president, die enkel protocollaire functies uitoefende. De AR kwam nergens voor in de grondwet.

De verkiezingen van oktober 1920 vertoonden een verdere verschuiving naar rechts. De communisten telden niet meer mee.[257] De sociaaldemocraten verloren ongeveer 200.000 stemmen in vergelijking met de verkiezingen van februari 1919 en de Christelijk-Socialen, wonnen er 150.000. De parlementsgroepen telden nu: 79 Chr.-Soc., 62 SDAP, 18 Grossdeutschen (nieuwe naam voor Duits-Nationalen). De regering MAYER werd gevormd, die 4 Christelijk-socialen telde en 8 hogere ambtenaren, zoals dat in de “k.u.k.”-tijd traditie was.

De achteruitgang van de communistische invloed in de arbeidersbeweging kwam ook tot uitdrukking bij de verkiezingen voor de AR in januari 1921. De Weense districts-AR telden 92,9 % sociaaldemocraten en slechts 4,8 % communisten.

Toen in februari 1921 de Oostenrijkse SDAP overging tot de vorming van de zogenaamde 21/2 INTERNATIONALE (doel: socialisten en communisten in één Internationale verenigen), werden beslist niet de verhoudingen in Oostenrijk als uitgangspunt genomen.

De regering Mayer hield gedurende een jaar stand. Voor de arbeiders bleef de toestand rampzalig: massale werkloosheid, snelle inflatie. Einde 1921 besloot de regering de subsidiëring van levensmiddelen door de staat af te schaffen, wat de voedselprijzen nog meer de hoogte injoeg. De reactie daarop was een krachtige, proletarische woede-uitbarsting: stakingen, manifestaties, plunderingen. “Diesmahl (aldus geschiedschrijver Benedikt) entglitten den sozialistischen Parteiführern die Zügel, sie konnten den Leidenschaften der Massen nicht mehr Herr werden.” Het was echter slechts een uitbarsting, heel heftig en kort, maar reeds genoeg om de gevestigde machten naar “een sabel” te doen grijpen.

De regering Mayer viel en het hoofd van de Weense politie, SCHOBER, “Hort der Ruhe und Ordnung”, werd kanselier. Zijn regering omvatte, benevens één Chr.-Soc. en één Groot-Duitser, niets dan “tüchtige” hogere ambtenaren. Maar het probleem van de staatsfinanciën raakte niet opgelost en het economisch leven kwam niet op dreef. Dan werd – vanaf 31 mei 1922 – de zaak beproefd door MONSEIGNEUR IGNAZ SEIPEL, een autoritair klerikaal personage, zeer vijandig ingesteld tegen al wat links was. Hij verzamelde Chr.-Soc. en Groot-Duitsers in zijn kabinet. Ten einde het ontredderde kapitalisme in Oostenrijk opnieuw te doen functioneren, zocht Seipel ruime buitenlandse kredieten. Daarin slaagde hij gedeeltelijk met het PROTOCOL VAN GENEVE (4 oktober 1922): door bemiddeling van de Volkerenbond verklaarden de Britse, Franse, Italiaanse en Tsjechische regeringen zich bereid kredieten aan Oostenrijk te verlenen, mits zekere waarborgen (zoals douane-inkomsten en opbrengst van het tabakmonopolie en mits zekere voorwaarden, o.a. de doorvoering van een radicale deflatie politiek). Een Volkerenbondcommissaris, de Nederlander ZIMMERMANN zou ter plaatse toezicht uitoefenen (hij bleef tot 1926).

Seipels deflatiepolitiek omvatte het stopzetten van de gelddrukpers, herstel van het budgettaire evenwicht, afdanking van ongeveer 100.000 ambtenaren, strenge bezuinigingen, verhoging van (vooral indirecte) belastingen, stabilisatie van de kroon.[258] De werkloosheid bleef massaal, het zakenleven kwam slechts gedeeltelijk op gang. Het kapitaal steunde Seipel, de arbeidersklasse bleef in armoe gedompeld en was ontevreden. In het parlement was de socialistische oppositie dubbelzinnig. Seipel regeerde met volmachten, waarvoor hij een 2/3 meerderheid nodig had; de socialisten stemden tegen hem als hij hun stemmen niet nodig had, en voor hem als hij die wel nodig had.

De AR verdwenen volkomen als element van politieke macht. De communisten weigerden nog deel te nemen aan de verkiezingen van juni 1922 voor de hernieuwing van de AR, die voor hen “Adlersche Schwindelarbeiterräte” waren geworden. Deze breuk, en de achteruitgang van de communisten, én de uitschakeling van de sociaaldemocratie uit de regeringscoalitie, waren evenveel symptomen van de verzwakking van de arbeidersbeweging, die meer en meer in het defensief werd gedrongen. De Heimwehr werd steeds dreigender; haar knokploegen werden af en toe moordploegen. De sociaaldemocratie begon daarom haar zelfverdediging uit te bouwen: uit de ordediensten door de AR ingesteld, ontwikkelde zich een arbeidersmilitie die in april 1923 tot republikeinse SCHUTZBUND werd georganiseerd onder leiding van Julius Deutsch. De Schutzbund werd zeker een machtige organisatie. Maar hij had niet, zoals de Heimwehr, de steun van het kapitaal, van de politie en het gerecht, van de regering en de rechtse partijen.

Na de verkiezingen van oktober 1923[259] bleef dezelfde regeringsformule met Seipel als kanselier nog gedurende een jaar behouden. In november 1924 trad Seipel af omwille van een conflict met veel partijgenoten. Vele Christelijk-Socialen weigerden inderdaad de onpopulaire bezuinigingspolitiek nog langer te steunen. Seipel eiste nl. – het was een door de buitenlandse geldschieters gestelde voorwaarde – dat de bezuinigingen ook zouden doorgevoerd worden door de autonome Länderregeringen en door de gemeentebesturen.

De opvolger, RUDOLF RAMEK, voerde een beleid dat amper van het voorgaande verschilde. Maar enkele ministers van deze regering raakten betrokken hij politiek-financiële schandalen, zodat MGR. SEIPEL in oktober 1926 opnieuw de regeringsleidung op zich nam. Ondertussen was de economische situatie van het land eindelijk minder slecht, maar nog ver van goed geworden.

* * *

De SDAP vertoonde verschillende strekkingen waarvan figuren als Max Adler, Friedrich Adler,[260] Otto Bauer, Karl Renner en Ferdinand Hanusch de voornaamste exponenten waren. Max Adler gold als de vertegenwoordiger van de linkse stroming. Friedrich Adler en Otto Bauer beweerden een linkse positie in te nemen, maar worden juister in het centrum gesitueerd. Renner en Hanusch waren uitgesproken rechts.

De voornaamste theoreticus van de Oostenrijkse sociaaldemocratie was Bauer. Evenals de Adlers stamde hij uit een Weense, intellectuele, joods-burgerlijke familie. Hij werd de meest eminente vertegenwoordiger van het AUSTROMARXISME. Het marxisme van Bauer sloot aan bij dat van Kautsky: ook hij interpreteerde Marx sciëntistisch, positivistisch en deterministisch. De zekerheid dat het socialisme zou winnen, was voor hem van natuurwetmatige aard. Dat leidde naar een zekere passiviteit. Trouwens heel het optreden van Bauer was gekenmerkt door de tegenstelling tussen zijn radicale ideeën, zijn revolutionaire frase (en betrachting) en zijn afschuw voor geweld, zijn terugdeinzen voor de revolutionaire daad. Bauer was eigenlijk een Hamletfiguur. Zijn veel getheoretiseer diende om zijn niet-handelen tegenover zijn revolutionair geweten te rechtvaardigen. Toen hij terugkeerde uit de Russische gevangenschap had hij veel bewondering voor Lenin en Trotski. Maar zijn voornaamste bekommernis bestond erin alle redenen op een rijtje te zetten, waarom een revolutie zoals in Rusland niet kon in Oostenrijk, waarom alleen de democratische weg (begrepen als parlementaire meerderheid van de helft plus één) mogelijk was. Bauer sloot de dictatuur van het proletariaat helemaal niet uit zijn toekomstvisie; maar het proletarisch geweld mocht slechts in aanmerking komen als de bourgeoisie de regels van de democratie niet zou eerbiedigen, als ze de besluiten van de parlementaire meerderheid met antirevolutionair geweld, met sabotage, enz. zou beantwoorden. Bauers revolutionair geweld was puur defensief en situeerde zich in een verre toekomst. In afwachting kwam het er nochtans op aan de fakkel van het toekomstideaal in de partij helder brandend te houden. Daarom was Bauer tegenstander van compromitterende coalitieregeringen. Alleen in de oppositie en door de oppositie kon men trouw blijven aan het eigen programma, in afwachting dat het onvermijdelijke revolutionaire moment zou aanbreken. Dat waren de stellingen van het austromarxisme op het sociaaldemocratische congres van Linz in 1926.

Hiertegen liet Renner gelden: “Het is een vergissing en ook een contradictie bestendig over revolutie te spreken en tevens te bewijzen dat men ze niet kan doorvoeren.” Renner stelde zich op als de antipode van Bauer. Niet Marx, wel Lassalle was zijn inspirator. Met Lassalle zag hij de staat als bondgenoot van de arbeiders tegen de bourgeoisie. De sociale achtergrond van Renner was een heel andere dan die van Bauer. Renner kwam – evenals Hanusch – uit een doodarme familie en had zich door studie, wilskracht en ambitieus streven opgewerkt tot op de hoogste sporten van de maatschappelijke ladder. Sociale promotie was de inhoud van zijn leven. Zo zag hij ook de taak van de beweging: de arbeidersklasse in haar geheel sociale promotie bezorgen; geen toekomstdromen, praktische verwezenlijkingen! Binnen het bestaande regime (desnoods op basis van allerlei coalities en compromissen) iets voor de arbeidersklasse tot stand brengen: sociale wetgeving bv. zoals Hanusch († 1923) in de naoorlogse periode “verwezenlijkte”. De discussie gaat niet over het min of meer grote belang van deze realisaties; hun belang kan eenvoudig niet betwist worden. Totaal betwistbaar is de voorstelling dat de “Hanusch-Gezetze” en dergelijke door mensen als Renner en Hanusch (de “practici” van de beweging) werden afgedwongen. Hun optreden werd bepaald door de krachtsverhoudingen in het land, door de stroming, door de macht van de beweging, door de vrees van de bourgeoisie op dat moment voor het bolsjewisme,[261] allemaal gegevens die door de reformisten wel aangewend werden, MAAR DIE IN GEEN ENKEL OPZICHT DOOR HUN TOEDOEN TOT STAND GEBRACHT OF ZELFS BEVORDERD WERDEN. Zodra de korte naoorlogse conjunctuur voorbij was, zodra de revolutionaire stroming wegebde en de rechtse krachten zich hervatten, werd door de reformistische “practici”, door de “verwezenlijkers” niets meer tot stand gebracht...

...Tenzij in Wenen, in het “rode” Wenen, dat in de Tweede Internationale werd gevierd en geroemd als een eiland van socialisme in een kapitalistische wereld. Onder leiding van de socialistische burgemeesters Jakob REUMANN en Karl SEITZ werd Wenen een voorbeeld van vooruitstrevend beheer. Dergelijk beheer was mogelijk: 1) dankzij de electorale resultaten in Oostenrijk en speciaal in Wenen, waar de SDAP een aanzienlijke volstrekte meerderheid behaalde; 2) dankzij de ruime autonomie waarover Wenen als Land ten overstaan van de rechtse centrale regering genoot; 3) dankzij de degelijke organisatie van de Schutzbund: 4) dankzij de syndicale organisatie die 900.000 aangeslotenen telde in 1926.

Fiscaal waren het in Wenen de rijken die moesten betalen... inderdaad iets uniek. Daarmee werd een uitgebreide sociale woningbouw gefinancierd: grote huizenblokken (o.a. Karl Marx Hof), 60.000 appartementen (met individuele badkamer... in die tijd!), die ter beschikking van arbeidersgezinnen stonden. Wenen werd ook urbanistisch vernieuwd. Badinrichtingen, zwembaden, sportvelden en kindertuinen werden ten dienste van de kleine man gesteld. Enorm veel werd gedaan om de volksontwikkeling te bevorderen: lager, secundair en zelfs hoger onderwijs werd ten gunste van het volk uitgebreid. Volksbibliotheken, zangverenigingen, toneelgezelschappen ... de organisaties van de partij, van de vakbonden en de coöperaties, waren er allemaal op afgestemd de sociaaldemocratische arbeiders in een “zuil” op te nemen.

Volksontwikkeling en vooruitgangsgedachte waren innig verbonden met een geest van antiklerikalisme. De Oostenrijkse socialisten beschouwden de vrijzinnig-antireligieuze traditie als een bondgenoot tegen de bourgeoisie-ideologie. Waarin ze zich grotendeels vergisten. Wel werd door de antiklerikale politiek van de socialisten de kloof tussen Wenen en de landelijke Länder ideologisch aanzienlijk verdiept. Wenen met zijn machtige éénmei-optochten verscheen als een staat in de staat, als een onneembare burcht. Maar reeds kwam de Heimwehr soms tot in de omgeving van Wenen oprukken. De tegenstelling tussen de meerderheid op het stadhuis en in het parlement spitste zich bestendig toe.

* * *

De reactionaire krachten in het land wachtten niet tot de socialisten op het punt stonden de overwinning te behalen om reeds toe te slaan. Zware rellen tussen Heimwehr en Schutzbund deden zich meermaals voor. De slachtoffers vielen altijd aan de kant van de Schutzbund, maar de Heimwehr werd door Mgr. Seipel als een bondgenoot gekoesterd. De regering beschoude de Heimwehr als een reserve voor de ordehandhaving. De Heimwehrlieden werden dan ook systematisch vrijgesproken.

Einde januari 1927 kwam de Schutzbund in SCHATTENDORF (Burgenland) in botsing met de extreemrechtse FRONTKAMPFER.[262] De Frontkämpfer werden achteruitgeslagen en trokken zich terug in een huis; van daaruit schoten zij een kind en een invalide dood. Dat maakte indruk en beïnvloedde wellicht de verkiezingen ten gunste van de socialisten.[263] In juli 1927 kwam de zaak van Schattendorf voor het assisenhof van Wenen. De moordenaars werden vrijgesproken. In de Weense arbeidersklasse was de verontwaardiging daarover zeer hevig; op 15 juli stroomde een enorme massa samen voor het gerechtshof. Door incidenten met de politie groeide dit uit tot een revolte: het gerechtshof werd in brand gestoken. Burgemeester Seitz en andere socialistische voormannen trachtten de menigte te bedaren, maar de Weense “Polizeipraisident” Schober – zonder het plaatselijk gezag te erkennen, maar in afspraak met de regering – liet direct met scherp schieten; er vielen haast honderd doden.

De wijze waarop de sociaaldemocratische leiders zich bij deze gelegenheid gedroegen, was tekenend voor de toekomst: zij deden wat ze konden om de beweging te laten doodbloeden. Zij riepen op tot een algemene staking VAN ééN DAG,[264] voortgezet door een staking van het openbaar vervoer, die ze zo snel mogelijk beëindigden. Men had ook de Schutzbund kunnen inzetten; die beschikte over wapens, maar de socialistische leiding wees op het gevaar dat buitenlandse troepen zouden ingrijpen ... zij wijzen altijd op gevaren, die zij niet trotseren en daardoor worden ze steeds verder in het defensief teruggedrongen.

Helemaal anders reageerde de bourgeoisie en haar aanhang in Oostenrijk. Aan de doden werd amper gedacht, maar dat een gerechtshof in vlammen was opgegaan!... Die dag – 15 juli 1927 – werd bij alle heersende machten – de bourgeoisie, de Kerk, de regering, de Christelijk-Sociale Partij, de Groot-Duitse Partij, de Heimwehr en de andere reactionaire milities – de idee geopperd dat een rechtse dictatuur direct aan de orde moest gesteld worden.

De Heimwehr, tot hiertoe per Land georganiseerd, werd nu gecentraliseerd; ze groeide aanzienlijk, werd door de kapitalisten nog omvangrijker dan voordien gefinancierd en bekende zich uitdrukkelijker dan tevoren tot het fascisme naar Italiaanse stijl. De Heimwehr, aangemoedigd door de regering en gesteund door de politie, zocht bestendig de botsing met de Schutzbund. Zo kwam het op 7 oktober 1928 tot een krachtproef in Wiener-Neustadt, naast de hoofdstad het belangrijkste bolwerk van de sociaaldemocratie. Hier bleek dat de Schutzbund de Heimwehr en de politie tegen zich had.

Begin mei 1929 trad de regering Seipel af om niet al te duidelijke redenen. Onder het kortstondige bewind van STREERUWITZ deed zich in augustus 1929 een bijzonder zwaar treffen voor te ST. LORENZEN (Stiermarken) tussen Schutzbund en Heimwehr. De Heimwehr zette machinegeweren in en maakte talrijke slachtoffers. Stap voor stap ging het in Oostenrijk in de richting van de fascistische terreur. Telkens en telkens weer stelden de socialisten voor ALLE milities te ontwapenen, maar de regering weigerde.

Onder het nieuwe kabinet SCHOBER werd in december 1929 met een 2/3 meerderheid van het parlement (d.i. met instemming van de socialistische volksvertegenwoordigers) een grondwetswijziging doorgevoerd, waarbij het parlementaire stelsel tot een presidentieel regime werd omgebogen. Bepaald werd dat de President, die de ministers zou benoemen, het parlement kon ontbinden en noodverordeningen uitvaardigen. De parlementaire investituur bleef nog wel behouden maar de Nationalrat zou slechts gedurende een zeer korte zittijd samenkomen. De poging om Wenen haar autonomie af te nemen, mislukte. Op dat punt weigerden de socialisten hun instemming te geven; dat zou zelfmoord geweest zijn. Wenen bleef dus als socialistisch bolwerk behouden, maar werd meer en meer een belegerde vesting.

_______________
[233] Ook de stedelijke middenstand was antisocialistisch ingesteld.
[234] Terwijl in Duitsland meestal arbeiders- EN SOLDATEN raden werden gevormd, bleven in Oostenrijk AR en SR gescheiden. Van AR, SR EN BOEREN raden (zoals in Rusland) was nergens sprake.
[235] De enige die gedurende enkele weken aangehouden bleef, was Elfriede FRIEDLANDER (1897-1968, geboren Eisler, dochter van een Weense professor, zuster van Gerhard Eisler van de DDR). Later was zij in Duitsland actief onder de naam Ruth Fischer, zij werd trotskiste, week uit naar Amerika en eindigde als verwoede anticommuniste.
[236] In zijn academische en reactionaire “Geschichte der Republik Oesterreich” schrijft H. Benedikt (p.46): “Die massgebenden Männer der Sozialdemokratie sahen in der Wahlhewegung ein erwünschtes Mittel, die Massen von der Revolution ahzuhalten. In der Tiefen des Volkes brodelte es, die Zusammenarbeit der grossen Parteien im Staatsrat und im Kabinett war heftigen Angriffen ausgestelt.”
[237] Het algemeen kiesrecht werd tot de vrouwen uitgebreid: het meerderheidskiesstelsel werd door een proportionele vertegenwoordiging vervangen: geen kiesplicht werd ingesteld en dit ondanks de eis van de Christelijk-Socialen die wilden voorkomen dat “nur die politisch geschutten Sozialistinnen wählen.”
[238] Schikkingen werden getroffen om ook de werklozen – die talrijk waren – te vertegenwoordigen.
[239] De Habsburgse Keizer verbleef nog steeds in Oostenrijk. Op 2 april 1919 zou hij het land verlaten; in het manifest dat hij bij die gelegenheid uitgaf werd voorbehoud inzake machtsafstand uitgesproken.
[240] “De AR verklaart dat hij alleen verantwoordelijk is voor de beslissingen van de arbeidersklasse. Hij verwacht dat de communisten hun zaak binnen in en niet tegen de AR zullen verdedigen.”
[241] Aantal afgevaardigden op de tweede conferentie van de Oostenrijkse AR: uit Wenen 81, uit Neder-Oostenrijk 26, uit Opper-Oostenrijk 22, uit Stiermarken 10, uit Salzburg 3, uit Karinthië 1, uit Vorarlberg 1. Daarbuiten waren nog (zonder stemrecht) vertegenwoordigd: de SDAP 6 afgevaardigden, de vakbonden 2 afgevaardigden, de KPO 4, de socialistische parlementaire groep 2, de SR van de Volkswehr 6, de coöperatieve verenigingen 2, de jeugdorganisatie 2. De conferentie werd voorgezeten door Fr. Adler.
[242] Het communistisch voorstel luidde aldus: “De AR stellen de grondwet van de toekomstige arbeidersstaat op. Ze zijn de aangewezen organen om de ganse politieke en economische macht van de staat waar te nemen en de overgang van de kapitalistische naar de communistische productiewijze te verwezenlijken. Derhalve zijn zij de strijdorganen die, zonder inachtneming van de burgerlijk-democratische wetgeving en zich steunend op de revolutionaire acties van het proletariaat, de kapitalistische maatschappij vernietigen.”
[243] Het is op deze conferentie dat Elfriede Friedländer al haar gezag kwijtspeelde en besloot naar Duitsland uit te wijken. Lucien Laurat getuigt over Friedländer (in Contributons à l’histoire du Comintern publiées sous la direction de J. Freymond. pp. 76, 81, 82) dat zij op 19 april, toen tussen manifestanten en politie met scherp geschoten werd, in tegenstelling tot de andere communistische leiders die ingrepen, gedurende een 24 uren onvindbaar bleef. Maar overigens was E. Friedländer van oordeel dat men – bv. op 15 juni – de revolutie had moeten doorzetten...
[244] De overheidsdiensten vormden een snelgroeiend korps 16.000 in 1867, 120.000 in 1910.
[245] De ingeweken joden spraken alras Hongaars, werden door een liberale wetgeving (1892-1895) gelijkberechtigd, veroverden enkele plaatsen in het parlement en verguldden menig adellijk blazoen door huwelijksverbintenissen. Ruim 300 joden verwierven adellijke titels in het eerste decennium van de 20e eeuw. Naarmate de joden meer promotie verwierven, groeide het antisemitisme in het land.
[246] Bela Kun, geboren in 1886 in Transsylvanië, reeds zeer vroeg aangesloten hij de sociaaldemocratische partij, werd medewerker van “Nepszava”, diende als reserveofficier in het Oostenrijks-Hongaarse leger en kwam in Russische krijgsgevangenschap. Bela Kun, Ferenc Münnich, Ernö Seidler, Tibor Szamuely. Josef Rabinovits en vele anderen sloten zich in 1917 – nog voor de Oktoberrevolutie – aan bij de bolsjewieken. Uit de gelederen van de Hongaarse krijgsgevangenen ontstonden – einde 1917 – Rode Gardes, alles te samen enkele duizenden manschappen, die op menige plaats de revolutie gewapend ondersteunden. Verscheidene Hongaarse Rode Garde-leiders werden verkozen als leden van Russische Sovjets. Kun ontmoette Lenin, werkte samen met Radek en Boecharin en nam in Moskou de leiding van de propagandagroep die de Hongaarse krijgsgevangen bewerkte. Hij gaf blijk van merkwaardige organisatorische capaciteiten, was een behendig redenaar en een bekwaam journalist. Van de 500.000 Hongaarse krijgsgevangenen hebben er ongeveer 100.000 in de burgeroorlog aan de zijde van de Sovjets gevochten.
[247] “Geld uit Moskou” en de courante interpretatie dat de communisten daardoor “agenten van een buitenlandse mogendheid” werden. In de context van de eerste jaren van het bestaan van de Sovjet-Unie heeft deze interpretatie geen zin. In de geest van Lenin en de bolsjewieken was het de plicht van de Sovjet-Unie met alle middelen, ook met roebels, de wereldrevolutie in de hand te werken. “Roebels uit Moskou” betekende niet: een vreemde communistische partij in dienst van de Sovjet-Unie; het betekende wel: de Sovjet-Unie in dienst van de wereldrevolutie. En deze voorstelling van zaken is niet een dialectische spitsvondigheid.
[248] De AR van Boedapest telde 365 leden; 239 daarvan waren vertegenwoordigers van de vakbonden. De sociaaldemocratische partij verhinderde dat de AR een uitvoerend comité verkoos, zodat het partijbestuur in feite het beslissend lichaam werd.
[249] De GALILEI-KRING was in 1908 aan de universiteit van Boedapest tot stand gekomen. Het was een vooruitstrevende vrijdenkersvereniging van studenten en afgestudeerden, een genootschap dat het klerikalisme bestreed en zich inzette “voor de sociale emancipatie van Hongarije”. De Galilei-kring wenste de jonge intelligentsia aan de heerschappij van adel en bourgeoisie te onttrekken en verklaarde zich verbonden met de strijd van de arbeidersklasse. De kring organiseerde in Boedapest ontmoetingen met vertegenwoordigers van de moderne geestesstromingen en deed aan volksopvoeding.
[250] De getuigenissen omtrent het aantal leden van de HKP lopen zo sterk uiteen dat nadere precisering niet mogelijk is.
[251] Ernö Gerami. Julius Peidl en nog een drietal uiterst rechtse partijbestuurders hielden zich afzijdig.
[252] Andere bekende figuren uit deze regering waren: aan socialistische zijde Sigmund Kunfi en Jakob Weltner; aan communistische zijde de economist Eugeen Varga, de filosoof George Lukács en Matyas Rakosi...
[253] De in april 1919 verkozen ASR van Boedapest had een Executief Comité van 80 leden; daarvan behoorden er slechts 24 tot de communistische strekking. Het Presidium telde 4 socialisten en 1 communist. Op het partijcongres dat in juni doorging, waren 327 afgevaardigden aanwezig; daarvan werden er 60 tot 90 gerekend tot de communistische strekking. Besloten werd dat het Executief Comité 13 leden zou tellen. Bij een eerste stemming kwam er slechts één communist uit de bus: Bela Kun. Die protesteerde en men sloot een compromis: 4 van de 13 leden werden genomen uit het vroegere communistische huis.
[254] De joodse intellectuelen speelden een aanzienlijke rol in de Oostenrijkse sociaaldemocratie: Dr. Viktor Aller, Dr. Friedrich Adler, Dr. Max Adler (naamgenoot maar geen familie van voorgaanden). Dr. Jos. Frey, Dr. Otto Bauer...
[255] De Oostenrijkse landbouw was niet in staat de bevolking te voeden. De invoer van levensmiddelen moest door uitvoer van industrie betaald worden. Maar hoe de eigen industrie ontwikkelen met een kolenproductie die slechts 20 % van de behoeften bedroeg? Bovendien bleef Oostenrijk achter met 280.000 agenten in overheidsdienst, één per 23 inwonen, terwijl er ook één spoorwegbediende was voor iedere 64 meter spoor. Wenen, destijds hoofdstad van een rijk van 50 miljoen, verscheen nu als waterhoofd van het kleine Oostenrijk.
[256] In de AR van de Weense districten zetelden 4921 leden daarvan waren 88 % sociaaldemocraten en 10 % communisten. In de AR van Linz zetelden 310 leden; 13 ervan waren communisten, de overigen sociaaldemocraten.
[257] Zo bleef het in de volgende jaren:
- 1920 kom. 22.000 – soc. 1.072.200
- 1923 kom. 22.146 – soc. 1.311.870
- 1927 kom. 16.119 – soc. 1.539.635
- 1930 kom. 21.004 – soc. 1.517.251
De KPO won geen enkele zetel in het parlement; ze was zelfs in de Weense gemeenteraad niet vertegenwoordigd.
Omtrent het ledental van de KPO vindt men volgende cijfers:
- 40 tot 50.000 in 1919
- 14.000 in 1921
- 16.000 in 1922
- 6.500 in 1927
- 6.250 in 1928
- 3.000 in 1929
[258] De muntstabilisatie gebeurde vanuit een heel laag peil: de KROON was sinds 1914 tot 1/140.000 van zijn waarde herleid. Einde 1923 zou de kroon worden vervangen door de SCHILLING, die haast gelijk was aan de kroon van 1914.
[259] Vergelijking verkiezingen 1920 met 1923:
- Christelijk-Socialen van 79 naar 82 mandaten
- SDAP van 62 naar 68 mandaten
- Groot-Duitse Partij van 18 naar 10 mandaten
[260] Friedrich Adler werd secretaris van de Tweede Internationale en speelde van nu af haast geen rol meer in Oostenrijk.
[261] Benedikt (op. cit. p. 442) stelt vast: in de lente 1919 “wäre ein revolutionärer Schritt unter der Führung der ‘Linken’ zweifellos im Bereich der Möglichkeit gelegen und wurde von den revolutionären Elementen auch stürmisch gefordert.”
[262] De FRONTKAMPFER waren ontstaan ten tijde van de aanhechting van Burgenland door Oostenrijk naar aanleiding van grensgeschillen met Hongarije.
[263] Verkiezingen van 24 april 1927:
- Christelijk-Sociale Partij 73 zetels (-9)
- Groot-Duitse Partij 12 zetels (+2)
Beide partijen hadden eenheidslijsten gevormd en behaalden dus 85 zetels.
- SDAP 71 zetels (+3)
[264] Benedikt (op. cit. p. 155): “So entschlossen sie (de socialistische leiders) sich, die Bewegung auf andere Weise aufzufangen, indem die zunächst einen eintagigen Generalstreik proklamierten, an dein sich ein allgemeiner Verkehrsstreik von unbegrenzter Dauer anschliessen sollte. Es gelang ihnen tatsächtlich die Massen auf diese Weise wieder in ihre Hand zu bekommen.”

Hoofdstuk 4 / dl.3-A - Frankrijk

Frankrijk had zwaar gebloed in de oorlog; het telde 1.400.000 doden en 740.000 invaliden. In 1921 had het land 39.200.000 inwoners, d.i. 400.000 minder dan in 1911, ondanks de aanwinst van Elzas-Lorreinen: 10 departementen waren bij het einde van de oorlog omzeggens totaal verwoest en ontvolkt. De openbare schuld was enorm gestegen en de ontwaarding van het geld was aanzienlijk; vergeleken met de situatie vóór de oorlog was de franc nog 0,33 waard in 1920, en nog 0,20 in 1922. De prijzen waren tot 4, 5 en 6 maal gestegen. In de eerste tijd na de oorlog, heerste heel veel ontreddering, werkloosheid en armoede. Tegen 1920 was het economisch leven terug op gang gekomen; in 1921 deed zich een scherpe (zij het niet langdurige) economische crisis voor; vanaf 1922 begon de conjunctuur opnieuw te stijgen.[265] 

De DERDE REPUBLIEK zette na de oorlog haar geschiedenis voort onder het presidentschap van POINCARé en de regering van CLEMENCEAU. Die waren er zich van bewust dat de beroering onder de arbeiders intens was en dat de Russische Revolutie een enorme weerklank had in Frankrijk. Zij aarzelden dan ook niet om deel te nemen aan de interventie tegen de jonge Sovjetstaat: einde 1918 zonden zij troepen (50.000 man) naar Zuid-Rusland. De Fransen bezetten Odessa, Nikolaeva en Sebastopol en ondersteunden van daar uit het anticommunistisch regime dat PETLIOERA in de Oekraïne had gevestigd. In februari 1919 werd het Petlioeraregime door het Rode Leger ten val gebracht. Maar de havensteden Odessa en Nikolaeva, evenals de Krim, bleven in handen van de Fransen en de Witgardisten. De Franse soldaten raakten echter zo sterk aangetast door de communistische gedachte, dat zich, onder leiding van ANDRE MARTY, een revolte op de vloot voordeed. Zodat einde april 1919 de Franse regering zich gedwongen zag haar troepen uit de havens van de Zwarte Zee terug te trekken.

Ongetwijfeld keek de Franse arbeidersklasse in die dagen met bewondering op naar Moskou. Overigens gaf zij beslist blijk van strijdvaardigheid. Er was zeker een revolutionaire STROMING in de arbeidersbeweging, maar een revolutionaire SITUATIE heeft het land in die jaren op geen enkel moment gekend.
Frankrijk behoorde tot het kamp van de overwinnaars en dat feit speelde een grote rol. Overigens was Frankrijk een land met een talrijke stedelijke en landelijke kleinburgerij.

Bij de verkiezingen van november 1919 slaagde een coalitie van rechtse partijen, het BLOC NATIONAL erin de kleinburgerlijke lagen op grond van hun schrik voor het bolsjewisme (de-man-met-het-mes-tussen-de-tanden) rond de grote affairistische bourgeoisie te scharen. Het Bloc National behaalde 433 zetels, tegen 88 radicalen en 68 socialisten.[266] 

Onder de nieuwe parlementsleden telde men bijzonder veel oud-strijders; vandaar de naam “Chambre bleu horizon”. Men telde ook veel katholieke mandatarissen. Dat laatste verklaart waarom, in januari 1920, na afloop van Poincaré’s ambtstermijn, Clemenceau niet tot president werd verkozen: men vreesde zijn antiklerikale ingesteldheid en men was beducht voor de kracht van zijn persoonlijkheid. De verenigde Kamers gaven hun stem aan PAUL DECHANEL, een erg onbetekenend man die enkele maanden later in een geesteskliniek zou belanden. Clemenceau trok zich terug uit het openbare leven en werd als regeringsleider opgevolgd door MILLERAND, de gewezen socialist die bijzonder doeltreffend handelde bij het neerslaan van stakingen en die generaal WEYGAND naar Polen stuurde om er het Rode Leger te helpen terugslaan. Toen Deschanel als president wegviel, werd Millerand tot opvolger verkozen. De leiding van de regering kwam nu aan een andere gewezen socialist, ARISTIDE BRIAND. Hij voerde een politiek van toenadering tot Duitsland, wat op veel nationalistische reacties in Frankrijk stuitte. Op het punt een akkoord met Duitsland te bereiken, werd Briand in januari 1922, tot ontslag gedwongen. Nu kwam RAYMOND POINCARé aan de beurt, de gewezen President van de Republiek, die de harde lijn tegenover Duitsland volgde en geen verzuim van herstelbetalingen duldde. Zijn onbuigzaam optreden leidde naar de bezetting van het Ruhrgebied begin 1923.

* * *

Talrijke, massale en harde strijden werden in de eerste tijd na de oorlog door de arbeidersklasse geleverd.
In maart 1919 gingen 10.000 mijnwerkers uit Lorreinen in staking tegen een loonsvermindering van 15 %. Deze strijd werd gewonnen. Bovendien, om de uitbreiding ervan te voorkomen, vond de regering Clemenceau het voorzichtig de achturendag en de “Engelse week” in te stellen.

Op 29 maart werd Villain, de moordenaar van Jaurès, vrijgesproken. Hiertegen werd te Parijs door meer dan 100.000 manifestanten geprotesteerd.

Clemenceau verbood de 1-meimanifestatie van 1919. Resultaat was dat 500.000 arbeiders opstapten. Harde botsingen met de politie deden zich voor en een arbeider werd gedood.

De Federatie van de Metaalarbeiders had met het patronaat een akkoord afgesloten dat in het Seine-departement door de leden niet werd genomen. Daarom gingen op 1 juni 150.000 arbeiders in staking. Die strijd werd tot 28 juni volgehouden, maar eindigde op een nederlaag. De syndicale leiding had de beweging afgeremd.

In juli 1919 was met de Engelse en de Italiaanse arbeidersbeweging overeengekomen een algemene staking te organiseren als protest tegen de militaire interventies in Rusland. De regering liet weten dat ze streng zou optreden, maar deed anderzijds ook zekere beloften. Waarop de syndicale leiding, bang dat ze door de dynamiek van de beweging zou overspoeld worden, de staking afgelastte.

Tot midden 1920 waren de arbeidersstrijden bijzonder krachtig. Het begon in februari met een belangrijke staking bij het spoorwegpersoneel, aanvankelijk als reactie op de aanzienlijke prijsstijgingen. Millerand deed ruime beloften en de beweging hield op; maar de regering kwam haar beloften niet na en de strijd hervatte; ook de dokwerkers, de zeelieden en andere groepen sloten zich aan.

Op hun beurt staakten in april 90.000 mijnwerkers, 70.000 wevers uit het noorden, 30.000 metaalarbeiders uit het oosten... Na een 1 mei, die te Parijs bijzonder woelig verliep, nam de beweging nieuwe uitbreiding, zodat er weldra 500.000 arbeiders bij betrokken waren. Op 11 mei besloot de regering Millerand gerechtelijke vervolging tegen de CGT in te zetten. Deze bedreiging, de politionele brutaliteit, het inzetten van “gelen”, de afbrokkeling van de beweging hier en daar en de talloze arrestaties deden het hoofdbestuur van de CGT tenslotte besluiten tot werkhervatting op 22 mei. Alleen de Federatie van het Spoorwegpersoneel zette nog enkele dagen door, tot 29 mei. Dan sloeg de repressie toe: o.m. 18.000 “cheminots” werden afgedankt.

Met de maand mei 1920 werd het hoogtepunt van de syndicale strijd in het naoorlogse Frankrijk bereikt. Nog honderden, meer beperkte stakingen zouden zich voordoen, maar de omslag van vloed naar ebbe was onomkeerbaar ingetreden.

Het verloop van de beweging kwam tot uitdrukking in de evolutie van het ledental van de vakbondsorganisatie. Vertrokken van ongeveer 400.000 leden na de wapenstilstand, groeide het aantal ingeschrevenen tot 1.200.000 in september 1919 en tot 2.400.000 tegen het midden van 1920. Maar na de mislukking van mei liep het ledental van de CGT aanzienlijk achteruit: bij het einde van het jaar was men tot 1.053.000 gedaald en in 1921 zou men afzakken tot 828.500 aangeslotenen. De uitbreiding van de werkloosheid verzwakte op dat moment de positie van de arbeidersklasse en vele patroons profiteerden ervan om de achturendag niet langer te eerbiedigen. Het klassegerecht ging onverstoorbaar verder: op 13 januari 1921 werd de CGT door de 11e correctionele kamer tot ontbinding veroordeeld. Zo ver kwam het echter niet. De regering waagde het niet dit vonnis uit te voeren. Eigenlijk had de regering er ook niet veel reden toe. Secretaris-generaal van de CGT was LEON JOUHAUX. Zijn aanvankelijk radicalisme was in de oorlogsjaren spoorloos verzwonden. Hij vertegenwoordigde de tendens van de “majoritaires”, die zich tot het uiterste inspanden opdat het syndicalisme in Frankrijk geen gevaar voor de bourgeoisie zou worden. De minderheidstendens die het anders zag in de CGT, bleef ook na de oorlog minderheidstendens.

* * *

Helemaal anders verliep het in de PS(SFIO). Hier zou de revolutionaire stroming zich veel sterker bevestigen.
De partij groeide aanzienlijk: 35.000 leden direct na de wapenstilstand, 132.000 einde 1919, 180.000 einde 1920.

In februari 1919 was een afvaardiging van de Franse partij aanwezig op de internationale conferentie van Bern. Maar op het congres van april 1919 was de meerderheid reeds gewonnen voor een radicaler standpunt. Drie tendensen tekenden zich af:
1. Rechts, de strekking van RENAUDEL en BLUM, voorstanders van de Tweede Internationale (757 stemmen).
2. De centrumpositie, door LONGUET en PAUL FAURE verdedigd (894 stemmen). Men noemde deze groep de “reconstructeurs”, omdat Longuet en zijn geestesgenoten voorstanders waren van een internationale, waarin alle socialistische en communistische partijen zouden opgenomen worden.
3. De linkse tendens, met BORIS SOUVARINE en FERDINAND LORIOT als voorstanders van de directe breuk met de Tweede Internationale (270 stemmen).

De wetgevende verkiezingen van november 1919 waren, zoals reeds meegedeeld, geen succes voor de socialistische partij. Het aantal stemmen was wel toegenomen, maar het aantal zetels was aanzienlijk verminderd. De ontgoocheling over dit resultaat was wel een slag voor de reformistische tendens. De voorstelling dat de electoraal-parlementaire weg naar de overwinning leidde, boette weer een stuk van haar geloofwaardigheid in.

Dat kwam tot uitdrukking op het CONGRES VAN STRASBOURG in februari 1920. Het aantal stemmen door de verschillende moties behaald, gaf volgend beeld:
- 333 voor de motie Renaudel, d.i. voor de Tweede Internationale;
- 4.650 voor uittreding uit de Tweede Internationale;
daarvan: – 3.030 “Reconstructeurs”
en: – 1.620 voor aansluiting hij de Derde Internationale.

De voorstanders van de Tweede Internationale waren dus met 13 tegen 1 verslagen. De nieuw verkozen CAP (Commission administrative of dagelijks bestuur) besloot FROSSARD en CACHIN naar Moskou te sturen om de eventuele toetreding tot de Derde Internationale te onderzoeken. Frossard en Cachin woonden het tweede congres van de Komintern bij. Zij kwamen diep onder de indruk en keerden terug als uitgesproken voorstanders van aansluiting bij de Derde Internationale.

Wel hadden zij voorbehoud op sommige van de “21 voorwaarden”. Maar zij hoopten dat Moskou uiteindelijk een soepele en tegemoetkomende houding zou aannemen. Cachin (die een verleden van “sociaalpatriottisme” achter de rug had) beschouwde ruime tendensvrijheid in de partij als een waardevolle traditie; hij kon moeilijk aanvaarden dat het EKKI (Executief Komité van de Kommunistische Internationale) uitsluiting van militanten kon bevelen. Ook voor Ludovic Frossard (die altijd tot de pacifistische minoritairen van de SFIO had behoord, maar wel de oorlogskredieten stemde) maakte strijd tussen tendensen deel uit van wat hem als een normaal partijleven verscheen. Maar, zoals gezegd, er werd wel op gerekend dat daaromtrent een modus vivendi zou te bereiken zijn.

In de Franse partij waren de voorwaarden voor aansluiting bij de Komintern het voorwerp van vele verhitte discussies. Maar de strekking tot aansluiting won onweerstaanbaar veld. Dat bleek heel duidelijk op het CONGRES VAN TOURS, dat op 25 DECEMBER 1920 opende en op het grote, blijvende schisma in de Franse arbeidersbeweging uitmondde. Reeds voor het congres een aanvang nam, kon – aan de hand van de stemmingen in de federaties – voorzien worden dat de grote meerderheid zich voor aansluiting bij Moskou zou uitspreken. Langs welke lijn de breuk onder de leidende personaliteiten zich zou voltrekken, stond nog niet vast. Het congres vertoonde vier tendensen:
1. Rechts stelden zich Renaudel, Sembat, Blum en Bracke op;
2. De voornaamste “reconstructeurs” waren Longuet, Mistral, Faure;
3. Voor aansluiting bij de Derde Internationale, maar mits voorbehoud op zekere van de 21 punten, spraken zich Frossard en Cachin uit, beiden rekenden op verzachting van de aansluitingscondities;
4. De groep Leroy was voor directe en integrale toepassing van de 21 voorwaarden.

Bijzonder merkwaardig was de rede van Léon Blum op dit congres. Ze verdient ontleed te worden want, hoewel de rechtse groep van Blum op het congres van Tours slechts 8 % van de afgevaardigden vertegenwoordigde, toch is het zo dat Blums tussenkomst het doctrinaire exposé bij uitstek was van wat de SFIO nadien als ideologische grondslag zou aanvaarden. Dat verklaart waarom Blum, helemaal geen eersterangsfiguur te Tours, achteraf de onbetwiste leider van de SFIO zou worden.

Uitgangspunt in Blums polemiek met de voorstanders van de KI was de ontkenning dat het een geschil betrof tussen reformisten en revolutionairen. Wij, zegt Blum, zijn evenzeer revolutionairen als de communisten. Ook wij willen “une transformation totale du régime de propriété”, ook wij willen het kapitalistische bezit van de productiemiddelen vervangen door “un régime économique fondé sur la propriété collective”, ook wij zijn ervan overtuigd dat het socialisme niet het resultaat kan zijn “d’une série de réformes additionnées”, maar “une rupture de continuité” vereist; ook wij menen dat het proletariaat de macht moet veroveren “par n’importe quels moyens, sans que les moyens légaux ni les moyens illégaux soient exclus”; ook wij zijn voorstanders van de dictatuur van het proletariaat en wij menen dat die dictatuur, na de machtsgreep, door de partij namens het proletariaat moet uitgeoefend worden.[267] 

Deze revolutionaire getuigenis was zeker flagrant in tegenspraak met de sinds vele jaren – en zeker sinds 1914 – gevolgde reformistische praktijk. Waarom sprak Blum dan deze taal? Hij deed een poging om uit de linkse stroming (die momenteel de bovenhand had) zoveel mogelijk te recupereren.

Tweede thema in de rede van Blum: de bolsjewistische aanpak van de revolutie is eerder blanquistisch dan marxistisch,[268] het is een soort putsch die door de voorhoede is uitgevoerd met blinde massa’s, die wel passioneel opgezweept, maar overigens onbewust en onwetend zijn omtrent de doeleinden van de revolutie; het zijn massa’s die – zoals men in Frankrijk heeft gezien – nu eens achter Clemenceau, dan weer achter Boulanger aanlopen, “des masses inconscientes, entrainées à leur insu par les avant-gardes... Vous ne ferez pas la révolution avec ces bandes qui courent derrière tous les chevaux.” Tegenover wat hij “la passion instinctive et la violence moutonnière” van de massa noemt, stelt Blum de eisen van het politieke bewustzijn van de massa.
Blums visie is sterk verwant aan die van de archireactionaire Gustave Lebon (in La psychologie des foules) Overigens gaat Blums kritiek niet op in zoverre ook de leninisten de eis stellen van een actieve houding en een politiek bewustzijn bij de massa. Maar tevens weten de leninisten heel goed dat zonder revolutionaire actie het nodige politieke bewustzijn bij de massa in geen duizend jaar tot stand komt.

Léon Blum geeft toe dat in een land als Rusland politieke vorming van de brede massa’s vóór de revolutie wellicht niet mogelijk was, maar in West-Europa, waar de arbeiders een zoveel hogere algemene ontwikkeling hebben... Zoals Gramsci later zou aantonen, maar zoals vooral de ervaring sindsdien heeft uitgemaakt, is precies die “hogere ontwikkeling” van de arbeiders in het Westen een supplementaire hinderpaal bij de politieke bewustwording.

De meeste nadruk legde Blum op het verschil van opvatting omtrent de functionering van de partij. Gij breekt, verweet Blum de voorstanders van de Derde Internationale, met tradities die voor ons een grote waarde hebben. Wij waren altijd een open partij, een democratische partij. De toetreding geschiedde in een geest van vrije gedachte. Allen spraken zich uit voor het socialisme, maar omtrent de methodes van verwezenlijking bleef men volledig vrij. Het tendensrecht was vanzelfsprekend. De federaties hadden een ruime autonomie. De beslissingen stegen op van de basis naar de top (“les décisions emanent de la base et s’imposent aux organismes dirigeants ... la direction du parti appartient au parti lui-même”). Dat alles gaat verloren in een communistische partij. In dergelijke partij zijn leiding en politieke lijn compleet gecentraliseerd. Daarmee is het gedaan met de democratische methodes in een communistische partij.

Deze laatste kritiek zou op bepaalde momenten, door de geschiedenis van de communistische partijen bevestigd worden. Maar Blums voorstelling omtrent de democratie in de SFIO behoorde tot de sfeer van de idylle en was irreëel. Zeker, ten allen tijde was er in de SFIO, zoals in alle reformistische parijen, heel veel ruimte voor rechtse en nog meer rechtse nuances. Voor linkse tendensen echter was er nooit veel speling.

Als Blum zoveel nadruk legde op de traditionele waarden, dan was het om na de splitsing de eigen groep – hoe minoritair ook – te kunnen voorstellen als de echte Franse continuïteit, als “la vieille maison”. Per definitie zou de KP dan als vreemd element verschijnen. Politiek was dat zeer belangrijk voor de toekomstige ontwikkeling.
Er werd niet systematisch geantwoord op de argumenten van Blum. Men stelde eenvoudig dat de Russische Revolutie een triomferende fase in de komende wereldrevolutie was. Daaruit werd de revolutionaire taak afgeleid.

Beide zijden stuurden aan op een breuk. Maar beide zijden spanden zich in om de “reconstructeurs” (de groep Longuet) aan hun kant te krijgen. Nu werden de pogingen van Frossard en Cachin om Longuet en zijn aanhangers te winnen vanuit Moskou geenszins vergemakkelijkt. Op 29 december kwam namens het EKKI een telegram van Zinovjev toe, waarin duidelijk werd gesteld dat in een Partij, die een afdeling van de KI wilde zijn, voor mensen als Longuet geen plaats was. Deze scherp afwijzende houding is begrijpelijk, als men bedenkt dat Longuet de eenheid op de posities van de vroegere partij wilde behouden en voorstelde om de keuze op internationaal plan alsnog te verdagen.

Frossard bleef echter vasthouden aan zijn voorbehoud op zekere van de 21 punten. Hij betoogde:
1. Dat inzake de verhouding partij-vakbond het volstrekt nodig was de eigen Franse traditie in aanmerking te nemen en dat de syndicale onafhankelijkheid diende geëerbiedigd;
2. Dat militanten als Longuet niet zouden uitgesloten worden en dat hun recht op vrijheid van uitdrukking moest gewaarborgd blijven;
3. Dat geen enkele uitsluiting op grond van het verleden mocht geschieden (noch het zijne, noch dat van Cachin was vlekkeloos revolutionair).

De stemming gaf 3.252 voor aansluiting bij de Komintern op een totaal van 4.763 aanwezigen (1.082 tegen en 397 onthoudingen). De meerderheid was dus wel erg aanzienlijk: 3 tegen 1. Frossard deed nog een ultieme poging om de groep van Longuet mee te krijgen naar de Derde Internationale: “Ik ga niet akkoord met Zinovjev. Voor mij bent gij (Longuet en medestanders) geen agenten van bourgeois-invloed. Waarom zou ik het niet zeggen? Door aan te sluiten bij de Derde Internationale hebben wij geen enkele vrijheid van kritiek prijsgegeven. Wij kunnen gerust zeggen dat Zinovjev zich vergiste.” Maar Longuet maakte de zaak op zijn beurt onmogelijk door te eisen dat figuren als Sembat, Blum en Bracke eveneens zouden worden toegelaten. Hij diende een motie in die de vorming van een internationale voorstond, waarin allen (incluis de rechtsen) zouden worden opgenomen. Een nieuwe stemming gaf daarom een praktisch onveranderd resultaat: 3.247 voor aansluiting bij KI, 1.398 voor de motie Longuet-Faure en 143 onthoudingen.

Op 30 december 1920 om 3 uur ’s morgens was het schisma in de Franse arbeidersbeweging een voldongen feit. De eenheid die sinds 1905 had standgehouden, was nu onherroepelijk verbroken.

De minderheid, een 30.000 leden, bleef zich PS(SFIO) noemen. De meerderheid een 130.000 leden,[269] noemde zich van nu af PC(SFIC), bewaarde de zetel, het secretariaat en het apparaat van de vroegere partij en kwam in het bezit van “L’Humanité” met zijn 200.000 lezers. Frossard werd algemeen secretaris, Cachi had de redactie van “L’Humanité” en Souvarine werd Frans vertegenwoordiger in het te Moskou gevestigde EKKI.
Wat is beslissend geweest in deze evolutie? Er was de geestelijke traditie van de Franse arbeidersbeweging. Revolutie, burgeroorlog, gewapende opstanden waren de gedachtewereld van de Franse arbeider niet vreemd; zij werden als directe ervaring van het Franse volk aangevoeld. De Franse arbeidersbeweging beschouwde zich ten allen tijde zo wat als testamentuitvoerder van 1793, van 1848 en van de Commune. Zowel de reformist Jaurès als de marxist Guesde spraken destijds met trillende stem over de Franse revolutionaire traditie. Dit was mede een van de redenen waarom de Russische Revolutie zoveel weerklank vond in Frankrijk. Frossa verklaarde in die dagen: “De Russische Revolutie oefent op de arbeidersklasse zulkdanig prestige uit, haar uitstraling is zo machtig dat niemand de toetreding tot de (Derde) Internationale zal kunnen verhinderen. Die aansluiting is een van de middelen om, ten aanzien van de bourgeoisregeringen, de solidariteit met de Russisch Revolutie te bevestigen. “Trouwens, zo betoogde Frossard verder, solidariteit met de Oktoberrevolutie was nodig, want “stel u voor dat ze neergeslagen werd zoals Commune, voor hoe lang zou de reactie zich niet vestigen!”

Ten slotte speelde bij de grote meerderheid van de Franse socialisten de overtuiging dat men zich in Europa aan de vooravond van de revolutie bevond. Telkens weer ontmoeten we deze gedachte in redevoeringen, artikels en moties. Die verwachting hing samen met de visie op de onomkeerbare kapitalistische crisis. De motie Frossard-Cachin op het congres van Tours zegde o.m.: “Le PS constate l’impossibilité où se trouve le capitalisme de survivre au bouleversement économique et social qu’il a provoqué... Les contradictions minant le capitalisme atteignent une virulence mortelle pour le vieux régime.” Met deze tekst werd een in de communistische partijen hardnekkig voortlevende illusie verwoord. Bij iedere economische crisis meende men in de communistische gelederen dat het kapitalisme al snel ten dode was opgeschreven. Telkens de ontnuchtering optrad, ondervond de KP een negatieve weerslag.

* * *

Zoals reeds meegedeeld, had L. JOUHAUX de meerderheid van de CGT achter zich.[270] Op syndicaal vlak had zich tijdens de oorlog een verschuiving voorgedaan in tegengestelde zin van wat zich in de socialistische partij voltrok. In de Partij was er verschuiving naar links, werd de minderheid meerderheid; in de vakbond werd de rechtse meerderheid nog versterkt, doordat lieden als MERRHEIM, BOURDERON en hun volgelingen zich, na de Oktoberrevolutie uit anticommunisme bij de politiek van de “Union sacrée” aansloten. Hiertegen groepeerde zich geleidelijk een linkse oppositie rond figuren als LORIOT, VAILLANT-COUTURIER, MONMOUSSEAU, ROSMER, MONATTE...Omtrent hun invloed geeft het CGT-congres van september 1919 enige aanduiding: de motie Rosmer-Monatte behaalde 588 stemmen tegen 1.393 voor die van Jouhaux.

De mislukking van de grote staking (mei 1920) en de achteruitgang van de syndicale organisatie nadien, spoorden de linkse oppositie aan om zich te organiseren. In 1920 kwamen de “Comités Syndicalistes révolutionnaires” (CSR) in actie. Vele leden van de CSR waren voorstanders van de Derde Internationale. Maar de CSR telden ook anarchosyndicalisten in hun gelederen. De secretaris van de CSR, Pierre BESNARD, behoorde tot die strekking.

Op het congres van Orléans, in september 1920, bleek dat de linkse stroming praktisch geen vooruitgang had geboekt. Het moreel verslag werd met 1485 tegen 658 stemmen aangenomen; de CSR-motie haalde 552 stemmen tegen 1505 voor het voorstel van de leiding.[271] 

Maar in 1921 veranderde de toestand. Nu won de CSR heel snel terrein. Bovendien groeide de gedachte – zij het zeer aarzelend – van aansluiting bij Moskou. TOM MASI en ROSMER woonden (3-19 juli 1921) het eerste congres bij van de RVI er kwamen terug als voorstanders van aansluiting, met dien verstande dat zij aansluiting van de CGT in haar geheel beoogden en niet een splitsing, zoals in de Partij enige tijd voordien.

De CGT-leiding, die zag dat zij haar greep op de organisatie dreigde te verliezen vervroegde het jaarcongres. Het ging door te Lille van 25 tot 31 juli. De tegenstellingen waren zo heftig dat het in de zaal op een gevecht in regel uitliep. Er viel een revolverschot. De linkse positie behaalde ditmaal 1.325 tegen 1.572 stemmen waarbij in aanmerking dient genomen dat de stemverdeling op het congres ten gunste van de kleinere vakbonden uitviel, terwijl de revolutionaire invloed precies in de grote federaties (spoorwegen, metaal) het sterkst was.

Men was nu regelrecht op weg naar de scheuring. Op 19 september 1921 eiste de CGT-leiding de ontbinding van de CSR. Die riepen een onafhankelijk congres samen (22-24 december 1921). Hun voorstel om het probleem in zijn geheel op een buitengewoon congres van de CGT te regelen, werd afgewimpeld. De revolutionaire syndicalisten vormden dan een eigen organisatie met een voorlopig bestuur. Dat werd midden 1922 (congres van St. Etienne, 26 juni-7 juli) bekrachtigd door de oprichting van de CONFEDERATION GENERALE DU TRAVAIL UNITAIRE (CGTU).

Kortom, dezelfde scheuring als in de partij deed zich in de vakbond voor, zij het met enkele belangrijke verschillen. In de vakbond had links niet de meerderheid. In de CGT waren het enkel de reformisten die op scheuring aandrongen. De CSR wilden de breuk vermijden,[272] maar ze werden uitgesloten. Na de scheuring in de SFIO sloten de revolutionairen zich direct aan hij de Komintern. Zo verliep het niet in de CGTU. Daar had de communistische tendens wel de overhand, maar daarmee was de aansluiting bij de RVI niet in kannen en kruiken. Onderwerping aan partijdirectieven was (gezien de stevig gevestigde syndicale traditie in Frankrijk) onaanvaardbaar. Moskou hechtte zeer veel belang aan de Franse aansluiting (buiten Rusland betekende de RVI zo weinig!) en op het internationaal congres van november 1922 werd de ondergeschiktheid aan de partijleiding uit de statuten van de RVI geschrapt. Nu kon (op het congres van november 1923) tot de aansluiting van de CGTU worden overgegaan. Gaston Monmousseau en Pierre Sémard hadden de leiding.

Met dat alles was het syndicalisme in Frankrijk aanzienlijk verzwakt: in 1922 telde men voor de beide vakbonden samen slechts 550.000 leden.

* * *

In tegenstelling tot de PC(SFIC), die met een aanzienlijk ledental en een volledig partijapparaat van wal stak, moest de PS(SFIO) omzeggens van nul met een nieuwe opbouw beginnen. Een voordeel voor de SFIO was wel dat de overgrote meerderheid van de parlementsleden, evenals de meeste “conseillers généraux” (leden van departementale raden) en verschillende “maires” zich aan haar zijde hadden geschaard. Dat leverde al direct een kader van ervaren politici op. Het ledental groeide: in 1921 bereikte de PS reeds 50.000 aangeslotenen.

De SFIO werd gevormd uit de twee groepen die het congres van Tours hadden verlaten: de groep van de “Résistants” (de vroegere “majoritaires” die zich nu het hardst tegen de aansluiting bij de Derde Internationale verzetten) en de “Reconstructeurs”. De “Résistants” schaarden zich aanvankelijk rond Renaudel; de “Reconstructeurs” beschouwden Longuet als hun voorman.

Het “Manifeste aux travailleurs”, dat uitgegeven werd op het moment van de samenvoeging van beide groepen, begon met de bevestiging: “C’est nous le Parti socialiste tel qu’il fut unifié en 1905 par Jaurès, Guesde, Vaillant...” Zoals reeds meegedeeld, was het een thema waarop in de eerste tijd veel nadruk werd gelegd. Ten aanzien van de arbeidersklasse wilde men verschijnen als “la vieille maison”, de echte partij, de Franse Partij die de eigen tradities voortzette, terwijl de communisten...
De referentie naar 1905 diende tevens om de links-rechts tegenstelling te overbruggen. Dat was toch ook in 1905 gebeurd.

Renaudel werd aldra door Léon BLUM in de schaduw gesteld, die hoofdredacteur van “Le Populaire” werd en leider van de parlementaire groep. Longuet kwam op het achterplan door PAUL FAURE, die secretaris-generaal van de partij werd. Met de samenwerking Blum-Faure hebben de “Reconstructeurs” in feite hun revolutionaire verzuchtingen prijsgegeven. De partij in haar geheel werd onomwonden en homogeen reformistisch.[273] Wel zorgde men ervoor dat in de partijresoluties de formulering van het socialistische einddoel niet werd vergeten. Dat gebeurde zelf bijzonder uitdrukkelijk. Maar meer dan een holle frase was dat niet. In de dagelijkse praktijk was het socialistisch perspectief eenvoudig onbestaande. Zo is tussen reformisme en communisme het centrisme spoorloos verdwenen. De scherpe vijandschap en de wederzijdse beschuldigingen lieten geen middenpositie toe.

De PC(SFIC) of PCF begon haar geschiedenis met ongeveer 130.000 leden, 13 députés, 50 conseillers généraux, 8 dagbladen, 48 weekbladen. De breuk in Tours betekende niet dat alle tradities van de oude partij meteen waren verdwenen. De omvorming tot KP en de aansluiting bij de KI hadden het te Tours alleen maar kunnen halen, omdat Cachin, Frossard e.a. voorbehoud tegen sommige van de 21 voor waarden hadden laten gelden. Vele communisten waren niet bereid de gecentraliseerde controle van de KI in haar volle gestrengheid te aanvaarden; het stootte het tegen de borst dat het EKKI over uitsluiting van Franse militanten kon beslissen. Tevens meenden zij dat de arbeiders van het eigen land het best geplaatst waren om over de te volgen methodes te oordelen. Maar de KI was niet geneigd veel toegevingen te doen, integendeel. Het Kominterncongres van 1922 beschuldigde de Franse partij ervan personen in de leiding te handhaven, die nog steeds reformistisch getint waren en de tradities van de vroegere SFIO bestendigden. Sommige leidende persoonlijkheden van de PCF, zo oordeelde men in Moskou, waren eerder integrale pacifisten dan wel communisten; anderen dienden eerder hij de anarchistische traditie te worden gerekend. Het congres zag ook met ongenoegen dat sommige leidende militanten van de PCF lid waren van de vrijmetselarij. Aangedrongen werd op verwijdering van dat soort elementen. Instructeurs van de Komintern werden ingeschakeld om op de uitvoering van de richtlijnen van Moskou te waken. HUMBERT-DROZ (“l’oeil de Moskou”) en MANUILSKI vervulden die taak. De conflicten die meestal een persoonlijk karakter kregen, kenden geen einde. Het communistisch partijcongres dat in oktober 1922 te Parijs doorging, was één en al verwarring en strijd van tendensen en eindigde met de uitsluiting van een vijftal intellectuelen Frossard, secretaris-generaal van de partij, nam ontslag in januari 1923. In de loop van dat jaar verlieten ook de schrijver Paul Louis, de advocaat Henri Torrès en anderen de partij. Sommigen onder hen vormden een “Union socialiste-communiste”, die zich voornam de eenheid tussen de twee partijen te herstellen. De nieuwe formatie had echter geen succes en de meeste ex-communisten vonden weldra opnieuw onderdak bij de SFIO. Maar niet alleen enkele groepjes intellectuelen gingen door de disputen met de KI verloren. Reeds onmiddellijk na de stichting zette een aanzienlijk ledenverlies over heel de lijn zich door. In 1923 telde de PCF nog 55.000 leden. Toch gingen de uitzuiveringen verder. In 1924 besloot het Kominterncongres de “bolsjewisering” door te voeren. Daarmee werd bedoeld: – eenheid van politieke lijn in de partij door toepassing van een democratisch centralisme, dat in hoofdzaak als strikte discipline werd opgevat; – een zekere proletarisering, d.i. vervanging in de leiding van vroegere SFIO-intellectuelen door arbeiders – een reorganisatie: tot hiertoe bestond de partij uit lokale groepen die in departementale federaties samengebundeld werden; van nu af diende de basis van de partij in hoofdzaak uit BEDRIJFSCELLEN te bestaan.

Deze reorganisatie zou slechts zeer traag op gang komen en erg onvolledig blijven. Overigens leidde de “bolsjewisering” in 1924 tot uitsluitingen als die van Boris Souvarine, Pierre Monatte, Alfred Rosmer...

Na het vertrek van Frossard werd ALBERT TREINT tot secretaris-generaal verkozen. Treint, een militant met slechts zeer beperkte capaciteiten, was erg autoritair en sektair ingesteld.[274] 

Hoe verzwakt de PCF ook was, toch voerde zij een moedige en moeilijke strijd tegen de Ruhrbezetting, waartoe de regering Poincaré had besloten. Van 7 tot 9 januari 1923, een paar dagen voor de Franse troepen het Ruhrgebied zouden binnenvallen, ging een internationale communistische conferentie door te Essen in Duitsland. De resoluties van deze conferentie riepen de arbeidersklasse van Duitsland, Frankrijk en België op om zich solidair tegen deze plundering te verzetten. Franse communisten spraken in Essen, Duisburg, Frankfurt, Stuttgart, Keulen... Deze actie was een voorbeeld van proletarisch internationalisme. De repressie sloeg toe: A. Treint, M. Cachin, G. Monmousseau, P. Sémard, G. Péri... werden aangehouden op beschuldiging van hoogverraad. Alles te samen was het resultaat van de communistische campagne tegen de Ruhrbezetting beperkt; men had nu eenmaal de chauvinistische stroom tegen zich. Voor vele militanten was deze strijd toch een harde leerschool met vormende waarde.

* * *

Poincaré’s politiek van de Ruhrbezetting liep uit op een mislukking. Naarmate miseries, aan de bezetting in Duitsland verbonden, zich opstapelden, groeide het ongenoegen hij het Franse volk. Overigens verhoogde Poincaré de belastingen (double décime) ook voor de armere volkslagen. Als reactie daarop werd Poincaré’s “Bloc national” in de verkiezingen van 11 mei 1924 verslagen. De Radicalen[275] hadden zich uit het Bloc national losgemaakt om een kiesalliantie met de socialisten het CARTEL DES GAUCHES, te vormen. Dat “cartel” behaalde nu de overwinning.

Maar vooraleer ze bereid waren een nieuwe regering te vormen, wensten Radicalen en socialisten af te rekenen met President Millerand. Die had – tegen alle grondwettelijke gebruiken in – tijdens de verkiezingen stelling genomen ten gunste van het Bloc National. Het Cartel eiste en kreeg het ontslag van Millerand, maar slaagde niet in zijn kandidaat (Painlevé) in de plaats te doen verkiezen. In de Nationale Vergadering (Kamer + Senaat) zorgden de senatoren ervoor dat GASTON DOUMERGUE president werd.

Daarop vormde EDUARD HERRIOT de nieuwe regering, een uitsluitend radicale formatie. Inderdaad, de socialisten die wel hun steun verleenden, weigerden er deel van uit te maken. Als gebaar tegenover de socialisten werd de as van Jaurès naar het Pantheon overgebracht. Maar weldra bleek dat het regeerakkoord niet vol houden was. Het Cartel had beloofd de “double décime” af te schaffen “et de prendre l’argent où il est”, d.i. bij de rijken. Maar dat was slechts demagogie. Noch de socialisten en nog minder de Radicalen, wensten zich frontaal tegen de geldmachten op te stellen. Herriot raakte dan ook niet uit de financiële moeilijkheden en kwam ten val op 10 april 1925.
Tussen die datum en 21 juli 1926 volgden verscheidene radicale ministeries zich in snel tempo op: twee regeringen Painlevé, drie regeringen Briand, opnieuw één Herriot. Zij slaagden er niet in de staatsfinanciën uit het slop te halen. De socialisten verzetten er zich tegen dat het bij de kleine man genomen werd. De Radicalen OVERWOGEN wel om het bij de groten te halen, maar durfden niet doorzetten. Nu moet het kapitaal niet GETROFFEN worden om heftig te reageren; een BEDREIGING volstaat reeds. De geldmachten in Frankrijk hadden dan ook besloten radicale regeringen het leven onmogelijk te maken. De kapitaalvlucht werd op grote schaal georganiseerd en er werd intens tegen de Franse franc gespeculeerd. Iedere dag brokkelde de Franse munt verder af op de wisselmarkt. De regeringen die het niet waagden het geld te nemen “waar het was”, zagen zich verplicht – ten einde te voorzien in de dagelijkse uitgaven – hun toevlucht te nemen tot leningen op korte termijn en tegen steeds zwaardere intresten. Dat was ook van aard om de prijsinflatie aan te wakkeren. Dat dwong de arbeidersklasse onophoudelijk strijd voor loonsaanpassingen te voeren. Maar de verminderde koopkracht van het geld werd nog sterker door de renteniers en de gepensioneerden ervaren. Hun verbittering groeide. Kortom, de toestand werd onhoudbaar. Dat was precies wat het grootkapitaal wenste te bereiken.[276] 

Nu kon de zwenking naar rechts definitief doorgevoerd worden. Tussen socialisten en Radicalen kwam het tot een breuk en de Radicalen schaarden zich achter POINCARé. Einde juli 1926 trad deze opnieuw als triomfator aan. Zijn regering omvatte vertegenwoordigers van alle partijen, de socialistische en communistische uitgezonderd. Op slag was het vertrouwen van de kapitalisten hersteld. Poincaré kreeg volmachten en regeerde met decreetwetten, wat wel een inbreuk was op de democratie, maar zonder moeite werd aanvaard. De speculatie tegen de franc nam een einde. De gevluchte kapitalen keerden massaal terug naar de haardstede. De staatsschulden op korte termijn konden geconsolideerd worden (d.i. in leningen op langere termijn omgezet). Het budgettaire evenwicht werd hersteld. Na één jaar bewind slaagde Poincaré erin de Franse munt te stabiliseren op een sterk gedevalueerd peil (1/5 van de vooroorlogse waarde), wat de uitvoer stimuleerde, zodat de algemeen gunstige economische conjunctuur Frankrijk volledig ten deel viel. Sinds 1925 was – en bleef – de buitenlandse politiek van Frankrijk onder het beheer van Aristide Briand, die erin slaagde – samen met Stresemann – een klimaat van ontspanning in Europa te vestigen.

De binnen- en buitenlandse politiek verliepen dus gunstig en zo werden de verkiezingen van mei 1928 een succes voor de Poincaré-regering, die aanbleef[277] tot in juli 1929, toen Poincaré om gezondheidsredenen ontslag nam.

* * *

De syndicalisatiegraad is in Frankrijk altijd heel laag geweest; dat geldt bij uitstek voor de periode 1922-1934. De CGT die 373.000 leden had na de scheuring, bereikte er 884.000 in 1930.[278] De CGTU had beslist veel minder leden, maar hoeveel precies is moeilijk uit te maken, want de schommelingen waren zeer aanzienlijk.[279] Reeds in de eerste jaren leed de CGTU verliezen. Een groep anarchosyndicalisten kon zich niet verenigen met de aansluiting bij de RVI en splitste zich in 1924 af om, onder leiding van Pierre Besnard, de “CGT Syndicale Révolutionaire” te vormen, een organisatie die nooit omvangrijk zou worden. Het vertrek van de anarchosyndicalisten intensifieerde nog de samenwerking van de CGTU met de KP. Wel zetelden vier syndicale leiders in het Politiek Bureau van de PCF. Maar verscheidene uitsluitingen uit de PCF betekenden ook uittredingen uit de CGTU. Dat was o.m. het geval toen, in december 1924, Monatte en Rosmer uit de KP werden verwijderd. De grote schommelingen in het ledental hingen echter vooral samen met de oplaaiende en weer uitdovende syndicale strijden: massale toestroming bij aanvang van de actie, haast even massale afvloeiing na het beëindigen van de strijd. De CGTU was – meer nog dan de CGT vóór de oorlog – eigenlijk een voorhoede van militanten, die af en toe (maar voor korte tijd) tot een massa-organisatie uitgroeide en er meermaals in slaagde grote strijden te ontketenen.

De agitatie tegen de Ruhrbezetting in 1923 had slechts een matig succes, maar de strijd tegen de Marokko-oorlog ontketende op 12 oktober 1925 een ééndagstaking, waaraan 900.000 arbeiders deelnamen. Het protest tegen de executie in de USA van Sacco en Vanzetti was massaal.[280] Hoofdzaak was uiteraard de strijd voor directe syndicale eisen: loon, werktijd en dgl. In alle industriële centra van Frankrijk en in alle bedrijfstakken deden zich stakingen voor, hetzij op initiatief van de CGTU, hetzij spontaan maar dan met de zeer actieve steun van de revolutionaire vakbond. Het waren strijden met wisselend succes. Maar men kan stellen dat de mislukkingen zich voordeden ONDANKS de inspanningen van de CGTU-militanten.

Helemaal anders was de houding van de ploeg, die onder leiding van JOUHAUX aan het hoofd stond van de CGT. Men kan stellen dat de syndicale strijden zich ontwikkelden ONDANKS de hinderpalen door de CGT opgeworpen.[281] De CGT die de directe eisenstrijd in de mate van het mogelijke vermeed, stelde zich bijzonder negatief op als het internationale politieke aangelegenheden betrof. Jouhaux kloeg bv. wel “l’aventure de la Ruhr” aan, maar deed er niets tegen. Voor de vestiging van de wereldvrede verliet men zich op de Volkerenbond.[282] Ten slotte geloofden Jouhaux en zijn medestanders heel sterk in wat zij een “politique de la présence” noemden, d.i. op nationaal vlak, zetelen in allerlei organismen die te maken hadden met sociale voorzieningen, en op internationaal vlak samenwerken met Albert Thomas in het BIT. Dat vooral leek Jouhaux van kapitaal belang.

Het resultaat was mager: er kwam een stuk sociale wetgeving (karige uitkeringen voor ziekte, invaliditeit, kraamverlof, ouderdomspensioenen en overlijden, gefinancierd door een afhouding van 5 % op het loon en een gelijkwaardige bijdrage vanwege de patroon). Hoe traag het allemaal verliep, blijkt hieruit: genoemde sociale wetgeving (maar dan veel ruimer opgevat) werd in 1918 door de vakbonden geëist; een eerste officiële tekst werd in 1920 opgesteld, in 1921 voor het parlement neergelegd, in 1924 door de Kamer gestemd en in 1928 door de Senaat goedgekeurd; de toepassing werd van kracht vanaf juli 1930.

Niet alleen syndicaal, maar ook politiek bleef men in deze jaren ter plaatse trappelen. Als men enerzijds van de communisten kon zeggen dat zij revolutionairen waren, die geen revolutie volbrachten, moet men anderzijds vaststellen dat de socialisten reformisten waren, die geen hervormingen verwezenlijkten.

Natuurlijk gaat het niet op te beweren dat de arbeidersbeweging geen rol speelde. De machthebbers moesten er bestendig rekening mee houden. Zo er al niet veel werd bekomen, dan werd toch een meer reactionaire politiek verhinderd.

* * *

In de SFIO gold BLUM als de meest gezaghebbende theoreticus. Hij was een intellectueel van burgerlijke stijl, een estheet, een literair dilettant en een jurist die erg gesteld was op subtiele distinguo’s. Hij hield eraan de principiële doeleinden van de partij sterk te beklemtonen. “Le parti socialiste prétend à la totalité du pouvoir.” Telkens weer bevestigde hij dat het er om ging een socialistische maatschappij te vestigen; zeer terecht betoogde hij dat de kern van de revolutie het eigendomsregime betrof. In het raam van deze principiële doelstelling trachtte Blum de reformistische praktijk te rationaliseren. Dit gebeurde door “l’exercice du pouvoir’ te onderscheiden van “la conquète du pouvoir”. De “uitoefening” van de macht, d.i. een regering onder socialistische leiding, betekent dat het beleid binnen het kader van het kapitalistische regime wordt gehouden, zonder pogingen te ondernemen om tot de “verovering” van de macht over te gaan. Want dat zou bedrog zijn! “Je ne suis pas légataire en ce qui concerne la conquète du pouvoir, mais je le déclare cathégoriquement que je le suis en ce qui concerne l’exercice du pouvoir.” Het is een gedachte waaraan Blum steeds heeft vastgehouden en die hij in 1946 zou formuleren als “het loyale beheer (door de socialisten) van de kapitalistische belangen.” Hoe men ooit van “exercice” tot “prise du pouvoir” zal komen, of hoe men van partiële hervormingen tot revolutie zal geraken, blijft duister. Zeer nadrukkelijk stelt Blum dat de optelling van kleine hervormingen nooit in revolutie uitmondt, dat er een moment komt waarop de grondslag – het huidige eigendomsregime – moet vernietigd worden. “Nous ne pensons pas qu’on puisse passer du régime actuel de la propriété au régime nouveau par une série de transitions, de dégradations, presque invisibles. Nous croyons que nous nous trouverons un jour devant une large solution de continuité. Et nous sommes des révolutionnaires parce que nous sommes résolus, nous, à sauter le fossé.” Er komt dus een moment waarop de legaliteit moet doorbroken worden; dan wordt meteen de dictatuur van het proletariaat “un corollaire presque inévitable de la révolution prolétarienne”. Daarin bestond precies de dubbelzinnigheid van Léon Blum, dat hij de reformistische inhoud in een revolutionaire verpakking wenste aan te bieden.

Het ledental van de SFIO groeide min of meer gestadig in deze jaren: van 50.000 in 1921 tot 119.000 in 1929.[283] De topleiding vertoonde een grote stabiliteit: in “Commission administrative permanente” (CAP), het dagelijks bestuur dat 30 leden telde, kwamen maar weinig wijzigingen. Partij en vakbond stonden niet meer zo los van elkaar als vroeger. Na de scheuring was er tussen SFIO en CGT nauwe samenwerking gekomen: de meeste CGT-bestuursleden waren lid van de SFIO en de CGT was het rekruteringsterrein bij uitstek voor de socialistische partij.

De verkiezingen van 1924 moesten volgens dezelfde kieswet als in 1919 geschieden. Wilde men het behaalde aantal stemmen in een behoorlijk aantal zetels omzetten, dan had men er alle belang bij electorale allianties aan te gaan. In 1919 had de SFIO dat niet gedaan wat haar ruim 40 zetels had gekost. Maar de politieke formatie, die in 1919 als één partij opgekomen was, was sinds het congres van Tours ook nog gesplitst. Een kiesalliantie scheen zich dus volstrekt op te dringen. De discussie daaromtrent stond centraal op het SFIO-congres van Marseille (januari 1924). De deelnemers groepeerden zich rond vier oplossingen: – een extreemlinkse, heel kleine groep sprak zich uit voor eenheidslijsten met de communisten; – de centrum-groep wilde lijstverbindingen met de Radicalen, maar met behoud van eigen programma; – rechts sprak zich uit voor een “cartel des gauches” met een gemeenschappelijk programma. Het was de centrumpositie die overwon. Maar in 23 departementen kwam men met homogeen socialistische lijsten op; het bleek dat men er voldoende sterk was om 40 zetels te veroveren. Alles te samen haalde men 101 mandaten en wellicht 11/2 miljoen stemmen.[284] 

Zoals reeds meegedeeld werd, ondersteunde de socialistische parlementsfractie de regering Herriot en de daarop volgende radicale kabinetten zonder er zelf deel van uit te maken. Er werden uit deze samenwerking geen noemenswaardige resultaten voor de arbeidersklasse gehaald. In 1926 kwam het tot een breuk. De radicalen maakten van nu af deel uit van de Poincaré-regering, terwijl de socialisten in de oppositie stonden.

Niettemin stelde zich in 1928 opnieuw de kwestie van de electorale allianties. Het kiesrecht was ondertussen veranderd. In plaats van verkiezingen op lijsten, per departement en in één ronde, werden het nu uninominale verkiezingen per omschrijving en in twee rondes. In de eerste ronde was absolute meerderheid vereist. In de tweede ronde ging de zetel naar degene die de meeste stemmen haalde. Hier bestond de mogelijkheid de eigen kandidatuur terug te trekken ten gunste van de beter geplaatste bondgenoot. De SFIO liet het aan haar federaties over omtrent de beste tactiek te beslissen. In de eerste ronde werden 1.687.000 stemmen behaald en in 14 omschrijvingen werd reeds een zetel gewonnen. In de tweede ronde werden in praktisch alle overblijvende omschrijvingen akkoorden met de Radicalen afgesloten. De socialisten behaalden 100 mandaten. Men bleef dus ter plaatse trappelen. Als bijzonder zware tegenslag werd gerekend dat L. Blum in het XXste arrondissement van Parijs in de tweede ronde door de communist JACQUES DUCLOS werd verslagen.

Ideologisch gaf de Franse socialistische partij blijk van heel weinig zelfstandigheid ten aanzien van de ideeën van de bourgeoisie. In de eerste plaats en zonder enige concessie was de SFIO anti Sovjet-Unie en anticommunistisch. Alle communistische voorstellen tot samenwerking werden prompt afgewezen. Inzake de vrede werd gedweept met de wilsoniaanse illusies en met de Volkerenbond. De idealisering van het imperialisme ging daarbij zeer ver. Blum verdedigde de stelling dat het imperialisme bezig was zich internationaal dermate harmonisch te organiseren, dat het zelf de grondslag van de vrede werd. Spijtig dat bij de volkeren de nationalistische bekrompenheid nog zo sterk optrad, zo niet zou een Volkerenbondleger de wereldvrede kunnen waarborgen (sic!).

De sinds enkele jaren aanhoudende hoogconjunctuur van het kapitalisme maakte diepe indruk op de theoretici van de SFIO. In 1927 schreef JULES MOCH Socialisme et rationalisation. Het boek werd ingeleid door Léon Blum. Moch was gefascineerd door het Amerikaans kapitalisme. Niet minder groot was zijn bewondering voor het Amerikaanse syndicalisme (de AFL van Samuel Gompers en dit opvolger Green), dat puur empirisch was en niets te maken had met de revolutionaire frase van de CGT-traditie. De AFL – en dit juichte Moch toe – stond positief tegenover de rationalisatie van de productiemethodes, tegenover het taylorisme, dat de arbeid “wetenschappelijk” organiseerde, alle overbodige gebaren uitschakelde, de vermoeienis deed afnemen, de taak van de arbeider verrijkte en de arbeidsvreugde vergrootte (sic!). De Amerikaanse bonden werkten de klassensamenwerking in de hand tot heil van de arbeider (“du succès de la direction dépend le bien-être ouvrier”). Dankzij de rationalisatie wordt de concurrentie op de wereldmarkt een triomf, kunnen de arbeiders goed betaald worden en dooft de klassenstrijd uit.[285] Dankzij die goede lonen evolueert men in Amerika geleidelijk naar de socialisatie van de productiemiddelen: de arbeiders verwerven aandelen van de bedrijven waarin ze werken; stilaan gaan de trusts over in het bezit van de arbeiders! Dankzij de ruime koopkracht worden crisis en werkloosheid definitief overwonnen.[286] 

Verder stelde Moch nog vast dat de rationalisatie “développe l’interdépendance des nations, diminue leur impérialisme industriel et avec lui les risques de guerre.” Jules Moch kwam ook tot praktische conclusies: wij moeten van de regering eisen dat ze de kapitalisten bijstaat in het rationalisatieproces, met vrijstelling van belastingen voor investeringen en aankoop van grondstoffen, met verminderde transporttarieven, met preferentiële staatsbestellingen...

Moch was niet de enige die in die zin schreef. Sommigen hadden het directer tegen de gevestigde partijdoctrine. ANDRE PHILIP wijdde in 1928 een boek aan de theorieën van Hendrik de Man, die hij ijverig populariseerde.[287] Met de Mans ideeën als vertrekpunt begonnen Barthélémy MONTAGNON en Marcel DEAT reeds hun toekomstig “neosocialisme” op het getouw te zetten. Onder indruk, enerzijds van de relatieve machteloosheid van hun partij, anderzijds van de prestaties van het kapitalisme, begonnen zij het “marxisme” te HERZIEN, de gevestigde partijtheorieën te HERDENKEN.[288] Hun uitgangspunt was de inderdaad juiste vaststelling dat hun (reformistische) praktijk niets meer te zien had met hun (“marxistische”) theorie. De toestand werd terecht als doctrine zonder praktijk en praktijk zonder doctrine beschreven. Het “marxisme” was achterhaald, het “historisch determinisme” moest betwist worden, Marx had zich in zijn “voorspellingen” vergist, de “absolute pauperisatie” werd niet bevestigd, Marx’ analyse van het kapitaal ging niet meer op, de klassenstrijd milderde, de economische crisis was overwonnen, enz.

M. Déat schreef: “Croyez-vous que le capitalisme en soit resté à la forme qu’il avait au milieu de 19me siècle? Croyez-vous que le capitalisme d’aujourd’hui ce soit seulement ce capitalisme industriel qui a nourri et alimenté la meilleure pensée de Marx?” Wel schaamteloos dat dergelijke vragen nu precies worden gesteld aan aanhangers van het marxisme, d.i. DE LEER VAN DE VERANDERING.

Blum liet omtrent de ideeën van Moch een heel licht en genuanceerd voorbehoud gelden; ten overstaan van Philip, Montagnon en Déat was zijn voorbehoud iets meer uitgesproken. De rechtse ideologen hadden volkomen vrij spel. Eigenlijk waren zij de enigen die met “theoretisch werk” aan bod kwamen. Nogmaals, in de SFIO was er ruim tendensrecht ... zolang het rechtse tendensen betrof.

* * *

De PCF die bij haar stichting 130.000 leden telde, had er nog 55.000 in 1923. In 1924 was er enige ledenwinst (men steeg tot 74.000), maar die zou in de loop van de volgende jaren opnieuw afbrokkelen.[289] De PCF bleef zwak in ledental, als organisatie, inzake politieke vorming en in haar verbinding met de massa’s.

In 1924 werd Treint als algemeen secretaris vervangen door Pierre SEMARD, een gewezen spoorarbeider en syndicaal militant.

De zwakte van de partij in acht genomen, waren de resultaten van de verkiezingen van 1924 vrij behoorlijk: 876.000 stemmen of 7,9 % van de ingeschreven kiezers en 26 zetels (een proportioneel kiesstelsel had 56 zetels gegeven). Merkwaardig was de uitslag in de Parijse agglomeratie: 26 % van de ingeschreven kiezers (in Saint-Denis 35 %!) stemden communist. Dat was een nooit meer overschreden percentage. De voorsteden van Parijs vormden van nu af de “ceinture rouge”.

In 1926 stelde zich voor de PCF de zaak van de RIF OORLOG.[290] De Frans communisten namen kordaat stelling tegen deze koloniale oorlog. Zij organiseerde meetings, manifestaties en proteststakingen. Tienduizenden marcheerden in Parijs in samenwerking met de CGTU kwam het op een dag tot een staking van 900.000 man. Maar die strijd was niet vol te houden. Het verzet tegen de oorlog van de Rif – evenals de oppositie tegen de Ruhrbezetting in 1923 – had in Frankrijk niet het gros van de openbare opinie achter zich. Dat was een aanzienlijke rem op de agitatie van de PCF. Toch was het zeer belangrijk dat deze fundamentele princiepkwestie aan de arbeidersbeweging werd voorgelegd. Voor de eerste maal was er een groep in Frankrijk die het aandurfde met de kolonialistische ideologie te breken. Vanzelfsprekend werd niet algemeen begrepen dat revolutionaire strijd verenigbaar was met een optreden dat in zekere zin ook ten gunste van de reactionaire dictator ABDELKRIM uitviel. Evenmin was het iedereen duidelijk dat in naam van het internationalisme een nationale strijd werd ondersteund. Het lag overigens voor de hand dat in deze aangelegenheid het Franse chauvinisme voor het hoofd werd gestoten; ook de arbeidersklasse waren chauvinistische gevoelens niet vreemd.

De SFIO speelde in op deze geesteshouding. Zij verdedigde het kolonialisme als een progressistisch verschijnsel, als een economische noodzaak, als het volbrengen van een “mission civilisatrice”. Wel klaagden de Franse socialisten zekere “misbruiken” aan. Wel stelden zij dat vroeg of laat – eigenlijk heel laat – zelfbestuur aan de “inboorlingen” zou moeten verleend worden, maar slechts nadat de “indigènes” door Fransen tot het peil van de Westerse beschaving zouden opgetild zijn.[291] In alle geval kan de bevrijding niet het werk van de koloniale volkeren zelf zijn! Verder zijn de Franse socialisten tegen IEDER “nationalisme”! Komt er nog bij dat de “zogezegde” bevrijdingsoorlogen eigenlijk slechts communistische ondermijningsmanoeuvres zijn. Alors...
De repressie sloeg hard toe. In november 1925 werd het bilan door Pierre Sémard opgemaakt: 165 communistische militanten werden opgesloten, 263 vervolgingen ingespannen, reeds 320 jaar gevangenisstraffen en 45 verbanningen uitgesproken. MAURICE THOREZ, die in juli 1925 organisatiesecretaris werd, kreeg een straf van 14 maanden opgelegd...

De KP volgde in die jaren nog steeds de politiek van het “eenheidsfront”, maar kreeg daarvoor vanwege de KI heel dikwijls kritiek te horen. Het dient gezegd dat de kritiek uit Moskou in regel dubbelzinnig en ontredderd was: enerzijds werd geëist dat de Moskouse richtlijnen strikt zouden worden toegepast, anderzijds dat ze niet mechanisch zouden worden uitgevoerd. Hoeveel maal drong de KI niet aan op eigen initiatief, op aanpassing volgens omstandigheden, met inachtneming van eigen mogelijkheden, enz. In regel echter werden diegenen die het zo aanpakten na korte tijd van opportunisme beschuldigd. Was men niet opportunistisch dan was men sektair. Men zat altijd in het spoor van de linkse of de rechtse “afwijking”. Praktisch belandde men in het immobilisme, en wel een van een speciale aard: het ging gepaard met heftige oproepen in het ijle. Men vergat dat een manifest nog geen manifestatie was, men meende, mits de propaganda vol grote oproepen te stoppen, aan agitatie te doen. Dit is niet een “kinderziekte”, maar een chronische ziekte van de communistische partijen.

In toepassing van de eenheidsfrontpolitiek deden de communisten in 1928 het voorstel aan de SFIO om in de tweede kiesronde hun kandidaturen wederzijds ten gunste van de best geplaatste in te trekken. De PCF gaf grote publiciteit aan dit voorstel. Het congres van de SFIO besloot de brief met dit aanbod NIET EENS TE BEANTWOORDEN. Enerzijds kan men zeggen dat de communisten hun voorstel deden IN DE VASTE WETENSCHAP DAT DE SFIO ZOU WEIGEREN. Anderzijds stelt men vast dat de SFIO door haar weigering bewust de verdeeldheid van de arbeidersbeweging wenste te bestendigen.

Zo gingen de communisten, zonder enige alliantie, de verkiezingen van mei 1928 in. Zij handhaafden hun kandidatuur in de tweede ronde, maar 6 op 10 van hun kiezers schakelden over naar de socialistische kandidaat, als die beter geplaatst was. He omgekeerde deed zich niet voor. Kortom, de PCF won 185.000 stemmen bij in de eerste ronde, maar verloor ten slotte 13 zetels. Een troost: onder de 14 overgehouden zetels was die van Jacques Duclos, die het in de tweede ronde met 8.191 tegen 6.801 stemmen won van Léon Blum.

Het zesde congres van de KI – in september 1928 – stelde in feite een einde aan de politiek van het eenheidsfront. De meest sektaire periode was aangebroken in de Komintern, de periode waarin de socialistische partij als vijand nummer één bejegend werd. De repressies waarvan de PCF telkens weer opnieuw het slachtoffer werd,[292] alsmede het rabiate anticommunisme van de SFIO waren van aard om het sektarisme als enig mogelijke houding te doen aanvaarden.

Op het KP-congres van Saint-Denis in april 1929 werd de nieuwe richting bevestigd. Pierre Sémard, enige tijd voordien aangehouden, werd vervangen door een collectief secretariaat van vier: Maurice Thorez, Benoit Frachon, Henri Barbé en Pierr Célor. Deze laatste twee, gewezen leiders van de communistische jeugd, ware speciaal op aandringen van de KI in het secretariaat opgenomen.
Om iedere communistische impact op de 1-meimanifestatie van 1929 te verhinderen, werden aan de vooravond een 4000 arrestaties verricht.

In uitvoering van een Kominternresolutie bereidde de PCF voor 1 augustus 192 een grote dag van stakingen en manifestaties voor. Deze strijddag zou in het teken staan van de vrede en van de verdediging van de USSR. Maar de politie ging wel preventief tot massale aanhoudingen over. Frachon, 110 leden van het Centraal Comité en duizenden militanten werden opgesloten. In de industriële centra werd de staat van beleg toegepast. De dag van 1 augustus 1929 werd een mislukking: er waren stakingen, er waren manifestaties, er waren botsingen met politie en leger, maar het werd geen “lame de fond”.

Overigens ging de partij sinds een paar jaar achteruit: men was op 45.000 leden teruggevallen, van de 180.000 lezers van “l’Humanité” (1927) had men er 35.000 verloren. De PCF leefde in de semi-illegaliteit. De leiding was volledig in handen van Barbé en Célor, die de partij steeds verder naar het sektarisme dreven.

_______________
[265] De industriële productie van 1913 gelijk gesteld aan 100, daalde men tot 57 in 1919, bereikte men 88 in 1923, steeg men tot 109 in 1924 en tot 140 in 1930.
[266] Er dient opgemerkt dat het succes van het Bloc National in aantal stemmen veel minder aanzienlijk was dan in aantal parlementszetels. Het kiesstelsel was nl. zo uitgekiend dat lijsten met een groter aantal stemmen naar verhouding meer zetels toegewezen kregen dan lijsten met minder stemmen. De PS was van 1.398.000 stemmen in 1914 tot 1.700.000 gestegen, maar het aantal “députés” daalde van 100 naar 68. Met een zuiver proportioneel stelsel had men 112 of 113 zetels behaald.
[267] “Nous avons toujours pensé qu’en France, après la prise du pouvoir, la dictature du prolétariat serait exercée par les groupes de Parti socialiste, lui-même devenant en venu une fiction à laquelle nous acquiesçons tous, le représentant du prolétariat tout entier.” Blum stelt hier als principe wat in Rusland, tegen wil en dank, een feitelijkheid was geworden.
[268] Blum: “Vous pensez, profitant d’une circonstance favorable, entraîner derrière vos avant-garde les masses populaires non communistes, non averties de l’objet exact du mouvement, mais entretenues par votre propagande dans un état de tension passionnelle suffisamment intense.”
[269] Een aantal leden ging voor beide partijen verloren.
[270] Buiten de CGT waren tijdens de oorlog enkele kleine christelijke syndicaten tot stand gekomen. In november 1919 sloten die samen in de “Confédération de Travailleurs chrétiens” (CFTC). Op het tweede congres, midden 1920, waren 578 bonden vertegenwoordigd en telde men 65.000 betalende leden. De CFTC verwierf enige aanhang bij de bedienden en in de textiel, speciaal van de katholieke Elzas. De organisatie inspireerde zich op Rerum Novarum, verwierp de klassenstrijd en wilde de sociale vrede bevorderen door “rechtvaardigheid en christelijke naastenliefde” in de maatschappij te bewerkstelligen. De kerkelijke hiërarchie verleende haar steun. Zij wilde hiermee het geloof bij de arbeiders vrijwaren en tevens de eenheid van de arbeidersklasse breken. Tegen wil en dank raakten met de tijd ook de christelijke vakbonden al eens actief bij stakingen betrokken.
[271] De CSR-motie sprak zich uit voor “la préparation de la révolution, seule raison d’être du syndicalisme contemporain” en verwierp de Internationale van Amsterdam “dont le president Appleton et les vice-présidents Jouhaux et Mertens om été, pendant toute la guerre, des champions du jusqu’au boutisme et de l’entre-égorgement des travailleurs.” De CSR protesteerden ook tegen de steun van de CGT-leiding aan de kandidatuur van Albert Thomas als directeur van het BIT te Genève. Thomas was een ultrarechtse socialist die de Geneefse Internationale Arbeidsorganisatie opvatte als een instrument “à barrer la route à tout mouvement de désordre et à toute propagande bolchevique.” (Brief aan S. Gompers van AFL, 1 maart 1920.)
[272] Wel is het zo dat zekere anarchisten in de CSR eveneens op een breuk aanstuurden.
[273] Met dien verstande dat er ALTIJD zekere rechts-linkse tegenstellingen spelen.
[274] Treint werd begin 1928 als trotskist uit de PCF uitgesloten.
[275] De Radicale Partij vertegenwoordigde middelboeren, kleine ondernemers, zelfstandige werkers, winkeliers... Politiek waren deze middenstanders republikeins, antiklerikaal, gevoelig voor demagogische protesten tegen belastingen en liberaal, d.i. tegen iedere uitbreiding van de staatsbemoeiing. De “radicale” Franse middenstand zette de geestelijke traditie van de 19de eeuw voort, was nog niet fascistoïde ingesteld. Een deel van de INTELLECTUELE middenstandslagen was (als aanhangers van Ch. Maurras en de “Action française”) wel fasciserend in die jaren.
[276] De crisis was kunstmatig en geenszins het gevolg van een economische recessie. Integendeel, de economische conjunctuur was gunstig sinds 1924.
[277] In november 1928 traden de Radicalen uit de regering. Poincaré vulde de leemte op en regeerde verder.
[278] Om dit aantal naar waarde te appreciëren, bedenke men dat de CGT op haar hoogtepunt in 1920 een 2.400.000 leden telde en dat er ongeveer 12 miljoen gesalarieerden in Frankrijk waren.
[279] Op het CGTU-congres van 1927 werd meegedeeld dat er 520.000 aangeslotenen waren: in 1928 kwam er een inzinking (hoe diep?); in 1929 beweerde men terug 25.000 leden te hebben bijgewonnen.
[280] In 1977 werd officieel toegegeven dat Sacco en Vanzetti onschuldig waren.
[281] Georges Lefranc, die uitgesproken sympathie heeft voor de reformisten, getuigt (in Le mouvement syndical sous la Troisième République, pp. 280, 284) over de CGT-leiders dat zij eerder administrateurs dan “agitateurs” zijn, dat zij “manque de combativité” vertonen, dat het hun bekommernis is “à limiter et à rationaliser l’exercice du droit de grève”, dat de CGT-leiders “ne voient jamais une grève surgir sans une certaine inquiétude, car les grèves offrent aux unitaires (d.i. CGTU) une occasion d’essayer d’étahlir à la base un ‘front unique’ dont les confédérés (d.i. CGT-leiding) ne veulent à aucun prix... On souhaite. chaque fois où c’est possible, faire l’économie de la grève.”
[282] G. Lefranc, op. cie p. 192: “La mystique que dans ces années 1920-1934 soutien la CGT, c’est la mystique internationaliste de la construction de la paix à Genève et par Genève.”
[283] Ledental PS(SFIO):
- 1921 – 50.000
- 1922 – 49.000
- 1923 – 50.000
- 1924 – 72.000
- 1925 – 111.000
- 1926 – 111.000
- 1927 – 98.000
- 1928 – 109.000
- 1929 – 119.000
[284] Voor de kartellijsten in 57 departementen kon men het niet nauwkeurig weten.
[285] Moch schrijft: “La classe ouvrière constate que son sort s’améliore chaque jour: elle comprend que son intérêt matériel se confond avec celui des capitalistes et commence à juger qu’il en est de même de son intérêt moral”.
[286] Moch: “Il ne saurait être question, dans cette forme nouvelle de capitalisme, ni d’appauvrissement continuel des masses (les statistiques le prouvent), ni d’antagonismes sociaux des classes faits le démontrent, ni de crises industrielles (l’expérience le confirme).”
[287] Het boek van André Philip, H. de Man et la crime doctrinale du socialisme is niet veel meel dan een samenvatting van Au-delà du marxisme.
[288] Wij schrijven “marxisme” tussen aanhalingstekens, omdat de theoretische stellingen die tot dan algemeen aanvaard werden in de SFIO slechts een vereenvoudigd, gedogmatiseerd, geschematiseerd en verarmd marxisme uitmaakten.
[289] Evolutie ledental PCF:
- 1923 – 55.000
- 1924 – 74.000
- 1925 – 66.000
- 1926 – 56.000
- 1927 – 64.000
- 1928 – 56.000
- 1929 – 45.000
[290] Het berggebied langs de noordkust van Marokko – de RIF – was in 1912 aan Spanje toegewezen. Maar de bevolking van dat gebied weigerde het koloniale juk te aanvaarden, kwam in opstand in 1921, verjoeg de Spaanse troepen en vormde in 1924 een staat van 3 miljoen inwoners onder leiding van ABDELKRIM. Het Franse imperialisme besloot nu in te grijpen. De militaire operaties begonnen eind april 1925. De SFIO-fractie stemde de nodige kredieten in het Parlement.
[291] Blum: “Nous avons trop l’amour de notre pays pour désavouer l’expansion de la pensée, de la civilisation française... Nous admettons et préconisons même le devoir des races supérieures d’attirer tt clies celles qui ne som pas parvenues au même degré de culture et de les appeler aux progrès réalisés grâce aux efforts de la science et de l’industrie.”
[292] Sémard, Cachin en vele anderen werden in 1927 aangehouden. Maurice Thorez, tegen wie eveneens een aanhoudingsbevel was uitgevaardigd, leefde gedurende twee jaar ondergedoken; in juni 1929 kreeg men hem te pakken.

Hoofdstuk 5 / dl.3-A - Groot-Brittannië

Voor de tijdgenoten kon het nog niet zichtbaar zijn. Maar de historische ervaring heeft duidelijk gemaakt dat, bij het einde van de Eerste Wereldoorlog, Groot-Brittannië reeds de zeer lange – tot op heden aanhoudende – crisisperiode intrad. Tekorten op handels- en betalingsbalansen en hoge werkloosheid – zelfs in periode van algemene hoogconjunctuur – wezen er op dat de Britse industrie steeds meer moeilijkheden ondervond om de mededinging aan te kunnen op de wereldmarkt. De USA, vóór 1914 debiteur tegenover Engeland, had een crediteurpositie bereikt en de Amerikaanse (en ook reeds Japanse) handelsconcurrentie zou bestendig toenemen. Groot-Brittannië verloor aan dynamisme; er werd relatief minder geïnvesteerd, minder gemoderniseerd, niet voldoende technisch vernieuwd; de opvoering van de arbeidsproductiviteit hield in Engeland geen gelijke tred met de productiviteitsgroei elders. Groot-Brittannië zou stilaan in de greep van een onoplosbare structurele crisis geraken. Maar, zoals gezegd, momenteel was dat nog niet zichtbaar. De reserves waarover de machtige Engelse bourgeoisie beschikte waren enorm, de koloniale beleggingen reusachtig, de financiële wereldposities van de City[293] praktisch onaangetast.

De oorlogseconomie had de concentratie van kapitaal en de vorming van monopolies bevorderd. In het bankwezen hadden de “Big Five” zich definitief aan de top gevestigd. Namen als Portland (cement), Shell (olie), Austin en Morris (auto’s) illustreren de trustvorming van die tijd. En de beweging ging bestendig verder: in 1926 kwam de Imperial Chemical Industry (ICI) tot stand en in 1926 werd Unilever gevormd. Om het hoofd te kunnen bieden aan de arbeidersbeweging verenigden de kapitalisten zich in de “National Confederation of Employers’ Organisations”.

Van haar kant was ook de arbeidersbeweging veel machtiger geworden dan vóór de oorlog. Het ledental van het TRADES UNION CONGRESS (TUC) groeide van 2,5 miljoen in 1914 tot 4,5 miljoen in 1918 en 6,5 miljoen in 1920. Met inbegrip van de vakbonden die niet bij de TUC aangesloten waren, telde men in Groot-Brittannië 8 miljoen gesyndikeerden. Het ledental van de LABOUR PARTY (LP) groeide van 1.612.000 in 1914 tot 3.511.000 in 1920. De verkiezingsuitslagen van de LP getuigden eveneens gedurende enkele jaren van vooruitgang. Ten slotte wijzen de gegevens over de stakingsbewegingen op verhoogde strijdvaardigheid. Zoals gezien (cfr. deel 1 van dit werk) waren de laatste jaren vóór 1914 een tijd van grote sociale onrust. Maar de vijf jaren van 1917 tot 1921 (incluis) telden het dubbele aantal stakers van de laatste vijf jaar vóór de oorlog. Van 1919 tot 1921 namen in het totaal 6,5 miljoen Engelse arbeiders deel aan werkonderbrekingen. Tot einde 1920 sloegen de golven van de klassenstrijd zeer hoog op. Dan kwam de harde ontgoocheling, de BLACK FRIDAY van 15 april 1921. Hierop volgde een inzinking gedurende enkele jaren. Maar de beweging herpakte zich en de ALGEMENE STAKING van 1926 werd een nooit bereikt hoogtepunt in de geschiedenis van de klassenstrijd in Engeland.

De wapenstilstand was amper afgesloten, of LLOYD GEORGE ging over tot parlementsontbinding en verkiezingen. Hij rekende erop zijn groot aanzien als man-die-de-overwinning-bevochten-had electoraal te kunnen uitbaten. Hij wenste zijn positie te consolideren vooraleer de te verwachten naoorlogse beroering zou intreden en hoopte het te winnen met nationalistische slogans als “Hang de Keizer op” en “Doe Duitsland betalen”. Het klonk als de voltooiing van de overwinning.

De verkiezingen verliepen volgens de nieuwe wet van 1918: – algemeen stemrecht aan de mannen vanaf 21 jaar (d.i. + 2 miljoen mannelijke kiezers), – mits enige cijns, stemrecht aan de vrouwen vanaf 30 jaar (d.i. 8,5 miljoen vrouwelijke kiezers). De kiesdistricten werden meer gelijk, maar men behield het systeem waarbij uit iedere omschrijving slechts één kandidaat verkozen werd, nl. wie in de enige ronde de meeste stemmen behaalde.

Bij de Liberalen had zich een scheuring voorgedaan: een deel volgde ASQUITH, een ander de man die in 1916 Asquith als eerste minister uit het zadel had gelicht, nl. LLOYD GEORGE, die een electoraal bondgenootschap met de Conservatieven had afgesloten. Het bleek dat Lloyd George zich met zijn onverwacht vroege verkiezingen niet had vergist: de regeringscoalitie behaalde 478 zetels (daarvan 335 Conservatieven), de Asquith-liberalen 26 mandaten en de Labour Party 59 zetels (met 2.375.000 stemmen). Een groot succes was dat niet voor de LP, te meer daar MacDonald, Henderson, Lansbury en Snowden, de meest bekende socialisten uit het vorige parlement, niet werden verkozen.

Een conservatief-liberale regering werd gevormd met Lloyd George als premier. De bewindsploeg werd geconfronteerd met een grote verscheidenheid van problemen. Lloyd George was een van de centrale figuren op de vredesconferentie van Parijs, die vele maanden duurde. De Britse regering nam ook deel aan de militaire interventie tegen Sovjet-Rusland. Het Britse “Empire” begon barsten te vertonen. De “dominions” stelden zich hoe langer hoe meer zelfstandig op. Ierland vocht voor totale onafhankelijkheid. Weldra woedde er een ware burgeroorlog in dat land. De Engelse regering erkende de “Ierse Vrijstaat” als een dominion, maar de zaak werd gecompliceerd door de toestand in Ulster en de strijd duurde voort tot einde 1922. In Brits Indië nam de beweging voor autonomie uitbreiding onder leiding van MAHATMA GANDHI. In het Egyptische protectoraat begon de nationalistisch Wafd-partij veel invloed te verwerven.

Op binnenlands vlak stond de regering voor de taak om de reconversie van oorlog naar vredeseconomie door te voeren. In de geest van de regering was dat een “terugkeer” naar “normale” verhoudingen, d.i. “business as usual”: gedaan dus met het staatsdirigisme van de oorlogsperiode, terugkeer naar de liberale afzijdigheid van de overheid. De voedselrantsoenering werd ongedaan gemaakt: de controle op de handel en de scheepvaart, op mijnen en spoorwegen werd afgeschaft... De inkrimping van de staatsfuncties was in strijd met een trend, die zich uiteindelijk toch zou doorzetten: ondanks de liberale regeringspolitiek verdubbelde het personeel in overheidsdienst tussen 1914 en 1923 en dat personeelsbestand zou steeds talrijker blijven worden.

In 1919 en 1920 kende Engeland een hoogconjunctuur. Dat liet de regering toe de demobilisatie door te voeren. Aanvankelijk was het haar bedoeling zeer traag, haast druppelsgewijs, te demobiliseren. De vrees bestond nl. dat de uit de dienst ontslagen soldaten werkloos zouden blijven, zodat zich een te grote massa van ontevredenheid zou opstapelen. Bovendien wilde de Engelse regering de nodige troepen in de hand houden voor interventie tegen de Sovjetrepubliek. Maar de soldaten wilden hun uniform kwijt. In verscheidene kampen kwam het tot ware muiterijen. Soldaten, matrozen en vliegers begonnen comités te vormen – Raden – om hun doel te bereiken. Het betrof slechts een spontane beweging, die weinig samenhang vertoonde en overigens geen coördinatie met de arbeidersbeweging verwezenlijkte. Niettemin maakten de soldatenmanifestaties indruk en de regering gaf toe: op één jaar tijd werden vier miljoen soldaten uit legerdienst ontslagen en de grote meerderheid kon een job aan de hand gedaan worden, zij het voor een deel door vele vrouwelijke arbeidskrachten af te danken.

Een bijzonder zwaar probleem was het ontzettend woningtekort in Engeland, wat in de eerste maanden na de wapenstilstand nog sterker werd aangevoeld door de influenza-epidemie die 150.000 overlijdens veroorzaakte.

Aan de basis van veel sociale onrust lag de inflatie. Van juli 1914 tot maart 1920 waren de prijzen van 100 tot 232 gestegen. De lonen waren daarop flink ten achter gebleven. De toestand van de arbeiders was in de jaren na de oorlog slechter dan vóór 1914. Onvermijdelijk moesten er loonstrijden uitbreken. In regel werden aan de looneisen ook andere vorderingen (bv. werkduur) verbonden en soms werden er problemen van economische structuurhervormingen gesteld. Hoe omvangrijk en dynamisch de arbeidersbeweging ook was, slechts zelden nam zij revolutionaire allures aan. De grote tijd van de shop stewards was voorbij. De leiding was terug in handen van Trade Union-secretarissen, die er wel voor zorgden het vuur tijdig te blussen.

De regering schafte de “munitions act” af. In de plaats daarvan vaardigde zij de INDUSTRIAL COURTS ACT van 1919 af, waardoor rechtbanken voor arbitrage van collectieve conflicten werden opgericht. De uitspraak kon niet langer door de staat opgelegd worden, maar was alleen bindend als beide partijen (de vertegenwoordigers van de arbeiders en de patroons) daarmee bij voorbaat instemden. Overigens was het de tactiek van de regering de conflicten zoveel mogelijk aan commissies toe te vertrouwen, die veel tijd nodig hadden om hun aanbevelingen op te stellen.

Zo riep de regering in februari 1919 een NATIONALE CONFERENTIE VAN DE INDUSTRIE samen, waarin vertegenwoordigers van de vakbonden, van het patronaat en de regering zetelden. Opdracht was naar middelen te zoeken om de betrekkingen tussen kapitalisten en arbeiders te verbeteren, om de industriële vrede te vestigen. De voornaamste vier federaties (die van de mijnwerkers, van het spoorwegpersoneel, van de transportarbeiders en van de werktuigkundigen) traden niet toe, omdat zij hun zaken op eigen houtje wilden regelen. Alle andere vakbondsfederaties verleenden wel hun medewerking. De bedoeling van de regering was alleen maar de vakbonden aan het lijntje te houden, ze met onderhandelingen in beslag te nemen tot op het moment waarop de naoorlogse gisting zou voorbij zijn. Men heeft inderdaad tot juli 1921 vergaderd. De tactiek van de patroons bestond erin aanvankelijk inschikkelijk te zijn, zich in principe tot ruime concessies bereid te verklaren, om dan later – bij de concrete uitwerking – heel stug te worden. Naarmate de spanning afnam, verloochenden de patroons hun eigen beloften.

* * *

De eerste grote beweging die na de wapenstilstand op gang kwam was de STRIJD AAN DE CLYDE. Het was de bedoeling een algemene staking uit te lokken met als voornaamste eis de invoering van de veertigurenweek, ten einde meer arbeiders werk te verschaffen. Het betrof een “wilde”, een niet officieel door de vakbonden erkende beweging, die onder leiding stond van William Gallacher, David Kirkwood, James Maxton, Emmanuel Shinwell..., allemaal arbeidersmilitanten die sinds lang verbonden waren aan het optreden van de Shop Stewards. Hoe hard er ook met de politie en de troepen gevochten werd – rond de St. George Square te Glasgow was het een ware veldslag – de troebelen aan de Clyde werden niet het uitgangspunt van een nieuwe revolutionaire golf. Ze dienen eerder te worden beschouwd als een laatste opflakkering van de “Clydeside revolts” van tijdens de oorlog. De syndicale leidingen zorgden ervoor dat er geen solidariteitsstakingen kwamen. De beweging werd gewelddadig neergeslagen, maar wel werd enige concessie bekomen: de wekelijkse arbeidstijd, die 50 en meer uren bedroeg, werd tot 47 u teruggebracht.

Engeland telde ongeveer een miljoen MIJNWERKERS. Begin 1919 kwam er beroering in hun gelederen. Het zou een lange geschiedenis worden. Op een congres van de mijnwerkersfederatie werd in februari 1919 met 6 tegen 1 besloten in staking te gaan voor drie eisen: een loonsverhoging met 30 %, de invoering van de zesurendag, de nationalisatie van de mijnen met instelling van arbeiderscontrole. De regering verklaarde zich akkoord met een lichte loonsverhoging en stelde voor de rest van de eisen voor te leggen aan een onderzoekscommissie. De vakbondsleiding slaagde erin een kleine meerderheid te bewegen tot aanvaarding van het regeringsvoorstel. De staking werd dus uitgesteld.

De commissie stond onder het voorzitterschap van rechter Sir JOHN SANKEY en omvatte verder 6 vertegenwoordigers van de vakbond en 6 patronale vertegenwoordigers (nl. 3 door de mijnbazen verkozen en 3 vertegenwoordigers van het patronaat in het algemeen, aangesteld door de regering). In maart 1919 werd een tussenrapport uitgebracht, dat slechts de goedkeuring had van de voorzitter en van de 3 door de regering aangeduide vertegenwoordigers. Dit rapport voorzag: 1) een aanzienlijke loonsverhoging, 2) een vermindering van de werkduur van 8 naar 7 u. direct en naar 6 u. in 1920 “als de toestand van de industrie het toelaat”, 3) een vage bepaling dat in de toekomst de mijnwerkers aan het beheer van het bedrijfsleven zouden deelachtig worden. De drie vertegenwoordigers van de mijnbazen verwierpen deze toegevingen. De zes afgevaardigden van de mijnwerkers vonden ze onvoldoende. Toch werd de staking vermeden met de belofte dat punt 3 verder door de commissie zou worden uitgewerkt, terwijl de regering er zich toe verbond de aanbevelingen van de commissie “naar de geest en naar de letter” uit te voeren. Als in juni 1919 de commissie haar werkzaamheden beëindigde, legde zij een rapport voor dat door voorzitter Sankey en de zes arbeidersafgevaardigden gestemd, maar door de patronale afgevaardigden verworpen werd. Met 7 tegen 6 werd nationalisatie en arbeidscontrole geadviseerd. Maar nu weigerde de regering deze aanbeveling uit te voeren. Hierop deed de mijnwerkerscentrale beroep op het TUC. Het TUC oordeelde dat een grootscheepse propaganda rond het thema “de mijnen aan de natie!” wel kon volstaan. Maar deze campagne was niet van aard om de regering te doen zwichten. Daarom vroegen de mijnwerkers op het congres van maart 1920 dat het TUC de nationalisatie door een algemene staking zou afdwingen. Het congres weigerde en gaf de voorkeur aan een “politieke actie”, waarmee “een intense politieke propaganda voor de algemene verkiezingen” bedoeld werd. Kortom, het liep uit op een vermijdbare nederlaag.[294] 

In de regel was het zo dat looneisen het gemakkelijkst (dat is relatief!) werden ingewilligd. Verkorting van arbeidsduur werd al veel moeilijker veroverd. Maar tegen structuurhervormingen werd het hardst weerstand geboden vanwege de kapitalisten (tenzij het structuurhervormingen betreft die hun macht niet aantasten of waarbij slechts verlieslatende bedrijven worden “genationaliseerd”).

De mijnwerkers bekwamen dus loonsverbetering en vermindering van arbeidsduur. Dat bekwamen ook de 300.000 TEXTIELARBEIDERS (katoen) van Lancashire die in de zomer 1919 in staking gingen: zij verwierven een loonsverhoging van 30 % en de achtenveertigurenweek.

Ook het loonconflict van de SPOORARBEIDERS verliep eerder gunstig, zij het onder zware druk van de arbeiders, want onderhandelingen op zichzelf leverden niets op. Op 16 september 1919 begon daarom een nationale spoorwegstaking. Na een achttal dagen moest de tegenpartij loontoeslag inwilligen. De vakbond eiste echter ook structuurhervormingen: nationalisatie van de spoorwegen en paritair beheer. Maar op dat punt werd niets bekomen.[295] 

Begin 1920 waren het de DOKWERKERS die hun eisen stelden: een loonsverhoging van 16 shilling per dag en de invoering van de 44-urenweek. ERNEST BEVIN, secretaris van de transportfederatie, wist zijn leden ertoe over te halen de zaak aan een “industrial court” voor te leggen. Bevin bepleitte de zaak van de dokwerkers met ongemeen brio. De eisen werden volledig ingewilligd en het werd voorgesteld alsof Bevins optreden beslissend was geweest in deze zaak. Sindsdien werd Bevin, “de advocaat van de dokwerkers”, een figuur van eerste rang in de Trade Unions.

1920 was ook een jaar van grote POLITIEKE AGITATIE. Van in 1919 had zich in de Trade Unions en in de LP een zeer actief verzet ontwikkeld tegen de Britse interventie in Rusland. Reusachtige demonstraties trokken door de Engelse industriecentra achter de leuze “Handen af van Sovjet-Rusland!” De druk van dit binnenlands verzet droeg ertoe bij om, begin 1920, de Britse interventie in Rusland te doen ophouden. Maar enkele maanden later brak – op initiatief van Pilsudski – de Pools-Russische oorlog uit. De Engelse regering besloot tot wapenleveringen. Hiertegen kwamen in de eerste plaats de dokwerkers in verzet. Enorme weerklank had hun weigering, op 10 mei 1920, om de JOLLY GEORGE te laden. De dokwerkersbond sprak een algemeen verbod uit om oorlogsmateriaal voor Polen te laden en betuigde daarbij zijn “internationale solidariteit met de Russische Revolutie tegen haar kapitalistisch-imperialistische agressors”. Ondertussen ging de agitatie in het land crescendo. Het beslissende moment werd in augustus 1920 bereikt. Het Rode Leger rukte toen snel op in Polen en de Britse regering dreigde met oorlog. De reactie van de Engelse arbeidersklasse was ongemeen kordaat. Tegen haar gewoonte in trad ook de LP uiterst vastberaden op. Op 9 augustus liet zij de regering weten dat ALLE middelen gingen aangewend worden. Die dag werd ook, op voorstel van Bevin, een landelijke “actieraad” opgericht voor de totale mobilisatie van de arbeidersklasse. Op slag vormden zich nog 350 lokale actieraden in het land. De beweging was zich op dat moment bewust van haar macht en de regering realiseerde zich hoe overrompelend die arbeidersmacht geworden was. Lloyd George capituleerde over heel de lijn: hij deed de wereld kond nooit aan een oorlog met de Sovjetrepubliek te hebben gedacht! Lenin was een en al vervoering over de houding van de Engelse arbeidersklasse. Er was in het verleden dikwijls sprake geweest van een algemene staking tegen de oorlog. Nu, voor de eerste keer in de geschiedenis, was de arbeidersklasse WERKELIJK ZINNENS tot algemene staking over te gaan. De bedreiging volstond om de machthebbers te doen terugdeinzen.[296] 

In de herfst van 1920 gingen de MIJNWERKERS weer in staking voor hogere lonen. Zij deden beroep op hun bondgenoten, de federaties van het spoorwegpersoneel en van de transportarbeiders, met wie zij sinds 1914 een zogenaamde “Triple Alliance” vormden. Maar het bestuur van deze vakbonden gaf er de voorkeur aan – zij het onder bedreiging van een solidariteitsstaking – bij de regering als bemiddelaar op te treden. Zo konden de mijnwerkers na twee weken hun actie beëindigen met een vergelijk: een loonsverhoging voor een periode van 6 maanden werd toegekend. De zaak zou dus opnieuw ter sprake komen, maar in een totaal gewijzigde situatie. In 1921 sloeg de economische conjunctuur om en besloot de bewindsploeg van Lloyd George tot een offensief tegen de arbeiders, o.a. tegen de mijnwerkers. De regering liet inderdaad weten dat het haar bedoeling was op 1 april 1921 de staatscontrole op de mijnen op te heffen om het beheer onbeperkt aan de kapitalisten terug te schenken. De mijnbazen van hun kant kondigden hun bedoeling aan de lonen te verlagen en de werkduur te verlengen, zodra de staatscontrole zou wegvallen.

Hiertegen begonnen de mijnwerkers hun staking op 1 april. Weer deden zij beroep op de Triple Alliance. Aan de basis bestond bij het spoorwegpersoneel, evenals bij de transportarbeiders een uitgesproken neiging om bij te springen. Maar de bestuursleden (d.i. in de eerste plaats JIMMY THOMAS en ROBERT WILLIAMS) zetten een hele reeks ingewikkelde manoeuvres op touw om zich aan de gevraagde solidariteit te onttrekken. Uiteindelijk weigerden zij botweg mee te doen. Dat was op 15 april 1921, in de geschiedenis van de Engelse arbeidersbeweging “Black Friday” genoemd. Dat was de ontbinding van de Triple Alliance; het betekende het einde van het naoorlogse arbeidersoffensief. De mijnwerkers staakten tot in juli, maar moesten ten slotte hun nederlaag erkennen.

Het patronaat zag nu de kans mooi om talloze loonsverminderingen door te voeren. De lonen die in 1920 tot 170 à 180 % boven die van 1914 lagen, zakten in 1923 tot 65 à 70 % boven 1914. Stakingsstatistieken tonen aan dat er nog wel talrijke werkonderbrekingen waren, maar bij nader toezicht blijken het defensieve bewegingen te zijn, meestal mislukte pogingen om loonsverlagingen te verhinderen. [297] 

* * *

De verzwakking van de arbeidersbeweging werd ook duidelijk weerspiegeld in de achteruitgang van de vakbonden: in 1920 telde men 8.348.000 gesyndikeerden (daarvan 6.417.000 in het TUC) in 1923 nog 5.429.000 (daarvan 4.328.000 in het TUC). Deze verzwakking trad in, ondanks de vele maatregelen vanwege de vakbondsleiding om de Trade Unions steviger te structureren.

Vakbondsfederaties werden samengebundeld. Zo kwam de “Amalgamated Engineering Union” tot stand door de fusie van de reeds bestaande organisatie van werktuigkundigen met nog een zestal vakbonden van aanverwante beroepen. De nieuwe bond telde aldus 1/2 miljoen leden. De algemene secretaris werd TOM MANN, een in de strijd vergrijsde militant, sinds de jaren ’80 een voorvechter op alle fronten van de arbeidersbeweging. In 1921 ontstond de “Transport and General Workers’ Union” uit de samenvoeging van de bond van de dokwerkers en andere transportarbeiders. Secretaris werd de energieke ERNEST BEVIN, een groot organisator en overtuigd reformist. De derde zeer aanzienlijke “unie” was de “National Union of General and Municipal Workers”, die in 1924 tot stand kwam. Nog talloze andere syndicaten gingen over tot samenvoegingen. Samenbundeling in grotere eenheden en versteviging van de organisaties waren de voornaamste bekommernissen van de syndicale leidingen. In die geest werd in 1921 door het Trades Union Congress een algemene raad, een GENERAL COUNCIL (GC) van 32 leden aangesteld die als uitvoerend bestuur tussen de congressen zou fungeren. Ten slotte werd een betere samenwerking met de Labour Party beoogd door de oprichting van een NATIONAL JOINT COUNCIL, waarin een gelijk aantal vertegenwoordigers van TUC en LP zetelden.

Al deze organisatorische maatregelen waren enerzijds wel van aard om de Engelse arbeidersklasse tot een potentieel enorme macht te ontwikkelen, maar anderzijds werd daardoor de groei bevorderd van een bureaucratie, die meer op het disciplineren van de arbeidersmassa’s dan op het aanwakkeren van de klassenstrijd was afgestemd.

De Engelse arbeidersbeweging was sterk reformistisch ingesteld. De geestelijke traditie van het Engelse socialisme ging meer op Owen dan op Marx terug, meer op christendom, ethiek en humanisme dan op revolutionaire klassenstrijdideeën. Engeland had sinds 1688 geen revolutie meer gekend en de Britten hadden een diep in de traditie geworteld respect voor de parlementaire democratie en de burgerlijke vrijheden. Ondanks het Britse koloniaal geweld, het Ierse drama en het bloedvergieten van de Eerste Wereldoorlog, zagen de Engelse arbeiders en de Engelse socialisten de geschiedenis van hun vaderland als een vreedzame ontwikkeling sinds eeuwen, als een “gentlemanlike” evolutie. Zelfs de omwenteling van 1688 werd – zeer nadrukkelijk en ten onrechte – als “bloodless” voorgesteld.

De LP had zich na de oorlog zonder aarzelen opnieuw bij de Tweede Internationale aangesloten. Wel waren er in de LP twee groepen die het anders wilden: de INDEPENDENT LABOUR PARTY (ILP) en de BRITISH SOCIALIST PARTY (BSP).

De ILP die in 1920 ongeveer 45.000 leden telde, overwoog een moment aansluiting bij de Derde Internationale. Een delegatie werd naar Moskou gestuurd om nadere toelichtingen in te winnen in verband met begrippen als “dictatuur van het proletariaat” en dergelijke. Wanneer, op de partijdag van maart 1921, de ILP aan de hand van de “21 voorwaarden” voldoende ingelicht was, werd de toetreding door 618 afgevaardigden tegen 97 verworpen. De ILP besloot dan haar heil bij de 21/2 Internationale van Wenen te zoeken. De traditie van ethisch socialisme deed de ILP wel voorbehoud aantekenen op de Weense verklaring omtrent “de aanwending van geweld ter verwezenlijking van het socialisme”, maar toch ging de aansluiting door. Toen in 1923 de Weense organisatie zich aansloot bij de Tweede Internationale, ging de ILP mee.

De BSP, een duizendtal leden, had zich vanaf het eerste moment voor onvoorwaardelijke steun aan de Russische Revolutie uitgesproken. Reeds in 1919 had zij tot toetreding bij de Derde Internationale besloten. Toen in 1920 de beweging “Handen af van Sovjet-Rusland” Engeland diep beroerde, deed de BSP op het jaarlijkse congres van de LP het voorstel om Labour bij de Derde Internationale aan te sluiten. Dat voorstel werd met 2.940.000 tegen 225.000 stemmen verworpen. Sympathie voor de Revolutie in Rusland betekende geenszins sympathie voor een communistische beweging in Engeland.

Tegelijkertijd was de BSP zeer actief bezig met de oprichting van een communistische partij. Zij voerde onderhandelingen met de “Socialist Labour Party” (SLP), met de “South Wales Socialist Society” (SWSS) en met de “Workers’ Socialist Federation” (WSF) van de feministe Sylvia Pankhurst. Ieder van deze organisaties was klein en had slechts een beperkt actieterrein: de SLP in Schotland, de SWSS in Zuid-Wales en de WSF in het Londense East-End. Overigens waren al deze groepen in meerdere of mindere mate gauchistisch. De discussies die het stichtingscongres voorafgingen, betroffen in hoofdzaak twee vragen:
1) al dan niet aansluiting bij de LP, 2) al dan niet deelname aan parlementaire activiteiten. De standpunten van de BSP (wel bij LP en wel parlementair) werden ten slotte door de anderen bijgetreden en zo kwam op 31 juli 1920 de CPGB tot stand. Tom Bell, Albert Inkpin, Harry Pollitt en Palme Dutt waren de leidende figuren. In januari 1921 trad ook nog de “Communist Labour Party” toe, die groepeerde wat er nog van de Schotse shop-stewardsbeweging was overgebleven. William Gallacher en J.R. Campbell behoorden daartoe. Met Pasen 1921 werd ook nog een groep linkse ILP-elementen – meestal intellectuelen – lid van de CPGB.

Maar veel ruimte was er in de Engelse arbeidersbeweging voor een revolutionaire partij niet voorhanden. De aanvraag van de CPGB, kort na haar stichting, om bij de LP aan te sluiten, werd door het Labourbestuur afgewezen onder het motief dat er tussen Labour en de communisten een “fundamenteel” en overigens “onoverkomelijk” verschil was. Op het congres van juni 1921 werd de weigering van Labour met 4.115.000 stemmen tegen 214.000 bekrachtigd. Overigens bleek de communistische deelname aan parlementaire verkiezingen – naast en tegen de gevestigde LP – op onoverwinnelijke moeilijkheden te stuiten, mede door het Engelse kiesstelsel dat een splinterpartij geen kans laat. De toekomst zou uitmaken dat een “succesvol” communistisch kandidaat veel meer kans had om een Labour zetel te doen verloren gaan, dan zelf te worden verkozen. Alles te samen telde de Engelse communistische partij in 1922 een 23.000 leden. Lenins verwachtingen omtrent een “brede, machtige, snel groeiende communistische beweging” in Engeland werden niet verwezenlijkt.

* * *

Toen de economische crisis intrad, steeg de WERKLOOSHEID heel aanzienlijk: van 5 % in 1920 tot 17,8 % (d.i. 2.170.000 werklozen) in juni 1921. In 1922 bedroeg de werkloosheid nog steeds 14 %. Ondertussen werd de wetgeving in deze zin verbeterd dat de werklozenVERZEKERING door werklozenSTEUN vervangen werd: de uitkering bleef niet langer gebonden aan de voorafgaandelijke storting van premies, ze werd een recht waarop men als werkloze aanspraak kon maken. Zo was het althans in principe. De toepassingsmodaliteiten waren alles behalve mild.[298] 

Aan de structurele werkloosheid[299] die in de scheepbouw, het mijnwezen en zekere takken van de zware industrie heerste, werd niet verholpen. Overigens trad de regering de recessie tegemoet met een politiek van deflatie, met een remedie dus die de zaak nog verergerde; budgettaire bezuinigen werden doorgevoerd: vermindering van de uitgaven voor opvoeding, voor openbare werken en voor sociale voorzieningen. Vermits de vakbonden geen hulp boden, organiseerden de werklozen zelf hun verdediging: werklozencomités kwamen tot stand, meestal onder leiding van communisten. Vanuit verscheidene industriële centra werden “hongermarsen” op Londen ingericht.

De regering nam ook haar toevlucht tot protectionisme: hoge invoerrechten – tot 331/3 % – werden geheven, speciaal om de Duitse concurrentie te weren. Uit dit protectionisme groeiden meningsverschillen met de liberalen in de regering. Naarmate ook nog de onenigheden inzake de politiek van Ierland, in Indië, in het Midden-Oosten en elders toenamen, groeiden de spanningen in de regeringscoalitie, zodat in oktober 1922 Lloyd George door de Conservatieven ten val werd gebracht.

De verkiezingen van november 1922 gaven volgende resultaten: 345 mandaten voor de Conservatieven, 59 voor de Asquith en 59 voor de Lloyd George-Liberalen, 142 voor Labour en 1 voor de communisten. De vooruitgang van Labour was aanzienlijk: van 59 naar 142 zetels. De communisten, die in vijf plaatsen opgekomen waren, bewezen hun onmacht.

Het nieuwe parlement zou slechts één jaar in functie blijven. De regering werd homogeen conservatief, eerst gedurende enkel maanden onder leiding van BONAR LAW, dan met STANLEY BALDWIN als eerste minister. Deze laatste beschouwde een systematisch doorgedreven protectionisme als dé remedie tegen de crisis. Baldwin werd op dat thema hard door de Liberalen en Labour aangevallen en meende een behendige politieke zet te doen door het Parlement in november 1923 te ontbinden en nieuwe verkiezingen uit te schrijven. Maar het werd een misrekening. De Conservatieven daalden van 345 naar 258 zetels. De Liberalen – nu opnieuw verenigd – gingen er aanzienlijk op vooruit: van 118 naar 158 mandaten. Labour steeg van 142 naar 191 zetels[300] en de communisten verloren hun enige vertegenwoordiger in het parlement.

De Liberalen besloten een LABOURREGERING te steunen en zo bood zich op 21 januari een kabinet aan onder leiding van RANSAY MACDONALD. Het feit dat in Engeland een homogene Labourregering aantrad, was wel sensationeel. Het maakte diepe indruk dat de LP dat aankon en een bewindsploeg tot stand kwam die niet uit rechtstreekse vertegenwoordigers van de heersende klasse was gevormd. Maar MACDONALD, WHEATLEY, SNOWDEN, HENDERSON en SIDNEY WEBB bevonden zich in een uiterst zwakke positie. Zij konden slechts bij de gratie van de Liberalen standhouden en waren derhalve verplicht een politiek te voeren die binnen de limieten van de liberale inschikkelijkheid bleef.

De buitenlandse politiek was niet ongunstig. In februari werden diplomatieke betrekkingen met de Sovjet-Unie aangeknoopt. Overigens stuurde de Labourregering op ontspanning aan met Duitsland. Op binnenlands vlak was het optreden van John Wheatley, minister van volksgezondheid, wel een succes. Hij leverde een aanzienlijke bijdrage voor de oplossing van het WONINGPROBLEEM. Van in 1923 was de economische conjunctuur weer gunstig, wat de werkloosheid merkelijk deed verminderen. Maar een kern van ruim een miljoen werklozen bleef behouden, overigens zeer ongelijkmatig over het land verdeeld: in sommige gewesten was het zeer erg. Wel werd de steun lichtelijk verbeterd: van 12 naar 15 shilling per week voor de vrouwen, van 15 naar 18 shilling voor de mannen: tevens werd de kinderbijslag van 1 op 2 shilling verhoogd. Anderzijds was de syndicaliste Margeret Bondfield, minister van arbeid, er bijzonder op gesteld om de “misbruiken” vanwege de werklozen uit te roeien... Van een stelselmatige tewerkstellingspolitiek, bv. door middel van openbare werken, was geen sprake. Een man als Snowden, gelast met de financiën, zag daar geen brood in. Hij onderschreef de mening van zijn partijgenoot Wedgwood dat “het artificieel werkscheppen minder nuttig is dan het geld in handen van de belastingbetalers te laten”. Deze socialisten redeneerden als liberalen uit de tijd van Gladstone.

De syndicale strijdvaardigheid, die na 1921 zulke zware inzinking doormaakte, kwam in 1924 tot hernieuwde kracht. Vele stakingen braken uit en het was voor de eerste Labourregering uit de Engelse geschiedenis wel heel moeilijk om daar hard tegen op te treden. De meeste stakingen werden gewonnen en de beweging radicaliseerde zich over heel de lijn. Tegelijkertijd wonnen de communisten een eerder ruime invloed in de vakbonden. Symptoom daarvan was de verkiezing in april 1924 van ARTHUR JAMES COOK tot secretaris van de mijnwerkersbond. Cook was geen communist, maar werd wel als een “fellow traveller” van de communisten beschouwd. Een tweede symptoom was de vorming door de communisten van een revolutionaire minderheidsbeweging in de TUC, de NATIONAL MINORITY MOVEMENT (NMM). Voorzitter en vaandeldrager van de beweging was de socialistische veteraan TOM MANN. Op het stichtingscongres in augustus 1924 waren 270 afgevaardigden aanwezig, die 250.000 arbeiders vertegenwoordigden (uit de mijnen, de transport, de bouw en de metaal). Secretaris van het uitvoerend comité werd de communist HARRY POLLITT. Symptomatisch voor de verschuiving naar links in de TUC waren ook de contacten, die sinds mei 1924 tot stand kwamen tussen de leiding van TUC en de leiding van de Sovjetvakbonden. TOMSKI, algemeen secretaris van de Sovjetsyndicaten, stond op dat moment aan het hoofd van een delegatie die met de Engelse regering onderhandelde over het afsluiten van een handelsakkoord en kredietverleningen. De Labourregering aarzelde heel sterk, maar dankzij de drukking van de TUC-leiding werd een Anglo-Russisch verdrag op 8 augustus 1924 geparafeerd.

Daarmee waren in feite de dagen van de Labourregering geteld. De communistische invloed begon de bourgeoisie reële angst in te boezemen. De liberalen schrokken terug, zowel voor de TUC-inmenging als voor de financiële voorzieningen van het handelsverdrag met de Sovjet-Unie. Zij besloten in het Parlement genoemd verdrag niet te bekrachtigen.

Maar nog voor de Liberalen de regering ten val brachten, grepen de Conservatieven in. Zij slaagden erin een onbeduidend incident tot een reusachtige affaire op te blazen. CAMPBELL, verantwoordelijk uitgever van het communistisch orgaan “The Workers’ Weekly”, werd ervan beschuldigd “op te hitsen tot muiterij”. Tegen deze beschuldiging kwam zoveel protest van links dat de aanklacht werd ingetrokken, waarop de Conservatieven een campagne ontketenden, die van aard was om alle rechtse reflexen in het land te mobiliseren. Zo kwam het in het Parlement op 8 oktober 1924[301] tot een vertrouwensstemming: de regering werd met 359 tegen 198 ten val gebracht.

Tijdens de verkiezingscampagne deed zich een tweede incident voor. Vier dagen voor de Engelsen ter stembus zouden gaan, publiceerde de “Daily Mail” de zogenaamde BRIEF VAN ZINOVJEV, waarin de voorzitter van de Communistische Internationale de Engelse KP aanspoorde om een opstand te ontketenen. Alles wijst erop dat het een vervalsing betrof. Het origineel kon nooit worden voorgelegd. Maar dankzij het heersende anticommunisme kwam de “Rode Brief” bij een groot deel van de openbare opinie geloofwaardig over. Eenmaal dat bereikt, trachtte men de stunt ook tegen de LP te exploiteren. De hele pers huilde mee over “rode spionnen”, die overal rondwaarden, over bruggen die opgeblazen zouden worden enz. “Ouders, pas op voor uw kinderen”, want men is niet veilig in een land dat door Labour wordt geregeerd! Het verschil tussen LP en KP is bijzonder klein, “er zijn communisten in de zogenaamde LP” en de regering “moet gehoorzamen aan de communisten”, bedenk slechts het Campbell-geval...

De verkiezingen sloegen Labour terug van 191 naar 151 zetels. De Conservatieven behaalden de volstrekte meerderheid.[302] Zo eindigde de eerste socialistische regering uit de Engelse geschiedenis zonder enige noemenswaardige hervorming te hebben doorgevoerd. Men kon aanvoeren dat een meer socialistische politiek in de gegeven verhoudingen niet mogelijk was. Maar daarmee wordt toch slechts de helft van de waarheid verteld: de andere helft is dat mensen als MacDonald en co geen diepere hervormingen, noch een socialistische politiek WENSTEN.

Er was daartegen enig verzet, maar het was niet omvangrijk. GEORGE LANSBURY, tot hiertoe redacteur van de “Daily Herald”, het officieel orgaan van de LP, gaf zijn functie op en stichtte een eigen, meer links georiënteerd blad, de “Lansbury’s Labour Weekly”.[303] Een ILP-groep, onder leiding van H.N. Brailsford, Clifford Allen en James Maxton, formuleerde een nieuwe politiek in “Socialm of our Time”. Daarin verschenen o.a. de eis van het “living wage” (een treffelijk minimuminkomen) alsmede ver doorgedreven maatregelen van industriële socialisatie.

* * *

De CONSERVATIEVE REGERING VAN BALDWIN hield haast vijf jaar stand. De politiek van Europese ontspanning, zoals die door het verdrag van Locarno werd belichaamd, vond actieve steun bij Baldwin en zijn “Foreign Secretary” AUSTIN CHAMBERLAIN. De banden van het British Empire werden losser gemaakt door de conferentie van 1926 en de nieuwe samenhang werd als “British Commonwealth of Nations” geformuleerd. De verhoudingen met de Sovjet-Unie werden slechter. De Baldwin-regering zorgde ervoor dat het reeds geparafeerde handelsverdrag met de Sovjet-Unie parlementair niet bekrachtigd werd. Speciaal de ministers JOYNSON-HICKS (JIX), Lord BIRKENHEAD en W. CHURCHILL, de drie “diehards” van de regering, zochten bestendig naar gelegenheden om de spanningen met de Sovjet-Unie op te voeren.

De economie van de kapitalistische landen bevond zich nu volop in een boomperiode. Maar Groot-Brittannië was daar niet ten volle deelachtig aan en dat mede door de schuld van Winston Churchill, minister van financiën. In 1925 besloot Churchill, geïnspireerd door de “City”, terug te keren tot de goudstandaard en het pond sterling op zijn vooroorlogse waarde te herstellen. Aldus werd het dure pond een zware hinderpaal voor de uitvoer. Bovendien werd – om de kapitaalvlucht tegen te gaan – een politiek van hoge intresten gevoerd. Maar duur krediet is eveneens een hinderpaal voor economische expansie. Kortom, de Britse industrie werd tweemaal in haar ontwikkelingsmogelijkheden afgeremd: langs de kant van de uitvoer en langs de kant van de financiering. Dat verklaart waarom Engeland voortdurend ongeveer een miljoen werklozen bleef tellen.

De radicalisering van de arbeidersbeweging, reeds zeer duidelijk ten tijde van de Labourregering, zette zich krachtig voort onder het bewind van Baldwin. Door het Trade Union-congres van september 1924 werd, op voorstel van de “minderheidsbeweging” (de NMM), een “charta van de industriearbeiders” aangenomen, dat een eerder revolutionair programma was. Onder de verkozen leden van de General Council (GC) stonden enkelen als vooruitstrevend aangeschreven, o.a. SWALES, de voorzitter van de GC, PURCELL die voorzitter was van het Internationaal Verbond van Vakverenigingen (IVY-Amsterdam), Fred BRAMLEY, algemeen secretaris van de TUC, en Walter CITRINE (toegevoegd secretaris). Hun linkse opstelling was wel niet radicaal, maar zij vertoonde meer strijdvaardigheid bij de verdediging van de belangen van de arbeidersklasse. Samenwerking met de communisten en de NMM wezen zij af; ten aanzien van een toenadering met de Sovjet-Unie en haar vakbonden stonden zij echter wel positief. Op het congres van september 1924 was een syndicale Sovjetdelegatie onder leiding van TOMSKI aanwezig. Tomski nodigde een afvaardiging van de Trade Unions uit naar de Sovjet-Unie. Dat bezoek ging door. De Engelse delegatie, onder leiding van Purcell, viel in Rusland een triomfantelijke en enorm uitbundige ontvangst te beurt (november-december 1924). Dat maakte indruk.

Tegelijkertijd steeg in de TUC de aanhang van de NMM. Op de NMM-conferentie van 25 januari 1925 waren 683 afgevaardigden aanwezig, die 750.000 leden vertegenwoordigden of 17 % van de TUC.

Op 6 april 1925 begon een conferentie tussen een delegatie van de GC (12 man, overwegend links) en een Russische delegatie, weer onder leiding van Tomski. Uit deze conferentie ontstond een “Joint Advisory Council”, weldra AGLO-RUSSISCH VAKBONDSCOMITE genoemd. De bedoeling van dit comité was in het algemeen de bevordering van de vriendschappelijke verhoudingen tussen de syndicale bewegingen van beide landen. Meer speciaal beschouwde dit comité het als zijn taak het herstel van de syndicale eenheid op internationaal plan te bewerkstelligen, met als eerste etappe de eenheid tussen het IVV (Amsterdam) en de Sovjetvakbonden. De meerderheid van de GC was weinig geestdriftig over het Anglo-Russisch Comité. Maar door de actuele stroming kon de GC niet anders dan aanvaarden, zij het onder voorbehoud dat het komende herfstcongres ermee zou instemmen. In afwachting – en dat was gedurende vijf maanden – zou het Anglo-Russisch Comité niet samenkomen. De rechtse bestuurders van de GC hoopten trouwens dat het congres de zaak niet zou laten doorgaan. Maar daarin vergisten zij zich, want het radicalisatieproces versnelde in de loop van de volgende maanden. Dit hing samen met de hernieuwde aanval van het patronaat in de sector van de mijnindustrie.

De Frans-Belgische Ruhrbezetting had de mededinging van de Duitse kolenproductie voor enige tijd uitgeschakeld. De positie van de Britse kolen werd daardoor gunstig en de mijnwerkers wisten in 1924 verbeterde loontarieven te bedingen. Zo werd bekomen dat de lonen volgens een eenvormig NATIONAAL tarief zouden berekend worden. Daartoe werden de mijnen tot een “nationale pool” samengevoegd, waarin een deel van de winsten der rendabele bedrijven werd aangewend om de marginale mijnen toe te laten overal een gelijk “nationaal loon” te betalen. De mijnbazen waren daarover zeer ontstemd. Hun stelling was: geen nationaal loonbarema, maar bepaling van de lonen per district in overeenstemming met de financiële draagkracht van de mijnen ter plaatse.
In 1925 kwam de Duitse concurrentie weer krachtig aanzetten. Bovendien was Churchills financiële politiek een belemmering voor de afzet van de Britse kolen. De mijnpatroons besloten daarom de overeenkomst van 1924 ongedaan te maken. Zij beoogden: 1) een aanzienlijke loonsvermindering, van 13 tot 48 % volgens de districten (dus geen nationaal barema), 2) een verlenging van de arbeidsdag (van 7 tot 8 uur). De mijnwerkersfederatie verwierp dat en deed beroep op de TUC. Een duizendtal TUC-afgevaardigden kwamen in conferentie samen. Eenparig en praktisch zonder discussie werd de belofte gedaan de ganse arbeidersklasse te mobiliseren voor de zaak van de mijnwerkers. Dat was op vrijdag 31 juli 1925, dat was de RED FRIDAY. Regering en bourgeoisie waren verrast. Ze wilden tijd winnen. Daarom stelde Baldwin de mijnpatroons een som van 20 miljoen pond ter beschikking, waarmee de lonen gedurende 9 maanden, d.i. tot 1 mei 1926, onverminderd konden uitbetaald worden. Ondertussen werd het geschil aan een Koninklijke Commissie voorgelegd, die onder het voorzitterschap van Sir HERBERT SAMUEL stond.
Tegelijkertijd trof de regering schikkingen om een eventuele staking te lijf te gaan groepen stakingsbrekers werden georganiseerd (hun opleiding geschiedde ’s nachts in de werkplaatsen): het land werd in omschrijvingen ingedeeld en ieder minister kreeg, voorzien van onbeperkte machten, een district toegewezen: politie en leger werden in gereedheid gebracht: voorraden kolen, grondstoffen en voedsel werden aangelegd.[304] 

De “Red Friday” werd door de Engelse arbeidersklasse als een zeer grote overwinning ervaren; terecht, want men beleefde een moment van solidariteit, maar gedeeltelijk ten onrechte, want er was niets definitiefs bedongen. Het vertrouwen dat men het zou halen, was echter zeer groot en het Trades Union-congres van september 1925 was het meest radicale, om niet te zeggen revolutionaire, uit de geschiedenis van de Britse arbeidersbeweging. Tomski was weer aanwezig. Zijn rede raakte de gemoederen. Het Anglo-Russisch Vakbondscomité werd met geestdrift begroet. De noodzaak van internationale syndicale eenheid werd door het congres beklemtoond. Niet alleen werd aangedrongen op de eenheid tussen de Sovjetvakbonden en de Amsterdamse organisatie. Ook werd de vorming gevraagd van een nieuw internationaal vakverbond, waarin IVV en RVI zouden samensmelten, Verder werd het voorstel van de NMM aangenomen (met 2.465.000 tegen 1.281.000) om “shop comités” te vormen, opgevat als “onmisbare wapens in de strijd om de kapitalisten te dwingen hun greep op de industrie prijs te geven.” Zover was de TUC nog nooit gegaan. De rechtse leiders toonden zich op dat congres uiterst meegaand. Dat verklaart mee waarom verscheidenen onder hen tot de nieuw verkozen GC behoorden, o.a. Jimmy THOMAS, Margeret BONDFIELD, Ernest BEVIN er Arthur PUGH (die Swales als voorzitter van de GC opvolgde). Zo slaagden de rechtsen erin, na dit uitzonderlijk links georiënteerde congres, toch een ruime vertegenwoordiging in de hoogste leiding te verwerven. Dat zou zijn weerslag hebben op de verdere geschiedenis van het Anglo-Russisch Comité en op het verloop var de arbeidersstrijd in 1926.

De TUC-bureaucratie spande zich in om genoemd comité zoveel mogelijk buiten werking te stellen. De geschiedenis van het Anglo-Russisch Comité werd een opeenvolging van conflicten. Het dient gezegd dat Moskou ook niet erg psychologisch te werk ging.[305] 

Betreffende de arbeidersstrijd in Engeland zelf was alle aandacht gericht op de uiteindelijke regeling van het geschil met de mijnwerkers. Iedereen was aandachtig, behalve de GC. Gedurende 9 maanden, d.i. tot aan de vooravond van het grote conflict, wijdde de GC niet één bespreking aan het mijnwerkersprobleem. De GC vergenoegde er zich mee de zaak in handen te laten van een in zijn schoot gevormd comité van negen leden, het zogenaamde SPECIAL INDUSTRIAL COMMITTEE (SIC). De tussentijdse verslagen van dit comité werden gewoon gedeponeerd bij de documentatie van de GC.

Opdracht van het SIC was: steunacties ten gunste van de mijnwerkers voorbereiden voor het geval op 1 mei 1926 een ernstige crisis zou uitbreken. De notulen van de vergaderingen van het SIC werden bewaard en zorgvuldig ontleed.[306] De vertegenwoordigers van de mijnwerkers (A.J. Cook en Herbert Smith) formuleerden drie eisen: 1) geen loonsverlaging, 2) een nationaal uniform loonbarema, 3) geen verlenging van de werkdag. Voor die eisen vroegen zij solidariteit vanwege het TUC. Alleen WALTER CITRINE (sinds de dood van Fred Bramley in oktober 1925, waarnemend secretaris van het TUC) drong aan op steun voor de zaak van de mijnwerkers.[307] Maar ten overstaan van de onwil van de andere comitéleden gaf Citrine zijn pogingen onmiddellijk op. De vergadering werd gedomineerd door de ultrareactionaire J. Thomas, leider van het spoorwegpersoneel. Het bleek weldra dat de ENIGE BEKOMMERNIS van het SIC erin bestond GEEN BEWEGING VAN SOLIDARITEIT te moeten ontketenen. Het argument bij uitstek luidde dat zonder loonsverlaging vele tientallen mijnen zouden failliet gaan, zodat wellicht 200.000 mijnwerkers zouden werkloos worden. Het eeuwig onveranderlijke patronale argument in ieder loongeschil! Verder luidde de conclusie van iedere vergadering: “wait for the report”, wij moeten eerst de besluiten van de Koninklijke Commissie afwachten. W. Citrine betoogde een ogenblik dat men die besluiten moest beïnvloeden VOOR ze werden opgesteld. Maar hij hield zijn mond achteraf. Als dan op 10 maart 1926 de Koninklijke Commissie haar besluiten neerlegde, bleek dat het standpunt van het patronaat in praktisch alle opzichten werd bijgetreden. Ook nu bleven de SIC-leden van mening dat “they can do nothing but await events”. Hoogstens leek het hun aangewezen pogingen te doen bij eerste minister Baldwin: het kwam er op aan Baldwin te overtuigen dat hij het mijnpatronaat zou overtuigen! Maar dat pakte niet! Eerst op 27 april – een paar dagen voor het verstrijken van de overgangsperiode – kwam de zaak in de GC ter sprake. De GC begon op zijn beurt met de regering te onderhandelen in de hoop een kleine concessie te bekomen, precies genoeg om de staking te vermijden. Maar de regering gaf niets toe en riep de noodtoestand uit. Het patronaat nam zelf het offensief en op 1 mei werden de mijnwerkers door een “lock-out” op straat geworpen. Onder druk van de basis, met uitgesproken tegenzin, deed de TUC-leiding nu ook een oproep tot algemene staking op 3 mei. In feite bepaalden de ordewoorden geen algemene, maar een partiële, een selectieve staking, waarbij slechts een zeker aantal sectoren betrokken waren (transport, voornaamste takken van de zware industrie, chemie, bouw, gas, drukkerijen...), terwijl andere bedrijfstakken in reserve werden gehouden. Men hoopte trouwens die reserves niet te moeten inschakelen. Maar de beweging breidde zich spontaan uit: 2,5 miljoen de eerste dagen, weldra 5 miljoen. Vele stakers ervoeren deze dagen als “the most enjoyable time in their lives”. De grote massabeweging begint altijd als een feest, met een intens gevoel van bevrijding. De internationale weerklank was enorm. Sympathiebetuigingen en opbrengsten van geldinzamelingen (tot uit Sjanghai!) stroomden toe.[308] Ook solidariteitsbewegingen waren een aanmoediging: zo weigerden Belgische en Nederlandse havenarbeiders Engelse schepen te behandelen.

De TUC-leiding had maar één bekommernis: hoe kan de beweging zo snel mogelijk beëindigd worden? Daarom maakte zij er aanspraak op dat de mijnfederatie zich aan de besluiten van de GC zou onderwerpen, zowel omtrent de beoordeling van de eventueel bekomen resultaten als omtrent het afbreken van de strijd. De mijnwerkersfederatie verwierp deze aanmatiging, maar het TUC-bestuur hield daar geen rekening mee, zoals weldra zou blijken. De GC had graag in onderhandeling getreden met Baldwin, maar die liet weten dat hij de vakbondsleiding enkel zou ontvangen de dag waarop zij hem de ONVOORWAARDELIJKE CAPITULATIE zou komen melden. Baldwin verklaarde de staking ongrondwettelijk en illegaal en oordeelde dat ze zelfs “geen schijn van resultaat” mocht behalen. De GC richtte zich dan tot Sir Herbert Samuel, de voorzitter van de Koninklijke Commissie. Het enig bereikte akkoord was dat de besluiten van de Koninklijke Commissie als gespreksbasis zouden worden genomen. Het resultaat was dus nihil. Vanzelfsprekend werd dit akkoord door de mijnwerkersfederatie verworpen, waarop de TUC het bevel gaf de staking te beëindigen. Dat bevel kwam op 12 mei, na 9 dagen strijd, op een moment dat de beweging nog uitbreiding nam. Binnen de 24 uren na genoemd bevel kwamen er nog 100.000 stakers bij. De verontwaardiging in de gelederen was dan ook groot.
Een arbeidersklasse met reformistische tradities[309] staat nu eenmaal machteloos tegenover de manoeuvres van haar leiding. Soms kan zij, BIJ DE AANVANG van een beweging, de top dwingen te marcheren; zij kan het echter op den duur tegen die leiding niet VOLHOUDEN. De voorstelling dat de leiding het opgaf, omdat zij tot het inzicht was gekomen dat de strijd niet kon gewonnen worden, is onjuist. Een strijdvaardige massa, zelfs als ze van een reformistische ideologie doordrenkt is, kan het winnen, OP VOORWAARDE DAT OOK DE LEIDING DE STRIJD DOORZET. Maar met een reformistische leiding wordt nooit meer veroverd dan wat de bourgeoisie bereid is toe te geven. In casu was dat nihil! De verantwoordelijkheid van de leiding mag niet in een sociologisch determinisme verdronken worden.

De mijnwerkersfederatie werd aan haar lot overgelaten. De mijnwerkers zetten de staking voort, in grimmige omstandigheden, nog gedurende zes maanden, tot in december 1926. Enige financiële steun werd wel verleend: relatief weinig door de TUC, heel weinig door het IVV en veruit het meeste vanwege de doodarme Russische arbeiders.[310] Zolang de mijnwerkers stand hielden, was er in Engeland wel verontwaardiging over het verraad van de TUC-leiding, maar geen algemene demoralisatie. Dat verklaart waarom in de tweede helft van 1926 de CPGB zo aanzienlijk vooruitging: van ongeveer 6000 leden voor de algemene staking tot boven de 10.000 bij het einde van het jaar. Dat verklaart ook waarom de NMM goed stand hield: op haar conferentie in de herfst van 1926 bereikte zij een miljoen aangeslotenen, d.i. 1/4 van het totale ledental van de TUC.

Maar ondanks de steun uit Rusland leden de stakende mijnwerkers bittere armoede. Uiteindelijk dreef de honger hen in december ’26 terug naar de koolputten. Geen enkel resultaat werd bereikt.

Nu eerst trad de demoralisatie definitief in. Gedurende een generatie zou de Engelse arbeidersbeweging een trauma overhouden aan de mislukking van 1926. Er was een aanzienlijke inzinking op syndicaal vlak: het totaal aantal vakbondsleden (TUC + andere bonden) daalde van 51/2 miljoen in 1925 tot 4.806.000 in 1928.

Het verdient aandacht dat de ontgoocheling over de mislukking van een grote beweging minder zware gevolgen heeft voor de reformistische leiders dan voor de revolutionaire militanten. De arbeidersklasse – steeds in de veronderstelling van een reformistische denkende arbeidersklasse – is wel verbitterd over haar leiding, maar de grote meerderheid blijft haar volgen. De revolutionaire militanten integendeel, zij die zich trouw ingespannen hebben om de zaak te dienen, zij worden verlaten: aangezien het perspectief van nieuwe en hoopvolle strijden momenteel verdwenen is, voelt men niet langer behoefte aan revolutionaire militanten. Daarom ging, na de mislukking, het ledental van de communistische partij opnieuw bergaf: nog 7000 in 1927 en 3500 in 1928. Hetzelfde gold voor de NMM: op de conferentie van augustus 1927 beweerden de aanwezigen nog 800.000 leden te vertegenwoordigen, maar in feite was de aftakeling veel erger. Dat bleek op het Trades Union-congres van september 1927: hier werd de syndicale “Minority Movement” met 3.746.000 tegen 148.000 stemmen afgekeurd. (De NMM bleef nog gedurende enkele jaren moeizaam voortbestaan.) De communisten reageerden met zeer heftige aanvallen op het verraad van de rechtse (en de “linkse”) syndicale leiding, maar dat mocht hun ziel niet baten. Zij mochten dan nog gelijk HEBBEN, zij slaagden er niet in gelijk te KRIJGEN. Hoe meer zij de reformisten aan de schandpaal bonden, hoe meer zij zichzelf isoleerden. Ook de zeer zware aanvallen, die door de Communistische Internationale tegen de Engelse sociaaldemocraten werden gericht, lichtten de reformisten niet uit het zadel, want op hetzelfde syndicaal congres van september 1927 werd de ontbinding van het Anglo-Russisch Vakbondscomité met een stemmenverhouding van 4 tegen 1 bekrachtigd.

Tussen de houding van de TUC-leiding en die van de Baldwinregering was er een toch wel merkwaardig parallellisme. De Baldwin-regering had in de vroege morgen van 12 mei 1927 een politieraid ondernomen op ARCOS LIMITED, het handelsagentschap van de Sovjet-Unie in Groot-Brittannië. Men hoopte de hand te kunnen leggen op bewijsstukken omtrent de subversieve activiteiten van allerlei Sovjetagenten. Niets bijzonders werd gevonden. Niettemin besloot de conservatieve regering op 23 mei tot een diplomatieke breuk. De Labourafgevaardigden en de TUC protesteerden daartegen, maar in feite werd op het Trades Union-congres van september het voorbeeld van de regering gevolgd. Cook, de voorman van de mijnwerkers, maakte de opmerking. Anderzijds werd ook Lord Birkenhead door de gelijkenis getroffen. Evenals Joynson-Hicks en Churchill feliciteerde hij de TUC-vakbondsleiders voor hun “decision which is practically identical with the decision of the government.”

Overigens was het jaarcongres van het TUC in september 1927 in alle opzichten het tegendeel van het vorige. Niet alleen werd met de NMM afgerekend en met de Sovjetpartners gebroken, men sloeg terug de oude richting in. E.G. Hicks, voordien een van de meest opvallend “linkse” voormannen, deed op dit congres een oproep voor “industrial peace”. Het wapen van de staking deugde niet! Gedaan met de retoriek over de klassenstrijd! De Engelse vakbonden wensen overleg en akkoorden met de bourgeoisie. De stelling werd door een overweldigende meerderheid van het congres bijgetreden.

In deze context dienen de onderhandelingen MOND-TURNER.[311] gesitueerd die eind 1927 aanvingen, zeer lang aansleepten, uiteindelijk mislukten, maar niettemin veel bijdroegen tot het behoud van de sociale vrede.

Nu de klassenstrijd slechts op een laag pitje flakkerde, wenste de Baldwin-regering van de gelegenheid gebruik te maken om de vakbonden en de LP een slag toe te brengen. Dat was de zin van de “Trade Disputes Act” van 1927. Hierbij werd de algemene staking onwettelijk verklaard, werden solidariteitsbewegingen praktisch verboden, en werd het opstellen van stakingspiketten haast onmogelijk. Vakbonden van overheidspersoneel mochten geen deel uitmaken van de TUC, noch van de LP. De vakbondsleden bleven niet langer collectief bij de LP aangesloten, maar alleen dezen die zich uitdrukkelijk met een schriftelijke verklaring voor de betaling van de partijbijdrage uitspraken, werden lid van de LP. Het effect was dat het Trade unionlidmaatschap van Labour aanzienlijk daalde: 3.388.000 in 1926, nog 2.077.000 in 1928. Nu het stemrecht toch reeds tot de vrouwen vanaf 30 jaar veralgemeend was, meenden de Conservatieven electorale winst te boeken door het kiesrecht vanaf 21 jaar aan de vrouwen te verlenen, wat het kiezerskorps tot 29 miljoen (een toename van 8 miljoen) eenheden opvoerde.

Van haar kant bereidde de LP zich op de komende verkiezingen voor door de publicatie in oktober 1928 van een nieuw – nog meer uitgesproken reformistisch – programma: “Labor and the Nation”, opgesteld door de historicus R.H. Tawney en voor een deel geïnspireerd door J.M. Keynes.

De resultaten van de verkiezingen van mei 1929 waren: 288 Labour, 260 Conservatieven, 57 Liberalen.[312] Voor de eerste maal beschikte Labour over de grootste parlementaire groep. De CPGB die in 25 districten kandidaten had gesteld en haar propaganda had gevoerd in het teken van de aanklacht tegen de “sociale verraders”, behaalde geen enkele zetel.

Voor de tweede maal kwam in Engeland, in juni 1929 een Labourregering aan het bewind, opnieuw onder leiding van MacDonald en weer met liberale steun. De nieuwe Labourregering zou twee jaar stand houden.

_______________
[293] De “City of London” is tegelijkertijd een geografisch en een economisch begrip. Het is de historische wijk waar de hoofdzetels van banken, verzekeringsmaatschappijen, rederijen en handelsfirma’s, alsook verschillende beurzen zijn gevestigd. Het is daarmee tevens een financieel wereldcentrum: bankwezen, assurantie, bevrachting, effectenbeurs, goudmarkt, wisselmarkt, kapitaalmarkt, geldmarkt...
[294] Indien de strijdwil niet met eindeloze en nutteloze palavers zou uitgedoofd zijn, had de nederlaag kunnen vermeden worden. Zoals steeds kan de vraag gesteld worden in hoeverre de houding van de basis of die van de top daarvoor verantwoordelijk was. Voorzeker lag het OOK aan de basis. Maar van haar kant heeft de leiding het spel van de regering gespeeld. Vertoonde de basis een zekere PASSIVITEIT (eigenlijk veel meer: gebrek aan politiek inzicht), dan zette de leiding zich ACTIEF in om deze passiviteit in stand te houden.
[295] De onderhandelingen daarover bleven nog zeer lang aanslepen. Vóór de oorlog waren in Engeland 123 spoorwegmaatschappijen. Tijdens de oorlog werden die onder staatscontrole gebracht. Door de “Railways’ Act” van 1921 werd de staatscontrole opgeheven en werden de spoorwegen in 4 grote privémaatschappijen ondergebracht. Daarbij werd in het beheer een arbeidersvertegenwoordiging voorzien, die zo onbeduidend was dat ze door de vakbond werd afgewezen. In de plaats daarvan bekwam de bond syndicale erkenning, d.i. het recht voortaan collectieve arbeidsovereenkomsten af te sluiten.
[296] De voorstelling alsof de Britse regering van de oorlog afzag. omdat de opmars van het Rode Leger terug een aftocht werd, gaat niet op. Die aftocht begon slechts enkele dagen NADAT Lloyd George iedere oorlogsintentie ontkend had.
[297] De stakingsstatistieken geven volgende cijfers:

JAAR

AANTAL STAKINGEN

AANTAL STAKINGSDAGEN

1918

1.165

5.880.000

1919

1.352

34.970.000

1920

1.607

26.570.000

1921

763

85.870.000

1922

576

19.850.000

1923

628

10.670.000

1924

710

8.424.000

[298] Uitspraken van Lloyd George e.a. bewijzen dat de regering – onder indruk vooral van de beroering in Duitsland – angst had voor revolutie en speciaal voor de verbittering van de enorme massa werklozen. In oktober 1920 was een manifestatie van 20.000 werklozen bijzonder hard in botsing gekomen met de politie. In december 1920 deden zich verwoede straatgevechten voor en werden verschillende openbare gebouwen door betogende werklozen bezet. De opeenvolgende Engelse regeringen zagen zich verplicht concessies te doen: de werklozenuitkeringen stegen van 3.100.000 pond in 1920 tot 37 miljoen in 1930. Het bedrag dat de werkloze ontving, werd beslist aanzienlijk verhoogd, wat nog geenszins een weelde betekende. Maar tegelijkertijd werden steeds maar middelen verzonnen om zoveel mogelijk werklozen uit te sluiten van steunverlening. In de jaren ’20 werden niet minder dan twintig wetswijzigingen gestemd, allen met het doel de “niet-echte” behoeftigen of “niet-echte” werklozen de steun te ontnemen. Een eerste reeks beschikkingen betrof de “staat van behoefte” (in 1928 afgeschaft). Een tweede reeks maatregelen beoogde de uitsluiting van “niet-werkwilligen”. Reeds in de wet van 1921 waren beschikkingen voorzien. Maar vanaf 1924, onder de Labourregering, speciaal op aandringen van Margeret Bondfield, minister van arbeid, werd de wetgeving hardvochtig. Margeret Bondfield was inderdaad van oordeel dat de aanvrager van werklozensteun “has to come under the microscope”. Niet de administratie diende te bewijzen dat er werkgelegenheid was, de werkloze moest het bewijs leveren dat hij geen job kon vinden. Hij was verplicht bestendig op stap te gaan, zoekend naar werk waar er geen was: hij werd daaromtrent aan vernederende kruisverhoren onderworpen: hij moest lijsten voorleggen van de bedrijven waar hij zich vruchteloos had aangeboden. Men aanvaardde niet dat hij thuis bleef zitten “een pijp rokend in afwachting dat er werk werd aangeboden.” Dat was de regeling door de Labourregering ingevoerd. De Conservatieve Baldwin-regering, die volgde, schepte er genoegen in de onverbiddelijke Labour regelingen met uiterste strengheid toe te passen. Ze exploiteerden het feit dat zekere misbruiken onvermijdelijk en altijd aan werklozenuitkering verbonden zijn zo secuur, dat men erin slaagde dé werkloze als een luiaard, een simulant en een profiteur voor te stellen. Speciaal gold dat voor de gehuwde vrouwen. Dit moreel diskrediet verlamde de reactie van de werklozenmassa’s. Eerst in januari 1929, na de grote “Hongermars op Londen”, groeide het verzet tegen de “seeking worktest”. In 1930 werd deze test door de tweede Labourregering afgeschaft. Bovenstaande gegevens zijn ontleend aan ALAN DEACON, Concession and Coërcion: The Politics of Unemployment Insurance in the Twenties (in: Essays in Labour History, edited by Asa Briggs and John Saville, pp. 9-35).
[299] Structurele werkloosheid: langdurige werkloosheid die ook in periodes van algemene hoogconjunctuur aanhoudt en verbonden is aan wijzigingen die zich over een langere periode voltrekken in de vraag of in de techniek. Als de producten van een land of van een gewest niet meer beantwoorden aan de vraag of als de aangewende technieken achterhaald raken, dan ontstaat een structurele crisis en dus structurele werkloosheid.
[300] De anomalieën van het Britse kiesstelsel gaan soms ver. De conservatieven waren sinds vorige verkiezingen van 38,2 tot 38,1 % gezakt, wat hun 78 zetels kostte. Labour was van 29,5 tot 30,5 gestegen, wat een winst van 49 mandaten opleverde. Zo kan een kleine verschuiving in het land een machtige verschuiving in het Parlement betekenen.
[301] De dag voordien, op haar jaarlijkse conferentie, benadrukte de LP nog een heel duidelijk dat zij niet de minste sympathie voor de communisten had. Hoewel zij regelmatig afgewezen werd, toch hernieuwde de CPGB ieder jaar haar verzoek tot toetreding bij de LP. Ook in 1924 vernederde de communistische partij zich met dergelijk verzoek. De aanvraag werd met 20 tegen 1 verworpen: de motie die verbood communistische kandidaten voor openbare functies te steunen, werd met 4 tegen 1 gestemd
[302] Labour VERLOOR 40 zetels. maar WON een miljoen stemmen meer dan vorige keer. De Conservatieven behaalden 415 mandaten. De liberalen werden weggeveegd: zij verloren ruim een miljoen stemmen en behielden nog slechts 42 van hun 158 zetels. De Communisten behaalden opnieuw één mandaat. Het blijkt dus dat de stunt met de “Zinovjev-brief” geen impact op de Labourkiezers heeft gehad, wel op de liberale kiezers; die schakelden over naar de Conservatieven omwille van de liberale steun aan Labour.
[303] De politieke termen “links” en “rechts”. die van Franse oorsprong zijn en op het continent sinds lang werden aangewend, zijn in Engeland slechts tegen het einde van de jaren ’20 in gebruik gekomen. Het Engelse Parlement was geen halve cirkel, maar bestond uit tegenover mekaar geplaatste rijen. Aan de rechterzijde van de voorzitter (Speaker) nam de regeringspartij plaats, aan de linker zijde de oppositie. Als Labour in 1924 de regering vormde. namen haar mandatarissen plaats op de banken aan de rechter zijde. De invoering van de term “leftism” wordt aan H. WELLS toegeschreven, die de uitdrukking voor de eerste maal in 1927 gebruikte. De ideologische inhoud van de term werd in hoofdzaak door de communisten bepaald. Hoe klein die partij ook was, zekere elementen uit haar ideologisch arsenaal drongen door... als gevolg van de onophoudelijke aanvallen ertegen.
[304] In het Parlement werden wettelijke maatregelen tegen de gezamenlijke vakbondsactie overwogen. De vraag werd gesteld wie in het land – het Parlement of de vakbonden – de wet voorschreef, of een onderzoek naar de legale positie van de vakbonden niet gewenst was, en of het toelaatbaar was dat de hele gemeenschap met schade mocht bedreigd worden naar aanleiding van een conflict dat wel een bepaalde vakbondsfederatie, maar niet de andere syndicale sectoren betrof... Zodra de bourgeoisie zich bedreigd voelt, zoekt zij naar argumenten om de democratie te knevelen.
[305] Voor de verdere geschiedenis van het Anglo-Russische Vakbondscomité verwijzen wij naar het hoofdstuk over de “Internationales”.
[306] Cfr. John LOVELL, The TUC Special Industrial Committee (in: Essays in Labour History, edited by A. Briggs and J. Saville, pp. 36-56).
[307] WALTER CITRINE, toen 37 jaar, werd gerekend onder de linksen en had evenals zijn voorganger Fred Bramley veel bewondering voor de Sovjet-Unie. Hij gold als een ijverig, bekwaam, punctueel administrator en als een ambitieus man. Hij rangschikte zich later aan de rechterzijde. In de SIC was W. Citrine op 19 januari 1926 de eerste die enig voorstel deed om de mijnwerkers te helpen. Gedurende de ruim vijf maanden die daaraan voorafgingen. had het comité eenvoudig NIETS gedaan.
[308] Ook geld uit de Sovjet-Unie werd aangeboden. Het was geen “geld uit Moskou”; het was de som van wat miljoenen Russische arbeiders van hun karig loon afstonden. Maar de GC gaf er de voorkeur aan die hulp af te wijzen. Ondanks deze vernedering werd het Anglo-Russisch Vakbondcomité door Moskou niet opgegeven.
[309] Hoe sterk reformistisch de geestesgesteldheid van de Engelse arbeidersklasse was, blijkt o.a. hieruit dat de algemeen gangbare ideeën over de democratie ook door de arbeidersklasse werden gedeeld. Naar deze mening is met de democratie alles in orde, zodra er een verkozen Parlement is en een regering tegenover dat Parlement verantwoordelijkheid draagt. Massa-acties om op een regering pressie uit te oefenen, worden als inbreuken op de parlementaire democratie beschouwd. Een staking mag geen politiek karakter aannemen...
[310] Van de 450.000 pond die in Engeland werden ingezameld, was 276.000 pond afkomstig van de TUC. Uit Rusland kwam 1.233.788 pond, d.i. 2/3 van de totale financiële steun of 90 % van de steun uit het buitenland. Die steun kwam niet van de Sovjetstaat of van de Sovjetvakbond, maar van de Russische arbeiders. De bijdrage van het IVV was onbeduidend.
[311] Sir ALFRED MOND, hoofd van de Imperial Chemical Industries, vertegenwoordigde de patronale groep; BEN TURNER werd afgevaardigd door de GC van de TUC.
[312] De anomalie van het stelsel was ditmaal dat de Conservatieven, met 300.000 stemmen meer dan Labour, 28 zetels minder bekwamen.

Hoofdstuk 6 / dl.3-A - Italië

De oorlog had in Italië de kapitalistische ontwikkeling ten zeerste bevorderd. Als symbool – en uiterste voorbeeld – van deze groei kan FIAT gelden: het kapitaal was van 17 miljoen lire in 1914 tot 200 miljoen in 1919 gestegen; het aantal arbeiders was van 4000 tot 20.000 toegenomen.

De reconversie van oorlogs- naar vredeseconomie bracht veel ontreddering en werkloosheid mee. De levensduurte was enorm gestegen en in de naoorlogse jaren werd veel miserie geleden. De graanproductie was van 52 miljoen kwintalen vóór de oorlog tot 38 miljoen teruggevallen. Het deficit van de handelsbalans was aanzienlijk en werd voor 40 % door de invoer van voedsel veroorzaakt.

Bij het einde van de oorlog bevond Italië zich in het kamp van de overwinnaars. De rechtse regering ORLANDO was aan de macht. SONNINO leidde buitenlandse zaken. Beiden spanden zich in om de grootst mogelijke voordelen uit de vredesregelingen te halen. Maar Italië bevond zich in een ongunstige positie. Vooreerst was zijn militaire bijdrage niet zo briljant geweest. Ten tweede gingen sommige beloften (destijds te Londen gedaan) van de veronderstelling uit dat Italië aan de overkant van de Adriatische zee schenkingen zou krijgen ten koste van het verslagen Oostenrijk-Hongarije. Men had er toen niet mee gerekend dat de bondgenoot Servië zou vergroot worden tot Joegoslavië. Nu wensten de Geallieerden Joegoslavië als bondgenoot te behouden en konden ze dus moeilijk stukken van dat land aan Italië toewijzen. Ten slotte eiste Italië – zijn zwakheid in acht genomen – te veel. Lenin sprak over het “hongerige Italiaanse Lumpenimperialisme”.
Italië zou Zuid-Tirol tot aan de Brenner bekomen, plus Triëste met Istrië. Daarbuiten kreeg het heel weinig. Het opgehitste Italiaanse nationalisme sprak over de “verminkte overwinning”. De patriotten voelden zich bedrogen. Ontgoocheling en verbolgenheid werden in hoge tonen verwoord. Deze gevoelens van gefrustreerdheid zouden een kapitale rol spelen in de politieke ontwikkeling van het land.

* * *

De ontstemming over de oorlogsresultaten werd een van de redenen, waarom de regering Orlando in juni 1919 door de regering NITTI werd afgelost. Deze bewindsploeg werd als centrumlinks bestempeld en zou gedurende een jaar standhouden (juni 1919-juni 1920). Zij had een beperkt programma van sociale voorzieningen: werklozensteun, pensioenuitkering, uitbreiding van de verzekering tegen arbeidsongevallen tot de landarbeiders en de boeren...; de rantsoenering van levensmiddelen bleef behouden en de broodprijs werd door middel van staatssubsidies laag gehouden. Maar veel ruimte voor sociale politiek had deze regering niet, gezien Italië nog steeds in een toestand van zware economische crisis verkeerde en het staatsbudget grote leemten vertoonde.

Op 29 september 1919 werd de Kamer (die sinds 1913 zetelde) door Nitti ontbonden. Nieuwe verkiezingen werden uitgeschreven op grond van een nieuwe kieswet: het stemrecht werd compleet algemeen en de vertegenwoordiging proportioneel. De deelname aan de verkiezingen was gering: 56,6 %. De resultaten wezen op volgende wijzigingen sinds voor de oorlog: 1) De historische, vooroorlogse partijen leden een zware nederlaag; hun vertegenwoordiging viel van 427 op 252 zetels terug. 2) De katholieken verwezenlijkten een forse sprong vooruit: van 29 naar 100 mandaten. 3) De socialisten (PSI) boekten enorme winst: van 52 naar 156 mandaten (+ 21 onafhankelijken).

Ieder van deze groepen had een hele geschiedenis doorgemaakt:

De historische, BURGERLIJKE partijen waren nooit sterk gestructureerd geweest rond programma’s; het waren eerder groepen “cliënteel”, verbonden aan beroepspolitici als ORLANDO, SONNINO, NITTI, SALANDRA, GIOLITTI, FACTA, e.a., allen princiepsloze combinators die zich door de opportuniteit van het moment lieten leiden; de enen wat meer rechts, de anderen wat meer links, maar allen stevig verbonden met de heersende bourgeoisie. Hoewel hun parlementaire vertegenwoordiging nu aanzienlijk geslonken was, toch bleven zij de regeringsmacht nog gedurende een paar jaar waarnemen.

De KATHOLIEKE GROEP die na de oorlog het Parlement binnentrad, behoorde tot een geheel nieuwe politieke formatie. Nu het stemrecht algemeen was, kwam het er voor de katholieken op aan een ruime basis te verwerven. In plaats van klerikale behoudsgezindheid, werd nu een christendemocratisch programma aangeboden. Dat was de opdracht van de partij der “popolari”, de VOLKSPARTIJ, die in januari 1919 door DON LUIGI STURZO werd gesticht. Om een bolwerk én tegen het traditionele klerikalisme én tegen de revolutie te kunnen opwerpen, werd een programma opgesteld dat bij “Rerum Novarum” aansloot en eerder omvangrijke hervormingen voorzag: sociale voorzieningen voor de arbeiders, verdeling van de niet-bewerkte gronden der latifundia, decentralisatie en aftakeling van de bureaucratische staatsmacht, ruime autonomie voor de plaatselijke besturen... De “popolari” stichtten ook syndicaten. Deze “witte” vakbonden werden samengebundeld in de CONFEDERAZIONE ITALIANA DEL LAVORO (CIL). Leidende figuur was MIGLIOLI, een man die zeer radicale antikapitalistische taal sprak. De “popolari” verwierven aldus enige aanhang in de arbeidersklasse. Maar hun eigenlijke massabasis verwierven ze bij de kleine middenstand en de arme boeren, die inderdaad een massa vormden: van 1911 tot 1921 was het percentage van de bezitters op het totaal van de bevolking van 21 tot 36 gestegen. De partij van Don Sturzo was ten slotte een behoudsgezinde partij, maar die het verstond een vooruitstrevend blazoen op te hangen.

De PARTITO SOCIALISTA ITALIANO (PSI) was aanzienlijk vooruitgegaan, niet alleen electoraal, maar ook als organisatie. Het aantal partijleden steeg van 50.000 in 1914 tot over de 200.000 na de oorlog. “Avanti” bereikte 300.000 lezers. De CONFERDERAZIONE GENERALE DEL LAVORO (CGL), die voor de oorlog 500.000 aangeslotenen telde, organiseerde twee miljoen arbeiders in 1920. De FEDERTERRA, vakbond van landarbeiders, overschreed het miljoen leden.

De Italiaanse socialistische partij weigerde aan de conferentie van Bern (ter heroprichting van de Tweede Internationale) deel te nemen. Daarvoor was de invloed van de Russische Revolutie op de PSI te diep. Op het partijcongres van Bologna, in oktober 1912, werd de reformistische vleugel (Filippo TURATI, Claudio TREVES) met 4 tegen 1 verslagen door de procommunistische strekking. De linkse leiders betoogden dat Italië rijp was voor de omwenteling. De gewelddadige verovering van de macht door de arbeidersklasse en de vestiging van de “dictatuur van het proletariaat” stonden, naar hun mening, op de dagorde van de geschiedenis. De PSI besliste aansluiting bij de Derde Internationale te vragen.

De geschiedenis heeft uitgemaakt dat het directe revolutionaire perspectief in Italië niet aanwezig was.

In de eerste plaats moet men er mee rekening houden dat de CGL toen aanzienlijk rechtser stond dan de PSI. De CGL legde de nadruk op lonen en sociale wetgeving, stelde bij gelegenheid ook kwesties als arbeiderscontrole en medebeheer; maar de gedachte aan een machtsgreep door de arbeidersklasse kwam niet aan bod in de CGL. De PSI hoopte de vakbonden op meer revolutionaire stellingen te brengen, maar vermeed zorgvuldig het tot een breuk te laten komen.

Ten tweede moet men in acht nemen dat de socialisten wel grote invloed in Noord- en Midden-Italië hadden, maar heel weinig greep op het Zuiden verwierven: van de 156 socialistische parlementsleden waren er 113 uit Noord- en Midden-Italië afkomstig. M.a.w., de PSI schaarde het gros van het stadsproletariaat achter zich en won ook aanhang onder de landarbeiders van een deel van Italië. Maar de kleine zelfstandige boeren – die ongeveer 1/4 van de bevolking uitmaakten, bleven buiten het bereik van de socialistische partij. Als katholieken voelden die boeren zich niet door de antiklerikale PSI aangetrokken. Overigens voorzag de socialistische partij niet de verdeling van de grond maar wel de socialisatie. Dat werd als onteigening geïnterpreteerd en voor kleine eigenaars-boeren leek dat geen aanlokkelijk perspectief. De bittere armoe en de heftige ontevredenheid van de kleine boer werd in die dagen politiek door de katholieke Volkspartij opgevangen. Van bondgenootschap tussen socialisten en “popolari” kwam niets terecht. Zowel het sektarisme van de PSI als het ingrijpen van het Vaticaan waren onoverkomelijke hinderpalen. Kortom, tegenover het agrarisch-industrieel blok kwam geen blok van arbeiders en boeren tot stand. Daarom ontbrak een van de kapitale voorwaarden voor de overwinning van de revolutie.

Ten slotte ontwikkelde zich in Italië extreemrechts tot een macht.

* * *

Extreemrechts was de NATIONALISTISCHE beweging, die haar oorspronkelijke voedingsbodem bij een deel van de oud-strijders vond.

Vele oud-strijders-industriearbeiders en de meeste oud-strijders-landarbeiders reageerden op de ontgoochelingen die hun het leven na de demobilisatie bracht met een linkse, revolutionaire reflex. “Leve Lenin, leve de Sovjets!” werd hun leuze. Maar de officieren, zoons van kleinburgerij, reageerden meestal anders. Zij hadden erop gerekend als roemrijke helden van het vaderland te worden gehuldigd. Hun terugkeer naar een bescheiden positie in het burgerlijk bestaan was een vernedering. Zij meenden aanspraak te mogen maken op meer dankbaarheid vanwege het land dat ze zo moedig hadden gediend. Een Italië zonder patriottische vervoering leek hun onaanvaardbaar. Overigens waren er nog de “arditi”, leden van de overvalcommando’s, specialisten van de gevaarlijke opdrachten met het mes, het pistool en de bom; het betrof een stel avonturiers en geweldenaars, waarbij een aantal patriottische idealisten, maar meestal uit de gevangenis ontslagen misdadigers, die hun wreedste instincten in de heldhaftige context van de oorlog hadden kunnen botvieren. Ook de “arditi” meenden aanspraak te mogen maken op bijzondere erkentelijkheid. Om hun belangen, hun pattriottisch ideaal en hun eer te verdedigen, sloten de nationalistische oud-strijders samen in bonden, waarvan de leden dikwijls hun uniform, soms zelfs hun wapens behielden.

De meest eminente leider van deze oud-strijders en van het nationalistische deel van de jeugd was GABRIELE D’ANNUNZIO, de beroemde dichter, de “futurust”,[313] de oorlogsheld, de “commandante” die tijdens de oorlog als vlieger enkele stunts had uitgehaald. Hij had bombardementen op de vlootbases van Pola en Cattaro uitgevoerd en een propagandaraid boven Wenen. D’Annunzio eiste een mars op Rome om het Parlement en de politici op te ruimen, die niet in staat bleken de gerechtvaardigde Italiaanse aanspraken door de andere mogendheden te doen honoreren. D’Annunzio eiste de macht op voor de oud-strijders, “de beste zonen van het vaderland”. Hij was de man van het theatraal gebaar, van de heroïsche geste, van de hoogdravende retoriek en van de nationalistische hysterie.

In 1919 kwam het tot een spectaculair optreden. De havenstad FIUME (het huidige Rijeka) had een overwegend Italiaanse bevolking, werd betwist tussen Italië en Joegoslavië en was bezet door Geallieerde troepen. Op 11 september 1919 rukte D’Annunzio met een duizendtal gewapende strijders op naar Fiume. Om incidenten te vermijden, trokken de Geallieerden zich terug. D’Annunzio werd “dictator” van de stad; duizenden oud-strijders stroomden toe en weldra had de “commandante” 20.000 manschappen onder zijn bevel. Heel Italië – de socialisten uitgezonderd – juichte toe. De regering Nitti liet oogluikend gebeuren, hechtte de stad niet aan, maar liet D’Annunzio ter plaatse met zijn strijdkrachten. Het avontuur eindigde na 15 maanden, op Kerstmis 1920, toen de regering Giolitti D’Annunzio verdreef.

* * *

De FASCISTISCHE BEWEGING VAN MUSSOLINI was voor een deel erfgename van D’Annunzio’s beweging. Mussolini stond tegelijkertijd kritisch en bewonderend tegenover de dichterheld. Enerzijds beschouwde hij hem als een romanticus en een dilettant, maar anderzijds nam hij veel van hem over. Zekere stijlelementen (Romeinse groet, zwarte hemden, het “Giovinezza”, de strijdkreet “Eia, Eia, Eila-la!”) waren van D’Annunzio’s legionairs afkomstig. Bepaalde ideologische thema’s van het fascisme (o.a. corporatisme, rechtvaardiging van eigendomsrecht door de sociale functie daaraan verbonden) werden reeds door D’Annunzio geformuleerd.

Ten slotte zijn ook vele aanhangers van de “commandante” naar de fascistische groepen van Mussolini overgegaan.

MUSSOLINI die na 11/2 jaar actieve deelname aan de oorlog gekwetst raakte, had ervoor gezorgd dat hij van verdere dienst werd vrijgesteld om de redactie van de “Populo d’Italia” te hernemen, waarin hij het defaitisme bestreed en de oorlog in nationalistische tonen bezong.

Op 23 maart 1919 stichtte hij te Milaan met een honderdtal aanhangers zijn eigen organisatie, de FASCI DI COMBATTIMENTO. De stichtingsvergadering ging door in de zaal van de “Kring van Industriële en Handelsbelangen”. Mussolini, de vroegere socialist, was sinds lang naar het kamp van de kapitalisten overgelopen. Maar, om ook in de arbeidersklasse een massabasis te verwerven, aarzelde hij niet socialistische leuzen, beeldspraak en voorstellingswijze aan te wenden. Het programma door de fasci aangenomen, omvatte inderdaad een reeks punten die ook door een socialistische partij konden onderschreven worden: afschaffing van de Senaat, vrouwenstemrecht, proportionele vertegenwoordiging, taks op de oorlogswinsten, verhoging van de oorlogspensioenen, gedeeltelijke onteigening van de latifundia en verdeling onder de boeren, confiscatie van de goederen van de congregaties, afschaffing van de “waarborgen” (d.i. pauselijke voorrechten)... Het fascistische programma omvatte ook “deelname van de arbeiders aan het technisch beheer van de bedrijven”, een zeer dubbelzinnige formule die het Mussolini niet moeilijk maakte om de kapitalisten gerust te stellen nopens het behoud van hun bezittingen. Het gebeurde in die dagen dat Mussolini stakingen, fabrieksbezettingen en zelfs productie in arbeidersbeheer toejuichte. Maar dat was slechts demagogische drijverij om de arbeiders beter tegen de vakbonden en de socialistische partij te kunnen opzetten, om ze nationalistisch, antisocialistisch, antimarxistisch te kunnen beïnvloeden. Overigens heeft Mussolini deze tactiek al heel vroeg verlaten. Weldra nam hij stelling tegen de stakingen.

Mussolini organiseerde zijn SQUADRE, gewapende knokploegen, die aanvankelijk vooral samengesteld werden uit gedemobiliseerde “arditi” en bestemd waren om terroristische commandoraids uit te voeren. In april 1919 ondernamen de squadre een eerste brutale actie in Milaan: een aanval op het gebouw van “Avanti” dat zwaar werd beschadigd.

In het najaar van 1919 nam Mussolini voor de eerste maal deel aan de verkiezingen, althans op één plaats (te Milaan), waar hij een lijst aanbood waarop ook Marinetti en Toscanini (sic) fungeerden. Op slag werd de provocatie als praktijk gevestigd. In Milaan werden bompiketten, één naar de prefect en één naar de bisschop, verstuurd. Heel de pers sprak er schande over. De beschuldigende vinger werd naar de socialisten gericht. De heftigste verontwaardiging kon men in Mussolini’s “Popolo d’Italia” lezen. Maar de bommen kwamen van de fascisten. Wanorde en paniek zaaien om zich daarna als verdedigers van “de orde” te kunnen aanbieden, is een tactiek zo oud als het fascisme zelf. De uitslag was een flop voor Mussolini: op de 270.000 te Milaan uitgebrachte stemmen behaalde hij er geen 5000. Geen enkel fascist kwam met de eerste naoorlogse verkiezingen in het Parlement. Tot rond het einde van 1920 bleef het fascisme als politieke factor haast zonder betekenis.

* * *

De globale curve van de arbeidersbeweging in de naoorlogse jaren wordt met enige benadering aangegeven door de statistiek van het aantal stakingsdagen:

in de industrie

in de landbouw

1918

906.500

3.300

1919

18.888.000

3.437.000

1920

16.398.000

14.171.000

1921

7.773.000

407.500

Tot einde september 1920 was de beweging in opgaande lijn. Zij was voldoende krachtig om de verwachtingen van de komende revolutie bij de leidende militanten van de socialistische partij in stand te houden. Omwille van deze verwachting sprak de grote meerderheid van de PSI zich op het congres van januari 1921 nog uit voor aansluiting bij de Komintern.
De beweging was anderzijds sterk genoeg om bij de bourgeoisie de reflex van zelfbehoud zo fors in werking te stellen, dat deze bourgeoisie niet aarzelde om haar toevlucht te nemen tot het contrarevolutionaire geweld van de fascisten.

De beweging kende een eerste hoogtepunt in juli 1919. Bij de industriearbeiders brak een algemene staking uit, hoofdzakelijk om looneisen (in antwoord op de aanzienlijke prijsstijgingen). Op vele plaatsen werd – althans gedeeltelijke – inwilliging bekomen. Tevens was er beroering bij de landarbeiders en de kleine boeren, in hoofdzaak om de verdeling van de latifundia. De bezetting van domeinen bereikte enig resultaat. De regering Nitti deed toegevingen; een beperkt aantal gronden werd verdeeld.[314] 

In de lente van 1920 kwam in Turijn, onder impuls van “Ordine Nuovo” en GRAMSCI[315] een beweging op gang voor de oprichting van BEDRIJFSRADEN (commissione interne). Deze bedrijfsraden werden als volledig onafhankelijk van de traditionele arbeidersorganisaties (partij en vakbond) opgevat.[316] Ze vertegenwoordigden heel het proletariaat, ook de ongeorganiseerde werkers. Het patronaat trachtte de bedrijfsraden uit te schakelen. Het antwoord van de arbeiders was een maand staking in de Turijnse metaalbedrijven, tien dagen staking in de provincie Piëmont en de oprichting van een STADSSOJVET... Maar de beweging bleef geïsoleerd. De nationale instanties van de PSI en de CGL weigerden enige solidariteit met het Turijnse proletariaat te ontwikkelen. “Avanti” weigerde de oproep te publiceren waarin de Turijnse afdeling van de PSI de solidariteit van de ganse Italiaanse arbeidersklasse vroeg. De strijd in Turijn eindigde op een compromis dat in feite een nederlaag voor de beweging betekende: de arbeidersraden werden door het patronaat erkend, maar hun bevoegdheid werd aanzienlijk beknot. Ze werden geen werkelijke machtsorganen. De kwestie zou al heel snel terug te berde komen.

Een grote beweging was gestrand. Maar de stakingen bleven zeer talrijk, ook bij de landarbeiders. Veelvuldige botsingen met de politie kostten HONDERDEN doden.

Het patronaat en de grondbezitters oordeelden dat de regering Nitti weinig doeltreffend optrad. Mede daarom werd, midden 1920, parlementair overgeschakeld naar GIOLITTI. Het was de laatste maal, na een onderbreking van 6 jaar, dat de oude Giolitti aan het bewind kwam. Hij vormde een centrumrechtse regering, die gedurende één jaar zou stand houden. Twee rechtse sociaaldemocraten (BONOMI, minister van oorlog en ARTURO LABRIOLA, minister van arbeid) maakten er deel van uit; de beroemde BENEDETTO CROCE (historicus en filosoof) leidde het departement van onderwijs en graaf SFORZA beheerde buitenlandse zaken.

Giolitti was er de man niet naar om de arbeidersbeweging frontaal aan te vallen. Dat had hij reeds vroeger – in 1904 – bewezen. Hij paste nu dezelfde tactiek toe: zo weinig mogelijk (en dat was vaak veel!) politiegeweld, bereidheid tot concessie op niet-essentiële punten (bv. toegevingen inzake lonen, niet inzake macht).

Tussen de FIOM, de centrale van de metaalarbeiders (de machtigste centrale van de CGL), en de patroons, sinds maart 1920 verenigd in de CONFINDUSTRIA, werd gedurende weken over lonen en bedrijfsraden onderhandeld. Maar men bereikte geen resultaat, zodat op 13 augustus 1920 de besprekingen werden afgebroken. De vakbond ging nu over tot de langzaam-aan-methode en wel zo stelselmatig dat einde augustus de directie van AFLA ROMEO te Milaan de lock-out uitriep en haar reusachtige werkhuizen sloot. Waarop de arbeiders antwoordden met de bezetting van het bedrijf. Die beweging breidde zich snel en enorm uit. Vanaf 7 september waren 300 Piëmontese en Lombardische fabrieken met 600.000 gesalarieerden bezet. Rode vaandels wapperden op de fabrieksgebouwen. De toegang tot de bedrijven werd door gewapende arbeiders bewaakt.

Deze reusachtige actie bracht de landbouwers op hun beurt in beweging. De latifundia van het zuiden en van de Po-vallei werden door de “braccianti” bezet en de grondbezitters verenigden zich in de CONFAGRICOLTURA (op 8 augustus 1920 gesticht).

Maar de kern van de beweging lag in de industriële centra van het noorden. De arbeiders beperkten er zich niet toe de gebouwen bezet te houden; zij vormden bedrijfsraden en trachtten de productie voort te zetten. Eigenlijk was dat reeds directe socialisatie. Maar het bleek vlug dat, geïsoleerd als ze waren van de rest van de economische context, deze bedrijven niet konden voortwerken. Het ontbrak hen al heel snel aan kapitaal, grondstoffen, drijfkracht, kopers en ook technici, vermits in het algemeen de kaders buiten de beweging bleven. De regering, de banken en de handelaars waren niet bereid een helpende hand toe te steken. Weldra konden geen lonen meer uitbetaald worden. Zo moest het een van de twee worden: – ofwel de beweging naar de andere sectoren van de economie uitbreiden; het bankwezen, de groothandel en de openbare administratie onder arbeidscontrole brengen; m.a.w. ook de politieke macht grijpen; kortom, de revolutie over heel de lijn doorvoeren; – ofwel als beweging in mekaar storten.

Giolitti rekende op het tweede en hij vergiste zich niet. De arbeiders waren niet eensgezind revolutionair en de leiding was verdeeld, zowel in de FIOM als in de CGL. Duidelijk kwam dat tot uitdrukking op het syndicaal congres van 10 september te Turijn. De “motie d’Aragona”, die voorstelde de bedrijfsraden slechts als agenten van de syndicale actie te beschouwen, werd met 591.241 stemmen bekrachtigd tegen de stelling van de maximalisten, die 405.596 stemmen behaalde voor de idee dat de bedrijfsraden – en zij alleen – het beheer moesten waarnemen. De wil om tot daar te gaan was niet voldoende aanwezig in de arbeidersklasse. Gramsci beklemtoonde dat hier niet alleen de leiding in het geding was. “De vergissingen en de tekortkomingen”, schreef hij, “waren die van de arbeidersklasse zelf.” In plaats van de macht alleen voor zichzelf op te eisen, sprak de meerderheid zich uit voor medebeheer. Om een instrument van medebeheer tot een instrument van klassenkollaboratie om te vormen, is niet veel nodig. Zo zag Giolitti het en op zijn voorstel kwam het tot onderhandelingen tussen de Confindustria (voorgezeten door Gino Olivetti) en de CGL. De arbeiders bekwamen een belangrijke loonsverhoging + indexering aan de levensduurte + 6 dagen verlof. De patroons erkenden ook het principe van het medebeheer en op 27 september, na vier weken bezetting, werden de fabrieken ontruimd. De arbeiders meenden een overwinning te hebben behaald. Maar achteraf, toen het erop aankwam het principe concreet uit te werken, stelde het patronaat zich zo negatief op, dat er van medebeheer niets terecht kwam. De overwinning, zo werd nu aangevoeld, bleek een nederlaag te zijn.

Het maneuver van Giolitti was geslaagd; de beweging was gebroken zonder aanwending van openlijk geweld. Hoe verder een beweging gaat en hoe machtiger ze is, des te negatiever moet – in geval van mislukking – de weerslag zijn. Zo verliep het in Italië. Einde september 1920 was het revolutionaire getij over zijn hoogtepunt heen. Er waren natuurlijk nog wel vele stakingen, maar het was opnieuw slechts een guerrillastrijd; de beslissende veldslag was verloren.

Bij de gemeenteverkiezingen gingen de socialisten, vergeleken met 1919, achteruit: hun percentage viel van 32,4 tot 24,3 % terug. De katholieke Volkspartij ging vooruit, maar de meeste vorderingen werden door het “nationaal blok” (d.i. een coalitie van regeringsgezinde partijen) gemaakt.

* * *

De PSI vertoonde in hoofdzaak drie tendensen:

1) Een reformistische strekking door voormannen als Filippo TURATI, Claudio TREVES, Emanuele MODIGLIANI en Ludovico D’ARAGONA vertegenwoordigd;
2) Een centrumstrekking met de maximalisten Giacinto Menotti SERRATI en Costanzo LAZZARI als leidende figuren;
3) Een linkse stroming geleid door GRAMSCI in Turijn en door BORDIGA[317] in Napels.

In juli 1920 hield de Komintern haar tweede congres te Moskou. Hier werden de radicale “21 punten” als voorwaarden voor de aansluiting gesteld. De “21 punten” verschenen in de “Avanti” met een begeleidend edito dat veel voorbehoud formuleerde. Het meest onaanvaardbaar leek wel dat Turati en een hele reeks rechtse figuren uit de partij moesten gesloten worden. Want speciaal Turati had in de Italiaanse partij een zeer groot moreel gezag, zelfs bij vele linksen. Hoe reformistisch hij ook was, steeds had hij het standpunt verdedigd dat de eenheid van de partij in alle omstandigheden moest bewaard blijven. Zijn uitsluiting en die van zijn geestesgenoten zou onvermijdelijk naar een scheuring leiden. Velen, hoewel overtuigde voorstanders van de Communistische Internationale, vonden dat Turati’s uitsluiting niet door de beugel kon. Serrati, de hoofdredacteur van “Avanti”, die de onderhandelingen te Moskou geleid had, was die mening toegedaan.

De kwestie van de 21 punten werd een eerste maal in de partijleiding gesteld op 5 oktober 1920: met 7 tegen 5 sprak men zich uit voor aanvaarding. Maar de uiteindelijke beslissing viel op het CONGRES VAN LIVORNO in januari 1921. De eindstemming bracht volgende verdeling:
1)14.695 voor de positie van Turati en de reformisten: geen aansluiting bij de Communistische Internationale;
2)98.028 voor het standpunt van Serrati en de maximalisten: aansluiting bij de KI mits zeker voorbehoud op de 21 punten;
3)58.783 voor het standpunt van de “zuivere communisten”.

Onmiddellijk scheurden de “zuiveren” zich af en vormden de COMMUNISTISCHE PARTIJ VAN ITALIë, de PCI, als Afdeling van de Derde Internationale. De nieuwe partij omvatte drie groepen: de groep rond “Il Soviet”, de groep rond “Ordine Nuovo” (zopas dagblad geworden) en een groep van de meest radicale maximalisten (zoals Repossi en Fortichiari uit Milaan, Gennari en Grieco uit Apulië). Veruit de meeste maximalisten waren – samen met de reformisten – in de PSI gebleven.

In februari 1921 had, eveneens te Livorno, het congres van de CGL plaats. Ook hier stelde zich de kwestie van de internationale toetreding, maar in heel andere verhoudingen. Afgevaardigden, die 433.000 arbeiders vertegenwoordigden, spraken zich uit voor de aansluiting bij de Komintern.; een ruime meerderheid van afgevaardigden – die 1.435.000 leden vertegenwoordigden – namen daar stelling tegen.
Op syndicaal vlak kwam het niet tot een scheuring. De communisten bleven in de CGL.

De maximalisten van de PSI ondernamen een hernieuwde poging om toch de aansluiting bij de Komintern te verwezenlijken. Lazzari ging daarover in Moskou onderhandelen. Maar hij keerde van een kale reis terug. In Moskou beschouwde men de toetreding van de PCI – die slechts een minderheid omvatte – als verkieslijk boven de aansluiting van het ganse blok, zolang dat niet tot de laatste reformist was uitgezuiverd. Alleen een puur revolutionaire partij werd als waardevol beschouwd. Men waande zich in Moskou direct op weg naar de wereldrevolutie. Maar in Italië stond de arbeidersbeweging reeds in het defensief. Haar verdeeldheid betekende een verzwakking ten opzichte van het oprukkende fascisme.

* * *

De stakingsgolven van 1920 in de steden en op het platteland, en meer nog de bezetting van fabrieken en domeinen, deed de bezitters sidderen voor het “rode spook”. De mannen van de Confindustria en van de Confagricoltura achtten het moment gekomen om de fascistische “squadre” financieel te steunen. Precies vanaf dat moment – eind 1920 – begon de fascistische beweging zich te ontwikkelen.[318] 

Opgemerkt werd dat het fascisme maar opkwam NADAT de revolutionaire golf reeds over haar hoogtepunt was. De vaststelling is juist op zichzelf. Toch blijft de interpretatie van het fascisme als een contrarevolutionair verweer vanwege de bourgeoisie haar geldigheid behouden. In de eerste plaats was het feit zelf dat de revolutionaire golf haar hoogtepunt overschreden had, niet zo direct duidelijk. Om in een grote collectieve ontwikkeling een definitief keerpunt te kunnen erkennen, is een verloop van enkele jaren nodig. In afwachting bleef de angst aanhouden dat een nieuwe golf van sociale strijd ieder moment kon weerkeren. Overigens is fascisme ook een offensieve reflex van de bourgeoisie. Het kwam er voor haar op aan zekere verworvenheden van de arbeidersklasse ongedaan te maken. Te meer daar de economische conjunctuur, die in 1920 voor de eerste maal na de oorlog weer gunstig was, in 1921 opnieuw een ernstige inzinking kende.[319] In de geest van de bourgeoisie wordt economische crisis vooral veroorzaakt door “wanordelijkheden” en overdreven eisen van de arbeidersklasse. De eerste gedachten die in geval van economische crisis bij de bourgeoisie opkomen, zijn dan ook loondruk en instelling van een sterke staat. Geconfronteerd met de inzinking, voelden ook de middenstanders – ideologisch in het kielzog van de grote bourgeoisie – zich hoe langer hoe meer aangetrokken door de fascistische demagogie. Verder, (dankzij het geld van de kapitalisten) kon Mussolini steeds meer elementen uit het lompenproletariaat – met soldij – inlijven bij zijn “squadre”, die van uit de legerarsenalen van wapens werden voorzien. De traditionele politiekers stonden niet afkerig tegenover deze fascistische stoottroepen, die zij als een nuttige reserve voor het behoud van “de orde” beschouwden. Zij zorgden ervoor, samen met de rechters en politiechefs, dat de fascistische terroristen ongestraft konden optreden, onder het welwillend oog van de politie, en bij gelegenheid zelfs in samenwerking met de ordehandhavers.

Van in de zomer 1920 begonnen de fascistische benden, onder leiding van ITALO BALBO en DINO GRANDI, tegen de stakende landarbeiders op te treden. Vanaf einde 1920 werden ook in de steden de commandoraids talrijker tegen socialistische volkshuizen, tegen gebouwen van vakbonden en coöperaties. Lokalen werden vernield, militanten werden afgetuigd, gedwongen ricinusolie te drinken, en soms werden ze vermoord. De eerste grote spectaculaire raid was die van 21 november 1920 op BOLOGNA. De zwarthemden hadden het bevel geafficheerd dat iedereen moest binnen blijven, behalve de fascisten en de communisten. Zij bezetten de stad en rekenden ongemeen brutaal af met de arbeidersmilitanten. Begin 1921 veroverde het squadrisme heel Noord- en Midden-Italië. De fascisten gingen er prat op van januari tot juni 1921 te hebben vernietigd: 17 drukkerijen, 59 volkshuizen, 11 arbeidsbeurzen, 107 coöperatieven, 83 landbouwbonden, 141 socialistische afdelingen. Meer dan 200 arbeidersmilitanten werden bij deze operaties vermoord.

Tegenover deze massale terreuracties van de squadre stond de arbeidersbeweging eerder machteloos: zij was samengesteld uit arbeiders en militanten voor wie bevrijding het ideaal was, niet uit mensenhaters, uit beroepsmoordenaars of onderwereldelementen. De arbeidersbeweging had geen traditie van dat soort geweld; ze was niet op dat soort strijd afgestemd, noch was ze ervoor georganiseerd. De arbeidersbeweging is niet het georganiseerde sadisme; het fascisme is dat wel!

Overigens werd de minste uiting van geweld vanwege de arbeidersklasse ten allen tijde met politie, gendarmen en rechters te lijf gegaan. Fascistische geweldplegers daarentegen wisten dat ze op bescherming “van hogerhand” konden rekenen. Want de bourgeoisie apprecieerde het, dat de fascisten de arbeidersbeweging door terroristische intimidatie wilden kapot krijgen.

Ten slotte mag men niet vergeten dat de psychologie van de arbeidersbeweging (geesteshouding van een ONDERDRUKTE klasse) slechts hoogst uitzonderlijk offensief is. Die van de fascistische commando’s daarentegen is in principe altijd offensief; het betreft hier vechtersbazen in dienst van de HEERSENDE klasse.

* * *

Giolitti hoopte succes te halen uit voortijdige verkiezingen; Hij ontbond de Kamer (7 april 1921) en vormde opnieuw een “nationaal blok”. Ditmaal werden daarin niet alleen traditionele liberale en behoudsgezinde partijen, maar ook fascisten opgenomen. Voor Mussolini was dat een grote prestige overwinning. Want daarmee verwierf zijn beweging – tot hiertoe als crapuleus beschouwd – een officiële status. De resultaten waren geen succes voor Giolitti; de christelijke “popolari” boekten nogmaals winst; de vertegenwoordiging van de arbeidersbeweging (met de scheuring was dat onvermijdelijk) leed tamelijk zwaar verlies; voor de eerste maal waren de fascisten (met 35 mandaten) in het Parlement vertegenwoordigd.[320] Giolitti vond geen meerderheid naar zijn zin en nam ontslag op 23 juni 1921.

De regering BONOMI werd opvolger. Bonomi, toch een gewezen socialist, vond het nodig in omzendbrieven aan het legerbevel zijn waardering voor de fascisten kenbaar te maken, spoorde de magistraten aan geen vervolgingen tegen fascisten in te spannen, en ontbond (voor het handhaven van de openbare orde!) een honderdtal socialistische gemeentebesturen (o.a. van Bologna, Ferrara, Modena). Hij deed de politie maar dan ingrijpen, als de arbeiders zich trachtten te verdedigen...
De fascisten waren nochtans een allesbehalve onoverwinnelijke macht. Ze was zelfs niet zo moeilijk te verslaan. Het bewijs werd geleverd door de GEBEURTENISSEN VAN 21 JULI 1921 te SARZANA (nabij La Spezia). Een colonne van 600 fascisten deed een aanval op het politiehoofdkwartier, waar enkele squadristen aangehouden zaten. Maar de politie bood verzet. Ze schoot! De squadristen namen de benen, de plaatselijke bevolking achtervolgde hen en sloeg er 18 dood. Mussolini was diep onder de indruk. Zijn manschappen, die de gewoonte hadden het te halen, waren dus niet onkwetsbaar.

Overigens begonnen te Rome, waar nog geen al te sterke fascistische inplanting bestond, zekere linkse krachten tegenmaatregelen te treffen. De “Arditi del Popolo”, een linkse militie, was daar tot stand gekomen[321] die direct op de fascisten lossloeg en meestal als overwinnaar uit de strijd trad. Mussolini achtte het voorzichtig in te binden. Op 2 augustus 1921 kwam hij – door bemiddeling van Bonomi en van de Kamervoorzitter – in conferentie samen met de socialisten. Een PACIFICATIEPACT werd ondertekend. De beide partijen aanvaardden: – afstand te doen van geweld, – elkaars gebouwen en instellingen te eerbiedigen, – een arbitrage voor hun geschillen in te stellen. Onder deze voorwaarden zouden de socialisten zich terugtrekken uit de “Arditi del Popolo”, die nu ontbonden werd.

Mussolini stuitte door deze overeenkomst echter in de eigen beweging op een hard verzet. Regionale leiders (“ras” genoemd zoals de Ethiopische chefs) – vooraan deze van Toscana, Romagna en Emilia, waar de agressie tegen de arbeidersorganisaties het brutaalst was – verweten Mussolini zijn akkoord met de socialisten en zijn neiging om zich in het parlementair systeem in te schakelen. Maar op het congres te Rome (7 tot 10 november 1921) kwam het terug tot verzoening. Hier werd, voor 15.000 afgevaardigden de NATIONALE FASCISTISCHE PARTIJ gesticht. De tamelijk losstaande groepen werden hier samengevoegd tot een gecentraliseerde en sterk gehiërarchiseerde partij. Mussolini werd DUCE. Het Pacificatiepact werd verbroken en de squadristen konden weer ongebreideld hun bestialiteit botvieren. Het programma voorzag een imperialistische, expansionistische buitenlandse politiek. “Vrije economie”, verbod van staking, corporatieve opbouw en een “sterke staat”; waarborgden het behoud van het kapitalisme. Met de Confindustria en de Confagricoltura werd overeengekomen dat de stortingen van de industriëlen en de grootgrondbezitters aan het centraal bestuur zouden overgemaakt worden, wat de positie van Mussolini versterkte.
De inschikkelijkheid van de gevestigde machten nam met de dag toe ten opzichte van het fascisme.

In februari 1922 werd PIUS XI paus. Uiterst behoudsgezind, voor alles antisocialistisch, spande hij zich in om de toenadering van de popolari met de socialisten te verhinderen. In feite had hij sympathie voor het fascisme.[322] Mussolini van zijn kant had sinds enige tijd het antiklerikalisme afgezworen; hij stelde de Kerk gerust door respectvolle verklaringen.

In februari 1922 werd de regering Bonomi door de regering FACTA opgevolgd en deze telde verscheidene ministers, die allerlei akkoorden afsloten met de fascistische subversie. Trouwens, alle traditionele politiekers, of ze nu Giolitti, Salandra, Riccio, Federzoni of Albertini heetten waren bereid tot compromissen met de fascisten.

De voornaamste dagbladen, de conservatieve “Giornale d’Italia”, de “Stampa” van Giolitti, de liberale “Messaggrero” en de commerciële “Corriera della Serra” betoonden allen in 1922 begrip en waardering voor het optreden van de fascisten.

Ruime aanhang en steun had Mussolini ook in het officierenkorps. Vele hogere officieren waren ontgoocheld over de “verminkte overwinning”, voelden niets dan minachting voor het Parlement, waren doordrongen van het autoritair nationalisme en waren fascistoïde of fascisten zonder meer, zoals generaal Armando DIAZ, admiraal THAON DE REVEL, admiraal CIANO, generaal DE BONO...

Tenslotte was er nog de houding van het koninklijk huis. Wellicht had Koning VICTOR-EMMANUEL III zelf geen sympathie voor het fascisme. Maar anders was het met de koningin-moeder MARGHERITA, die veel invloed had. Nog meer gold dat voor de HERTOG VAN AOSTA, de gewezen commandant van het IIIe Leger, het enige dat zich in de slag van Caporetto flink had gedragen. De hertog stond in hoog aanzien bij de rechtse oud-strijders en was direct verbonden met de fascisten. De hertog van Aosta eiste van de Koning de vrije baan voor Mussolini, zo niet dreigde hij de heersende tak van het huis van Savoie omver te werpen en zichzelf tot regent te proclameren.

Met het aantreden van de regering Facta verhevigde het fascistische geweld tot het uiterste. De eerder verspreidde lokale acties van voordien werden nu tot één grote golf van geweld opgevoerd. Op 3 maart 1922 vielen de fascisten FIUME binnen, wierpen er het bestuur van de vrijstad omver en proclameerden de aanhechting bij Italië, wat door de regering bekrachtigd werd. De stunt van d’Annunzio werd dus herhaald.

Aan het hoofd van massale stoottroepen veroverde Balbo in mei de macht in FERARA, in ROVIGO, in BOLOGNA. In juli werden in CREMONA de katholieke en socialistische syndicale en coöperatieve organisaties vernield. Ook RIMINI werd door de zwarthemden bezet en in de streek van RAVENNA trad een vernielende “vuurcolonne” op, zowel tegen de “witte” als tegen de “rode” arbeidsorganisaties. Ook ANCONA en LIVORNO kwamen gewelddadig in handen van de fascisten, telkens met de hulp van de plaatselijke autoriteiten.

* * *

De voorstelling alsof de arbeiders zich verzetloos lieten aftuigen, gaat niet op. Er was wel verzet; soms werd hard teruggeslagen, zoals in mei 1922 in de wijk SAN LORENZO te Rome, waar de fascisten op de vlucht werden gedreven ... maar dan werden politie en leger tegen de arbeiders ingezet...

Overigens stond de arbeidersbeweging hopeloos verdeeld tegenover het fascisme en zijn bondgenoten.

Een deel van de arbeiders volgde de popolari. MIGLIOLI en zijn syndicalisten voelden wel iets voor samenwerking met de socialisten, maar DON STURZO verzette zich daartegen. In de katholieke beweging was (ondanks zekere democratische strevingen in haar schoot) in laatste instantie de behoudsgezinde kerkelijke hiërarchie toch doorslaggevend.

Een deel van de arbeiders volgde de communistische partij. De kritiek van de Komintern, nl. dat de PCI er niet in slaagde “het infantilisme en steriele radicalisme” te overwinnen, was volkomen gerechtvaardigd. De meest op de voorgrond tredende figuur was de gauchist Bordiga. Die was van mening dat de partij slechts “weinig maar goede leden” moest hebben. Er werd flink uitgezuiverd en het aantal aangeslotenen verminderde: 40.000 waren vertegenwoordigd op het stichtingscongres, nog 35.000 op het tweede congres in maart 1922. De PCI verscheen als een uiterst gecentraliseerde organisatie met militaire discipline en zeer weinig democratie. Het sektarisme triomfeerde: de strijd moest in hoofdzaak “tegen de sociaaldemocratie en de burgerlijke linkerzijde” gevoerd worden. Het fascisme werd als een voorbijgaand nevenverschijnsel geïnterpreteerd!
De houding van de popolari en van de PCI waren niet de enige elementen van ontreddering in de arbeidsbeweging. In de PSI leidde de strijd tussen reformisten en maximalisten in juni 1922 tot een feitelijke scheuring, die enige maanden later formeel zou worden. Op 14 juni verklaarden de reformisten – waartoe de meeste parlementsleden behoorden – zich onafhankelijk tot aan het volgende congres: zij stelden een nieuwe leiding aan, waartoe Turati, Treves, Matteotti, Modigliani, d’Aragona en Baldesi behoorden.

Een poging om de eenheid van de arbeidersklasse in zekere mate te herstellen werd op syndicaal plan ondernomen. Op initiatief van de vakbond van de spoorwegarbeiders werd, samen met de CGI en verschillende autonome bonden (UIL, USL en bond van havenarbeiders), een ALLEANZA DEL LAVORO gevormd. Bedoeld werd een antifascistische samenbundeling van syndicale organisaties. Maar in feite werd het eerder een ontmoetingscentrum van leiders dan een strijdorganisatie. Spontane bewegingen, die zich in de provinciën Piëmont, Lombardije en March voordeden, werden aan hun lot overgelaten. De PCI stond afwijzend tegenover de “Alleanza”, die sterk reformistisch beïnvloed werd.

Op 19 juli 1922 kwam de regering Facta in het Parlement ten val. Vele pogingen om een nieuwe bewindsploeg samen te stellen mislukten. Ten slotte gelastte de Koning (op 30 juli) Facta met de vorming van een nieuw kabinet. Turati en de reformisten beijverden zich sinds weken om tot de regering te kunnen toetreden. Daarin zagen zij het enige middel om het fascisme de pas af te snijden. Ten einde hun aanspraak kracht bij te zetten, bewogen zij de reformisten van de “Alleanza” tot het uitroepen van een ALGEMENE STAKING OP 31 JULI. De staking had een beperkt succes. Maar het bleek onmiddellijk dat het dynamisme, ook aan de basis, aangetast was door de zware slagen die de beweging sinds een paar jaar troffen: de syndicaten hadden sinds 1920 meer dan de helft van hun leden verloren. In het Parlement gaf Mussolini de regering 48 uren de tijd om de staking te breken. Zo niet zouden zijn zwarthemden optreden. En inderdaad, de stakers werden met zoveel geweld te lijf gegaan dat vanaf 3 augustus de werkhervatting begon. In de morgen van 3 augustus werd het stadhuis van Milaan door de squadre bezet. In de namiddag werd het reusachtige gebouw van “Avanti” – hersteld van de beschadigingen van 1919 – voor een tweede maal in brand gestoken en ditmaal volledig vernield. Turati noemde deze nederlaag van de syndicaten het “Caporetto van het socialisme”.

Het gevaar van de fascistische machtsgreep was nu groter dan ooit. Toch werd de verdeeldheid in het socialistische kamp verder doorgedreven. Toen op 1 oktober 1922 de PSI haar 18de congres te Rome opende, telde zij nog ongeveer 70.000 leden. Twee moties verdeelden de afgevaardigden in haast gelijke blokken. De scheuring in twee partijen was het resultaat:
1) De reformistische partij van Turati, de PARTITO SOCIALISTA DEL LAVATORE ITALIANI, die later de naam PARTITO SOCIALISTA UNITARIO (PSU) aannam en Giacomo MATTEOTTI tot secretaris koos;
2) De maximalistische partij van Lazzari en Serrati, de PARTITO SOCIALISTA MASSIMALISTA (PSM), die FIORITTI als partijsecretaris aanstelde.

De PSC was toen nog voorstander van aansluiting bij de Derde Internationale. In Moskou drong men aan op fusie van de PSP met de PCI. Maar Bordiga en de meeste communistische leiders voelden daar niets voor. Zo kwam het dat PCI en PSM beiden hun delegaties stuurden naar het Kominterncongres. Het waren uitgebreide delegaties, alsof de taak op dat moment eerder in Moskou dan in Italië gelegen was. Men gaf zich in de linkse partijen eenvoudig geen rekenschap van de beslissende politieke wending die zich in Italië in oktober 1922 voltrok. Welke onoverkomelijke nederlaag de mars op Rome van Mussolini voor hen betekende, drong eigenlijk niet door. Het is wel betekenisvol dat de meeste leidende figuren van de linkse Italiaanse partijen de machtsgreep van Mussolini in Moskou vernamen. Maar zij vatten de zaak niet al te dramatisch op. Bordiga meende dat “het fascisme er geen behoefte aan heeft de democratische instellingen te vernietigen en dat het eigenlijk samenvalt met de sociaaldemocratie.”

Het Kominterncongres – dat een maand duurde – drong nogmaals aan op fusie van de twee linkse partijen in Italië, maar Bordiga en zijn geestesgenoten wilden er niet van weten. Radek hekelde de sektaire houding van de Italiaanse communisten in volgende bewoordingen: “Als de Italiaanse kameraden een kleine en zuivere partij willen houden, dan zeg ik hen dat een kleine en zuivere partij gemakkelijk een plaats vindt in de gevangenis. Daar zullen ze trouwens hun geest kunnen oefenen in zuivere meditatie.”

Eerst na heel veel aandringen (o.a. een brief door Lenin, Trotski, Radek, Zinovjev en Boecharin ondertekend) trad een fusiecommissie in werking. Maar amper had deze commissie in Moskou haar conclusies opgesteld, of in Italië, in de schoot van de PSM rees verzet (o.a. van Pietro NENNI). Kortom, die fusie kwam er niet. Het dient gezegd dat er van de PSM weldra niet veel meer overbleef. Op haar congres van april 1923 telde zij nog 10.250 leden.[323] Het fascisme had de gelederen aanzienlijk uitgedund.

Sinds de mislukking van de algemene staking (begin augustus 1922) lag de weg naar de macht voor Mussolini open. Het plan van de MARS OP ROME werd uitgewerkt onder leiding van de “quadrumvirs”, die ieder een element van de fascistische aanhang voorstelden: BIANCHI (de “gesyndikeerde” arbeiders), BALBO (de squadristen). DE BONO (het leger), de VECCHI (de monarchistische kringen). Drie colonnes zouden uit verschillende richtingen naar Rome oprukken. Mussolini hoopte dat de dreiging met de mars zou volstaan om de regering te doen zwichten. Een ultimatum werd aan Facta overgemaakt. De ministers Riccio, Salandra en Federzoni drongen aan dat er op ingegaan zou worden. Maar Facta wilde zich verzetten. In akkoord met de Koning werden legereenheden, onder leiding van generaal Pugliese, in Rome samengebracht om de hoofdstad af te grendelen.

Tijdens de avond van 27 oktober begonnen duizenden fascisten zich – meestal per trein – op weg te begeven naar de verzamelplaatsen rond Rome. In de morgen van 28 oktober stonden ongeveer 26.000 – overigens slecht bewapende – fascisten voor de hoofdstad. Generaal Puglies beschikte over 28.000 goed bewapende soldaten. Generaal Badoglio overdreef amper toen hij beweerde dat vijf minuten vuur hadden volstaan om de fascisten te verdrijven. Maar precies dat gebeurde niet. Integendeel.

Het hoofdkwartier van de fascisten was te Perugia (op ruim 100 km. ten n. van Rome) gevestigd. Mussolini was daar niet aanwezig. Hij vergaderde te Milaan met leiders van Confindustria (Crespi, Conti, Olivetti) en van de Confagricoltura, die hij geruststelde omtrent de doeleinden van de actie: het kwam er enkel op aan de arbeiders terug in de hand te krijgen, de discipline te herstellen en de eerbied voor de rechten van de bezitters te vestigen.

Diezelfde morgen van 28 oktober deed zich een “coup de théâtre” voor. Facta begaf zich naar de Koning en vroeg hem de staat van beleg te willen ondertekenen. Maar Victor-Emmanuel III weigerde. Mogelijk heeft de bedreiging van de hertog van Aosta, die naar het hoofdkwartier van Perugia was gegaan, een rol gespeeld bij die plotse koninklijke ommekeer. Facta nam derhalve ontslag. De Koning vroeg Salandra een nieuwe regering te vormen. Die stelde als voorwaarde dat Mussolini en zijn medestanders er eveneens deel van zouden uitmaken. Maar Mussolini stelde de eis dat hijzelf de regering zou vormen. Woordvoerders van de Confindustria (Benni en Olivetti), van de Confagricoltura en van de bankvereniging en twee magnaten van de elektrische industrie (Ettore Conti en Luigi Albertini) lieten weten dat zij Mussolini in zijn eis steunden. Waarop Mussolini – nog steeds in Milaan – door de Koning naar Rome werd ontboden. Mussolini reisde per trein en begaf zich op 30 oktober in fascistisch uniform naar het Quirinaal, waar hij door de Koning met de vorming van een nieuwe bewindsploeg werd belast. Nu eerst marcheerden ook de fascisten uit de omgeving van Rome naar het centrum van de stad. In een paar arbeiderswijken kwam het tot botsingen; er vielen 13 doden. De volgende dag defileerden een 60.000 zwarthemden in een nogal slordige parade voorbij het koninklijk paleis.

Zo werd de fascistische “revolutie” voltrokken met de volle instemming van het establishment. Mussolini had geen nieuwe heerschappij gevestigd. De heersende klasse had haar belangen aan zijn fascistische partij toevertrouwd.[324] De bankiers, de industriëlen en de latifundisten, de Kroon, de burgerlijke politici, het leger, de kerk ... allen spraken ze hun vertrouwen uit in Mussolini.

Het dient gezegd dat de meeste traditionele politici geen echte voorstanders van een fascistische dictatuur waren. Zij rekenden erop dat Mussolini en zijn fascisten, eenmaal in de regering opgenomen, zich zouden aan – en inpassen in het parlementaire spel, d.i. bereid zouden zijn om op grond van allerlei compromissen de machtsposities te delen. Zij namen niet voldoende in acht dat de kaders van de fascistische beweging uit hongerige kleinburgers bestonden, die vast besloten waren om posities, graden en aanzien te verwerven, om zich zat te vreten aan de staatsruif. Het fascisme was hun kans op carrière. Het moest dus HET HELE TERREIN bezetten.[325] 

Hoe stond het Italiaanse volk tegenover de fascistische machtsgreep? Enerzijds beschikte Mussolini ongetwijfeld over een massabasis, maar met dien verstande dat ook een grote massa slechts een klein deel van de totale bevolking betekent. Anderzijds was het gros van de arbeidersklasse bewust antifascistisch. Maar tussen beide groepen stond, zoals meestal, de grote zwijgende meerderheid die tamelijk onverschillig was en in alle geval het bestaande parlementaire regime niet de moeite waard vond om verdedigd te worden: bij de Italiaanse verkiezingen onthielden zich ongeveer 40 % van de kiesgerechtigden. Deze onverschillige, apolitieke massa was direct bereid de nieuwe machthebbers te aanvaarden. De toevloed naar de fascistische partij was, na de mars op Rome, haast niet te stelpen.

* * *

De Italiaanse fascisme vestigde zich niet met één slag als totalitaire macht. De liberaal-parlementaire instellingen werden slechts stuk voor stuk afgebroken. Het institutionaliseren van de dictatuur gebeurde in etappen en over een periode van verscheidene jaren. De fascistische regering vormde zich geleidelijk om tot een fascistisch regime. De door Mussolini gevormde bewindsploeg telde ook liberalen en leden van de Volkspartij. Op 17 november stemde het Parlement het vertrouwen met 306 tegen 116. Onder diegenen die voorstemden: Bonomi, Giolitti, Orlando, Salandra, Alcide de Gasperi... Eind november werd volmacht aan Mussolini’s regering verleend. Enkel socialisten en communisten stemden tegen.

Het leek er dus wel op alsof de machtsvestiging volgens constitutionele regels verliep. Zo wordt het meestal ook voorgesteld. Maar het parlementaire scenario was slechts één aspect van de politieke ontwikkeling. Want tegelijkertijd hield de golf van terreur aan over heel het land: lokalen die in brand gestoken werden, redactiebureaus die vernietigd werden, arbeidersmilitanten die afgetuigd werden, tegenstanders die met ricinusolie volgegoten werden, communisten die vermoord werden...; de fascistische bestialiteit vierde hoogtij in Italië.

Op 17 december 1922 was in Turijn een ruzie, die niets met politiek te maken had, op een gevecht uitgelopen, waarbij twee fascisten werden vermoord. Hierop besloot BRANDIMARTE, de leider van een squadra, van de gelegenheid gebruik te maken om de antifascisten eens een verschrikkelijke les toe te dienen: 22 mensen werden doodgeslagen, de arbeidsbeurs werd in brand gestoken, de secretaris van de FIOM werd eerst zwaar geslagen, dan met de voeten aan een camion gebonden en zo in snelle vaart over de straatstenen weggesleurd.

Mussolini had de kapitalisten toegezegd dat hij de economie volgens de regels van het liberalisme wilde laten functioneren met vrijwaring van het “privé-initiatief”. Nog op de vooravond van de mars op Rome verwierp Mussolini “de Staat-spoorwegman, de Staat-postman, de Staat-verzekeraar”. Reeds de eerste economische maatregelen waren tekenend: – de verplichting slechts titels op naam uit te geven werd afgeschaft; – de belastingen op erfenissen werden verminderd; – de uitbating van de telefoon werd geprivatiseerd; – het ontwerp van agrarische hervorming (verdeling van latifundia) werd geannuleerd; het onderzoek naar de oorlogswinsten werd afgelast; – de lonen werden verminderd...

Nu is het wel zo dat de economische conjunctuur van 1923 tot 1929 in Italië, zoals elders, aan de hoge kant lag. Dat liet Mussolini toe zijn gezag en zijn populariteit op grond van een reeks gunstige economische resultaten te vestigen. In 1929 lag de industriële productie 50 % hoger dan in 1922. Speciaal de chemische industrie had een aanzienlijke vooruitgang verwezenlijkt: MONTECATINI (kunstmeststoffen) en SNIA VISCOSA (kunstvezels) waren machtige trusts geworden. Ook de auto-industrie groeide: in 1926 werden 605.000 wagens voortgebracht. Ten slotte maakte de landbouw – door hoge invoerrechten beschermd – eveneens vorderingen. Met dat alles verminderde de werkloosheid aanzienlijk: vanaf 1925 was het aantal werklozen tot 125.000 gedaald; dit lage peil hield aan tot einde 1929. De lonen bleven laag: voor de industriearbeiders trad een heel lichte verbetering in, maar de landarbeiders zagen hun inkomen erg verminderen.

De fascisering van de staat begon met twee belangrijke maatregelen op 15 december 1922. De GROTE RAAD VAN HET FASCISME (de leden ervan waren benoemd door Mussolini) werd tot staatsorgaan omgevormd; aldus ontstond naast het Parlement een politiek lichaam in directe dienst van de Duce. De VRIJWILLIGE MILITIE VOOR DE NATIONALE VEILIGHEID werd opgericht, zodat de zwarthemden nu soldij van de staat ontvingen. Brandimarte, de beul van Turijn, werd tot de rang van generaal in de vrijwillige militie bevorderd. Naast het regelmatige leger kwam dus een tweede leger tot stand dat niet aan de Koning, maar aan de Duce zijn eed van trouw aflegde. Op 1 januari 1923 werd de Koninklijke Garde ontbonden. In april werden de ministers van de Volkspartij uit de regering verwijderd. Het feest van 1 mei werd afgeschaft en vervangen door 21 april, dag waarop de stichting van het Oude Rome herdacht werd. Het ging allemaal in dezelfde richting.

Vanzelfsprekend werden de verschillende organisaties van de arbeidersbeweging zwaar getroffen. De twee socialistische partijen behielden rond midden 1923 ieder nog slechts een 10.000 leden. Bijzonder hard had de PCI het te verduren: begin februari 1923 werden op één week ongeveer 5000 leden gearresteerd, o.a. alle federale secretarissen, alle gemeente- en provincieraadsleden. Onder de aangehoudenen ook Bordiga. Gedurende een paar jaar zou de PCI nog onder halflegale, halfclandestiene voorwaarden opereren.[326] 

In juli 1923 werd een nieuwe kieswet ingevoerd, die een meerderheidssysteem voorzag: de 2/3 van de zetels zouden toegekend worden aan de nationale lijst die de relatieve meerderheid behaalde. In acht genomen dat er slechts 35 fascisten in het Parlement zetelden, was er wel enig risico aan de nieuwe kieswet verbonden. De nodige voorzorgen werden dan ook genomen. De lijsten, die Mussolini bij de verkiezingen van april 1924 voordroeg, telden niet alleen fascisten maar ook liberale en behoudsgezinde figuren. De Confindustria steunde Mussolini’s kiescampagne met machtige financiële middelen. Het squadrismo werd in werking gesteld: intimidatie van tegenstanders, brandstichtingen en straatgeweld allerhande. De socialistische kandidaat PICININI werd vermoord; PATTEOTTI werd ontvoerd en in een verlaten streek achtergelaten. Op vele plaatsen werd het neerleggen van antifascistische lijsten verhinderd. Ook bij de stemmentelling werd soms geknoeid. Resultaat was dat de gouvernementele lijst 375 mandaten behaalde (waarvan 275 fascisten); de Volkspartij bekwam 39 zetels; de PSU had er 24, de PSM 23 en de communisten 19.[327] Toch bleek dat het gros van de arbeidersklasse nog niet voor het fascisme was gewonnen: in menig groot industriecentrum behaalden de regeringslijsten niet de meerderheid van de stemmen.

In de Kamer had GIACCOMO MATTEOTTI, secretaris van de PSU, de moed om de gewelddaden en de onregelmatigheden van de verkiezingen scherp aan te klagen. De fascisten namen wraak: op 10 juni 1924 werd Matteotti ontvoerd en vermoord; ruim twee maanden later werd zijn lijk in een bos ontdekt. Aan de schuld van de fascisten en aan de directe medeplichtigheid van Mussolini twijfelde niemand. Het afgrijzen over deze misdaad was zo algemeen dat Mussolini en de fascisten geïsoleerd raakten en de stroom tegen zich kregen. Tienduizenden fascisten verwijderden in stilte hun kentekens. Zelfs een deel van de militiechefs durfden Mussolini niet steunen. Het zou maanden duren, vooraleer het fascisme zijn opmars kon hervatten.

Toen de Kamer op 13 juni samenkwam, verliet de oppositie het Parlement onder leiding van de liberale democraat GIOVANNI AMENDOLA.[328] Mussolini, ontredderd, ontdaan, laf van schrik voor de reactie in het land, verklaarde voor de in vergadering gebleven afgevaardigden: “Enkel een vijand van mij ... kon deze misdaad begaan, die ons met afschuw vervult en ons kreten van verontwaardiging ontrukt.” Mussolini was de wanhoop nabij en zou nog gedurende weken in die stemming verkeren. Had de oppositie toegeslagen en de massa’s toen tegen het fascisme in strijd gebracht, dan zou Mussolini wellicht weggeveegd zijn. De communistische partij stelde de CGL en de socialistische partijen voor “door uitroeping van de nationale staking het spook van het fascisme te verdrijven.” Maar de – overigens enorm verzwakte – CGL werd steeds meer beheerst door rechtse leiders, die zonder meer aanstuurden op een modus vivendi met het fascisme.[329] Terwijl de besturen van de socialistische partijen er niets voor voelden om zonder de burgerlijke oppositie op te treden[330] en deze laatsten wensten helemaal geen beroep te doen op de massa’s. Zij stelden hun vertrouwen in de Koning en het Gerecht. Kortom, er gebeurde niets beslissend. Op 13 juli 1924 schreef Turati: “Wij voelen wel dat we iets zouden moeten doen, maar we nemen geen enkel positief besluit.” Turati stelde vast dat in die dagen de laatste kans tegen het fascisme verloren ging. De arbeidersklasse, aanvankelijk bereid om te marcheren, maar door geen enkel ordewoord in beweging gebracht, raakte ontmoedigd. De Koning en de Kerk spoorden Mussolini aan om stand te houden en verzekerden hem hun steun. Het gerecht bleef passief. De fascisten herwonnen hun vertrouwen en hun brutaliteit. Vanaf september ging weer een nieuwe golf van squadrismo over Italië. Op 3 januari 1925 verscheen Mussolini voor de Kamer, opnieuw de arrogantie in persoon. Hij verklaarde de volledige verantwoordelijkheid voor de moord op Matteotti op zich te nemen en daagde de Kamer uit hem in beschuldiging te stellen. Geen vinger van protest werd opgeheven en zo verdween het liberale parlementarisme voor vele jaren uit de Italiaanse geschiedenis.

* * *

In de harde jaren die nu volgden, bleef de communistische partij de voornaamste kern van antifascistisch verzet. Niettemin had de PCI haar aandeel in de verantwoordelijkheid voor de triomf van het fascisme. Dit verdient van naderbij bekeken te worden.

Toen de Italiaanse Communistische Partij tot stand kwam, was de revolutionaire golf reeds over haar hoogtepunt heen. De politiek actieve arbeiders hadden hun vertrouwen in de kans op een revolutie al voor een deel verloren. Maar dat was niet de mening van de communisten, noch in Moskou noch in Italië. Gedurende jaren zouden zij vasthouden aan het perspectief van de oprukkende revolutie.

De leiding van de PCI was van 1921 tot 1923 in handen van AMADEO BORDIGA, een gauchist, erg sektarisch ingesteld, maar een man met een enorm talent. Bordiga zag de partij als een elite, de zich voor alles moest hoeden voor iedere besmetting van haar zuivere principes. Hij geloofde – uitsluitend – aan de beslissende rol van een stevig georganiseerde en gedisciplineerde voorhoedepartij. Een revolutie wordt GEMAAKT, ENKEL gemaakt. Als de partij maar consequent doorzet, zal de rest wel volgen. De dialectiek tussen voorhoedepartij en massaspontaneïteit ontging hem volledig. Hij wees iedere vorm van samenwerking met de socialisten af. Hij verdedigde de theorie dat er tussen een regime van burgerlijke democratie en fascisme geen wezenlijk verschil bestond. Voor hem was fascisme niet een nieuwe en SUI GENERIS-vorm van reactionaire bourgeoisieheerschappij; het was gewoon de voortzetting van de klassieke reactionaire politiek. Hij begreep onvoldoende dat fascisme (d.i. een reactionaire dictatuur MET een massabasis) het ergste is dat de arbeidersklasse kan overkomen, vermits in dergelijk regime de repressie onvergelijkbaar doeltreffender werkt dan onder een klassiek reactionair bewind. Zelfs tussen fascisme en sociaaldemocratie zag Bordiga geen fundamenteel verschil. Hij beschouwde ze als twee verwisselbare vormen van bourgeoisheerschappij. Ten overstaan van het duidelijk opkomende gevaar weigerde Bordiga ieder bondgenootschap met de PSI. Ook toen de “Arditi del Popolo” zich als milities in de strijd tegen het fascisme opstelden, wees Bordiga samenwerking af. Dezelfde negatieve houding nam hij aan tegenover de “Alleanza del Lavoro”. De afbraak van de parlementaire instellingen noemde Bordiga helemaal niet zo erg. Hij had nooit veel belang gehecht aan parlementaire actie. Hij verwachtte dat de gewapende opstand van de arbeidersklasse in één slag “de leidende socialistische, katholieke, populistische en fascistische klasse” zou wegvegen. Dat was totaal irrealisme.

Zolang Bordiga de leiding waarnam, leefde de PCI in conflict met de Komintern. Het voornaamste meningsverschil betrof de weigering van Bordiga om tot enige vorm van eenheidsfront met de socialisten te komen. Dit bleef zijn stelling, zelfs nadat de PSM zich in oktober 1922 van de reformisten had afgescheurd en de wens uitsprak zich bij de KI aan te sluiten. Bordiga betoogde dat de PSM enkel verbaal revolutionair was, maar in feite reformistisch handelde. Overigens traden de voornaamste partijleiders de stellingen van Bordiga bij. Alleen Angelo Tasca – hij zou gedurende jaren de rechtse tendens in de PCI vertegenwoordigen – was voorstander van eenheid met de socialisten. Voor hem was trouwens een communistische partij eigenlijk niet veel meer dan een linkse sociaaldemocratie. De discussie over de fusie PCI – PSM werd begin 1923 vanzelf beëindigd, doordat in de PSM een meerderheid onder leiding van Pietro NENNI zich tegen iedere samenwerking met de communisten uitsprak. Enkel een paar duizend “derde-internationalisten” (tendens Giacinto M. Serrati) zagen het anders. Zij zouden uiteindelijk (in 1924) overstappen naar de communistische partij.

Begin 1923 werd de PCI zwaar door de repressie getroffen: duizenden militanten, Bordiga incluis, werden aangehouden; alle partijfondsen werden in beslag genomen. De PCI dreigde zonder meer geliquideerd te worden: einde 1922 waren er nog 25.000 leden, in april 1923 daalde men tot 5.000. Toch hield men stand: in november 1923 steeg men opnieuw tot 8.600 en tegen de verkiezingen van 1924 bereikte men de 12.000 leden, benevens een jeugdorganisatie van 5.000 aangeslotenen.

Na de aanhouding van Bordiga ging de leiding van de PCI over naar een voorlopig bestuur van vijf leden. Toen Bordiga in oktober 1923 opnieuw vrijkwam, weigerde hij nog langer de partijleiding waar te nemen. Tussen hem en het voorlopige bestuur (waartoe o.a. Togliatti en Tasca behoorden) waren de meningsverschillen te aanzienlijk geworden.

De grond van deze geschillen vindt men toegelicht in een belangrijke tekst van Togliatti.[331] Zijn betoog kwam hierop neer: hoezeer Bordiga de rol van de partij ook benadrukt, in feite leidt zijn theorie naar inactiviteit. “Vermits de proletarische revolutie voorgesteld wordt als het noodzakelijk resultaat van de fatale ontwikkeling van uitsluitend objectieve factoren, vermits de dialectiek van het marxisme herleid wordt tot een rustig pseudowetenschappelijk evolutionisme ... kan ook de rol van de partij van de revolutie niet anders dan uiterst beperkt uitvallen. We hebben dan een partij die de afwachting aanbeveelt, die de zekerheid levendig houdt, die de fakkel brandend houdt. De “idee” marcheert op haar eigen beide benen en niet op de onze. Zij zal dus in alle geval uit zichzelf voortschrijden. Het komt er slechts op aan trouw te blijven aan de idee. En die “getrouwen” noemen zich de aanhangers van de partij van de revolutie.” De dialectiek tussen partijoptreden en massa omschreef Togliatti aldus: “Het is voor de partij een kwestie van juiste verbinding tussen haar actie en de ontwikkeling van de reële revolutionaire krachten. Het komt er voor de partij op aan zo op deze ontwikkeling in te werken dat ze op haar beurt een doeltreffende factor van het revolutionair proces wordt.” Een partij die er zich toe beperkt de onvolkomenheden van de massabewegingen te kritiseren, veroordeelt zich tot steriliteit. De eerste vereiste is mee te doen met en zich in te schakelen in de beweging zoals ze is.

Ook Gramsci[332] was het met Bordiga oneens geworden. Gramsci – aanvankelijk haast zonder voorbehoud ten aanzien van Bordiga – was geleidelijk voorstander geworden van een meer soepele en minder sektaire politiek. Ook hij stelde vast dat de Bordigalijn naar immobilisme leidde en stond er op dat de voorhoedepartij acties zou voeren die aansloten bij de reële beweging in de arbeidersklasse.[333] 

Midden 1924 werd Gramsci secretaris-generaal van de PCI. Het was een moment van herlevende hoop. Het fascisme maakte – als nasleep van de Matteotti-zaak – een ernstige crisis door en de PCI won opnieuw terrein: in oktober 1924 had de partij 25.000 leden en de “Unita” (die sinds februari 1924 verscheen) bereikte een oplage van 40.000 nummers. De voorstellen van de communisten om tot massa-acties over te gaan werden door de andere antifascistische groepen genegeerd en weldra bleek ook dat de crisis van de fascistische dictatuur niet zo diep was als de communisten dachten. De fascisten herstelden hun posities en consolideerden hun macht.

* * *

In de Kamerzitting van 14 januari 1925 deed Mussolini TWEEDUIZEND decreetwetten stemmen. Het was een manier om de minachting voor de volksvertegenwoordiging kenbaar te maken. De fascisering van de staat werd in 1925-26 voltooid. De persvrijheid werd afgeschaft. De oppositionele partijen werden praktisch buiten de wet gesteld. Het parlementair initiatief werd aan de regering overgedragen. De administratie werd uitgezuiverd: alle van antifascisme verdachte functionarissen werden afgezet. De verkozen gemeenteraden werden ontbonden; het bestuur van een gemeente werd aan een benoemde “Podesta” met een benoemde gemeenteraad overgemaakt. De prefecten in de provinciën, namens de Duce aangesteld, kregen dictatoriale macht. Een politieke politie, de OVRA, werd ingesteld en opsluiting bij administratieve beslissing werd ingevoerd. Een SPECIAAL TRIBUNAAL voor politieke misdrijven trad in werking. In november 1926 werden de oppositionele leden uit het Parlement verwijderd; de communistische mandatarissen werden aangehouden, toen zij de Kamer wilden binnentreden. Italië werd een pure politiestaat. Op de eilandjes LIPARI en PONZA werden concentratiekampen georganiseerd: geketende politieke gevangenen begonnen binnen te stromen.

Vanaf 1926 begon de uitwijking van vele honderden – weldra enkele duizenden – politieke opposanten, communisten, socialisten, democraten: Togliatti, Nenni, Turati, Modigliani, Treves, Gobeti, Salvemini, Donati... en zovele anderen.

Ten slotte werden ook de syndicaten aangepakt. Nog in 1925 behoorden in de grote Italiaanse bedrijven haast alle syndicale afgevaardigden tot de CGL. In dat jaar stemde bij Fiat niet één van de 18.000 arbeiders voor de fascistische kandidaten. Door de wet van 3 april 1926 moesten de “interne commissies” (bedrijfsraden), de syndicaten, coöperatieven en mutualiteiten ontbonden worden. Hun bezittingen dienden overgedragen aan de fascistische verenigingen die het monopolie van de arbeidersorganisatie verwierven. Naar de woorden van Mussolini erkende het fascistisch syndicalisme “de historische functie van het kapitaal en van de kapitalisten ... deze grote organisators ... door wie het lot, het loon en de welvaart van tienduizenden arbeiders worden bepaald... Het fascistisch syndicalisme is voor de klassensamenwerking... Kapitaal en arbeid zijn geen contradictorische termen, het zijn termen die mekaar aanvullen.” Staking was bij wet verboden, want – dixit Mussolini – “één enkel, ik zeg wel één enkel, verloren arbeidsuur in een bedrijf betekent reeds een zwaar nationaal verlies.”

In deze geest was ook het CHARTER VAN DE ARBEID opgesteld, dat op 21 april 1927 plechtig werd afgekondigd. De fascistische vakbonden moesten een deel worden van de CORPORATIES. De wet voorzag de oprichting van zes corporaties: industrie, landbouw, handel, transport... Iedere corporatie bestond uit vertegenwoordigers van de patroonsorganisaties en van de arbeiderssyndicaten, met dien verstande nochtans dat de vertegenwoordigers van het patronaat inderdaad machtige patroons waren, terwijl de “vertegenwoordigers” van de arbeiders creaturen van de fascistische partij waren, die in geen enkel opzicht representatief waren voor de arbeidersklasse. De opbouw van de corporaties verliep zeer traag, aarzelend en onvolledig.

Langs pers en radio, door de school, in de schoot van de jeugdorganisaties en van de organisaties voor vrijetijdsbesteding, alsook door middel van nog vele andere verenigingen werd de fascistische ideologie dag in, dag uit intens en op grote schaal verspreid. Grondslag van deze ideologie was een geëxalteerd nationalisme en een imperialisme dat uitgebeeld werd in de gewaden van het Oude Romeinse Rijk. De oorlog en het militarisme, de mannelijkheid en het heroïsme werden verheerlijkt. Discipline, blinde gehoorzaamheid en zin voor hiërarchie werden als hoogste deugden gehuldigd. Het individu had uitsluitend zin in functie van de almachtige, totalitaire staat.

Mussolini – een demagoog van zeer groot formaat – wist deze ideologie in frappante uitspraken te formuleren; uitspraken die verbluften door hun schaamteloze arrogantie en daardoor precies aan de gefrustreerdheid van de kleine burger beantwoordden. Rond de persoon van de Duce – die titel moest steeds in hoofdletters geschreven worden – werd een grenzeloze personencultus opgebouwd. Als meester in het ensceneren van theatrale effecten slaagde Mussolini erin bij miljoenen Italianen over te komen als een soort goddelijke Romeinse Caesar, onfeilbaar, bovenmenselijk machtig.

Overigens zag Mussolini al heel snel in dat de steun van de Kerk en het Vaticaan veel kon bijdragen om de openbare opinie te winnen. Mussolini brak daarom met de liberaal-antiklerikale traditie van de Italiaanse politiek en zocht een regeling voor het conflict, dat sinds 1870 tussen de Italiaanse staat en de paus aanhield. Dat werd het VERDRAG VAN LATERANEN op 11 februari 1929. Het was een regeling tussen twee staten en een concordaat. De rechten van de Vaticaanse Staat werden vastgelegd en het katholicisme werd Italiaanse staatsgodsdienst: het religieuze onderricht werd verplichtend in de openbare scholen, het kerkelijk huwelijk kreeg rechtsgeldigheid, de echtscheiding bleef verboden, enz.

* * *

Mussolini achtte de toestand nu rijp om zijn politiek door een volksuitspraak te laten bekrachtigen. In maart 1929 werd de Italianen een enige kandidatenlijst voorgelegd, die (krachtens de kieswet van 1928) opgesteld werd door het Grote Raad van het Fascisme. Er waren 8.506.576 ja-stemmen tegen 136.198 afwijzingen (haast uitsluitend uit de industriesteden van het noorden). De kiesverrichtingen waren zeker niet volgens de regels van de democratie verlopen. Niettemin staat het vast dat de overgrote meerderheid nu wel degelijk haar instemming betuigde met het regime. M.a.w. het fascisme was erin geslaagd EEN ZEER RUIME MASSABASIS te verwerven. Het is precies door de aanwezigheid van deze massabasis dat het fascisme zich onderscheidt van een bourgeoisdictatuur zonder meer. Omtrent het karakter van het Italiaanse fascisme vindt men bij Berstein en Milza[334] deze bemerking: “Il serait abusif de considérer le fascisme comme l’expression pure et simpte du pouvoir de classe du grand capital, ce qui a été pendant les années 1920, à quelques touches près, la thèse officielle de la IIIe Internationale.” Dit voorbehoud is onaanvaardbaar. Genoemde schrijvers stellen het zo: de fascistische staat in Italië steunt op een bondgenootschap van het grootkapitaal met de kleinburgerij. Dat is juist, op voorwaarde dat men er niet vergeet bij te zeggen dat die kleinburgerij ideologisch en politiek meegesleurd en gedomineerd werd door de grote bourgeoisie. Genoemde schrijvers betogen verder dat – op grond van vermeld bondgenootschap – de fascistische staat tegenover het grootkapitaal een zekere autonomie vertoonde. Er dient opgemerkt dat de staat – dictatuur van een bepaalde klasse – ALTIJD tegenover die klasse enige autonomie vertoont. Komt daarbij nog dat de staat NORMALITER tevens als functie heeft de klassencontradicties enigszins te milderen en dat de staat NORMALITER zekere compromissen met andere klassen afsluit. Een van de middelen om dat de bereiken is het inschakelen van elementen uit de niet-heersende klasse als politiek personeel van de staat. De voorstelling van Berstein en Milza alsof de kleine burgerij – als klasse – mede een beslissende invloed in het fascistische staat zou hebben, gaat niet op. Hier wordt KLASSE met POLITIEK PERSONEEL verward. Het personeel dat de staatsfuncties onder Mussolini bekleedde, behoorde inderdaad overwegend tot de middenstandslagen. Het is zeker zo dat de kleinburgerlijke fascistische kaders, deze hongerige plebejers, de bourgeois van het vroegere Italiaanse staatsapparaat voor een groot deel verdrongen. Maar daarmee kwam de kleinburgerij als klasse nog niet aan bod. Want de kleinburgerlijke fascistische kaders voerden een politiek ten gunste van het grootkapitaal en ten ongunste van de kleine burgerij.[335] Overigens profiteerden de nieuwe kaders van hun wedden, prebenden, privilegiën en corrupties om zelf tot de status van grote bourgeois op te klimmen.

We mogen op dat punt besluiten met wat Togliatti – reeds in 1923 – schreef: “De fascistische machtsgreep als een machtsgreep van kleine en middelgrote bourgeoisie beschouwen, is een vergissing die door vele schrijvers werd begaan.” Men heeft niet ALLES over het fascisme gezegd, als men het als OPENLIJKE EN TERRORISTISCHE DICTATUUR VAN HET GROOTKAPITAAL bestempelt, maar men heeft daarmee wel het meest essentiële aangeduid. Op dit punt had de Derde Internationale wel degelijk gelijk.

Een andere stelling van de KI luidde dat de vestiging van het fascisme een bewijs was voor de ALGEMENE CRISIS van het kapitalisme, een teken ook dat het kapitalisme VERZWAKTE. Dat is betwistbaar. Het grootkapitaal grijpt naar het fascisme als de methodes van de parlementaire democratie niet meer volstaan om zijn heerschappij te handhaven. Dat is een juiste vaststelling. Daarmee echter wordt wel de broosheid van de democratie in het kapitalisme aangetoond, maar geenszins de zwakte van het kapitalisme zelf. Het fascisme is overigens niet DE LAATSTE TROEF van het kapitalisme; het fascisme is niet de laatste fase van het kapitalisme in crisis. Eenmaal het fascisme ten val komt, staat het socialisme niet noodzakelijk op de dagorde. Het fascisme werd in verscheidene gevallen door een parlementaire democratie afgelost. M.a.w. het grootkapitaal dat op zeker moment zijn toevlucht tot het fascisme nam, kan – eenmaal dit fascisme gediscrediteerd – zonder fundamenteel verlies naar een burgerlijke democratie terugschakelen.

* * *

De socialistische partijen werden vernietigd. In de loop van het jaar 1926 verdwenen ze spoorloos uit Italië: geen groepen, geen pers, geen organisatie, geen verbindingen overleefden de repressie. De socialistische partijen bleven nog ENKEL in de emigratie – hoofdzakelijk in Frankrijk – voortbestaan. In 1927 vormden de uitgeweken socialisten en republikeinen de CONCENTRACIONE ANTIFASCISTA, een groepering die een blad uitgaf onder redactie van Claudio TREVES en propaganda voerde onder de Italiaanse gastarbeiders, die in Frankrijk zeer talrijk waren (450.000 in 1926). In Italië zelf had deze propaganda geen weerklank. De samenwerking binnen de “Concentrazione” leidde tot toenadering tussen de twee socialistische partijen. In 1930 kwam de hereniging tot stand.

Het derde congres van de PCI ging in januari 1926 te LYON (Frankrijk) door voor een zeventigtal aanwezigen. Gramsci bracht een rapport uit dat 4 uur duurde. De repliek van Bordiga nam 7 uur in beslag. Hierin werden alle sektaire standpunten nog eens op een rijtje gezet: – de absolute weigering met welke groep dan ook buiten de partij samen te werken; – geen bondgenootschappen voor herstel van de burgerlijke democratie; – het burgerlijk systeem is steeds identiek, of het zich nu voordoet als democratie of fascisme; – de taak van de partij: “de arbeidersklasse te leiden bij de definitieve aanval voor de verovering van de macht.” Bordiga zag geen etappen, geen overgangsstadia. Gramsci integendeel had daar wel begrip voor, sprak zich uit voor een eenheidsfrontpolitiek en voor deelname van de partij ook aan beperkte strijd met beperkte doeleinden. De overgrote meerderheid (90 %) van het congres nam stelling ten gunste van Gramsci’s opvattingen. Het congres van Lyon was belangrijk voor de ontwikkeling van de theorie in de PCI. Maar direct had het weinig historische betekenis: de impact op de realiteit in Italië was nu eenmaal heel gering geworden.

Einde 1925 bereikte de PCI 27.000 leden, maar in 1927 hielden nog slechts 6.500 stand. In november 1926 werden Gramsci en vele andere leidende militanten aangehouden. TOGLIATTI (sinds juli 1924 onder de naam ERCOLI vertegenwoordiger van de PCI bij de KI) nam van nu af het secretariaat op zich in de emigratie. Hij verbleef in Frankrijk, Zwitserland, Moskou, Spanje... In april 1927 werd het ganse binnenlandse bestuur van de PCI, met LI CAUSI aan het hoofd, aangehouden (en in november tot zware straffen veroordeeld). In mei werden in het proces tegen GRAMSCI en zijn medestanders langdurige gevangenisstraffen geveld.[336] Einde 1927 verbleven ongeveer 2000 leden in de emigratie en zaten er een 3000 in de gevangenis. In 1928 werden 636 veroordelingen uitgesproken voor in totaal 3.404 jaar. De communisten SORZI en RIVE werden vermoord. In oktober werd tegen de communist DELLA MAGGIORE de doodstraf uitgesproken.[337] 

In 1928 werd in Frankrijk, op initiatief van de gebroeders ROSSELLI, GIUSTIZIA E LIBERTA gesticht, een groep die zich antifascistisch, republikeins en sociaal vooruitstrevend opstelde en er op gericht was acties in Italië te voeren. Zij stond in verbinding met kleine, onverschrokken verzetsgroepen, die aanslagen pleegden, administratieve gebouwen vernielden ... en een zware tol aan de OVRA betaalden. De leiding van de PCI stond erg afwijzend, maar in Italië zelf kwam het soms tot samenwerking van communistische groepen met “Giustizia e Liberta”.

Maar wat er na 1928 aan organisatie van de communistische partij nog overbleef, was amper genoeg om enkele vonken smeulend te houden. Togliatti schrijft daarover: “In het jaar 1929 bevond de partij zich in een catastrofale situatie: de verbindingen tussen het ideologisch centrum van buiten en de actieve organisaties in het land waren haast volledig verbroken: er was in het land geen leidend centrum meer, de agitatie was uiterst beperkt, de politieke successen waren zeldzaam.”

Geïsoleerd in het buitenland – en overigens sektair geïnspireerd vanuit Moskou – nam de communistische leiding in deze jaren weinig realistische stellingen in. Het getuigde inderdaad niet van realisme de strijd tegen de socialistische partij als dringendste opgave te stellen. Het getuigde evenmin van realisme de aflossing van het fascisme door een democratische fase als perspectief uit te sluiten. Men leefde in de verwachting van de niet lang meer uitblijvende revolutionaire golf, die het fascisme zou wegvegen en direct de dictatuur van het proletariaat op de dagorde zou stellen. Het was allemaal niet realistisch. Maar het is nu eenmaal zo dat emigranten, die geen impact meer hebben op de reële ontwikkeling in het vaderland, hun droom met allerlei theorieën moeten onderbouwen om het te kunnen volhouden.

Niet iedereen in de leiding van de PCI ging akkoord met de zo-even genoemde stellingen. Angelo TASCA bv. zag het anders en realistischer. Hij sprak zich uit voor een bondgenootschap met de socialisten, maar werd einde 1929 – op aandringen van de KI-leiding – als “rechtse opportunist” uit de partij gestoten. Overigens ontwikkelde zich in het politiek bureau een conflict tussen een meerderheid (4 leden: Togliatti, Rovero, Longo, Secchia) en een minderheid (“de drie”: Tresso, Leonetti en Ravazzoli). “De drie”, die niet het minste perspectief zagen, verzetten zich tegen het oprichten van een operatieve leiding (binnenlands centrum) in Italië zelf. Bovendien traden zij te Parijs in contact met “trotskisten” als Rosmer en Naville. In juni 1930 werden ook “de drie” uit de partij verwijderd.

In 1930 kwam Manuilski in zijn rapport aan de Komintern tot de conclusie: “de PCI bestaat niet als politieke factor”. Toch is het een feit dat vanaf 1930 de organisatorische samenhang van de PCI haast zonder onderbrekingen in stand kon gehouden worden en dat in Italië de communisten de enigen waren om de strijd voort te zetten. De Speciale Rechtbank van het fascisme zou met haar 4671 veroordelingen niet minder dan 4030 communisten treffen.[338] De lijst van de “protesten, stakingen en massamanifestaties tegen het fascisme van 1926 tot 1932”[339] toont aan dat de politieke guerrilla – zij het op beperkte schaal – werd voortgezet.

_______________
[313] Het FUTURISME waartoe, benevens d’Annunzio, ook Mario Carli en Marinetti behoorden, was een ideologische mode van de kleinburgerij. De kleine gefrustreerde man vond bevrediging in de grote radicale woorden, in de pseudorevolutionaire taal van de futuristen.
[314] Ongeveer 60.000 ha werden aan individuele boeren toegewezen: de landhouwcoöperatieven bekwamen 150.000 ha.
[315] ANTONIO GRAMSCI (1891-1937) werd in Sardinië geboren, kende een jeugd van zware ontberingen, was klein en misvormd. Maar hij was een man van grote intelligentie en zijn persoonlijkheid straalde bezielig uit. In augustus 1917, tijdens de vier dagen barricadengevechten te Turijn, won Gramsci de bewondering van de arbeiders om zijn onverschrokken optreden. Hij werd secretaris van de Turijnse afdeling van de socialistische partij. In mei 1919 richtte hij het weekblad “L’Ordine Nuovo” op, waaraan ook Angelo TASCA. Palmiro TOGLIATTI en Umberto TERRACINI meewerkten. Rond dit weekblad, dat de bewondering voor de Russische Revolutie verwoordde, zouden zich weldra de “zuivere communisten” uit Noord-Italië scharen. Later werd Gramsci secretaris-generaal van de Italiaanse communistische partij. Hij werd in 1926 door het fascisme gekerkerd, tot de dood volgde. Zijn geschriften – voor een deel in de gevangenis opgesteld – vormen een belangrijke bijdrage tot de theorie van de arbeidersbeweging.
[316] Gramsci nam daarmee geen stelling tegen de PSI of de CGL. Maar hij oordeelde dat de verovering van de bedrijfsraden door de socialistische militanten van binnenin diende te geschieden. Hij verwierp de onderwerping van de bedrijfsraden aan de richtlijnen van de partij of vakbond.
[317] AMADEO BORDIGA, geboren in 1889, behoorde tot de intellectuele socialistische kringen van Napels: zijn vader was universiteitsprofessor: hijzelf was ingenieur. In december 1918 organiseerde hij te Napels een revolutionaire groep rond het blad “Il Soviet”.
[318] Einde 1919 telde Mussolini’s organisatie 31 fasci (afdelingen) en 870 aanhangers: einde 1920 waren het 88 fasci en 20.000 aanhangers; einde 1921, 2.200 fasci en ruim 300.000 ingeschrevenen.
[319] Het aantal werklozen steeg:
102.000 in december 1920;
388.000 in juli 1921;
512.000 in december 1921;
606.000 in januari 1922.
De productie van het aantal Fiat wagens bedroeg in 1921 de helft van 1920. In december 1920 moest de grote Discontobank haar winketten sluiten; duizenden kleine spaarders verloren hun geld.
[320] Aantal mandaten behaald in de verkiezingen:

van 15 nov. 1919

van 15 mei 1921

Historische Partijen

252

240

Volkspartij (popolari)

100

108

Socialisten

156

123

Communisten

15

Fascisten

35

Het verdient ook aandacht dat in 1921 de PSI 1.600.000 en de PCI 300.000 stemmen behaalde.
[321] De “Arditi del Popolo” hadden zich spontaan (d.i. buiten de bestaande partijen om) tot een militie gevormd, meestal onder impuls van oud-strijders (anarchisten, republikeinen, socialisten). Ook communisten waren er aanvankelijk bij. Maar de PCI, onder invloed van Bordiga, sprak zich uit tegen de “Arditi del Popolo” en verbood haar leden er deel van uit te maken. Wat de invloed van de PSI bij de “arditi” overwegend maakte.
[322] Pius XI was de gewezen kardinaal van Milaan. Ach. Ratti. Nog kort voor zijn verkiezing tot paus had hij fascistische banieren in de kathedraal gezegend.
[323] Op dit congres behaalde de motie die zich tegen de fusie met de PCI uitsprak 5.360 stemmen tegen 3.970.
[324] Op 31 oktober 1922 verklaarde de Confindustria dat zij “een directe en dringende invloed ten gunste van Mussolini uitgeoefend (had)... De natie had behoefte aan een regering die bereid was te handelen. Dat werd ons beloofd door degene die krachtens het koninklijke vertrouwen met de opdracht werd gelast een regering te vormen.”
[325] Het fascisme is niet op initiatief van de grote bourgeoisie ontstaan. Het is geen directe schepping van de bourgeoisie. Het ontstaat en groeit buiten haar, uit de gelederen van de kleinburgerij door de inspanningen van politieke strevers, avonturiers, enz. Zódra echter de fascistische beweging een zekere omvang verwerft, vindt zij financiële steun hij elementen van het grootkapitaal. Eenmaal gegroeid tot een macht, kan het fascisme door de grote bourgeoisie ingeschakeld worden in de staat.
[326] In oktober 1923 – na negen maanden voorarrest – verschenen Bordiga en een dertigtal leidende communisten voor het gerecht. Zij werden vrijgesproken. In toepassing van de (nog niet afgeschafte) liberale grondwet oordeelde de rechtbank dat “communisten niet kunnen veroordeeld worden alleen omdat ze communisten zijn.” In 1924 nam de PCI nog deel aan de verkiezingen.
[327] De voorstellen van de PCI aan de twee sociaaldemocratische partijen om een gezamenlijke lijst van “proletarische eenheid” in te dienen waren afgewezen. Wel was er in de PSM een kleine groep van 2000 zogenaamde “terzinterntionalisti”, die onder leiding van Serrati stond en eenheidslijsten met de communisten vormde. Bij de 19 verkozenen telde men 14 communisten en 5 “terzinternationalisti”.
[328] GIOVANNI AMENDOLA overleed in 1926 aan de gevolgen van fascistische mishandelingen, zijn zoon Giorgio werd later een leidende figuur in de PCI.
[329] Op het congres van december 1924 telde de CGL nog 270.000 leden, die zich aldus in tendensen verdeelden: reformisten 153.000, maximalisten 55.000, communisten 34.000.
[330] Pietro Nenni, die tot de PSM behoorde, getuigd (in Six ans de guerre civile en Italie, Parijs, 1930, p. 184) dat de afdeling van Milaan wel een oproep tot de arbeiders overwoog, “maar wij dienden ons te plooien naar de richtlijn, die ons vanuit Rome aanmaande om de uitslag van de strijd (die men als gewonnen beschouwde) niet door een daad van opstand te compromitteren.”
[331] Cfr. Marcella en Mauriczi Ferrara, Palmiro Togliatti, essai biographique, Parijs 1954, p. 141
[332] Gramsci was midden 1922 als vertegenwoordiger van de PCI bij de KI naar Moskou gegaan. Hij verbleef daar tot in december 1923. Toen vestigde hij zich te Wenen, waar hij een Kominternbureau leidde. Na zijn verkiezing tot volksvertegenwoordiger in mei 1924 keerde hij naar Italië terug.
[333] Bordiga formuleerde de grondslag van zijn stelling aldus: “Het is een vergissing te veronderstellen dat men de basis van de partij in de massa door middel van aanpassingen en manoeuvres kan uitbreiden, vermits de verhoudingen tussen de partij en de massa’s in grote mate afhankelijk zijn van de objectieve voorwaarden. De betwisting tussen ons, de linksen, en de andere tendensen betreft ons geloof dat veranderingen in de omstandigheden ons fundamenteel programma niet hoeven te wijzigen.” Bordiga was ervan overtuigd dat de objectieve situatie niet anders dan gunstig kon evolueren, dat er “objectieve historische wetten, gelijkaardig aan natuurwetten” waren, die daartoe leidden. Als men daarvan uitgaat, zo betoogde Gramsci, dan zijn (inderdaad) alle initiatieven van de partij om een bepaalde objectieve situatie in de hand te werken, overbodig.
[334] Serge Berstein & Pierre Milza. L’Italie contemporaine, Parijs, 1973, p. 306.
[335] Berstein & Milza (op. cit. p. 307) bevestigen onze stelling in feite. De leidende functies in de staat, zo schrijven zij, komen grotendeels aan kleinburgers... “Mais en même temps, il (de fascistische staat) offre aux agrariens, aux industriels et aux hommel d’affaires... un incontestable renforcement de leur domination économique, d’une part en accélérant les tendances monopolistiques du capitalisme italien et d’autre part en désamorçant, par le biais du corporatisme, les revendications de la classe ouvrière.” Overigens stellen genoemde schrijvers nog uitdrukkelijk vast: “Le fascisme comble d’honneur la classe dominante... Il est incontestable que si l’on considère les vingt années d’ere fasciste, la petite bourgeoisie a été, économiquement parlant, l’une des grandes victimes du régime.”
[336] Benevens Granmsci, Terracini, Scocciomore en Roveda verschenen nog een twintigtal leidende militanten voor het Speciaal Tribunaal. Terracini kreeg 22 jaar. Gramsci, Scocciomore en Roveda werden tot 20 jaar veroordeeld. Ook de straffen van de anderen waren zeer zwaar. Naar Gramsci wijzend, stelde de openbare aanklager de eis: “Wij moeten dit brein gedurende twintig jaar beletten te werken.” Gramsci zou het niet zo lang volhouden. Hij was in de gevangenis bestendig zeer ziek. Zijn tien jaar opsluiting waren in feite een ononderbroken doodstrijd. Maar zijn geest werkte voort. Bijna 3000 bladzijden handschriftelijke nota’s konden uit de gevangenis gesmokkeld worden. Toen Gramsci in mei 1937, enkele dagen na zijn ontslag uit de gevangenis begraven werd, was niemand bij zijn uitvaart aanwezig.
[337] Hoe afschuwelijk de terreur onder Mussolini ook was, vergeleken met het Hitleriaanse optreden, was het Italiaanse regime nog mild. Gramsci had, in handen van de Gestapo, nooit zijn “Quaderni del Carcere” kunnen schrijven.
[338] Veroordeelden van het Speciaal Tribunaal:
Buiten de 4.030 communisten (meestal jong, gemiddeld beneden de 30) noteert men nog 12 socialisten, 42 leden van Justizia & Liberta, 22 anarchisten, 6 republikeinen en een 400 antifascisten zonder nadere politieke hoedanigheid.
[339] Pietro Secchia. L’Azione svolta dal Partito Communista in Italia durante il Fascismo, 1926-1932, Milaan Feltrini, 1970 p. 507 tot 535.

Hoofdstuk 7 / dl.3-A - Nederland

Het stelsel van de evenredige vertegenwoordiging, dat sinds 1918 van toepassing was, werkte de vorming van splinterpartijen in de hand, zonder de grote politieke formaties zwaar aan te tasten.

Ruim 35 % van de Nederlandse bevolking was katholiek. De katholieke partij, in 1870 ontstaan naar aanleiding van de opheffing van het Nederlandse gezantschap bij de paus, werd destijds geleid door Schaepman (+ 1904) en veranderde meermaals van naam; ze werd in 1926 ROOMS KATHOLIEKE STAATSPARTIJ (RKSP) genoemd en centralistisch gereorganiseerd. Deze partij was uiterst conservatief ingesteld. Uit reactie daartegen ontstonden in de twintiger jaren verschillende splinterpartijtjes, die allen in zekere mate “sociaal bewogen” waren, maar weinig succes kenden.

De calvinistische ANTIREVOLUTIONAIRE PARTIJ (ARP), in 1878 opgericht en destijds door Abraham Kuyper geleid, werd sinds 1920 door Hendrik COLIJN.[340] voorgezeten. De ARP maakte toen deel uit van een katholiek geleide regering. Ontstemd over de invloed van “Rome”, scheurde zich van de ARP een “Staatkundig Gereformeerde Partij” af, die in 1922 één zetel behaalde.

De in 1908 gevormde CHRISTELIJK HISTORISCHE UNIE (CHU) was destijds reeds een afsplitsing van de ARP. De zeer reactionaire CHU werd geleid door Jonkheer Meester DE GEER. Ze werd op haar beurt geconfronteerd met een afsplitsing, de “Gereformeerde Staatspartij” die in 1925 één zetel behaalde.

De LIBERALE PARTIJ had in het verleden reeds verscheidene splitsingen en hergroeperingen doorgemaakt. Na 1918 waren er niet minder dan ACHT liberale partijen. Drie hadden nog enige betekenis en vijf telden ieder slechts één verkozene in de Tweede Kamer. Uit de samenbundeling van zeven politieke formaties werd in 1921 de “Vrijheidsbond” gevormd, die enkele jaren later LIBERALE STAATSPARTIJ werd genoemd. Daarnaast bleef de in 1901 gestichte VRIJZINNIG DEMOCRATISCHE BOND voortbestaan als een meer vooruitstrevende partij.[341]
Ook de partijen van de arbeidersbeweging waren getekend door verdeeldheid. Naast de SOCIAALDEMOCRATISCHE ARBEIDERSPARTIJ (SDAP) bestond sinds 1909 de SOCIAALDEMOCRATISCHE BOND (SDB), die zich in 1918 tot COMMUNISTISCHE PARTIJ HOLLAND (CPH) omvormde; maar de CPH kende op haar beurt afsplitsingen.

De regering RUYS DE BERENBROUCK (katholiek), die na de verkiezingen van 1918 werd gevormd, bleef aan tot 1922. In de novemberdagen van 1918, toen Troelstra op hol sloeg (zie deel 2), heerste grote angst bij de bourgeoisie: ze beleefde een ware “bibberperiode”. Enerzijds zette zij de repressie in: in Amsterdam had een massavergadering plaats onder leiding van een “revolutionair[” – ontbrak? – MIA] comité; de deelnemers trokken vervolgens, met een groep soldaten en matrozen aan het hoofd, door de stad. Troepen werden samengetrokken die direct, zonder enige aanleiding, begonnen te schieten: er vielen 4 doden en 16 ernstig gewonden te betreuren. Anderzijds besloot men ook enige toegeving te doen. Uitdrukking daarvan was, een week na Troelstra’s optreden, deze verklaring van de Koningin: “Het is mijn verlangen de voorgenomen hervormingen door te zetten en aan te vullen met de snelheid die past bij de polsslag van deze tijd.” In naam van de “polsslag des tijds” werd het broodrantsoen onmiddellijk verhoogd door te putten uit de militaire voorraden. AALBERSE, de “sociale” voorman van de katholieke partij, beheerde een nieuw departement, dat van “arbeid” en bracht enige sociale wetgeving tot stand inzake ziekte, invaliditeit en pensioen (het pensioen werd van 2 op 3 gulden per week gebracht en kon vanaf 65 i.p.v. vanaf 70 jaar genoten worden.) Aalberse deed in 1919 ook de arbeidswet goedkeuren, die de achturendag en de vijfenveertigurenweek bepaalde.

Tevens kende de economie in 1919 een snelle opleving, zodat de gedemobiliseerden grotendeels konden ingeschakeld worden. Voor de eerste maal moesten aanzienlijke loonsverhogingen worden toegestaan. Maar reeds in 1921 – de economische conjunctuur was omgeslagen en de “polsslag des tijds” opnieuw vertraagd – werd deze ontwikkeling afgebroken.[342] 

De parlementaire afspraak van 1917 werd uitgevoerd: een wet van 1919 breidde het kiesrecht uit tot de vrouwen en de schoolwet van 1920 voorzag complete financiële gelijkstelling van vrij en openbaar lager onderwijs.

Bij de verkiezingen van 1922 bleek het vrouwenkiesrecht vooralsnog in het voordeel van de rechtse partijen te spelen. De confessionele coalitie kwam versterkt uit de bus en een tweede regering – Ruys de Beerenbrouck, die overigens gelijkaardig was samengesteld – kwam tot stand.

In 1923 werd deze bewindsploeg geconfronteerd met een crisis omtrent de vlootkwestie. Met het oog op de beveiliging van het koloniaal bezit, wenste de regering niet alleen een uitbreiding van de vloot, maar ook een wetgeving waardoor de beschikkingen omtrent de Marine buiten de inspraak van de volksvertegenwoordiging zouden vallen. Bij de eindstemming sloten tien katholieken zich aan bij de oppositie, zodat de regering in de minderheid werd gesteld. Maar het bleek niet mogelijk een nieuw ministerie te vormen en het kabinet-Ruys de Beerenbrouck bleef aan.

De verkiezingen van 1925 bezorgden de coalitie weer een meerderheid, maar met enige innerlijke verschuivingen, zodat het nieuwe kabinet onder leiding van HENDRIK COLIJN (ARP) kwam. Die coalitie viel echter snel uiteen als gevolg van de eis van de “Staatkundig Gereformeerden” om de Nederlandse vertegenwoordiging bij het Vaticaan op te heffen.[343] Hieruit ontstond een zeer lange regeringscrisis, die in 1926 uitliep op de vorming van het ministerie-DE GEER (CHU). Toen bij de verkiezingen van 1929 de coalitiepartijen nog steeds de meerderheid behielden, was het opnieuw de beurt aan RUYS DE BEERENBR000K om het roer in handen te nemen (1929-1933).

Kortom, in de jaren twintig hadden de confessionele coalities de leiding van het land. De vertegenwoordigers van de arbeidersbeweging bleven buiten de regeringsformaties. De staatsmacht zat stevig in de greep van rechts. Daar werd dan ook naar geregeerd. Naar de zuiverste 19de-eeuwse traditie bleef de staat afzijdig bij het economisch proces. Overigens was de onveranderlijke regel: strikte bezuiniging in de staatshuishouding, o.a. door vermindering van het aantal ambtenaren en door salarisverlaging. Van enige verruiming van de sociale voorzieningen was sinds 1920 geen sprake meer. Zelfs de militaire uitgaven moesten eraan geloven: in 1919 bedroegen ze 2011 miljoen gulden, in 1921 nog 100 miljoen en het zou tot 1936 duren vooraleer deze som overschreden werd. De Nederlandse staatsbudgetten van de twintiger jaren vertoonden regelmatig overschotten.[344] 

De bewindslieden spanden zich in om de klassenconflicten door overleg- en verzoeningsstructuren op te vangen. Pogingen werden ondernomen om het confessionele maatschappelijke harmoniemodel – een vorm van corporatisme – stapsgewijze te ontwikkelen.[345] In die geest kwam in 1919 de Hoge Raad van de Arbeid tot stand, een bestendig overlegorgaan met vertegenwoordigers van de patroons, de arbeiders en de staat. In 1923 werden bij wet “rijksbemiddelaars” aangesteld om bij arbeidsgeschillen de partijen tot overeenstemming te brengen. In 1927 kwam er een wet op de cao’s, waardoor de collectieve arbeidsovereenkomsten voor alle arbeiders van een bedrijf van toepassing werden en dus ook voor de niet-georganiseerden, die niet vertegenwoordigd waren bij de onderhandelingen.[346] 

De economische ontwikkeling van Nederland vertoonde ongeveer dezelfde evolutie als elders in Europa: een snelle opflakkering direct na de oorlog, sinds 1921 een conjunctuurinzinking die een paar jaar aansleepte, een heropleving die in 1924 begon en tot 1930 aanhield, maar niet de stormachtige allure vertoonde van de Duitse of de Amerikaanse economie in diezelfde jaren. Het machinaal arbeidsvermogen per arbeider steeg met 45 % tussen 1922 en 1930. De “rationalisatie” werd doorgevoerd volgens de principes van Taylor: zo o.a. door het werk aan de lopende hand, waarbij de arbeid niet alleen geïntensifieerd, maar ook verder ontmenselijkt wordt. De monopolievorming schreed verder, speciaal in de nijverheidstakken met de meest gevorderde technieken: Philips, AKU, Unilever en Koninklijke Olie werden reuzenondernemingen. De elektro- en benzinemotoren verdrongen de stoommachine. Het luchtvaartverkeer (KLM) en de vliegtuigbouw ontwikkelden zich snel. De auto (11.000 in 1920, 110.000 in 1930) en vooral de radio begonnen elementen van het dagelijks leven te worden. Maar ondanks de industriële ontwikkeling bleven in de Nederlandse economie sectoren als landbouw, handel, scheepvaart en financiën een relatief aanzienlijke plaats innemen. Nederland was nog steeds niet een land van omvangrijke industrieconcentraties; de arbeidersklasse bleef ruimtelijk nog erg verspreid. Met dat alles was de werkloosheid bestendig heel aanzienlijk, niet alleen in periodes van recessie, maar ook tijdens de hoogconjunctuur.[347] De werkloze kreeg steun, die niet veel verschilde van de armenzorg. De werkloosheid was zeer ongelijkmatig gespreid: terwijl gebieden als Drente, Friesland en Groningen zeer zwaar getroffen werden, leefden de arbeiders van de andere gewesten veel minder onder de druk van de bestaansonzekerheid.

Dat was de algemene toestand waarin zich de arbeidersbeweging ontwikkelde.

* * *

De vakorganisatie met de meest linkse traditie was het NATIONAAL ARBEIDS SECRETARIAAT. Het ledental van het NAS bedroeg 33.600 in 1919 en 51.600 in 1920. Dan zette de dalende lijn in: 37.100 in 1921, 31.400 in 1922, 32.300 in 1923 en geen 14.000 meer in 1925. Het NAS leunde in de eerste jaren na de oorlog nauw aan bij de CPH en deze streefde ernaar het NAS te doen aansluiten bij de RVI. De meerderheid van het bestuur en van de basis was daarvoor wel gewonnen, maar wenste de zaak niet door te drijven, omdat in het NAS ook heel wat anarchisten en “syndicalisten” actief waren, die er meer voor voelden zich aan te sluiten bij de anarchosyndicalistische Internationale (de in 1922 te Berlijn opgerichte en totaal onbelangrijk gebleven “Internationale Arbeiders Associatie”). Toch leidden de meningsverschillen over de internationale affiliatie tot een afscheiding uit het NAS van ruim 7000 leden, die in juni 1923 het “Nederlands Syndicalistisch Vakverbond” (NSV) stichtten, dat snel tot een onbeduidende groep aftakelde. In mei 1924 werd Henk Sneevliet,[348] die gedurende vele jaren als revolutionair in het Verre Oosten gemiliteerd had en zopas naar Nederland weerkeerde, voorzitter van het NAS. In december 1925 sloot het NAS zich aan bij de RVI, wat de samenwerking met de CPH nog inniger maakte. Maar niet voor lange tijd. In 1927 kwam het tot een breuk. In hoofdzaak was het een breuk tussen Sneevliet en de CPH. Voor een deel ging het over de toen ontbrandende strijd tussen trotskisme en stalinisme, maar daarnaast ook over een syndicale aangelegenheid: de CPH oordeelde dat kleine, niet levensvatbare bondjes beter opgedoekt werden om alle energie op belangrijker syndicale formaties te concentreren. Sneevliet was het daar niet mee eens en werd gevolgd door de grote meerderheid van het NAS, waarvan hij de leiding bleef waarnemen. Hij slaagde erin het ledental opnieuw te doen stijgen: in 1929 bereikte men weer een 17.000 aangeslotenen.

De machtigste syndicale organisatie was het NEDERLANDSE VERBOND VAN VAKVERENIGINGEN (NVV), dat 190.000 leden telde in 1919 en 247.000 in 1920. Ook voor het NVV was 1920 een hoogtepunt. De volgende jaren tekende zich een achteruitgang af: 217.000 aangeslotenen in 1922, nog 180.000 in 1924. Tegen het einde van de jaren twintig groeide het ledental opnieuw aanzienlijk: in 1929 werd weer het peil van 1920 bereikt. Aanvankelijk – tot 1920 – was er tussen NVV en NAS een tamelijk goede samenwerking. Maar eenmaal de patroons de arbeidersbeweging in het defensief drongen, bleken de verschillen van tactiek tussen het meer radicale NAS en het reformistische NVV onoverkomelijk. ROEL STENHUIS, die in 1919 JAN OUDEGEEST als voorzitter van het NVV was opgevolgd, drong wel aan op meer strijdvaardigheid, maar naar de geest behoorde het NVV nu eenmaal tot de SDAP, hoewel er organisatorisch geen binding was. Precies daarin wilde Stenhuis verandering brengen. Op zijn aandringen werd daarover vanaf 1926 onderhandeld. Resultaat was dat in 1928 de samenwerking tussen NVV en SDAP in zekere mate geïnstitutionaliseerd werd door de oprichting van een “Algemene Raad”. Maar Stenhuis’ aandringen op een meer revolutionaire aanpak werd aanleiding tot een hard conflict met de SDAP en tot zijn ontslag in datzelfde jaar.[349] Hij werd opgevolgd door EVERT KUPERS, een rustiger en minder kleurrijk personage.

De reeds vroeger vastgestelde situatie dat een groot deel van de arbeidersbeweging confessioneel was georganiseerd, geldt ook voor deze periode en zelfs in verhoogde mate.[350] Het ledental van de confessionele vakbonden verliep als volgt in de eerste jaren na de oorlog:

1919

1920

1921

1922

1923

RKV (katholiek)

91.000

141.000

146.000

142.000

117.000

CNV (protestants)

46.000

66.000

73.000

71.000

61.000

Uit deze cijfers blijkt dat de toename van het aantal leden van de confessionele vakbonden relatief dubbel zo belangrijk is geweest als voor de socialistische vakbonden; de inzinking die NAS en NVV vanaf 1921 doormaakten, trad bij de confessionele bonden later in en was minder aanzienlijk.

De voornaamste functie van deze bonden was het fnuiken van de strijdgeest. Hun ideologische inhoud werd terecht aldus samengevat: “onvoorwaardelijke gezagsaanvaarding, handhaving van de gevestigde maatschappelijke verhoudingen, onaantastbaarheid van het particuliere eigendom van de productiemiddelen.” Het gebeurde dat confessionele bonden mee in strijd gingen, maar het was hun tactiek, bij de eerste inzinking van de strijdwil de eenheid te breken door afzonderlijke – totaal onbevredigende – akkoorden af te sluiten. Het RKV, dat veruit de meeste leden telde, had in de zuidelijke provinciën ongeveer een monopoliepositie. Daar waren de levensvoorwaarden voor de arbeiders dan ook het slechtst.

Op 1 januari 1925 nam het katholiek syndicaat een nieuwe naam aan: ROOMS KATHOLIEK WERKLIEDEN VERBOND (RKWV). Tevens werd een reorganisatie doorgevoerd: tot hiertoe had men “diocesane” bonden, d.i. per bisdom georganiseerd en onder directe voogdij van de geestelijkheid geplaatst. Het RKWV vertoonde een grotere autonomie, was meer gecentraliseerd en trad op in nauwere samenwerking met de RKSP: van nu af werd het de gewoonte bij verkiezingen katholieke vakbondkandidaten op de lijsten te brengen, zodat in de Roomse kamerfractie steeds enige vakbondsvertegenwoordigers te vinden waren.

Een heel ander karakter had het ALGEMEEN NEDERLANDS VAKVERBOND (ANV), dat zich “neutraal” noemde en volgende evolutie in zijn ledental kende: 10.000 in 1919, 39.900 in 1920 52.000 in 1921, 49.000 in 1922, 47.500 in 1923. Het aantal aangeslotenen bleef in de volgende jaren bestendig dalen (in 1929 nog 28.000 leden). Het bestaan van deze bond was uitdrukking van het groeiende aantal bedienden en aanverwante “hoofdarbeiders”, die objectief tot de arbeidersklasse behoren,[351] hoewel zij dat voor zichzelf niet grif aanvaarden. Hun kleinburgerlijke geestesgesteldheid drukte zich uit in een apolitisme, dat nauw verwant was aan de liberale gedachte.

In 1922 werd de teruggang van de conjunctuur als voorwendsel aangegrepen om de vijfenveertigurenweek op 48 te brengen, met de mogelijkheid nog meer te verlengen. De Nederlandse fabrikanten drongen trouwens aan op 10 uur per dag en 56 uur in de week. Het syndicaal verzet kon niet op gang worden gebracht, enerzijds omdat de confessionele organisaties weigerden mee te doen en anderzijds omdat de SDAP aandrong op aanvaarding. In de SDAP waren hoe langer hoe meer lieden, die zich bij ieder arbeidsconflict zorgen maakten over de financiële draagbaarheid langs kapitalistische zijde: “wat wil je, men moet toch concurrentieel blijven!”

De TWENTSE TEXTIELSTAKING die in oktober 1923 uitbrak, liep niet gunstig af. Het betrof hier verzet tegen een loonsverlaging van 10 % en een wekelijkse werkduurverlenging tot 53 uur. Ook hier werd, zodra tekenen van ontmoediging intraden, de solidariteit gebroken door de confessionele bonden, die op 5 mei 1924 een afzonderlijk en slecht akkoord afsloten met de textielbazen. Het NVV en het NAS zetten de strijd voort, maar het front begon af te brokkelen en in juli moest de staking beëindigd worden. Zij had 71/2 maand geduurd en 22.000 arbeiders uit 39 bedrijven waren erbij betrokken.

Eenmaal de conjunctuur terug verbeterde, kreeg de syndicale beweging opnieuw meer armslag. In 1925 telde men ruim 3 miljoen strijddagen, d.i. meer dan ooit voordien of nadien werd bereikt. Dan bleef het gedurende een drietal jaren rustig op het arbeidsfront. Maar in 1929 steeg het aantal stakingsdagen opnieuw tot 890.000.

Sinds de enkele verworvenheden van 1919-20 werd geen enkele concessie van enige betekenis meer afgedwongen. Toch is het zo dat de opgaande conjunctuur (1924-1930) en de syndicale guerrilla langzaam het consumptiepakket (althans voor de niet-werkloze arbeider) verruimden.

* * *

De brede stroom in de Nederlandse arbeidersbeweging werd gevormd door de sociaaldemocratie. De SDAP telde in 1919 645 afdelingen met 49.176 leden; zij had 22 mandaten in de Tweede Kamer, 3 in de Eerste Kamer en 117 in de Provinciale Staten; zij telde 1200 gemeenteraadsleden en 72 wethouders. Het ledental vertoonde deze evolutie: 35.500 in 1918, 49.200 in 1919, 36.600 in 1921 ... 38.000 in 1925, 40.000 in 1926 ... 50.000 in 1928. Men bereikte dus een piek in 1919, waarop eerst een daling volgde gedurende enkele jaren en dan weer een stijging tegen het einde van het decennium. De uitslagen van de verkiezingen waren tamelijk stabiel: 22 % en 22 kamerleden in 1918, 19,38 % en 20 Kamerzetels in 1922 (eerste toepassing vrouwenkiesrecht), 22,9 % en 24 zetels in 1925, 23,8 % en 24 mandaten in 1929.

De SDAP was uitgesproken reformistisch, zij het met behoud van enige linkse frase. Dat was de zin van de “eenheidsmotie”, die op het congres van 1919 werd aangenomen. Volgens de partijgeschiedschrijving hebben hierin “de revolutionairen (die de democratie beleden) en de democraten (die de revolutie niet geheel wilden uitsluiten) elkaar gevonden.” Vanzelfsprekend vertoonde dit reformisme nuances, zoals blijkt bij het beschouwen van enkele leidende figuren. TROELSTRA bleef fractieleider tot 1925, maar zijn parlementair aanzien was, sinds zijn optreden van 12 november 1918, onherroepelijk geschokt. Troelstra’s dubbelzinnige houding werd door hemzelf zo verwoord: “wij zullen altijd reformist en revolutionair tegelijkertijd zijn” In de regel gedroeg Troelstra zich links buiten en rechts binnen het parlement. Ingenieur ALBARDA, die in 1925 Troelstra als fractieleider opvolgde, was een zogenaamd “constructieve” geest, die zich zonder enige theoretische bekommernis op de directe praktijk afstemde. Albarda ging er prat op alle “romantiek” over boord te werpen, de partij te “bevrijden” van iedere revolutionaire frase, de SDAP “eerbiedig” en “gouvermentabel” te maken. VLIEGEN, voorzitter van de partij van 1906 tot 1925, was nadrukkelijk rechts. HENRI POLAK, die uit de vakbeweging kwam en Vliegen als voorzitter van de SDAP opvolgde, was even rechts. Hetzelfde geldt voor JAN OUDEGEEST, gewezen voorzitter van het NVV en van het IVV, die vanaf 1927 het voorzitterschap van de SDAP op zich nam. SCHAPER, evenals Vliegen en Troelstra een van de partijstichters (1894), was van 1899 tot aan zijn dood in 1934 parlementslid en stond steeds heel duidelijk aan de rechterzijde. Prof. BONGER, een bekend criminoloog, was hoofdredacteur van het theoretische partijtijdschrift “De Socialistische Gids” (1918-1938) en bestreed standvastig iedere uiting van revolutionaire gezindheid. Minder duidelijk was het personage WIBAUT, gedurende vele jaren wethouder van Amsterdam, lid van de Provinciale Staten van Noord-Holland en lid van de Tweede Kamer. Wibaut was aanvankelijk sterk door de “Fabian”-ideologie beroerd (hij vertaalde “Fabian Essays in Socialism”), maar hield er ook aan zich als marxist voor te doen. Over hem werd gezegd: “hij spreekt links maar doet rechts.” Frank VAN DER GOES, een literator en essayist, in 1894 een van de “12 apostelen”, werd beschouwd als de woordvoerder van de linkervleugel, een oppositionele minderheid die zich steeds op dubbelzinnige posities moest bewegen.

De sociaaldemocratie was als “zuil”, als partij met allerlei nevenorganisaties veelzijdig uitgebouwd. De Nederlandse sociaaldemocratie had haar verbruikscoöperaties (die nooit tot aanzienlijke ontwikkeling kwamen); zij had haar eigen verzekeringsmaatschappij, haar eigen reisagentschap (de in 1921 opgerichte Natuurvrienden), haar eigen vrouwenbeweging (orgaan “De Proletarische Vrouw”, streng puriteins, tegen de danswoede, tegen korte haren en korte rokken en tegen hoge hakken, ook tegen de lippenstift en tegen anticonceptie...), haar eigen zangverenigingen, fanfares en toneelgroepen en haar eigen arbeiderssportbond (in 1926 gevormd).

De SDAP had ook haar eigen dagbladen: “Het Volk” dat van vóór de oorlog bestond en de Rotterdamse “Voorwaarts”, in 1920 gesticht. Door de samenwerking van SDAP en NVV kon de lezerskring (64.000 voor beide bladen samen in 1926) tegen 1930 haast verdubbeld worden. Door diezelfde samenwerking kon in 1930 de “nv Arbeiderspers” opgericht worden, die een aanzienlijke literatuur van sociaaldemocratische inspiratie op de markt bracht.

SDAP en NVV bleven organisatorisch lange tijd volkomen apart. Wel was er samenwerking, zij het niet zonder conflicten. De vakbond leverde in feite de massabasis aan de SDAP: kiescliënteel, lezers, geld, deelnemers aan manifestaties, enz. Maar de SDAP beschouwde zich zo wat als de superieure politieke en intellectuele leider.[352]
Stenhuis, voorzitter van het NVV, nam dat niet. Hij drong aan op een ruimere machtspositie van de vakbonden (en dus ook van Stenhuis) in de SDAP en eiste een radicalere oriëntatie van de partij. In 1926 legde hij het plan voor om de SDAP naar het model van de Labour Party om te vormen, d.i. de vakbond als integrerend deel van de partij op te nemen. Na lange beraadslagingen werd in 1928 een Algemene Raad ingesteld (9 vertegenwoordigers van de NVV, 9 van de SDAP en 5 van de Kamerfractie), gelast met de coördinatie van partij- en vakbondspolitiek. Ook gewestelijke en plaatselijke raden werden gevormd.

Een belangrijke nevenorganisatie van de SDAP werd de in 1925 opgerichte VARA (Vereniging van Arbeiders Radio Amateurs), die een enorme weerklank – ook in de letterlijke zin van het woord – genoot, want het aantal radiotoestellen en het aantal aangesloten leden stegen heel snel: 5000 in 1926, 71.000 in 1930, 140.000 in 1932...

Een deel van de jeugd was georganiseerd binnen de AJC (Arbeiders Jeugd Centrale), in 1918 door SDAP en NVV samen opgericht. In 1921 en 1922 overschreed de AJC de 10.000 leden. De volgende jaren verminderde dit aantal (in 1938 nog 7000 aangeslotenen). De leider was de autoritaire KOOS VORRINK, afkomstig uit de “Kwekelingen Geheel Onthoudersbond”.[353] De actie van Koos Vorrink in de AJC verdient aandacht, omdat ze zo kenmerkend is voor de geest van het reformisme in Nederland. De AJC pretendeerde een nieuwe cultuur te ontwikkelen, een nieuwe levensstijl te scheppen en de jeugdige tot een socialistische mens op te voeden. In de AJC werd gemoraliseerd: geen drank, niet roken, geen dans in de tent, geen wedstrijdsport op het sportveld, geen seksuele losbandigheid, geen zwoele film... kortom, een bedenkelijk puritanisme. De meisjes en de jongens van de AJC droegen een speciale kleding, zongen volksliederen, voerden volksdansen uit, kampeerden, gingen op trektocht, enz. Wat zich hier als “socialistische cultuur” aanbood, was een puur artificieel, elitair, wereldvreemd gedoe, waarvoor overigens een duur lidgeld moest worden betaald. Het was een stijl van jeugdbeweging, die was overgenomen uit Duitsland en nog sterk verwant aan de pre-industriële romantiek. Van werkelijke politieke vorming was geen sprake. Het was “socialistische cultuur” zoals Hendrik de Man die voorstond. Koos Vorrink zou later voorzitter van de SDAP worden.

De politieke actie van de SDAP was in de jaren twintig zwak en aarzelend.

Een gevoelen dat in de openbare opinie zeer sterk leefde, was het antimilitarisme, de morele veroordeling van de oorlog, de hoop op vrede. De SDAP sloot zich daarbij aan. Toen in 1923 de vlootwet in het Parlement op de dagorde kwam, meenden de socialisten een kans te zien om de regering Ruys de Beerenbrouck ten val te brengen. De SDAP organiseerde het verzet in het land: 1.130.000 handtekeningen werden door een petitie verzameld; in september 1923 werd te Amsterdam een betoging gehouden, waarvan het aantal deelnemers op 70 à 90.000 werd geschat. Toch dient beklemtoond dat de hele campagne een weinig principieel karakter had. Bedenkingen over gebrek aan doeltreffendheid en te hoge kosten van het vlootprogramma werden centraal gesteld.

De Nederlandse socialisten stelden grote hoop in de Volkerenbond. In september 1926 spraken zij op een meeting in Den Haag tienduizenden aanwezigen toe. De dag daarop deed zich in het leger een ernstig geval van subordinatie voor (waartegen met vuurwapens opgetreden werd en een dode viel). De bedoeling was de ontwapeningsbesprekingen te Genève te activeren. Tevens wilde de SDAP daarmee haar wetsvoorstel tot ontwapening in de Tweede Kamer ondersteunen. In 1927 kwam dit voorstel ter sprake. Het werd met 51 tegen 32 stemmen verworpen. Hoe dubbelzinnig de houding van de SDAP wel was, wordt bewezen door het “incident Zadelhoff”. Deze socialistische volksvertegenwoordiger praatte in het vuur van de discussie zijn mond voorbij door te beweren dat men, in geval van mobilisatie, niet op de sociaaldemocraten moest rekenen! Zadelhoff bracht daarmee de SDAP in een lastig parket en werd voor zijn “ongenuanceerde” uitspraak zwaar geblameerd door zijn partij.

Toen in 1925 de regering Colijn geconfronteerd werd met de betwisting omtrent het handhaven van het Nederlandse gezantschap bij het Vaticaan, stemden de socialisten tegen, niet zozeer uit antiklerikale reflex (die was bij hen nooit acuut geweest), maar om het kabinet Colijn in nesten te brengen.

In 1926 wilde de SDAP-fractie voor de eerste maal de parlementaire openingszitting bijwonen. Doordat in Nederland de opening van de Staten-Generaal (d.i. de 1ste en 2de Kamer samen) door de koningin persoonlijk gebeurde, werd in de gelederen van de SDAP de socialistische aanwezigheid op deze ceremonie als een monarchistische manifestatie begrepen. Het protest in de partij was dan ook zo hevig dat de socialistische mandatarissen besloten vooralsnog afwezig te blijven. Het is opvallend dat de integratie moeilijker aanvaardbaar leek op het symbolische dan op het reële plan.

Onvermijdelijk stelde zich voor de arbeidersbeweging het probleem van Nederlands Indië. De SDAP verwierp (in abstracte termen) het kolonialisme, keurde de uitbuiting af (die zeer omvangrijk was en waarvan heel Nederland, en voor een stukje ook de arbeidersklasse profiteerde) en veroordeelde de militaire acties tegen het verzet in Nederlands Indië. Maar de SDAP maakte er zich niet al te druk om. In de Kamer klaagde zij de misstanden en excessen wel aan, maar op de formule “Indië los van Nederland NU!” wenste de SDAP zich niet te engageren. De stelling luidde dat de Indiërs moesten opgevoed worden tot volledig zelfbestuur ... maar zonder de situatie te forceren. Dat was het officiële standpunt van alle partijen. Toen na de onlusten van 1926 op Java een harde repressie volgde,[354] sprak de SDAP zich wel tegen de repressie uit, maar ziet u ... de rebellen begingen toch ook strafbare dingen! Meer nog: de communisten juichten de rebellen toe! Alors!...
Eerst in 1929 sprak de SDAP zich onomwonden uit voor de nationale bevrijdingsbeweging in Indië. Dat stond te lezen in een congresresolutie. Maar verder werd er niets aan gedaan.

De houding van de SDAP tegenover de communisten was onveranderlijk: over heel de lijn en radicaal afwijzend. Een geheel uitzonderlijke positie werd ingenomen door EDO FIMMEN (1881-1942), destijds secretaris van het NVV, van 1920 tot 22 secretaris van het IVV en van dan af, tot aan zijn dood, secretaris van de ITF. Fimmen had bewondering voor de Oktoberrevolutie en voerde destijds steunacties (hongerend Rusland) voor de Sovjet-Unie. Hij gaf zich rekenschap van het opkomende fascistische gevaar en pleitte daarom voor samenwerking tussen socialisten en communisten; hij speelde ook een actieve rol in de IAH. In 1925 werd de Amsterdam een “Socialistenclub” gevormd, die enige kaders van de partij en de vakbond groepeerde en frontvorming met de communisten voorstond. Stuwende kracht was Edo Fimmen, bijgestaan door NATANS en OLDENBROEK (eveneens van het secretariaat van de ITF) en gesteund door Peter J. SCHMIDT (hoofd van de documentatiedienst van het NVV). Onder redactie van Fimmen en Schmidt verscheen vanaf februari 1926 het blad “Eenheid”. De poging mislukte. De publicatie vond weinig weerklank in het NVV en het NAS wilde er niet van weten. Begin 1928 werd Fimmen door het bestuur van de ITF verplicht zijn medewerking te staken. Schmidt gaf het dan ook op. Fimmen had ook een aanzienlijke bijdrage geleverd – in samenwerking met Willy MUNZENBERG – tot het welslagen van het congres in februari 1927, door de “Liga tegen Imperialisme en Koloniale Overheersing” in het Egmontpaleis te Brussel gehouden.[355] 

De SDAP besloot paal en perk te stellen aan dat geflirt met de communisten. Het congres van 1928 verklaarde het “onwenselijk dat leden van de SDAP tevens lid zijn van een der zogenaamde planeten van de Derde Internationale, zoals IAH, de Eenheidsgroepen, de Liga tegen koloniale onderdrukking en imperialisme, enz., enz.” Deze resolutie werd praktisch unaniem aangenomen.[356] Maar het conflict met de linkse oppositie zou blijven aanslepen ... tot zich in 1932 een afscheuring voltrok.

* * *

Op haar congres van 1918 besloot de sinds 1909 bestaande SDP zich om te vormen tot CPH (Communistische Partij Holland).[357] Aldus was – na die van Rusland – de Hollandse communistische partij de oudste in de wereld. Zij had bij haar stichting 1089 leden.[358] Haar – zeer relatieve – massabasis lag gedeeltelijk in Amsterdam (14.300 stemmen bij de gemeenteraadsverkiezingen van 1919) en voor een stuk in het Groningse platteland, hoofdzakelijk bij de armste lagen van de arbeidersklasse. Maar ook enkele intellectuelen behoorden erbij, zoals Henriette Roland Holst, Herman Gorter, Antoon Pannekoek, de jurist A.S. de Leeuw, de wiskundige Dirk Struik, de historicus Jan Romein. De CPH bekleedde (na de verkiezingen van 1918) 2 zetels in de Tweede Kamer en haalde 40 zetels bij de gemeenteraadsverkiezingen van 1919.

De omvorming tot CPH had natuurlijk te maken met de grote sympathie van de SDP-leden voor de Oktoberrevolutie. Die sympathie was ook doorslaggevend bij het besluit van de CPH, op haar aprilcongres van 1919, om aan te sluiten bij de Derde Internationale. Men leefde in de overtuiging dat de Russische omwenteling de aanvang van de wereldrevolutie betekende, en als deel van een wereldomvattende organisatie hoopte men bij dit historisch proces aansluiting te vinden.

Nederland nam niet direct deel aan de interventie tegen de Sovjetrepubliek. Maar uit de Nederlandse havens vertrokken wel wapentransporten voor de interventielegers. Hiertegen kwam een krachtige campagne op gang, die uitmondde in een algemene staking in de havens van Rotterdam en Amsterdam op 21 juli 1919. De Amsterdamse bouwvakarbeiders sloten zich bij de beweging aan, evenals duizenden gemeentearbeiders. Ook in Den Haag was er een solidariteitsstaking.

Al heel vroeg ontstond er in de CPH een oppositie, die grotendeels gevoed werd door ontstemming over zekere ontwikkelingen in Rusland. Overigens verwierp die oppositie parlementaire actie en bedrijvigheid in reformistische vakbonden. Haar woordvoerders – die trouwens al sinds jaren overhoop lagen met het leidende “driemanschap” – verlieten de CPH in 1920.[359] 

De CPH stelde zich zeer vijandig op tegen de sociaaldemocratie. In haar optiek was het de schuld van de reformisten dat de revolutie geen doorgang vond. Dat was een erg partiële visie. De reformistische leiders deden natuurlijk al wat in hun macht lag om de beweging af te remmen, maar van veel fundamenteler belang was toch dat de arbeidersklasse zelf niet revolutionair was.

De meeste partijdiscussies betroffen de werking in de vakbonden. In 1920 was de RVI tot stand gekomen. De algemene richtlijn luidde dat de communisten in ieder land binnen de reformistische vakbond moesten ageren, niet om hem uiteen te scheuren, noch met de bedoeling een nieuwe syndicale organisatie op te richten, maar wel met het inzicht de bestaande vakbond dermate te beïnvloeden dat hij zich bij de RVI zou aansluiten.

Nu kwamen voor de Nederlandse communisten twee organisaties in aanmerking: het meer radicale NAS en het NVV (aangesloten hij het IVV). Op het congres van oktober 1920 deed het partijbestuur het voorstel in beide vakbonden te werken om eerst hun fusie en daarna hun aansluiting bij de RVI te bewerkstelligen. Maar dat voorstel werd niet aangenomen. De meerderheid, die oordeelde dat men niet over voldoende krachten beschikte om dit plan door te voeren, gaf er de voorkeur aan dat enkel in het NAS zou gewerkt worden, ten einde althans deze syndicale organisatie tot de RVI te doen toetreden. Op het volgende congres (november 1921) werd het voorstel van het bestuur – zij het met een kleine meerderheid – wel aangenomen. De achteruitgang, die zich ondertussen duidelijk aftekende in het NAS, maakte dat deze organisatie – als bijdrage tot de RVI – veel van haar betekenis verloren had. Men ging derhalve akkoord in beide vakbonden te werken. Maar het resultaat was onbevredigend: 1) In het NAS was een belangrijke minderheid niet alleen tegen aansluiting bij RVI, maar voor aansluiting bij de “syndicalistische” internationale. Dat zou achteraf leiden tot een afscheuring (van ruim 7000 leden) en een verdere verzwakking van het NAS. 2) Het werk in het NVV was niet doeltreffend, omdat daartoe te weinig communistische militanten voorhanden waren en omdat vele (oppositionele) communisten niet overtuigd waren van de juistheid van de aanpak.

Hoewel de CPH diepe sympathie had voor de Sovjet-Unie en in 1921 een aanzienlijke bijdrage leverde bij de grote inzamelingscampagne voor het “hongerende Rusland”, toch was van volgzaamheid ten overstaan van de richtlijnen uit Moskou geen sprake. Dat hing hiermee samen, dat de CPH reeds betrekkelijk lang bestond en bovendien haar eigen tradities en inzichten, maar vooral haar nogal eigenzinnig driemanschap aan de leiding had. Toen het derde Kominterncongres van 1921 het “eenheidsfront met de socialisten” vooropstelde, veranderde dat niet veel aan de politieke lijn van de Nederlandse communisten. Toen in 1923 het EKKI op een revolutie in Duitsland rekende, gaven “de drie” van Nederland blijk van heel veel scepticisme; zij hadden (onveranderlijk sinds 1914) geen hoge dunk over de Duitse arbeidersklasse. Geleidelijk groeide het conflict tussen het driemanschap en het EKKI.

Tevens ontwikkelde zich een conflict in de gelederen van de CPH. De nieuw toegetreden jongeren verdroegen het autoritaire optreden van de leiding heel slecht. Hun verzet, onder leiding van Jaak de Kadt, van Reesema (en weldra van Sneevliet), verscherpte zich naarmate de CPH achteruitging. De verkiezingen van 1922 waren al geen succes geweest: men behaalde wel 53.000 stemmen en behield de parlementszetels van Wijnkoop en Ravesteyn, maar tegenover 1918 was het stemmenpercentage van 2,3 tot 1,8 gedaald. Ook het aantal partijleden daalde: nog 2025 in 1921, nog 1500 in 1923. Tussen oppositie en leiding kwam het tot bittere beschuldigingen, die een sterk persoonlijk karakter vertoonden. Toen op het congres van april 1924 de oude leiders een grote meerderheid achter zich wisten te scharen, traden De Kadt, Roland Holst, Sneevliet, Bouwman, Schilp e.a. uit de partij.[360] Maar er bleef een oppositie voortleven in de CPH. In 1925 zocht en bekwam deze de steun van het EKKI, dat hier een mooie gelegenheid zag om het lastige driemanschap kwijt te raken. Het EKKI stelde voor op de lijst voor de Kamer Wijnkoop als eerste en Louis de Visser (niet Ravesteyn!) als tweede kandidaat te plaatsen. Dit voorstel werd door het partijcongres van mei 1925 wel met een kleine meerderheid (863 tegen 809) verworpen, maar de Komintern hield voet bij stuk en haar beslissing werd ten slotte toegepast. Voor de bijzonder eergierige Ravesteyn was dat onaanvaardbaar. Het driemanschap trad af. Voor de eerste maal had “Moskou” op een beslissende wijze ingegrepen, zij het niet op eigen initiatief, maar op aandringen van de oppositie in de Nederlandse partij zelf. De Visser werd voorzitter. Onder zijn leiding beleefde de CPH gedurende vier jaar een tijd van inzinking.

De verkiezingen van 1925 leverden de CPH nog slechts 36.770 stemmen op of 1,12 %. Maar nu het driemanschap uit de leiding was verdwenen, besloten Roland Holst, Sneevliet, Bouwman, Schilp en c.s. opnieuw tot de CPH toe te treden.[361] In 1926 werden Wijnkoop, Ravesteyn en enkele van hun aanhangers uit de partij geroyeerd. Op hun beurt richtten zij een eigen partij op.[362] Het ledenverkoop in de CPH werd aanzienlijk. Het duurde niet lang of Sneevliet, Bouwman, Schilp en ook Roland Holst verlieten opnieuw de partij. Ook het echtpaar Romein-Verschoor zegde het lidmaatschap op. Prof. Mannoury werd als “trotskist” geroyeerd.

De breuk met Sneevliet, midden 1927, ontstond nadat het EKKI erop aandrong om de kleinere, niet levensvatbare NAS-bondjes op te heffen. Sneevliet – trotskistisch georiënteerd en erg vijandig tegenover “Moskou” – zag daarin het begin van de algehele liquidatie van het NAS. Weldra stichtte hij de “Revolutionaire Socialistische Partij” (RSP] Het resultaat was dat in 1929 drie partijen beroep deden op de revolutionaire kiezers:
- de CPH, die 37.622 stemmen of 1,1 % behaalde en één afgevaardigde (De Visser) bekwam;
- de CPHCC, die 29.860 stemmen of 0,8 % behaalde, zodat Wijnkoop opnieuw in de Kamer zetelde;
- de RSP van Sneevliet, die 21.768 stemmen of 0,56 % behaalde en geen mandaat veroverde.

De ziekte van uiterst links, haar neiging tot verbrokkeling, woekerde in volle kracht. Ze manifesteert zich telkens in een beweging machteloos en ze is van aard om die machteloosheid nog te verergeren.

_______________
[340] HENDRIK COLIJN (1869-1944) was de zoon van een gereformeerde boer; hij werd opgeleid tot officier en deed militaire dienst in Nederlands-Indië tot 1909. Daarna keerde hij weer naar Nederland en trad in de politiek. Van 1911 tot 1913 was hij minister van oorlog. Door Sir H. Deterding werd hij tot directeur aangesteld van de Koninklijke Bataafse Petroleummaatschappij. Hij verwierf fortuin. Colijn was een overtuigd kolonialist en een autoritaire persoonlijkheid. Hij verdedigde het economisch liberalisme, d.i. de vrije markteconomie van kapitalistische bedrijven, zonder inmenging van de staat. Hij wenste de beginselen van de bedrijfseconomie op de staatshuishouding toe te passen. Ambtenaren beschouwde hij als verkwisters per definitie. Als calvinist noemde Colijn zich “rentmeester van zijn vermogen tegenover God”. Als bewindsman, die behoorde tot de ARP, was het steeds zijn opzet “de gemeenschap te wennen aan een lager levenspeil.”
In 1920 werd Colijn leider van de ARP. Herhaaldelijk was hij minister van financiën en zes maal vervulde hij de functie van premier. Hij stierf in Duitse gevangenschap.
[341] Na de verkiezingen van 1918 was de “Liberale Unie” van 22 op 6 zetels teruggevallen de “Bond van Vrije Liberalen” liep achteruit van 10 tot 4 zetels en volgende partijen behaalden ieder één zetel: Economische Bond. Middenstandspartij, Algemene Staatspartij, Neutrale Partij, Groep voor Maatschappelijke en Economische Belangen. Uit de samenvoeging van deze zeven formaties ontstond in 1921 de “Vrijheidsbond”, die in 1924 de benaming LIBERALE STAATSPARTIJ kreeg. De VRIJZINNIG DEMOCRATISCHE BOND behield in 1918 nog 5 van zijn 8 mandaten.
[342] De loonontwikkeling verliep zeer gunstig tot begin 1920, maar dan was er opnieuw achteruitgang:
1918 — 100
1919 — 150
1920 — 200
1921 — 190
1922 — 186
1923 — 179
1924 — 170
Prijsstijgingen tastten het reële loon wel aan, maar een gevoelige verbetering bleef behouden.
[343] Na de Italiaanse eenmaking in 1870 werd het Nederlandse gezantschap bij de paus afgeschaft. Tijdens de oorlog van 14-18 werd het hersteld, omdat het Vaticaan als een interessante “luisterpost” voor de internationale politiek gold.
[344] Overschotten op de staatsbegroting:
44 miljoen in 1925
66 miljoen in 1926
75 miljoen in 1927
57 miljoen in 1928
58 miljoen in 1929
[345] “Corporatisme” en “solidarisme”, tot in hun uiterste consequenties toegepast, leiden naar fascisme. Uitgangspunt is de “organische” opvatting, die reeds in het Oude Egypte en in het Oude Rome als ideologie van de heersende klasse aangewend werd. Daarbij wordt de maatschappij opgevat als een organisme, waarvan de delen – de klassen en groepen – de hun toegewezen taken in functie van de ganse “gemeenschap” moeten vervullen. Zoals in het menselijk lichaam de maag het niet aan kan zonder de armen, en de armen de maag nodig hebben, zo kunnen de arbeiders het niet zonder de kapitalisten en omgekeerd. De organische opvatting eist solidariteit tussen de verschillende sociale groepen, ontkent en veroordeelt de klassenstrijd en eist dat de bestaande klassenhiërarchie behouden blijft. Ook in het menselijk lichaam zijn er hersenen die leiden en armen en benen die gehoorzamen...
[346] Het was de bedoeling van de gevestigde machten de cao’s aan te wenden als een middel om de klassenstrijd door “georganiseerd overleg” te vervangen. Tot op zekere hoogte werd dit effect ook bereikt. Maar dat hoeft niet zo te zijn. Is de strijdbaarheid van de arbeidersklasse hoog, dan vormen de cao’s amper een hinderpaal.
[347] Officiële statistieken geven volgende percentages werklozen ten opzichte van de totale actieve bevolking:

1921

3,2 %

1926

3,4 %

1922

4,3 %

1927

3,3 %

1923

4,7 %

1928

2,8 %

1924

3,9 %

1929

2,8 %

1925

3,8 %

Die procenten liggen veel hoger t.a.v. het totaal aantal arbeiders: 9 % in 1921, 8,1 % in 1925, 6,2 % in 1929.
[348] HENK SNEEVLIET (1883-1942). Op p. 173 van deel 1 van dit werk leest men, na het verhaal over de mislukte staking van 1903: “Henk Sneevliet, leider van het spoorwegpersoneel, moest uitwijken, trok naar Java...” Het is een verkeerde voorstelling van zaken. Sneevliet verbleef nog ongeveer tien jaar in Nederland. In 1906 werd hij verkozen tot lid van het hoofdbestuur van de vakvereniging der spoorwegarbeiders. In 1909 werd hij ondervoorzitter en in 1911 voorzitter van die vakbond. In 1912 ging hij van de SDAP over naar de SDP. Daarmee werd echter zijn positie in zijn vakbond (die deel uitmaakte van het NVV) sterk aangevochten door de reformisten. Sneevliet werd dan ook niet herkozen en in 1913 trok hij naar Nederlands Indië. In de jaren die volgden, speelde hij een actieve rol in de socialistische bevrijdingsbeweging op Java. In december 1918 werd hij aangehouden en uitgewezen. Bij zijn terugkeer in Amsterdam werd hij gehuldigd door de CPH. Hij militeerde in het NAS en had actief aandeel in de havenstaking van 1920. Midden 1921 was hij aanwezig op het Derde Kominterncongres te Moskou. Hij reisde naar China als vertegenwoordiger van de KI. Het was zijn opdracht de samenwerking van de Chinese KP met de KMT voor te bereiden. Hij voerde besprekingen met Sun-Jat-Sen. In november 1923 was hij terug in Nederland. Het jaar daarop werd hij voorzitter van het NAS. In 1927 brak Sneevliet met de CPH. Hij behield de leiding van het NAS, dat zich van de RVI losmaakte. In 1929 stichtte Sneevliet de “Revolutionaire Socialistische Partij”, een aan het trotskisme verwante groepering. Het verdere leven van Sneevliet werd een onwaarschijnlijke aaneenschakeling van conflicten met allerlei, min of meer trotskistische “groupuscules”. Overigens was het een bijzonder tragisch leven (zelfmoord van de twee zoons) dat, in april 1942, dramatisch werd afgebroken door het Duitse vuurpeloton.
[349] ROEL STENHUIS was zeker geen gemakkelijk karakter; hij was een doordrijver, iemand die bestendig conflicten rond zijn optreden uitlokte. Na heel wat politieke omzwervingen belandde hij in de nazi collaboratie.
[350] Confessioneel en niet-confessioneel georganiseerde arbeiders:

Confess.

Niet-confess.

1919

160.000

355.000

1920

238.000

445.000

1922

245.000

395.000

1926

170.000

324.000

[351] Het gaat hier niet over academici en intellectuelen-cultuurdragers. Het betreft hier evenmin de hogere kaders die in de grote ondernemingen het management voeren. Zij behoren tot de kapitalistenklasse, krachtens hun machtspositie, als inners van meerwaarde en op grond van hun ideologische instelling.
[352] De tegenstelling tussen vakbond en partij vertoonde het aspect: handarbeider contra intellectueel. Het letterwoord SDAP werd al eens omschreven als S(Studenten, Schoolmeesters) D(Dominees, Dokters) A(Advocaten) Partij.
[353] Kweekscholen leiden tot het beroep van onderwijzer. De “Kwekelingen Geheel Onthoudersbond” huldigde de toenmalige strenge, puriteinse, kleinburgerlijke levensstijl.
[354] Honderden doden waren gevallen; 13.000 lieden werden gearresteerd, 4500 daarvan tot gevangenisstraffen veroordeeld; 1308 werden naar het beruchte interneringskamp van het Digoel gebied gedeporteerd; 4 doodstraffen werden aan de galg voltrokken.
[355] Cfr. A. Mommen, Het congres van de internationale liga tegen het imperialisme (in Vlaams Marxistisch Tijdschrift, 1977, 1, p. 39-55).
[356] 1928 was het moment waarop de Komintern besloot alle pogingen tot samenwerking met de sociaaldemocratie op te geven. Dat wordt de communisten dikwijls (en terecht) verweten. Maar het zou onjuist zijn niet in acht te nemen dat de sociaaldemocratie die samenwerking STEEDS had afgewezen.
[357] Bij de stichting werd de naam CPN (Communistische Partij Nederland) aangenomen. Maar al heel vroeg werd het CHP. In 1935 werd opnieuw naar CPN overgeschakeld.
[358] Ledental CPH:

1918

1089

1923

1500

1919

1799

1924

1600

1920

2431

1921

2025

1922

1700

1929

700

(volgens De Groot)
[359] Gorter en Pannekoek theoretiseerden over “radencommunisme”. Hun pogingen om enige “radencommunistische” beweging op gang te krijgen, liepen echter op niets uit.
[360] Zij stichtten een “Bond van Communistische Strijd- en Propagandaclubs” en richtten een weekblad op vol verbitterde aanvallen op de CPH. Deze organisatie behaalde in de verkiezingen van 1925 12.665 stemmen of 0,4 %. Ze werd dra ontbonden.
[361] De Kadt keerde niet terug tot de CPH: hij werd principieel anticommunist.
[362] Zij noemden die CPHCC (Centraal Comité) en verenigden 1322 leden. Ravesteyn verliet de groep in 1927, sloot zich eerst aan bij de SDAP en schoof steeds verder op naar rechts.

Hoofdstuk 8 / dl.3-A - België

België, dat op het einde van de oorlog ruim 7 miljoen inwoners telde, behoorde tot de hoog ontwikkelde landen van de wereld. Politiek was het een liberale staat, een constitutionele monarchie met een KONING ALBERT, die als triomfator aan het hoofd van zijn troepen, van het front terugkeerde. Het parlementair stelsel functioneerde door een verminkt algemeen stemrecht. Op het vlak van de binnenlandse politiek stelden zich een drietal vraagstukken: de oude vete tussen katholieken en vrijzinnigen, omtrent de subsidiëring door de staat van de katholieke scholen; de verzuchtingen van de Vlaamse Beweging en (in hoofdzaak) de democratische eisen van de arbeidersbeweging. België had ook internationale bekommernissen. Als bezitter van een uitgestrekte kolonie maakte het onmiskenbaar deel uit van het imperialistisch systeem. Behorend tot het kamp van de overwinnaars, wenste het een deel van de buit te bemachtigen. Het resultaat was eerder bescheiden: het Verdrag van Versailles leverde Eupen-Malmedy op en de mandaatgebieden Rwanda en Burundi. Overigens werd België lid van de Volkerenbond en zegde het zijn statuut van neutraliteit vaarwel.

Het parlementaire gebeuren werd beheerst door de drie partijen die ook vóór de oorlog het terrein bezetten: de Katholieke Partij, de Liberale Partij en de Belgische Werklieden Partij. Reeds tijdens de oorlog traden een paar socialistische elementen tot de regering toe. Na 1918 begon socialistische deelname – ondanks langdurige onderbrekingen – tot de normale regels van het parlementaire spel te behoren. De BWP werd gerekend tot de drie Nationale Partijen en de “Union sacrée” van tijdens de oorlog werd af en toe voortgezet in regeringen van “Nationale Unie”.

Dat was het geval tijdens de eerste drie jaren na de oorlog met de twee regeringen DELACROIX en met de derde onder leiding van CARTON DE WIART.

Reeds onder de eerste regering werd een aanvang gemaakt met de wederopbouw van het land. Tot de erfenis van de oorlog behoorde een aanzienlijke werkloosheid (einde 1918 ongeveer 1 miljoen werklozen) en veel miserie, zodat het NHVC zijn taak gedurende nog haast twee jaar moest voortzetten. Om de wederuitrusting van de industrie te financieren werd de “Nationale Maatschappij voor Krediet aan de Nijverheid” (NMKN) ingesteld.

In dit eerste jaar na de oorlog werd ook het ALGEMEEN STEMRECHT ingevoerd. Dat was niet het werk van een constituante, zoals de grondwet het vereiste, maar van het vooroorlogse parlement. Ook een parlement kan – bv. als de schrik het begin van de wijsheid is – zeer snel werken. Daarvan biedt de Belgische parlementaire geschiedenis ons vele voorbeelden. Het kiesstelsel bleef proportioneel en, ten einde de proportionaliteit consequenter toe te passen, werd de apparentering per provincie ingevoerd. In principe gaf dat ruimte voor de opkomst van kleinere partijen.

De verkiezingen van november 1919 brachten uiteraard belangrijke wijzigingen: de katholieken daalden van 99 naar 73 zetels, de liberalen haalden er 34 i.p.v. 45 en de socialisten stegen van 40 naar 70 mandaten. De absolute meerderheid die de katholieken sinds 1884 onafgebroken hadden bezeten, behoorde nu tot het verleden. Van nu af moest men overgaan tot de vorming van coalitieregeringen. Maar in Kamer en Senaat vormden de katholieken nog steeds de grootste groep, zodat de regeringsleiding nog lange tijd bij die groep zou blijven. Coalitieregeringen vertonen uiteraard belangrijke innerlijke tegenstellingen. Dat verklaart waarom alle kabinetten van onderhavige overzichtsperiode ontslag indienden, zonder dat in het parlement een meerderheid zich tegen hen uitsprak.

Bij de vorming van de TWEEDE REGERING DELACROIX hield men rekening met het socialistische verkiezingssucces: het aantal socialistische ministers werd van 3 op 4 gebracht. Centraal in de nu volgende maanden stond de grondwetherziening; zij was niet beëindigd toen het kabinet Delacroix ten val kwam. Kenmerkend voor de buitenlandse politiek van deze bewindsploeg was het afsluiten van een Frans-Belgisch militair akkoord, dat in de volgende jaren nog veel ter sprake zou komen. De tegenstelling tussen liberalen en socialisten deed de coalitie begin november 1920 uiteenvallen. Er was geen parlementaire motie van wantrouwen geweest.

De regering CARTON DE WIART (5 katholieken, 4 socialisten, 3 liberalen) zou ongeveer een jaar standhouden. Zij deed de grondwetsherziening stemmen, waarbij het reeds toegepaste algemeen enkelvoudig mannenstemrecht voor de parlementaire verkiezingen constitutioneel werd bekrachtigd. Voor de verkiezing van de gemeenteraden werd het kiesrecht ook aan de vrouwen verleend. De Grondwet democratiseerde in zekere mate de samenstelling van de Senaat. Verder werden in 1921 twee wetten gestemd, waarop de socialisten sinds vele jaren hard aandrongen: de afschaffing van het beruchte artikel 310 en de invoering van de achturendag. Andermaal stelde een conflict tussen liberalen en socialisten een einde aan deze coalitie. Daarmee kwam tevens een einde aan de drieledige formule.

Bij de verkiezingen, die in november 1921 plaatsgrepen, liepen de socialisten een lichte achteruitgang op. De BWP gaf er de voorkeur aan zich in de oppositie terug te trekken. De bankier G. THEUNIS vormde een katholiek-liberale coalitie, die – zij het met lichte wijzigingen – gedurende drie jaar en drie maanden in ’t zadel zou blijven. De belangrijkste politieke problemen die het parlement en de publieke opinie in die tijd beroerden, waren de Ruhrbezetting, de verlenging van de legerdienst, de spoorwegstaking van 1923 en de vervlaamsing van de Gentse Universiteit. Overigens kende het economisch leven – na de inzinking van 1921 – een langzame maar aanhoudende expansie. Rond 1925 stond de Belgische economie terug op het peil van voor de oorlog. Onenigheid tussen coalitiepartners leidde tot de kamerontbinding en vervroegde verkiezingen in 1925. Het meest opvallende in deze verkiezingen was het succes van de BWP. Op regeringsvlak resulteerde daaruit iets nieuws in de Belgische geschiedenis: na 73 dagen regeringscrisis (het verzet van de rechtse krachten was bijzonder taai!) kwam de regering POULET-VANDERVELDE tot stand. Dat was een coalitie van christendemocraten (zie verder) met socialisten. Het was een democratische formatie, die 11 maanden zou standhouden.

Inzake de buitenlandse politiek noteert men het beëindigen van de Ruhrbezetting en het afsluiten van het LOCARNOVERDRAG dat de Belgische Oostgrens diplomatiek beveiligde: Duitsland erkende ze; Engeland, Frankrijk en Italië waarborgde ze.

De regering Poulet-Vandervelde werd neergehaald door de manoeuvres van rechtse politici en geldmachten, die ervoor zorgden dat de Belgische frank steeds dieper wegzonk. In mei 1926 viel de christendemocratisch-socialistische coalitie uiteen en verdween de regering, weer zonder weggestemd te zijn door het parlement.

De leiding kwam bij Henri JASPAR, een conservatief katholiek die in de strijd tegen de regering Poulet-Vandervelde steeds op de voorste rij had gestaan. De figuur waarop Jaspar speciaal beroep deed, was Emile FRANCQUI, die als grootfinancier de steun genoot van de geldmachten. Toch meenden de socialisten tot deze ploeg te moeten toetreden. Zij oordeelden dat het hun opdracht was mede “de frank te redden”. Maar zelfs nadat deze operatie was “geslaagd” en Francqui naar zijn bankiersbezigheden was teruggekeerd, bleven de socialisten nog een jaar in de regering, zonder iets van hun eigen programma te kunnen verwezenlijken. Bevreesd voor te veel kredietverlies bij hun kiezers, spitsten de socialisten de aandacht toe op hun eis van 6 maanden legerdienst. Die werd natuurlijk niet ingewilligd en zo konden de socialisten, in november 1927, uittreden met een argument, dat het wel goed deed bij hun achterban. Jaspar en zijn conservatieve katholieke collega’s bleven echter aan het roer. In de plaats van de 4 socialisten kwamen 2 liberalen en 2 christendemocraten. Deze katholiek-liberale coalitie bleef aan tot in mei 1931.

België was tot in 1930 deelachtig aan de algemene economische hoogconjunctuur. De beursnoteringen stegen fors. Ongebreidelde euforie heerste bij de officiële economisten. Een crisis, zo betoogden zij, was niet meer te vrezen. Dankzij het vrije privé-initiatief waren we definitief op weg naar de overvloed. De industriële concentratie, de monopolievorming en de groei van de holdings troffen de tijdgenoten. De Société Générale, de Union Minière en de Banque de Bruxelles verschenen als de vlaggendragers van die opmars. Gelijklopend met de economische groei werden belangrijke openbare werken ondernomen: de uitbreiding van de havens van Gent en Antwerpen, het graven van het Albertkanaal...

In de eerste jaren na het Locarnopact beleefde Europa internationale ontspanning. Om de socialisten het electorale gras onder de voeten weg te maaien, besloot de regering tot enige dienstplichtverkorting: van 10 tot 8 maanden (althans voor een groot deel van het contingent).

In 1928 deed zich de sensationele verkiezing voor van AUGUST BORMS, de ter dood veroordeelde activist, die sinds het einde van de oorlog in de gevangenis verbleef. Dat was sinds jaren de zwaarste politieke schok die door het land ging. Plots werden de politici er zich van bewust dat er een waarachtige STROMING door het Vlaamse land ging. Bij de verkiezingen van 1929 behaalde de VLAAMSE FRONTPARTIJ 140.000 stemmen. Ook in de gelederen van de christendemocratie en van de BWP kwam de oplossing van de Vlaamse grieven nu krachtiger aan bod. Een van de dringendste eisen was de integrale vernederlandsing van de Gentse Universiteit. Die kwam er in 1930.

* * *

Voorgaand overzicht bracht in hoofdzaak de politieke evenementen van de oppervlaktegeschiedenis. Vanzelfsprekend wortelden deze evenementen in verscheidene stromingen en bewegingen, o.a. in de arbeidersbeweging. Om de inhoud van die arbeidersbeweging, haar eisen, haar organisatievormen en acties nader te omschrijven, lijkt het echter geboden eerst de andere politieke stromingen te kenmerken. In de volgende bladzijden komen de katholieke en liberale partijen aan de beurt, alsmede de Vlaamse Beweging.

De KATHOLIEKE PARTIJ, die bij iedere verkiezing ongeveer 39 % van de stemmen bemachtigde, in alle coalitieregeringen zetelde en er steeds de leiding van waarnam, exploiteerde de godsdienst voor haar politieke doeleinden. De Katholieke Partij was in eerste instantie de partij van de grote bourgeoisie. Vanuit de godsdienst bouwde zij een ideologisch harmoniemodel op. Ten einde dat model geloofwaardiger te maken, werden in het programma ook punten opgenomen, die beantwoordden aan zekere verzuchtingen van stedelijke middenstanders, boeren en arbeiders. Overigens werden voor ieder van die groepen allerlei sociale dienstverleningen tot stand gebracht.

De organisatie van de Katholieke Partij werd afgestemd op genoemd harmoniemodel. In 1921 werd de BELGISCHE KATHOLIEKE UNIE ingericht als een “standenorganisatie”:
1. Uit de tijd van het censitaire kiesrecht bleef de “Fédération des Associations constitutionnelles et des Cercles catholiques” behouden, de conservatieve formatie van de adel en de bourgeoisie. Deze “stand” was in alle opzichten de meest beslissende component van de Katholieke Unie.
2. De federatie van de middenstanders was een tweede component.
3. Tot de Katholieke Unie behoorde ook de BOERENBOND. Hierin waren de landbouwers verenigd, vooral die van het Vlaamse land, waar nog 1/4 van de bevolking aan de primaire sector verbonden was. In 1930 groepeerde de Boerenbond 1.200 lokale gilden met 130.000 boerenfamilies. De Boerenbond was tegelijkertijd een afdeling van de Katholieke Unie, een massaorganisatie voor ideologische indoctrinatie en een centrum voor beroepsscholing. Tevens beschikte de organisatie over gespecialiseerde sociale diensten. Ten slotte werden een reeks financiële instellingen vanuit de Boerenbond opgebouwd: instellingen voor aankoop en verkoop, voor krediet en verzekering.
4. Ook het ALGEMEEN CHRISTELIJK WERKERSVERBOND behoorde tot de Katholieke Unie. Het ACW groepeerde:
- het ALGEMEEN CHRISTELIJK VAKVERBOND (ACV), 60.000 leden in 1919, 200.000 in 1930 (340.000 in 1939);
- de LANDSBOND VAN DE CHRISTELIJKE MUTUALITEITEN, 113.000 leden in 1919 (413.000 in 1939);
- de KRISTELIJKE ARBEIDERS VROUWENGILDE, 20.000 leden in 1920 (270.000 in 1939);
- de KATHOLIEKE ARBEIDERSJEUGD (KAJ) en de JEUNESSE OUVRIERE CHRETIENNE (JOC).

Al deze organisaties werden opgebouwd vanuit de parochie: meestal was de pastoor de centrale figuur of althans de inspirator. Trouwens, heel het kader van al deze organisaties stond onder de hoede van “geestelijke raadgevers”, de “proosten”. De grote voorloper was PATER RUTTEN, die in 1921 een beslissende rol speelde bij de oprichting van het ACW en in datzelfde jaar gecoöpteerd senator werd. Het “Algemeen Secretariaat der Sociale Werken” telde enkel priesters, werkte in het geheim en bepaalde de strategie van de beweging. PATER PERQUI leidde de sociale scholen van Heverlee. KANUNNIK COLENS werd proost van het ACW. KANUNNIK EECKHOUT vervulde dezelfde functie bij de christelijke mutualiteiten. De grote bezieler van de KAJ was KANUNNIK CARDIJN. Verder waren er nog pater ARENDT, Mgr. BELPAIRE, kanunnik LOGGHE, Mgr. BROECKX e.a. leiders van de christelijke sociale werken. Het is duidelijk dat deze geestelijken in de eerste plaats de verdediging van de godsdienst en de vestiging van het kerkelijk gezag beoogden. Daarmee samenhangend was het hun obsessie de “deugd”, de “eer”, de “reinheid” (haast exclusief op seksueel gebied toegepast) van de meisjes en de jongens, van de moeders en de vaders veilig te stellen. Om de massa voor hun kerkelijke boodschap en hun zedelijke vermaning te winnen, werden kleinere sociale voordelen en allerlei ontspanningen aangeboden. Onverbrekelijk verbonden met al deze paternalistische activiteiten was de verspreiding van een reactionaire ideologie in dienst van de heersende klassen.

Het ACW was een component van de katholieke partij, verschafte een ruim deel van de electorale basis en kreeg zijn kandidaten toegewezen bij de verkiezingen. In de regel telden zijn verkozenen, de zogenaamd CHRISTENDEMOCRATEN, ruim de helft van de katholieke parlementaire groep. Maar toch was het de rechtervleugel in die groep, die – behoudens uitzonderingen – het zwaarst doorwoog bij de bepaling van de politieke lijn.

Het gaat dan ook niet op de organisaties die tot het ACW behoorden, als een deel van de arbeidersBEWEGING te interpreteren. Alleen het ACV vormde tot op zekere hoogte een uitzondering. Zeker, ook hier lagen dezelfde kerkelijke en ideologische bedoelingen aan de basis. De christelijke syndicaten waren in de eerste plaats antisocialistisch en wel in dubbele zin: concurrent van de socialistische organisaties en bestrijder van de socialistische idealen. Het ACV verbrak de eenheid van de arbeidersklasse, verwierp de klassenstrijd, beoogde klassensamenwerking binnen de kapitalistische verhoudingen. Maar de leden waren arbeiders en het ACV was een vakbond. Die stelde onvermijdelijk eisen, die niet wezenlijk verschilden van die van de socialistische vakbonden.[363] Zo kwam het ACV af en toe, tegen wil en dank, in de klassenstrijd terecht.
Het gebeurde dat christelijke vakbonden deelnamen aan stakingen. Wel trof de leiding maatregelen, opdat de beweging niet uit de hand zou lopen. De gelden, nodig om stakingsvergoedingen uit te keren, werden gecentraliseerd, in een “Herverzekeringskas” (gedeeltelijk sinds 1922),en later in een centrale “Weerstandskas” (compleet sinds 1926). De financiering van de stakingen kwam daardoor volledig in handen van de top. Zonder diens instemming was een staking quasi onmogelijk. De tijd dat het christelijk syndicalisme zich positief zou inschakelen in de klassenstrijd, was nog ver af.

Het beeld van de katholieke beweging zou niet volledig zijn als, na de beschrijving van de conservatieve en de christendemocratische tendensen, de extreemrechtse strekking onvermeld bleef.[364] Die kwam tot uitdrukking bij een stel jonge francofone intellectuelen uit het milieu van de Leuvense universiteit. E. Defoort kenmerkt deze groep in volgende termen: “De katholieken noemen zichzelf uitdrukkelijk en met fierheid reactionair, om zich aldus duidelijk te onderscheiden van de christendemocraten enerzijds en van de conservatieven anderzijds, waarvan zij het liberalisme verfoeien”. Een eerste groep kwam in 1919 tot stand rond het tijdschrift “La Jeunesse Nouvelle”.[365] In 1924 werd de taak overgenomen door het tijdschrift “Pour l’Autorité”.[366] De “Ligue pour la restauration de l’ordre et de l’autorité dans l’Etat” – naam die de groep in 1926 aannam – werd heel duidelijk door “L’Action Française” beïnvloed. Kerngedachten waren: gelijkheid leidt naar chaos en ellende; in de plaats van de “macht van het getal” moet het “gezag van de intelligentie” komen; een maatschappij zonder de geestelijke leiding van de kerkelijke hiërarchie, draagster van DE Eeuwige Waarheid, raakt ontredderd; in België dienen het gezag van de Koning en van de uitvoerende macht te worden verruimd en de rol van het parlement beperkt; het kiesrecht moet hervormd worden: huisvaders moeten meervoudig,stemrecht krijgen; de vertegenwoordiging in het parlement zou best op basis van de sociale groepen geschieden (corporatisme). Kortom, de Leuvense elitaire ideologie was een uitgesproken breuk met de ideeëntraditie van 1789 en sloot aan bij de fascinerende stroming van de periode tussen beide wereldoorlogen. De groep viel weldra uiteen, maar haar leden zouden zich achteraf nog sterk in de Belgische politiek betuigen.

Door invoering van het algemeen enkelvoudig stemrecht was de LIBERALE PARTIJ definitief van de tweede naar de derde plaats verdrongen. Zij behaalde in het gunstigste geval (1921) 17,80 % van de stemmen, in het slechtste (1925) 14,64 %. De liberalen maakten er nog aanspraak op parlementair tot de linkerzijde te behoren. Dit 19de-eeuws imago beantwoordde echter niet meer aan de realiteit. Wel was de Liberale Partij nog steeds antiklerikaal, maar het standpunt omtrent dit politiek aspect was, sinds de opkomst van de arbeidersbeweging, minder beslissend geworden bij de rangschikking van links tot rechts. Overigens, sedert in 1919 een akkoord tot stand kwam, waarbij de staat de leerkrachten van de lagere aangenomen scholen betaalde, was de schoolstrijd voor enige tijd gemilderd. De Liberale Partij was in eerste instantie vertegenwoordigster van de grote bourgeoisie, maar haar electorale basis vond ze hoofdzakelijk bij de stedelijke kleinburgerij.

Inzake buitenlandse politiek stelde de Liberale Partij zich Belgisch-nationalistisch, anti-Duits en militaristisch op. Een van haar meest eminente vertegenwoordigers was PAUL HYMANS (1865-1941) die van 1918 tot 1935 tien maal minister van Buitenlandse zaken was en België steeds in de Volkerenbond vertegenwoordigde. Op de Vredesconferentie van Versailles liet hij ruime annexionistische aanspraken gelden, overigens zonder succes. Met Hymans was de buitenlandse politiek totaal afgestemd op Frankrijk. Vanzelfsprekend was deze liberale voorman sterk antisovjet ingesteld. Toen in augustus 1920 het Rode Leger in Polen oprukte, weigerden de Antwerpse havenarbeiders munitie uit Frankrijk voor het Poolse leger in te schepen. Eerste minister Delacroix verbood, om politieke redenen die de zijne waren, de transit van Frans oorlogsmaterieel. Paul Hymans nam dat niet en gaf zijn ontslag als minister van buitenlandse zaken. De liberaal Paul Emile JANSON, die het ministerie beheerde dat sinds kort “landsverdediging” werd genoemd, trad om dezelfde reden uit de regering.

Als heraut van de patriotten was de Liberale Partij een verwoed activistenvervolger. De Liberale Partij was trouwens uitgesproken anti-Vlaams. Alleen een Antwerpse groep liberalen onder leiding van Louis FRANCK (van 1918 tot 1924 minister van Koloniën, nadien gouverneur van de Nationale Bank) nam een positievere houding aan inzake de Vlaamse eisen.

* * *

Ook de VLAAMSE BEWEGING was een realiteit, waarmee de arbeidersklasse werd geconfronteerd.

Wie in zijn taal wordt miskend, voelt zich in zijn persoon geraakt. Betreft het enkele miljoenen mensen, dan ontstaat een nationaal vraagstuk. De taalkwestie wordt dan een nationaal probleem. Dat nationaal probleem had in Vlaanderen een duidelijk herkenbaar klassenkarakter. De Belgische bourgeoisstaat miskende de taalrechten van de Vlamingen bij de administratie, bij het gerecht, in het leger, in het onderwijs. Bovendien was het Frans in Vlaanderen de taal van de adel en de bourgeoisie en was het “Vlaams” de taal van de meiden en de knechten. Aan het Frans was sociaal prestige verbonden, zodat de taalbarrière als een supplementair element van klasseonderdrukking functioneerde. Een deel van de kleinburgerij had zich taalkundig sinds lang bij de “hogere standen” aangesloten, zodat de “franskiljonse” bovenlaag tamelijk breed was geworden en zwaar doorwoog op de lagere bevolkingsgroepen. Maar een ander deel van de kleinburgerij was in verzet gekomen. Gedurende vele decennia werd de Vlaamse Beweging door kleinburgerlijke elementen gedragen. De resultaten waren niet denderend. Vóór de eerste wereldoorlog waren er wel enkele taalwetten met beperkte draagwijdte gestemd, maar hun toepassing liet veel te wensen over. Dat was een van de omstandigheden van waaruit het “activisme” dient te worden begrepen. Na de oorlog werden de activisten wegens hun collaboratie met de Duitse bezetter gestraft, wat maar logisch was vanuit het standpunt van de Belgische staat. Maar bij deze afrekening met de activisten speelde heel duidelijk de anti-Vlaamse reflex van de Belgische rechtbanken mee.
De Vlaamse Beweging beantwoordde onmiskenbaar aan democratische verzuchtingen. Na de eerste wereldoorlog kreeg zij meer armslag. Dat hing heel duidelijk samen met de invoering van het zuiver algemeen stemrecht. Het kwam er voor de partijen op aan de stemmen van Vlaams sprekenden te winnen. De Vlaamse Beweging werd aldus een permanent gegeven in de Belgische politiek. Verschillende factoren werkten daartoe samen:
- De Vlaamse bevolking was reeds talrijker dan de Waalse en groeide sneller; overigens begon de economische ontwikkeling in Vlaanderen haar grote achterstand op Wallonië in te lopen;
- De ontwikkeling van het kapitalisme bracht met zich mee: uitbreiding van de overheidsdiensten en toename van het aantal bedienden, middenkaders, technici en ingenieurs in de privébedrijven. Voor de rekrutering van die massa’s “geestesarbeiders” volstond de vroegere “elite” niet meer, maar raakte men aangewezen op de meer volkse lagen en kwam men dus terecht bij de Vlaamstaligen. Maar in zoverre bij de openbare administratie en in de bureaus van de kapitalistische maatschappijen enkel het Frans in aanmerking kwam, moest er wel verzet groeien. De Vlaamse eisen werden nu in de eerste plaats gesteld door de massa’s van gestudeerden en half-gestudeerden, die zich in hun loopbaan en in hun maatschappelijke mogelijkheden gehinderd voelden, doordat zij het Frans wel als een vreemde taal, maar niet mooi spraken. Zodat zij in het Vlaamse land – en nog veel meer te Brussel – in een minderwaardige positie kwamen ten overstaan van de francofonen, die totaal Nederlandsonkundig waren. De superieure talenkennis van de Vlaming leidde tot een minderwaardige uitkomst. De daaraan verbonden frustratie zou verergeren naarmate het onderwijs in Vlaanderen vernederlandst werd.

In de jaren ’20 betrof de Vlaamse strijd nog in hoofdzaak het bekomen van gunstiger TAALWETTEN. Eenmaal die bereikt, zo oordeelden de “minimalisten”, zou de zaak opgelost zijn. Ook de “maximalisten” – die zich in zekere mate als voortzetters van het activisme beschouwden – drongen aan op taalwetgeving. Maar hun gedachtegang ging reeds een eind in de richting van het NATIONALISME. “Vlaanderen!” werd met tremelo’s in de stem uitgesproken, werd bezongen in liederen en gedichten. Ten dele was dat een verlengen van de 19de-eeuwse romantiek, maar ook een aanzet tot het nationalisme dat zich later zou ontwikkelen IN SAMENHANG MET DE GROEI VAN HET STAATSMONOPOLIEKAPITALISME.[367] Het Vlaamse nationalisme was in de twintiger jaren nog marginaal. Maar ideeën als zelfbestuur, autonomie, federalisme, een zelfstandige Vlaamse staat, (Belgikske nikske!), Groot-Nederland e.d. wonnen terrein.

Politieke uitdrukking van de maximalistische stroming in de Vlaamse Beweging werd de FRONTPARTIJ, in 1919 door een groep Vlaamse oud-strijders opgericht. Aanvankelijk werd enkel om een gunstige taalwetgeving geijverd. Maar die eis werd dan wel volstrekt prioritair gesteld. Overigens was het programma vaag democratisch en sentimenteel antimilitaristisch.[368] De Frontpartij vertoonde aanvankelijk een min of meer “links” imago. De meeste aanhangers waren katholiek, maar op grond van een “godsvrede”-akkoord werden de conflicten met vrijzinnigen voorzichtig vermeden. Al heel vroeg begonnen gewezen activisten een rol in de Frontpartij te spelen. Daarmee werd de amnestie-eis sterker beklemtoond.

De Frontpartij behaalde in de eerste drie verkiezingen achtereenvolgens 5, 4 en 6 zetels, wat in het Vlaamse land een stemmenaandeel van 5 tot 7 % vertegenwoordigde. Een belangrijke doorbraak was in december 1928 de BORMS VERKIEZING.[369] In 1929 behaalde de Frontpartij 11 zetels of een vertegenwoordiging in het Vlaamse land van haast 12 %. Maar rond deze tijd waren er tekens dat de nationalistische stroming in de schoot van de Vlaamse Beweging de voedingsbodem begon te worden van fasciserende tendensen.

De taalwetgeving leverde volgende resultaten op:
- 1921. Een wet waardoor het taalgebruik van de bestuurslichamen in Vlaanderen moest geschieden op basis van de gewestelijke eentaligheid. Maar deze wet bepaalde allerlei afwijkingen en voorzag geen sancties. Ze bevestigde een belangrijk beginsel (streektaal is administratieve voertaal), maar had vooralsnog slechts beperkte uitwerking;
- 1923. Na langdurige betwistingen werd op voorstel van minister Nolf besloten tot ontdubbeling van de Gentse Universiteit in een Vlaamse en een Franse afdeling: in welke afdeling men zich ook liet inschrijven, men moest 1/3 van de cursussen in de andere landstaal volgen. Het was een typisch voorbeeld van “Belgisch” compromis, totaal onbevredigend voor de Vlamingen die de Gentse Universiteit als “Nolfbarak” hoonden;
- 1928. De taalwetgeving in het leger werd verbeterd: de rekrutering zou van nu af geschieden op provinciale basis, wat in eentalige legereenheden resulteerde: de officieren moesten een “grondige” kennis van het Nederlands hebben.
- 1930. De Rijksuniversiteit van Gent werd totaal vernederlandst. Zij kreeg in de geest van haar voorstanders de opdracht een Nederlandstalige “elite” tot stand te brengen. De elitaire kleinburgerlijke ideologie was in de Vlaamse studentenwereld dan ook overheersend.

* * *

Het moment is gekomen om te kijken hoe de arbeidersbeweging reageerde op de tot hiertoe beschreven evenementen, problemen en stromingen.

De politieke vertaling van de arbeidersbeweging was de BELGISCHE WERKLIEDENPARTIJ.[370] Rond de BWP was sinds lang een hele zuil gebouwd; de volkshuizen, de coöperaties, de mutualiteiten, de vakbonden, de opvoedingscentrale, de turngroepen, de fanfares ... en ook een verzekeringsmaatschappij en de “Bank van de Arbeid” met haar industriële ondernemingen.
Meer nog dan vóór de oorlog, was de BWP reformistisch. Reformisme betekent niet: van hervorming tot hervorming naar socialisme. Het betekent dat slechts die hervormingen worden nagestreefd, die het kapitalisme kan toestaan zonder in eigen vlees te snijden. Telkens de BWP – meegesleept door een momentele strijdwil aan de basis – zich iets verder engageerde, moest ze op het beslissend moment de duimen leggen en capituleren. Dat zou – tot op heden – zo blijven.

Nu moet de links-kritische geschiedschrijving zich wel hoeden om niet in gauchisme te vervallen. Men mag niet vergeten dat de reformistische politiek van de BWP volkomen beantwoordde aan de geesteshouding van dat deel van de arbeidersklasse dat bij de beweging betrokken was. (Voor de talloze arbeiders daarbuiten lag het bewustzijn op een nog veel lager peil). Toch moet worden vastgesteld dat de BWP-leiding zich niet inspande om het politiek bewustzijn van de arbeidersklasse (al was het maar een klein beetje) te verhogen. Dat blijkt telkens er strijd uitbrak. Meestal betrof het een syndicale eisenstrijd. Dan beschouwde de BWP het niet als haar taak een meer fundamentele problematiek aan de directe eisenstrijd te verbinden. Integendeel, dan was het haar voornaamste bekommernis het conflict met een zwak compromis uit te doven.

Nu het algemeen stemrecht verworven werd en talrijke socialistische mandatarissen fier binnenstapten in gemeente- en provincieraden, in Kamer en Senaat, gaf de BWP zich, meer nog dan vóór de oorlog, over aan “parlementair cretinisme”. Buiten het Parlement zag men geen heil. De politieke staking bv. werd niet meer ingeschakeld. Er was de viering van 1 mei als “feest van de arbeid”, er was de inhuldiging van het nieuwe volkshuis en ook ging de fanfare wel eens uit... Er waren – op de vooravond van de verkiezingen – de meetings, de tracten en de affiches. Daarbuiten waren de politieke manifestaties in de jaren twintig erg zeldzaam geworden.

Uiteraard werd het geloof in het parlementaire mogelijkheden in de eerste helft van het decennium gevoed door het bekomen van belangrijke hervormingen, door de groei van de aangesloten organisaties en door het electoraal succes. Bij de verkiezingen van 1925 behaalde de BWP 39,34 % van de stemmen. Dat leek de hoop te rechtvaardigen dat men op weg was naar een absolute parlementaire meerderheid. Maar het percentage van 1925 werd sindsdien nooit meer bereikt.

Meer nog dan vóór de oorlog geraakte de BWP geïntegreerd in het establishment. Deelname aan de regering werd principieel niet meer betwist, maar werd enkel – van geval tot geval – tactisch beoordeeld. Het ligt voor de hand dat bij een coalitie de deelnemers hun programma niet integraal kunnen uitvoeren, dat zij verplicht worden water in de wijn te doen. Dat gold ook voor de BWP, en in ruime mate. Maar de socialistische pers en de BWP-parlementariërs stelden de afgesloten compromissen niet als dusdanig voor; integendeel, het gebrekkige vergelijk werd als integrale verwezenlijking van de gestelde doeleinden aangeboden. Verdere strijd op de straat of in de bedrijven was dus niet meer nodig.

De BWP was uiterst pragmatisch. Zij had geen belangstelling voor theorie. De staat werd nog altijd als vertegenwoordiger van het “algemeen belang” geïnterpreteerd. Dat ondanks de parlementaire democratie, het ganse bestel in laatste instantie – mochten de fundamenten van het kapitalistische regime bedreigd raken – toch nog een DICTATUUR VAN DE BOURGEOISIE bleef, was een gedachte die terloops wel eens ter sprake kwam, maar die niet de minste impact had op de politiek van de BWP.[371] 

Zoals gezegd vormde de BWP nog steeds EEN ZUIL VAN ORGANISATIES. Men was lid van de partij doordat men aangesloten was bij de mutualiteit, de coöperatie, de vakbond... De vooroorlogse traditie werd voortgezet om de sociaaldemocratische arbeidersbeweging uit te bouwen als een complex van instellingen, die zoveel mogelijk aan de verschillende menselijke behoeften beantwoordden.

Er was het Verbond de Socialistische MUTUALITEITEN met ARTHUR JAUNIAUX als algemeen secretaris. In 1924 telde het haast 400.000 aangeslotenen. De voorsprong op de christelijke mutualiteiten was toen nog zeer aanzienlijk. Verzekering tegen ziekte en invaliditeit was voor de arbeiders nog geen verplichting. De ziekenkassen werden gevoed door de vrijwillige bijdragen van de arbeiders. Enige steun van de overheid kwam op gang: een eerste maal werd een belangrijke staatsbijdrage geleverd in 1920: een bedrag van 16 miljoen frank werd bestemd voor gedeeltelijke terugbetaling van genees- en apotheekdiensten. De socialistische mutualiteiten eisten een wetgeving: – die de ziekteverzekering voor de arbeiders verplichtend stelde; – en waarbij de ziekenfondsen zouden gevoed worden door bijdragen van de arbeiders, de patroons en de staat.

De COöPERATIES hadden reeds voor de oorlog een centraal magazijn opgezet, gelast met de globale aankopen voor de aangesloten coöperaties. Het zakencijfer van dit magazijn was van 5.370.000 fr. in 1913 tot 55 miljoen in 1920 gestegen; de inflatie in acht genomen, was dat nog een heel ruime verdubbeling.[372] Tegen 1930 waren 1 miljoen verbruikers aangesloten bij de socialistische coöperatieven. Er zat dus beslist nog veel dynamiek in deze ontwikkeling. Toch was de positie van de coöperaties in het ganse BWP-bedrijf niet meer zo centraal als vóór 1914.

Uit de coöperatieve beweging waren destijds – onder impuls van Edward ANSEELE – een verzekeringsmaatschappij (La Prévoyance Sociale), drie nijverheidsinstellingen te Gent en de BANK VAN DE ARBEID ontstaan. In de jaren ’20 zette die ontwikkeling door: te Gent kwamen – naast de bestaande weverij, de vlasspinnerij en de katoenspinnerij – ook nog een tweede weverij, een cichoreifabriek, een machinefabriek, een fabriek voor kachels en een drukkerij tot stand. In Turnhout en Aalst werden weverijen opgericht.[373] Al deze “rode” fabrieken waren naamloze vennootschappen en in allen had de Bank van de Arbeid – als een holding – een beslissende hoeveelheid aandelen. De titels van de Bank werden verhandeld op de beurs van Brussel en kenden speculatief succes. Met socialisme had dat sinds lang niets meer te maken. Sommigen werd het te gortig: in 1929-30 ontspon zich een polemiek in “Le Peuple”.

De toestroom tot de VAKBONDEN was na de oorlog enorm: in 1914 verenigde de SYNDICALE COMMISSIE 129.000 leden; in 1920 waren er ruim 700.000 aangeslotenen. Dan trad een langzame daling in: voor 1930 werden 502.000 leden genoteerd.

Globaal genomen stond de syndicale leiding rechts in de BWP. Zij was tegen het “avontuur” en voor het behoud van de sociale vrede, hetzij door middel van verplichte arbitrage, hetzij door inschakeling van paritaire commissies. Trouw aan de geest van het reformisme werden de vakbonden als een middel beschouwd om de woeste stroom van de klassenstrijd te kanaliseren.[374] Telkens weer opnieuw zien wij de syndicale leiding de liberale argumenten van het patronaat bijtreden. Zodra in 1920 de economische crisis voelbaar werd, besloot het syndicaal congres (4 en 5 juli 1920) dat er geen looneisen meer konden gesteld worden.

Een staking mocht enkel met instemming van de hogere instanties worden begonnen. In de Centrale van de Metaalbewerkers, evenals in de Centrale van de mijnwerkers was daartoe een hele procedure uitgewerkt. Als een lokale sectie haar eisen door middel van een staking wilde doordrukken, dan moest de zaak eerst voorgelegd worden aan het regionaal comité, nadien aan het nationaal comité. Vervolgens werd een referendum aan de basis georganiseerd; de staking kon maar doorgaan op voorwaarde dat 80 % van het personeel aan het referendum deelnam, dat 2/3 van de vakbondsleden akkoord ging en dat ook nog 3/4 van de niet-gesyndikeerden het er mee eens waren. Eenmaal een stakingsbesluit bereikt, moest er nog eens 48 uur gewacht worden zodat de onderhandelingen nog even konden worden voortgezet.

Het lag dan ook in de aard der dingen dat heel wat stakingen spontaan, “wild”, ontstonden, d.i. zonder (of tegen) de ordewoorden van de vakbond. Bleek de beweging voldoende sterk te zijn, dan werd ze syndicaal erkend. Maar al direct werden door de secretarissen allerlei subtiele middeltjes aangewend om de geestdrift kapot te krijgen, om de beweging geïsoleerd te houden, om er naar buiten uit zo weinig mogelijk weerklank aan te geven, om te demoraliseren. Bij de eerste tekenen van ontmoediging werd opgehitst tegen de meest strijdvaardige militanten, die men discrediteerde als “avonturiers” of als “communisten” (wat ze soms waren). Ten slotte werd de uitkering van het stakersgeld stopgezet.

Officiële (erg onvolledige) statistieken vermelden voor de periode van 1919 tot 1929: 2.425 stakingen, waarbij 11.400 ondernemingen betrokken waren en waaraan 11/2 miljoen arbeiders deelnamen. De klassenstrijd gaat altijd voort. Zonder die klassenstrijd zou de absolute verarming het lot van de arbeidersklasse worden.[375] 

Er werd niet alleen strakker gecentraliseerd in de centrales; ook de samenbundeling in de Syndicale Commissie werd hechter.[376] Enerzijds betekende dat consolidatie van het syndicalisme, anderzijds verrijkte daarmee de voedingsbodem voor de bureaucratisering.

De SOCIALISTISCHE PERS was belangrijk, maar bereikte toch niet alle aangeslotenen. Voor 1922 werden in het congresverslag volgende gegevens medegedeeld: – “Le Peuple” en zijn Luikse uitgave “La Wallonie Socialiste” bereikten samen een 70.000 nummers; voegt men er “Journal de Charleroi”, “L’Avenir du Borinage” en “Le Travail” van Verviers aan toe, dan kwam men tot een oplage van 110.000 nummers voor het Franssprekende deel van het land; – “Vooruit” (Gent) was dit jaar van 25.000 tot 28.000 en “Volksgazet” (Antwerpen) van 23.000 tot 27.000 exemplaren gestegen; dat betekende een oplage van 55.000 in het Vlaamse land. Rond dit peil bleef de socialistische pers in de volgende jaren schommelen.

Eind 1922 werd een socialistische UITGEVERIJ gesticht, (L’Eglantine-De Wilde Roos), die talloze brochures publiceerde, waarvan velen handelden over actuele problemen, waarmee de arbeidersbeweging te maken had. In 1923 bereikte men voor die brochures 7.000 Franstalige en 1.400 Vlaamstalige abonnees.

Ten einde de vorming van de militanten te bevorderen, werd het werk hervat van de vooroorlogse CENTRALE VOOR ARBEIDERSOPVOEDING, die in de belangrijkste centra cursussen organiseerde. In 1920 besloot men de Centrale voor Arbeidersopvoeding te bekronen met de oprichting van een ARBEIDERSHOGESCHOOL, waarvan de leiding werd toevertrouwd aan HENDRIK DE MAN. In deze hogere kaderschool werden, vanaf oktober 1921, een 20 à 30 militanten van de aangesloten organisaties opgeleid (aanvankelijk gedurende 1/2, later gedurende 2 jaar). De internaatsopvoeding was elitair en moraliserend. Het onderwijs beoogde meer beroepsopleiding dan politieke vorming, was meer afgestemd op medebeheer van de openbare zaak dan op politieke strijd.

* * *

Zowat ten allen tijde traden in de BWP linkse stromingen op. Meestal hadden ze slechts beperkte invloed. Tot een breuk kwam het in de regel niet. De afscheuring van DEFUISSEAU en zijn medestanders was destijds een uitzondering. Na korte tijd werden de ketters terug in de BWP opgenomen.
Na de oorlog zou zich een definitieve breuk met een linkse groep voordoen.

Onmiddellijk na de wapenstilstand was het blad “L’Exploité” opnieuw verschenen. JOSEPH JACQUEMOTTE werd hoofdredacteur en daarmee tevens leidende figuur van een radicaal-linkse oppositie in de BWP. In hoofdzaak uit deze oppositie zou de communistische partij ontstaan.[377] 

Rond “L’Exploité” werd een groep gevormd, “Les Amis de l’Exploité”, die – vanaf begin 1919 – regelmatig bijeenkomsten hield en ruime aanhang verwierf in de Brusselse federatie. Het voorgewende doel van die organisatie was de verspreiding van het blad te bevorderen. Maar in feite ging het toch om meer: de groep functioneerde als een centrum van waaruit getracht werd de BWP in haar geheel te beïnvloeden. In naam van het “revolutionaire” BWP-verleden (een mythe) werd de strijd aangebonden tegen het reformisme, tegen de al te ver gaande compromissenpolitiek, tegen de regeringsdeelname en voor een meer consequente klassenstrijd. De bedoeling van Jacquemotte en zijn medestanders was niet zich af te scheuren. De noodzaak om de eenheid te bewaren werd sterk beklemtoond. Jacquemotte en zijn kameraden beriepen zich enkel op het tendensrecht in de partij. Maar naarmate de polemiek feller werd, nam de groep duidelijker het karakter van een georganiseerde fractie aan. In juli 1920 hielden “Les Amis de l’Exploité” – met 60 afgevaardigden – een congres dat een Algemene Raad verkoos. De rechtse leiders in de BWP hadden geen ongelijk over een “partij in de partij” te spreken. Hun tactiek bestond erin het inhoudelijke (de linkse tendens) zoveel mogelijk onbesproken te laten en het formele (de fractievorming) in reliëf te zetten. Op 12 december 1920 werd de aangelegenheid op een buitengewoon BWP-congres met gesloten deuren behandeld. De Brouckère die zich kort voordien had verzet tegen regeringsdeelname en daarmee veel “links” krediet had verworven, sprak zich nu uit tegen “Les Amis de l’Exploité”. Een met grote meerderheid aanvaarde motie noemde Jacquemottes groep een bedreiging voor de partijeenheid. Verder wenste de leiding voorlopig niet te gaan. Het bleek dat de aanhang van “Les Amis...” in Brussel zeer aanzienlijk was en men wenste niet, met Jacquemotte de hele Brusselse federatie te verliezen. Het kwam er daarom op aan de linkse groep eerst met openlijke en stille campagnes te isoleren. Eenmaal dat bereikt, organiseerde de Brusselse federatie een referendum onder haar leden. De meerderheid oordeelde dat de houding van Jacquemottes groep ontoelaatbaar was. Formeel was dat nog steeds geen uitsluiting. Maar “Les Amis...” zagen dat ze bezig waren terrein te verliezen. Op hun tweede congres (in februari 1921) bleek dat het aantal abonnementen op “L’Exploité” van 5.500 tot 3.150 was teruggelopen. Jacquemotte kwam tot de conclusie dat het “onmogelijk is de BWP tot een orgaan van ernstige klassenstrijd om te vormen”. Toch aarzelde hij om te breken. Maar bij de volgelingen nam het ongeduld toe en op het derde congres van “Les Amis de l’Exploité” (29 mei 1921) werd de scheuring besloten met 715 tegen 35 en 30 onthoudingen. De BWP verloor slechts een kleine groep. In de ogen van de socialisten – zelfs van de linkse oppositionelen – belichaamde de BWP ondanks alles de eenheid van de arbeidersbeweging. Die eenheid breken, leek toch wel onaanvaardbaar.

Het genoemde derde congres besloot niet alleen tot afscheuring van de BWP, maar ook tot oprichting van een PARTI COMMUNISTE BELGE. Tevens was het de bedoeling aansluiting te zoeken bij de Derde Internationale. Dat laatste was niet zo eenvoudig, want sinds ruim een half jaar – sinds 1 november 1920 – bestond er reeds een door de Komintern erkende communistische partij in België.

Haar wordingsgeschiedenis is de inhoud van de volgende paragrafen.

Een eerste communistische groep had zich in Gent gevormd als voortzetting van de in de oorlog ontstane “Vredesgroep der Socialistische Partij”. Een tweede kern was in Antwerpen ontstaan als voortzetting van de in 1917 gevormde “Vlaamse Revolutionaire Socialistenpartij”. In september 1919 nam deze groep de naam aan “Communistenbond in Vlaanderen”. Een weekblad, “De Internationale” werd uitgegeven. Op 12 oktober 1919 werd te Leuven een congres gehouden met delegaties uit Antwerpen, Gent, Brussel, Leuven, Dendermonde ... waarop men over ging tot de oprichting van een “Communistische Partij: Vlaamse Federatie”. Het weekblad “De Internationale” werd nu orgaan van de nieuwe formatie. Het programma dat reeds door de Antwerpse groep werd geformuleerd, bleef behouden. Kenmerkend voor dit programma was zijn ongebreideld radicalisme. Het verwierp het “burgerlijk-parlementair knoeiwerk” van de BWP-leiders die “in naam socialist zijn, met der daad bourgeois handelen”. De “Communistische Partij: Vlaamse Federatie” juichte de Oktoberrevolutie toe en overwoog aansluiting bij de 3de Internationale. De Vlaamse strijd werd als klassenstrijd tegen het Belgisch kapitalisme geïnterpreteerd: zowel Nederlandstalig volksonderwijs als een Vlaamse Hogeschool werd geëist. Ter oplossing van al die problemen diende België tot een “Federale Radenrepubliek” te worden omgewenteld.

Tot daar de vroegste ontwikkeling in Vlaanderen. Vanzelfsprekend ging het hier slechts om kleine groepen.

Ook langs francofone zijde was iets gegroeid.
De afdeling Socialistische Jonge Wachten (SJW) van het arrondissement Brussel had de BWP verlaten en stichtte in januari 1920 de “Groupe Communiste de Bruxelles”. Leidende figuur was WAR VAN OVERSTRAETEN, een kunstschilder. Vanaf maart 1920 gaf de groep een blad uit. “L’Ouvrier Communiste”. Weldra bereikte de oplage 3000 nummers, waarvan 700 abonnementen. Ook buiten Brussel verwierf men aanhang. Daarom besloot de groep op haar congres van 22 mei 1920 zich “Fédération Communiste de Wallonie” te noemen. “L’Ouvrier Communiste” sprak zich al even scherp antiparlementair uit als de Antwerpse “Internationale”. Hun opvattingen vielen binnen het raam van wat Lenin “de linkse stroming, kinderziekte van het communisme” noemde. War van Overstraeten was aanwezig op het tweede wereldcongres van de Komintern (juli-augustus 1920). Maar hij negeerde de afwijzing van het gauchisme door Lenin en sloot zich aan bij de stellingen van Bordiga.

Op het congres van 31 oktober en 1 november 1920 veranderde de Waalse communistische federatie haar naam in: PARTI COMMUNISTE DE BELGIQUE, SECTION DE LA IIIe INTERNATIONALE (PCB). Er waren op de stichtingsvergadering een zestigtal afgevaardigden aanwezig van groepen uit Luik, Henegouwen en Brussel. Nog een paar Waalse groepen – o.a. een van 175 leden uit Roux onder leiding van George Glineur – traden toe in de loop van de volgende weken.

De “Communistische Partij: Vlaamse Federatie” was er nog niet bij. Maar op haar congres van 25 december 1920 werd de vraag over aansluiting bij de PCB bij meerderheid beslecht. De Leuvense groep (in feite anarchistisch) marcheerde echter niet mee en ook een deel van de Antwerpse communisten bleven buiten de PCB.

War van Overstraeten en zijn geestesgenoten noemden de BWP een “contrarevolutionair apparaat in dienst van het kapitalisme”. Niet minder scherp was hun kritiek op de groep van Jacquemotte, die als “centristisch” werd bestempeld. “Les Amis de l’Exploité” werden verweten dubbelzinnig, princieploos en opportunistisch op te treden. “L’Exploité emploie la phrase révolutionnaire, mais – en restant dans le POB pourri de réformisme – tolère la pratique réformiste.” Sektarisme en gauchisme, totaal gebrek aan zin voor reële verhoudingen kenmerkten de Franssprekende communisten wellicht nog meer dan hun Vlaamse geestverwanten. Bovendien bleek dat de Franssprekende communisten niet het minste begrip hadden voor de Vlaamse eisen, die door de Vlaamse communisten waren gesteld. Alleen de proletarische revolutie telde, de rest kwam vanzelf in orde! Geen hervormingen, recht naar de revolutie! Strijd voor hervormingen werd gelijk gesteld aan reformisme; hervormingen en revolutie werden als mekaar uitsluitende termen beschouwd. Kortom, gauchisme van het beste soort! Met dat alles telde België, na het congres van “L’Exploité” in mei 1921, twee communistische partijen:
- de “oudere” Parti Communiste de Belgique, geleid door War van Overstraeten en Felix Coenen,
- de “nieuwere” Parti Communiste Belge, geleid door Jacquemotte en Charles Massart.

Er was verwantschap, maar er waren ook meningsverschillen en (soms onvriendelijke) polemieken. De PCB van Jacquemotte lag beslist meer in de lijn van de traditie der Belgische arbeidersbeweging en dus van de BWP... Zij verklaarde zich voorstander van parlementaire activiteit, wat door de PCB van Van Overstraeten nog steeds werd afgewezen. Hoofdbekommernis van Jacquemotte was de vorming van een massapartij. De “oudere” PCB wees dat af omwille van het behoud van haar revolutionaire zuiverheid. Ten einde de massa’s te bereiken werd door de PCB (Jacquemotte) het grootste belang gehecht aan het politieke werk in de vakbonden. De “oudere” PCB integendeel schreef de bestaande syndicaten af als contrarevolutionaire instellingen.

Op het derde Kominterncongres (juni-juli 1921) vertegenwoordigden van Overstraeten en Coenen hun partij. Jacquemotte was slechts als waarnemer aanwezig. Het resultaat was: 1) dat beide partijen door de Komintern werden erkend, 2) dat hun fusie zeer dringend werd aanbevolen.

Die fusie werd voorbereid door een commissie en op 3 en 4 september 1921 had het fusiecongres plaats: er waren een zeventigtal afgevaardigden, die de ongeveer 200 leden van de groep Van Overstraeten en de ongeveer 700 leden van de gewezen “Exploité”-groep vertegenwoordigden. De samensmelting werd bereikt, maar de meningsverschillen waren niet volledig uitgewist. In verschillende basisgroepen bleef veel voorbehoud bestaan heel wat aangeslotenen gaven hun lidmaatschap op. Als op het eenmakingscongres nog een 900 leden waren vertegenwoordigd, dan telde men er een maand later nog 700; na een jaar was men gedaald tot het “bataljon van de 500”. De deelname op een paar plaatsen aan de verkiezingen van 1921 leverde praktisch niets op. Het eerste nationaal congres van de KPB kon alleen een uiterste zwakte in alle opzichten registreren.

Vanwaar die machteloosheid? De KPB verscheen als een afsplintering, als een breuk met de BWP, die nu eenmaal de eenheid van de arbeidersbeweging belichaamde. De aansluiting bij de Derde Internationale werd als iets vreemds aangevoeld. Methodes, werkstijl, taalgebruik... het werd allemaal als nogal vreemd aan de tradities van de Belgische arbeidersbeweging ervaren. De ongenuanceerde verheerlijking van de Sovjet-Unie en haar politieke leiders oefende weldra geen aantrekkingskracht meer uit op de Belgische arbeiders. De aureool van de Oktoberrevolutie raakte verbleekt. Het imago van de Sovjet-Unie begon in het bewustzijn van zeer brede volkslagen al heel sombere kleuren te krijgen. De “socialistische opbouw” in Rusland was inderdaad geen idylle.

De KPB is er in de eerste tien jaar van haar bestaan niet in geslaagd een revolutionaire stroming van enige betekenis op gang te brengen. Zij is er niet in geslaagd de arbeidersbeweging beslissend te beïnvloeden. Toch kan men niet buiten de vaststelling dat de communistische militanten, in talloze directe eisenstrijden, een bijdrage leverden en een zeker tegengewicht vormden tegen het demoraliserende optreden van de reformisten. Met de KPB bleef er toch nog ergens in België een groep overeind die de zaken principieel stelde; er bleef een centrum bestaan waar de revolutionaire toorts brandend werd gehouden, een centrum ook voor verspreiding van marxistische geschriften.[378] Ten slotte bood de KPB onderdak aan militanten, die door het opportunisme in de BWP ontmoedigd of gedegouteerd waren. De mogelijkheid naar de KPB over te stappen, gaf iets meer zeggenschap aan de linkse elementen in de BWP.

* * *

Om de beginperiode na de eerste wereldoorlog te begrijpen, dient men goed in acht te nemen hoe groot de angst van de bourgeoisie toen wel was. Die angst was reeds in de oorlog gegroeid. Al in 1916 voelde Frans van Cauwelaert (in “Vrij België”, 4 aug. 1916) de vrees “dat het dier van de volkswrake... wellicht schrikbarend groot” zou worden. Op 10 december 1917 (op het moment van de Oktoberrevolutie) noteerde Koning Albert in zijn “Carnets”: “La poussée révolutionaire dans les milieux où l’on souffre de la faim et où l’on souffre du froid est fort à redouter.” Op 17 november schreef hij: “l’exemple de la Russie est plein de dangers”. Hij vreest dat het voortduren van de oorlog zou kunnen “ruiner la structure sociale des nations.” De Belgische bourgeoisie voelde zich zwaar geschokt door de Russische Revolutie: hier werd nu eens bewezen dat een omwenteling kon gebeuren! Bovendien gingen in Rusland massa’s beleggingen verloren voor de Belgische kapitalisten. Deze laatsten werden aldus in de diepste kern van hun bekommernissen getroffen. Toen in oktober 1918 de Duitse verbindingsofficier afscheid kwam nemen van de zo heftig anti-Duitse Kardinaal Mercier, zou deze prelaat gezegd hebben: “Et maintenant il faut s’unir contre les révolutionnaires russes.”.[379] 

De gevestigde machten zagen als oplossing: het opnemen van de socialisten in de regering en het doen van zekere concessies. Achteraf bleek dat een juiste berekening te zijn. Er leefde een geweldige HOOP op een nieuwe wereld bij de proletariërs. Ruime lagen van de arbeidersklasse VERWACHTTEN dat nu de overwinning van het socialisme nabij was. Toch waren dat eerder vage verwachtingen; en hopen dat het komen zal, is nog niet bereid zijn ervoor te vechten. De beweging was sterk genoeg om concessies af te dwingen, maar niet sterk genoeg om ze te overleven.

Reeds op 2 november 1918 ontving Koning Albert op zijn hoofdkwartier – het kasteel van Loppem nabij Brugge – de liberaal PAUL EMILE JANSON en de socialist EDWARD ANSEELE. Uiteraard werd met een welwillend koninklijk oor geluisterd naar de sinds lang gestelde eisen van de arbeidersbeweging.

De BWP-leiding van haar kant spande zich in om de rust in het land te bewaren. Een paar dagen voor de aftocht van de Duitsers gaf zij een manifest uit, waarin “een tijdperk van rechtvaardigheid” in het vooruitzicht werd gesteld. In afwachting werd aangedrongen op het “behoud van de openbare orde”, op “kalmte”, “koelbloedigheid en waardigheid”. “Geen voorbarige bewegingen! Geen woeste manifestaties! Wacht het ordewoord van de Arbeiderspartij af!”

Op 13 november werd Koning Albert te Gent door Anseele, waarnemend burgemeester, ontvangen. Een socialist die de Koning verwelkomde ... dat was iets nieuws in de geschiedenis!

’s Anderendaags ontving de Koning vertegenwoordigers van de drie partijen.[380] Het liep uit op de vorming van de regering DELACROIX (21 november), waarin naast 6 katholieken en 3 liberalen ook 3 socialisten zetelden: VANDERVELDE (justitie), ANSEELE (openbare werken) en WAUTERS (nijverheid en arbeid).

Het jaar 1919 kende een groot aantal stakingen. De arbeidsinspectie noteerde er 366, waarbij 160.000 arbeiders waren betrokken. Beroering was er bij de mijnwerkers en de metaalarbeiders, in de drukkerijen, ook bij de bankbedienden, het PTT-personeel en de Brusselse tramlieden. Speciaal verbeten waren de stakingen, die in januari bij de Waalse mijnwerkers en metaalarbeiders begonnen en die zich in februari uitbreidden. De strijd werd steeds bitterder. Op 4 maart gaf minister Wauters functionarissen de opdracht om afgevaardigden van het patronaat van de metaalnijverheid met vertegenwoordigers van de vakvereniging samen te brengen in een “studiecommissie”. Het Belgisch patronaat, georganiseerd in het COMITE CENTRAL INDUSTRIEL (CCI) en erg combattief, weigerde aanvankelijk, omdat dergelijke ontmoeting de erkenning van het syndicale feit inhield. Maar op 3 april was het zo ver: genoemde commissie kwam samen en begon een compromis uit te werken. Een paar weken later werd een gelijkaardige commissie ingesteld voor de mijnindustrie. De commissies werden talrijker: nog 5 kwamen er in 1919 tot stand.[381] Zij hadden slechts adviserende bevoegdheid. Maar ze traden met steeds meer gezag op. De “gemengde” of PARITAIRE COMITES zouden in de komende jaren een kapitaal element van sociaal overleg worden. De paritaire comités, opererende onder voorzitterschap van een regeringsafgevaardigde, werden het schoolvoorbeeld van de staat in zijn rol van bemiddelaar in de klassenstrijd.

De grote politieke overwinning van het jaar 1919 was de invoering van het ZUIVER ALGEMEEN (mannen) STEMRECHT voor de eerstvolgende wetgevende verkiezingen. De wet werd gestemd op 19 mei. Zij diende achteraf nog door een Constituante in de grondwet te worden vastgelegd.

Sinds heel lang drongen de socialisten aan op de democratisering van het belastingstelsel. Zij eisten de invoering van PROGRESSIEVE BELASTINGEN OP INKOMEN EN ERFENISSEN. Sommigen meenden daarin zelfs de weg naar het socialisme te erkennen. In 1919 werd een eerste principiële zaak verworven. Genoemde progressieve belastingen werden ingesteld. Maar de inning was zeer gebrekkig, de fraude werd grootschalig. In de praktijk kwam er zeer weinig terecht van de verschuiving van de belastingdruk naar de grotere inkomens, noch van de gelijkmakende functie van de staat. Van aantasting van de bron der private kapitaalsbeleggingen was natuurlijk helemaal geen sprake.[382] 

Op 30 augustus daagde Vandervelde erin zijn sinds lang gekoesterd ontwerp op de beteugeling van het alcoholverbruik parlementair te doen bekrachtigen; een wet met beperkte, maar toch heilzame uitwerking.[383] 

Ten slotte werd op socialistisch aandringen de “Nationale Maatschappij van Goedkope Woningen” bij wet van 11 oktober opgericht. Tot 1930 zouden door haar toedoen 40.000 appartementen worden gebouwd.

Op 16 november 1919 hadden de wetgevende verkiezingen plaats. Resultaat van het algemeen stemrecht was een BWP-vooruitgang van 40 naar 70 mandaten.

DELACROIX, man van de Société Générale, kreeg opdracht een TWEEDE regering te vormen. Hij wilde hierin vier departementen aan de socialisten toewijzen. De vier socialistische ministrabelen (de drie van het vorige kabinet + Jules DESTREE) hadden reeds toegezegd nog voor het BWP-congres van november 1919 samenkwamen, zodat het congres in zekere zin voor een voldongen feit geplaatst werd.

Jacquemotte betoogde dat de BWP, door haar regeringsdeelname, de bourgeoisie een reddende hand toestak, daar waar heel Europa zich in een revolutionaire crisis bevond. Wat maar ten dele waar was, maar wel aan een oprechte overtuiging beantwoordde. Jacquemottes stelling vond weinig instemming. Van gewicht was de tussenkomst van DE BROUCKERE, de man die vroeger altijd afkerig had gestaan tegenover het ministerialisme. Zijn argumentatie was demagogisch: “Nous sommes aujourd’hui en présence d’une classe capitaliste désaxée qui plie devant une classe ouvrière ayant créé un mouvement syndical formidable et un mouvement politique devant lequel s’abaissent tous les obstacles... La tactique d’une classe qui est forte et qui se trouve devant un adversaire affaibli, ne peut être la même que la tactique des périodes d’évangélisation.” Als deze evaluatie juist was, dan had men – ofwel de stelling van Jacquemotte moeten volgen, – ofwel achteraf in de regering enorm veel meer moeten verwezenlijken. Wat er ook van zij, het congres besloot met 1415 op 1566 stemmen voor toetreding tot de regering, mits ... en dan volgde een lijst met programmapunten, die er doorgehaald moesten worden.

De tweede regering Delacroix, die ongeveer een jaar stand hield, slaagde er niet in de grondwetsherziening parlementair af te handelen.

JULES DESTREE die tijdens de oorlog naar extreemrechtse posities was overgegaan,[384] beheerde het departement van onderwijs. Hij betwiste dat onderwijzers het recht hadden te staken.[385] 

Veel positiever was het werk van JOZEF WAUTERS. Verschillende belangrijke maatregelen van sociale voorziening werden door hem ingevoerd.

De uitkering van STEUN AAN WERKLOZEN werd tot hiertoe verricht door het NHVC. Nu werd een “Nationaal Crisisfonds” opgericht, dat de nodige staatsgelden verzamelde en de vakbonden met de uitkering van de werklozensteun gelaste. Tevens werd de vergoeding zelf verhoogd. Bij dezelfde gelegenheid werd een wettelijk minimumloon ingesteld: wie minder dan 1,25 fr. per uur werd aangeboden, kon zich als werkloze voor steun aanmelden.

Inzake OUDERDOMSPENSIOEN gold nog steeds de wet van 1900, die een uitkering van 18 centimes per dag voorzag aan lieden die 30 jaarlijkse stortingen van 18 fr. hadden verricht. De wet van 20 augustus 1920 wees iedereen vanaf 65 jaar een kosteloos pensioen toe van 2 fr. per dag of 720 fr. per jaar. Een bejaard echtpaar kreeg dus een pensioen van 1440 fr.[386] 

Overigens was 1920 een jaar van toenemende prijsstijging: 1914 gelijk gesteld aan 100, bedroeg de indexprijs in jan. 1920 400, in dec. 475. Wellicht was dat een van de redenen van het grote aantal stakingen dat jaar.[387] 

Een van deze stakingen had een uitgesproken politiek karakter. In de zomer 1920 weigerden de Antwerpse havenarbeiders Frans oorlogsmateriaal naar Polen (en dus tegen het Rode Leger) te verschepen. De sympathie voor de jonge Sovjetrepubliek was toen heel groot bij de arbeidersklasse.

Naar aanleiding van het Franse wapentransit trad de liberaal Hymans uit de regering. Hieruit ontstond een politieke crisis, die tot het regeringsontslag leidde op 2 november 1920.

Voor de socialisten was de oogst bijzonder mager: gestegen prijzen, een lange lijst van niet verwezenlijkte programmapunten en een begin van conjunctuurinzinking. In die omstandigheden was er op het BWP-congres van november 1920 helemaal geen geestdrift om voor een derde maal in een regering van “Nationale Unie” te treden. Een motie van de Antwerpse federatie pleitte voor parlementaire oppositie. De linkervleugel (Jacquemotte) schaarde zich achter het Antwerpse voorstel. De leiding echter wilde kost wat kost verder gaan met regeringsdeelname, al was het maar om de grondwetsherziening tot een goed einde te brengen. Ook kwesties als art. 310, de achturendag, de zesmaandendienst, de beteugeling van de levensduurte zouden gemakkelijker in de regering dan in de oppositie kunnen verwezenlijkt worden. De Antwerpse tekst haalde 25 % van de stemmen.[388] 

Als eenmaal de ontworpen samenstelling van de regering CARTON DE WIART bekend was (hierin zouden dezelfde vier socialisten zetelen) werd de zaak nog eens door een uitgebreide Algemene Raad van de BWP bediscussieerd. Ditmaal trad Brouckère op als heftige tegenstander. De leiding haalde haar slag andermaal thuis, maar de motie tegen de regeringsdeelname verwierf een veel ruimere aanhang (haast 39 %) dan op het congres voordien.[389] 

Zo kon de conservatieve CARTON DE WIART op 19 november 1920 aantreden. Ook hij zou slechts gedurende één jaar aan het bewind blijven. De felle angst voor de omwenteling was ondertussen aanzienlijk verminderd bij de bourgeoisie en de conservatieven meenden – vooral nu zich een economische inzinking voordeed – dat de periode van de concessies ten einde liep.

Aan het grondwettelijk bevestigen van het algemeen stemrecht (reeds onder de vorige regering in de Kamer gestemd) was natuurlijk niet meer te ontkomen. Op 7 februari 1921 was het een voldongen feit. Voor Kamer en Senaat zou voortaan ieder man van 21 jaar één stem hebben. De discussies waren hard en langdurig geweest. De katholieken wilden het stemrecht tot de vrouw uitbreiden.[390] De liberalen hadden daar angst voor: zij vreesden dat de vrouw door de pastoor-prediker-biechtvader-huisbezoeker zou beïnvloed worden. Dezelfde vrees hadden de socialisten. Zij bevonden zich wel in een moeilijke positie: hoewel voorstanders van vrouwenemancipatie, meenden zij er goed aan te doen het vrouwenkiesrecht af te wijzen. Wel dienden zij een paar toegevingen te doen. Ten eerste moesten zij aanvaarden dat het vrouwenkiesrecht kon worden ingevoerd zonder grondwetsherziening, zij het met een 2/3 meerderheid.(In 1948 verwezenlijkt.) Ten tweede werd in de nieuwe kieswet voor de gemeenten het stemrecht direct tot de vrouwen uitgebreid. Dat kon niet geweigerd worden. In vergelijking met de wet van de “vier schandelijkheden” (1895) werd hier toch een enorme vooruitgang inzake democratie geboekt.

De gemeenteverkiezingen van april 1921 bevestigden dat. In 1/3 van de grote steden en in 246 gemeenten behaalden de socialisten een volstrekte meerderheid. Het bleek dat het toekennen van vrouwenstemrecht de resultaten amper beïnvloedde. De vrouw evolueerde in haar politieke keuze ongeveer parallel met de man.

(EEN PARENTHESIS: de verandering die zich in ANTWERPEN voordeed. Die was belangrijk o.m. omdat daardoor Camiel HUYSMANS een eigen solide basis in de BWP verwierf. In Brussel was zijn positie praktisch onmogelijk geworden, omdat vele patriotten in de partij Huysmans’ Stockholm-onderneming niet kon vergeven. Huysmans slaagde erin te Antwerpen Modest TERWAGNE uit te rangeren. Terwagne, eerder een antiklerikaal progressist dan een socialist, een uiterst rechtse figuur, een annexionistisch chauvinist van de wildste soort, was steeds een vinnig tegenstander van Huysmans’ ijveren voor de Stockholmconferentie geweest. De Antwerpse federatie was voor de oorlog nooit tot belangrijke ontwikkeling gekomen. Een van de redenen was wellicht dat in die strijd de BWP uitsluitend de handarbeiders aansprak, terwijl Antwerpen in ruime mate een stad van bedienden was. De persoonlijkheid van Huysmans en de over het algemeen verworven posities verleenden de BWP van nu af een respect, dat van aard was om ook de bediendewereld aan te trekken. Vele bedienden waren gevoelig voor de Vlaamse eisen en de dood van HERMAN VAN DEN REECK bij de Guldensporenmanifestatie van 1920 had diepe indruk gemaakt.[391] Het was een van de gebeurtenissen die ertoe bijdroegen dat de Liberale Partij in de verkiezingen van april 1921 haar meerderheid verloor. Tevens was de socialistische vooruitgang belangrijk en zo gebeurde het dat te Antwerpen een college van katholieken en socialisten werd gevormd. Spotprenten beeldden het “mystieke huwelijk” af tussen Huysmans (schepen) en Van Cauwelaert (burgemeester). Het akkoord omvatte gemeentelijke subsidiëring van het katholiek lager onderwijs.

Dankzij de ruime achterban die Huysmans in Antwerpen verwierf, kon hij met meer gezag optreden in de BWP. Zijn invloed betrof o.a. – een versoepeling van de antiklerikale posities, – een ruimer begrip voor de eisen van de Vlaamse Beweging.)

De SCHRAPPING VAN ART. 310 uit het strafwetboek werd op 24 mei 1921 beklonken. Het was de uitkomst van een lange lijdensweg en een strijd die tientallen jaren aanhield.

De geschiedenis was begonnen in 1866 toen het COALITIEVERBOD werd opgeheven. De arbeiders mochten zich van nu af in vakbonden verenigen, maar de wetgever trachtte hen direct het wapen van de staking uit de handen te slaan. Dat was de draagwijdte van art. 310. Hierdoor werden “gewelddaden, beledigingen of bedreigingen” tegen werkwilligen strafbaar gesteld. Voortaan geen staking meer zonder gestrafte arbeiders en militanten, geen syndicaat meer zonder zijn veroordeelden. De straffen gingen van 8 dagen tot 3 maanden en van 26 tot 1000 fr.

Niet alleen de vorming van stakingspiketten was verboden. Alles was verboden dat op de een of andere manier als drukkingsmiddel tegen werkwilligen kon geïnterpreteerd worden. Voor die interpretatie zorgde het klassengerecht. Gestraft werden syndicale leiders, die bij de scheepstimmerlieden te Antwerpen over staking lieten stemmen. Gestraft werden diamantbewerkers, die voorstelden de namen van de onderkruipers te afficheren. Gestraft werd een militant, die op een meeting te Lessines de werkwilligen “judassen” noemde. Gestraft werd de secretaris van de bond der typografen te La Louvrière, omdat hij een gesyndikeerde verweet niet aan een staking te hebben deelgenomen. Het gerecht veroordeelde een arbeider van Verviers, die, toen hij een “remplaçant” ontmoette “plotseling bleef staan en hem met zulke ogen bekeek, dat het als een inbreuk op de vrijheid van arbeid kon worden beschouwd”. Arbeiders van Anderlues werden achtervolgd omdat zij, bij het voorbijtrekken van de fabriek een toepasselijk carnavalslied zongen...

In 1892 hield minister Le Jeune eraan de bestraffing te verzwaren: de hechtenis werd bepaald tussen 1 maand en 2 jaar, de boete tussen 50 en 1000 fr. Overigens werd het begrip “intimidatie van werkwilligen” nog uitgebreid. De reeks bestraffingen ging dus verder: een arbeider werd veroordeeld “omdat hij zijn schouders ophaalde”, een andere “omdat hij zich met zijn rug naar de werkwillige keerde”...

Begrijpelijk dat de vakbonden en de BWP kapitaal belang hechtten aan de afschaffing van het gehate art. 310. De zaak kwam voor mekaar in 1921. Maar de behoudsgezinden waakten. Het principe van de “te handhaven vrijheid van arbeid” bleef rechtsgeldig, zodat zich op ieder moment gendarmen en politie op de stakersposten konden werpen, wat sindsdien al duizenden malen gebeurd is. Uiteraard wendt de patroon geweld aan om arbeiders tot onderkruiperswerk over te halen. Als de stakende arbeiders tegenover dat patronale geweld geen eigen macht mogen aanwenden, dan wordt het stakingsrecht in feite zwaar aangetast. Zo bleef het in België sindsdien.

Maar de parlementaire rechterzijde maakte van de gelegenheid gebruik om er nog een tweede zaak door te halen: “de vrijheid van vereniging”. Op het eerste gezicht een klassiek-liberale en democratische eis. Enerzijds werd hiermee bepaald dat men een arbeider niet van zijn werk mocht ontslaan omwille van zijn lidmaatschap bij de vakbond. Maar “vrijheid van vereniging” betekende ook dat men het recht had zich niet te syndikeren of zich aan te sluiten bij een andere vakorganisatie en betekende ten slotte dat arbeiders niet mochten weigeren in een bedrijf te werken samen met niet- of anders-gesyndikeerden. Om die laatste aangelegenheid was het te doen. Wat de behoudsgezinden wilden vermijden, was het “closed shop”-systeem. Op verschillende plaatsen waren de socialistische vakbonden op weg om een monopoliepositie te verwerven. “Rood of geen brood”, zo werd dat door de tegenstrevers geformuleerd. Wat de wet beoogde, was de aanwezigheid van niet-gesyndikeerden in het bedrijf te behouden en de vorming van concurrerende bonden in de hand te werken. De rechtbanken pasten de wet toe als een middel om de stakers te verhinderen op te treden tegen onderkruipers.[392] Daarom bestreden de socialisten deze wet: zij leden echter de nederlaag.

Ook de wet op de instelling van de ACHTURENDAG was geen onverdeelde socialistische overwinning. Na veel over en weer tussen Kamer en Senaat kwam de eindstemming op 14 juni 1921. De Senaat was erin geslaagd zekere restricties op de toepassing in te voegen en de socialisten waren daarover erg ontstemd. Toch waren de aangebrachte beperkingen in de praktijk niet zo gewichtig. Ten slotte was de wet slechts een legalisering van een haast algemene verworvenheid. De achturenwerkdag betekende overigens geen verlies voor de kapitalisten. De verhoogde productiviteit van de ARBEID (dankzij rationalisatie en techniek) plus de verhoogde productiviteit van de ARBEIDER (intenser arbeidsritme tijdens de kortere werkdag) compenseerden de kapitalist voor wat hij in deze periode toegaf.

Een zuivere nederlaag registreerde de socialistische parlementsfractie met de instelling op 28 augustus van de OVERDRACHTTAKS. De socialisten waren ertegen, omdat het hier een indirecte (d.i. per definitie, een prijsverhogende) belasting betrof, die terecht als ondemocratisch werd beoordeeld. De invoering van deze overdrachttaks maakte een aanzienlijke etappe uit in de groei van de indirecte belastingen,[393] die ten koste ging van de directe taksen.

Het tweede deel van de grondwetsherziening kwam slechts klaar op 15 oktober 1921. Het betrof de samenstelling van de SENAAT. De socialisten waren er voorstander van dat die burcht van conservatisme werd afgeschaft. Zo de afschaffing niet haalbaar was, eisten zij minstens een radicale democratisering van de Senaat. Dat is het niet geworden. Het kiesrecht was wel algemeen, maar om te kunnen verkozen worden, bleef de kiescijns behouden. Wel werden er nog 20 categorieën van verkiesbaren aan toegevoegd: diplomahouders van hoger onderwijs, hogere functionarissen, leidinggevende personen in handels- en nijverheidsondernemingen en dgl. Om de socialisten tegemoet te komen, werden ook nog belangrijke functionarissen van coöperaties, mutualiteiten en vakverenigingen verkiesbaar gesteld. Naast de rechtstreeks verkozen senatoren (de helft van het aantal volksvertegenwoordigers) bleven de provinciale senatoren (gewoonlijk iets minder dan de helft van de eerste groep) behouden. Daaraan werd nog een reeks gecoöpteerde senatoren toegevoegd (de helft van de tweede groep), wat meestal een toevlucht was voor “gebuisde” politici. Om senator te kunnen worden, moest men minstens 40 jaar zijn. Vooralsnog bleef de Senaat dus censitair en elitair en was de democratisering slechts heel partieel.[394] 

De samenwerking in het ministerie Carton de Wiart liep spaak op een incident. In september 1921 organiseerde De Man te Morlanwelz een studieweek, waaraan een 300 arbeidersmilitanten deelnamen. Het ging over het vraagstuk van de arbeiderscontrole. Men wenste o.a. de ervaringen uit de verschillende landen te vergelijken. Vandaar de aanwezigheid van buitenlandse deelnemers. Onder hen de Duitser SASSENBACH. Die aanwezigheid lokte protest uit van een groep patriotten, waarop de BWP een grootse manifestatie van internationale solidariteit organiseerde; daarop volgde een nieuwe rechtse betoging, die weer door een socialistische manifestatie werd gevolgd. Bij deze gelegenheid werd aan de Jonge Wachten een vaandel uitgereikt, waarop een soldaat stond afgebeeld die zijn geweer brak. Dat geschiedde in tegenwoordigheid van minister Anseele. Maar dat nam de liberale minister Albert DEVEZE (landsverdediging) niet. Anseele werd gedwongen ontslag te nemen en de andere drie socialisten stapten mee op (24 oktober 1921). Zo kwam de regering ten val en eindigde de politiek van “Nationale Unie”.

Vervroegde verkiezingen werden uitgeschreven en de rechtse partijen slaagden erin die kiesstrijd in het teken te stellen van de vaderlandse gedachte, van de legerkwestie en van de buitenlandse politiek.

* * *

Devèze wist heel goed dat hij de socialistische leiders een “mauvaise querelle” aandeed. Hij wist perfect dat de socialistische voormannen betrouwbare vaderlanders in de traditionele zin van het woord waren. Het “gebroken geweer” van Morlanwelz was slechts een pacifistisch symbool en mocht niet letterlijk worden opgenomen.

De houding van de BWP was de rechtstreekse voortzetting van de posities die deze partij sinds 1914 ingenomen had. In de eerste tijd na het beëindigen van de oorlog stelde de BWP zich resoluut anti-Duits op. Dat beantwoordde trouwens aan de gevoelens van de arbeiders, die de hardheid van de Duitse bezetting niet zo direct konden vergeten. Natuurlijk waren er nuances in de houding van de verschillende leiders: – mannen als Jules Destrée, Emile Brunet, George Hubin, Louis Piérard of Louis Bertrand waren uitgesproken nationalistisch-annexionistisch; zij vormden nochtans een minderheid; – Vandervelde was zeker een chauvinist, maar hij had geen moeite met het milderen van die positie: – Anseele interesseerde zich in die dagen minder aan internationale problemen; – Huysmans wilde zo snel mogelijk de draad van de vooroorlogse Tweede Internationale verder spinnen en derhalve de breuk met de Duitse sociaaldemocratie direct herstellen.

Vandervelde was medeondertekenaar van het Verdrag van Versailles en van het Volkerenbondverdrag. Zodra de Volkerenbond enig prestige begon te verwerven, werd de hoop die de socialisten in deze organisatie stelden steeds groter.

Bij het verzet (aug. 1920) van de Antwerpse dokwerkers tegen het verschepen van Franse munitie naar Polen – een initiatief van de basis – bleven de meeste politieke leiders van de BWP zoveel mogelijk afzijdig. Sommigen onder hen vonden de houding van de Antwerpse havenarbeiders nochtans verwerpelijk, met name Brunet en Destrée, die deel uitmaakten van het propagandacomité dat Polen tegen de Sovjet Unie steunde. De deelname van Vandervelde, De Brouckère en Huysmans aan de DELEGATIE VAN DE TWEEDE INTERNATIONALE NAAR GEORGIë in september 1920 dient beschouwd te worden als een zet om de populariteit van de Sovjet-Unie bij de arbeidersklasse in het Westen zwaar aan te tasten.

Tijdens de reis van de socialistische voormannen naar Georgië (in september 1920) werd het FRANS-BELGISCH MILITAIR AKKOORD getekend. Het werd nooit aan het Parlement ter goedkeuring voorgelegd. Het kwam tot stand zonder inspraak van de socialistische ministers. De meeste BWP-leiders waren ertegen, maar zolang men deel van de regering was, werd daarvan naar buiten niets getoond.

Ten overstaan van het herstel van een internationaal verband tussen de socialistische partijen van de verschillende landen, had de BWP niet de minste aarzeling omtrent de Derde Internationale. Ze was ertegen en bleef ertegen en zou in de loop der tijden geen enkele gelegenheid tot hetze onbenut laten.

Herstel van de TWEEDE INTERNATIONALE dan? Aanvankelijk deed zich een moeilijkheid voor. De BWP wilde niet meewerken aan de CONFERENTIE VAN BERN, die in februari 1919 een reeks reformistische partijen samenbracht met het oog op de heroprichting van de Tweede Internationale. De BWP weigerde nl. samen te komen met vertegenwoordigers van de Duitse sociaaldemocratie.[395] Maar de afvaardiging van de SPD legde in Bern een uiterst hypocriete verklaring af en, mits deze genoegdoening, oordeelden de BWP-leiders dat ze van nu af konden deelnemen aan de voorbereidende werkzaamheden, die in juli 1920 op het CONGRES VAN GENEVE leidden tot de wederoprichting van de Tweede Internationale.

Op syndicaal plan stelde zich hetzelfde probleempje. De Duitse syndicalisten moesten eerst schuld bekennen. SASSENBACH deed dit in dubbelzinnige termen en zo konden de BWP-vakbonden zich in juli 1919 aansluiten bij het INTERNATIONAAL VERBOND VAN VAKVERENIGINGEN (IVV), de zogenaamde “Internationale van Amsterdam”.

* * *

De verkiezingen van 1921 werden dus beïnvloed door het manoeuvre van Devèzes geveinsde verontwaardiging over het “gebroken geweer”. Men slaagde erin de socialisten bij een deel van hun potentiële kiezers als onbetrouwbare vaderlanders te discrediteren. Resultaat was een socialistische achteruitgang van 36,6 naar 34,8 % en van 70 naar 68 Kamerzetels.

De ontgoocheling op het BWP-congres van begin december was wel voelbaar: de hoop dat men via steeds stijgende verkiezingssuccessen op weg was naar de volstrekte parlementaire meerderheid, kreeg een harde deuk. Het BWP-resultaat was met rechtse thema’s van de rechterzijde aangetast. Maar ook aan de linkerzijde had men in dit jaar verlies geleden: er was de afscheuring van de Jacquemotte-groep; er was ook de sinds vele maanden volgehouden staking van de metaal- en mijnarbeiders in het Luikse en het gezagsverlies van de BWP aldaar.

De beweging was in maart 1921 op gang gekomen bij OUGREE-MARIHAYE te SERAING en breidde zich uit tot de mijnwerkers van de omgeving. JULIEN LAHAUT, medestichter en bestendige van de Centrale van de Metaalarbeiders, was de bezieler van de beweging. Gezien de leiding van de Centrale alles in het werk stelde om de beweging te fnuiken, richtte Lahaut een zeer uitgebreid en representatief “stakerscomité” op, dat meer en meer gezag verwierf en feitelijk de officiële vakbondsleiding buiten spel zette. Hij deed, schrijft men in het BWP-rapport ter zake, “het gezag van diegenen die, over de gang der staking besluitend, in werkelijkheid over de miljoenen van allen beschikten, op de stakers overgaan.” M.a.w. Lahaut stelde de basis in de plaats van de bureaucratie. Het kwam zover dat de syndicale leiders niet eens het woord meer kregen op de stakersvergaderingen. In mei bereikt het aantal stakers de 9.000. Dan lieten de Centrales weten dat hun fondsen uitgeput raakten: de uitkeringen werden tot de helft teruggebracht. Lahaut en zijn comité organiseerden dan een grootscheepse solidariteitsactie en de stakers hielden vol. Lahaut werd aangehouden. Duizenden arbeiders manifesteerden voor zijn vrijlating, maar het vakbondsbestuur nam de afwezigheid van de voorvechter te baat om de staking te breken: de uitkeringen werden stopgezet en de strijd eindigde in oktober op een nederlaag. De patroon van Ougrée-Marihaye nam weerwraak: honderden personeelsleden werden afgedankt.

Ontredderd door al deze moeilijkheden besloot het BWP-congres van december 1921 in de oppositie te gaan.

De regering van de katholieke buitenparlementair, bankier THEUNIS, bood zich aan als een zakenkabinet en zou nu de belangen van het kapitaal behartigen, zonder nog veel consideratie voor de socialisten.

De regering trachtte zekere sociale verworvenheden (zoals de werklozensteun en het gratis ouderdomspensioen) aan te tasten. Ditmaal werd door de BWP, bij uitzondering, de protestbetoging ingeschakeld: op 26 november 1922 werden massale optochten gehouden in 25 gewesten. Het congresrapport spreekt over “een merkwaardige datum in de geschiedenis onzer beweging”.

Verschillende pogingen werden in het parlement ondernomen om de achturendag wettelijk ongedaan te maken.[396] Niet minder dan twee katholieke en twee liberale voorstellen werden ingediend. Maar nu werd het zelfs de christendemocraten te gortig. De voorstellen werden reeds in de Kamerafdelingen afgewezen.

Het was een gevestigde traditie dat men in de BWP weinig belangstelling voor internationale aangelegenheden opbracht. Maar in 1923 werd men er uiteraard direct bij betrokken. De Franse regering ging over tot de bezetting van de Ruhr, de Belgische regering deed mee en stuurde in januari 1923 soldaten naar Duitsland. België gedroeg zich als een satelliet van Frankrijk, wat vooral in het Vlaamse land zo werd aangevoeld. Daar was de afkeuring vrij omvangrijk. De christendemocraten konden daar echter parlementair niet veel van tot uitdrukking brengen; zij zaten mee in de regering. In de BWP was er een sterke stroming tegen de Ruhrbezetting, maar van eensgezindheid was geen sprake. Toen Vandervelde in het parlement de regeringspolitiek ten aanzien van Duitsland veroordeelde, werd hij slechts door een deel van de socialistische fractie gevolgd. “Vooruit”, “Volksgazet” en ook “Le Peuple” steunden hem. In Antwerpen en het Vlaamse land werd de Ruhrbezetting op meetings en met vlugschriften afgewezen. Maar in de Waalse socialistische pers en bij de Waalse voormannen van de BWP (Destrée, Hubin, Troclet, Bologne e.a.) voelde men zich solidair met de Franse imperialistische politiek. Zoals altijd was ook in deze situatie de houding van de BWP niet principieel, maar afgestemd op de overheersende stroming; die was anders in het Vlaamse land dan in Wallonië en dus waren er ook twee corresponderende stromingen in de BWP. Op het congres van april 1923 werd een motie gestemd die de Ruhrbezetting afwees. Maar verscheidene Waalse socialisten stoorden zich daar heel weinig aan. Twee omstandigheden dwongen hen nochtans uiteindelijk bij te draaien: – het bleek weldra dat de Ruhrbezetting economisch een mislukking werd – en Devèse eiste (met de bezetting in Duitsland als argument) een verlenging van de legerdienst met 4 maanden. Dat was voor de socialisten (die sinds jaren op 6 maanden aandrongen) onaanvaardbaar.

Ook de christendemocraten namen dat niet. In de regering Theunis kwam men tot een compromis: dertien maanden dienst, plus een verlenging van 2 maanden voor de duur van de Ruhrbezetting. Toppunt is wel dat de socialistische mandatarissen niet tegen dit ontwerp stemden. Op het beslissende moment (20 juli 1923) verlieten zij de vergadering. Wel hadden zij er zich eerst van vergewist of de Kamer in aantal was!

In mei 1923 werd het land beroerd door een ophefmakende SPOORWEGSTAKING. Ze was in Antwerpen ontbrand bij de controleurs van telegraaf en telefoon, die een aanzienlijker vergoeding voor verplaatsing buiten de agglomeratie eisten. Er werden 250 stakers “uitgesloten”. Het personeel van telegraaf en telefoon was aangesloten bij het “Nationaal Syndicaat van PTT en Spoorwegen”. De vakbondsleiding vroeg te onderhandelen met de minister. Deze weigerde zolang de staking aanhield, wat de beweging deed uitbreiden: eerst bij de spoorwegarbeiders van het Antwerpse, weldra – ondanks het afremmen van de syndicale leiding – bij die van heel het land. Ondertussen deden de BWP-mandatarissen wanhopige pogingen om enige toegeving vanwege de regering te bekomen. Maar die beschouwde de zaak als een politiek probleem; voor haar ging het niet alleen om zekere looneisen, maar om het stakingsrecht in openbare diensten. De regering gaf dus niets toe, riep vier militieklassen op en dwong soldaten de plaats van de stakers in te nemen. Bovendien liet zij syndicale militanten arresteren. Ten overstaan van deze onverzettelijkheid deed de reformistische leiding wat zij in zulke omstandigheden altijd doet: zij capituleerde, riep op tot werkhervatting en beëindigde de uitkering van stakersgeld. Zo eindigde deze strijd op een nederlaag. Haast 200 personeelsleden werden ontslagen.[397] 

Ook parlementair was de houding van de socialisten weer weinig krachtdadig. Begin mei dienden zij een motie in, die stelde dat bij “verkeer en PTT” de bezoldiging van het personeel onvoldoende was en “in verband dient gebracht met de stijging der levensduurte”. Een aanvangsloon van 12 fr. per dag werd gevraagd. Dat voorstel werd afgewezen. Met het einde van de staking ONTHIELDEN de socialisten zich niettemin bij de stemming over een meerderheidsmotie, die kortweg haar vertrouwen in de regering uitsprak.

Onenigheid in de BWP verliep wel eens langs de taalgrens. Niet alleen bij de houding t.a.v. de Ruhrkwestie bleek dat. Ook inzake het antiklerikalisme was dat het geval. Behalve bij enkele kleinere vrijdenkerskernen, verloor het antiklerikalisme zijn scherpste kanten in het Vlaamse land. In Wallonië echter werd deze 19de-eeuwse traditie voortgezet. Uiteraard nog duidelijker was de scheiding van menigen omtrent de eisen van de Vlaamse Beweging. Ook in dat opzicht bleef de Waalse vleugel van de BWP aan de 19de-eeuwse opvattingen vastzitten, terwijl in de meeste Vlaamse gewesten de BWP de doeleinden van de Vlaamse Beweging (met mate) onderschreef.

Einde 1922 was het debat over de vernederlandsing van de Gentse universiteit op parlementair niveau definitief ingezet. Het bleef nog maanden aanslepen; tot op 27 juli 1923 het voorstel NOLF werd gestemd. Destrée, Brunet, Piérard en de andere BWP-wallinganten hadden het voorstel bestreden; de Vlaamse mandatarissen verdedigden het. Vandervelde schaarde zich aan de Vlaamse kant. Hij had daarvoor verschillende redenen: – hij was er zich van bewust dat hier een onomkeerbaar proces op gang was gekomen; – hij wenste de Frontpartij wind uit de zeilen te nemen; – hij stelde vast dat de Vlaamse christendemocraten (en veruit de meeste christendemocraten waren toch Vlamingen) erg begaan waren met de zaak; er bood zich dus een gelegenheid tot een zekere toenadering...

Nog een tweede gelegenheid tot toenadering met de Vlaamse christendemocraten deed zich voor in februari 1924 ter gelegenheid van de parlementaire behandeling van het Frans-Belgische handelsakkoord. De Vlaamsgezinden zagen daarin een etappe naar verdere integratie in de Franse (en dus taalverfransende) politiek. De socialistische mandatarissen – men was nu eenmaal in de oppositie – stemden tegen en het handelsakkoord werd met 95 tegen 79 verworpen. Het zeldzame feit deed zich voor dat een regering ontslag nam op grond van een parlementaire stemming. Theunis werd echter gelast met de vorming van een nieuw kabinet en in feite werd dat – mits een paar aanpassingen – de voortzetting van de vorige regering.

Bij de wetgevende verkiezingen van april 1925 behaalde de BWP haast 40 % van de stemmen; het aantal Kamerzetels steeg van 68 naar 78. Daarmee had de BWP nu evenveel mandaten als de Katholieke Partij, die een verlies van twee verkozenen registreerde. De Liberale Partij leed een zware nederlaag: zij verloor 10 van haar 33 zetels.

Opnieuw laaide de hoop op bij de socialisten dat ze uiteindelijk toch op weg waren naar de absolute parlementaire meerderheid. Hoe hun succes verklaren? Bij ieder antwoord op dergelijke vragen, komen zich altijd nieuwe reeksen vragen aanbieden. Wat in het hoofd van miljoenen mensen omgaat, is niet zo maar te achterhalen en kan niet zo maar geformuleerd worden. Zeker, er was ontevredenheid over het langdurige conservatieve bewind van de regering Theunis, de “regering van het dure leven”. Maar belangrijker toch is de vaststelling dat zich rond die tijd in verschillende West-Europese landen EEN STROMING TEN GUNSTE VAN DE SOCIAALDEMOCRATIE liet gelden.[398] 

Kenmerkend voor de verkiezingscampagne van de BWP was de weinig radicale taal: de propaganda was niet meer zo uitsluitend gericht op de fabrieksarbeiders; pogingen werden gedaan om de bedienden en de meer intellectuele groepen aan te spreken, groepen die sterker doordrongen waren van de bourgeoisideologie dan de arbeidersklasse. Tevens werd de antiklerikale thematiek achterwege gelaten; de “schooloorlog” hield men buiten spel en men reikte de hand ook aan de christelijke arbeiders.

Het lag nu in de bedoeling van de socialisten onder hun leiding een regering te vormen met christendemocraten en progressieve liberalen. Maar de liberalen weigerden. En hoewel de christendemocraten beslist de meerderheid hadden in de katholieke parlementsfractie, toch hadden zij het zo maar niet voor het zeggen. Zij wensten in geen geval tot een volledige breuk met de conservatieve vleugel van hun partij te komen en lieten zich door de rechtse katholieke voormannen ten zeerste intomen. Zij wensten wel met de socialisten scheep te gaan, maar onder condities, die mede bepaald werden door politici van het slag van H. Jaspar en Carton de Wiart.

Vandaar dat de onderhandelingen voor de vorming van de nieuwe regering buitengewoon lang aansleepten: 73 dagen. In de loop van deze crisis werden de socialisten ertoe overgehaald de ene concessie na de andere te doen. Niet Vandervelde werd eerste minister, maar wel PROSPER POULLET, een Leuvense professor met vele aristocratische familierelaties, maar die niettemin met de christendemocratie was verbonden. De pariteit in de regering werd eveneens prijsgeveven: de socialisten bekwamen slechts 5 van de 12 portefeuilles. Het departement van binnenlandse zaken werd aan ROLIN-JACQUEMIJNS toevertrouwd, een liberale-parlementair. Het ministerie van defensie ging naar GENERAAL KESTENS, een gewezen instructeur van het Argentijnse leger en een tegenstander van dienstverkorting. Alleen Vandervelde had een werkelijk politiek departement (buitenlandse zaken) onder zijn beheer. Huysmans kreeg onderwijs toegewezen, Anseele verkeer en PTT, Wauters nijverheid, arbeid en sociale voorzorg en Laboulle openbare werken.

In de regeringsverklaring werd uitbreiding van sociale wetgeving beloofd, o.m. op het stuk van landpacht, huishuur, beroepsziekten, kinderbijslag, werkloosheidsfonds e.d. Maar de vorige regering had de staatsfinanciën in een bedenkelijke situatie achtergelaten en die moesten in orde gebracht worden, vooraleer er van sociale verbeteringen sprake kon zijn. De regering behaalde een zeer ruime meerderheid, maar benevens de 23 liberalen die het vertrouwen weigerden, waren er ook 12 katholieken die tegenstemden en 13 die zich onthielden.

Gedurende enkele maanden bleef de oppositie gematigd. De gemeenteraadsverkiezingen van november 1925 bevestigden trouwens het electorale succes van de BWP. Inzake de buitenlandse politiek stelde zich de kwestie van de erkenning van het Sovjetregime. Men kon daar moeilijk buiten, vermits sinds 1924 achtereenvolgens de regeringen van Groot-Brittannië, Italië. Oostenrijk, Noorwegen, Griekenland, Zweden, Denemarken en Frankrijk diplomatieke betrekkingen hadden aangeknoopt met de Sovjet-Unie. De regering Poullet-Vandervelde was daar niet toe bereid en stelde derhalve voor de Sovjet-Unie totaal onaanvaardbare condities: 1) dat in Georgië de mensjewistische regering zou worden hersteld; 2) dat de destijds in Rusland belegde kapitalen aan hun vroegere eigenaars zouden worden teruggeschonken. De socialisten stemden trouwens een wetvoorstel dat het legale voortbestaan bevestigde van de Belgische naamloze vennootschappen in Rusland.

Een eerste rechts offensief tegen de regering Poullet-Vandervelde werd ingezet naar aanleiding van de dienstplicht. De socialisten waren zo voorzichtig geweest in hun kiescampagne de eis van 6 maanden om te zetten in een onbepaalde “verkorting” van de diensttijd. Nu de Ruhrbezetting voorbij was en de Locarnoverdragen van 1925 de veiligheid van België toch in hoge mate hadden verbeterd, oordeelden de socialisten dat de vermindering van de legerdienst op de dagorde moest worden gesteld. Er waren trouwens BWP-federaties die bijzonder sterk aandrongen, speciaal die van Brussel (Louis de Brouckère) en die van Antwerpen (Willem Eekelers). Het conflict tussen de BWP en generaal Kestens spitste zich dermate toe, dat deze laatste in januari 1926 aftrad. Poullet nam het departement van landsverdediging over. Daarmee begon de hetze van de militaristische patriotten en van allerlei fasciserende groepen zeer heftig te worden (o.a. de “Nationale Jeugd” van Pierre Nothomb).[399] 

Die hetze was trouwens al sinds enige tijd op gang gekomen naar aanleiding van de FINANCIELE MAATREGELEN door de regering genomen.[400] 

Zoals gezegd hadden de voorgaande regeringen een bedenkelijke financiële situatie achtergelaten. Sinds augustus 1914 was de inwisselbaarheid van de BF tegen goud opgeheven; zo bleef het ook na de oorlog. De waarde van de BF werd uitgedrukt in ponden. Die waarde vertoonde neiging om altijd maar verder te dalen. Dat hing samen met de inflatoire ontwikkeling in de Belgische economie: de kleinhandelsprijzen (1914 = 100) waren in 1924 tot index 501 gestegen; de geldhoeveelheid die in 1913 ruim 1 miljard BF bedroeg, was in 1924 tot bijna 8 miljard gestegen; in 1914 moest men 25 BF voor één pond neertellen, in 1925 was dat 107 BF geworden. De muntontwaarding dreigde op een steile helling te komen, zodat de dalende beweging eenparig versneld raakte. Men had het schrikwekkende Duitse voorbeeld van 1923 voor ogen.

Een van de redenen van de inflatie was het budgettaire deficit, dat zich sinds 1918 ieder jaar opnieuw voordeed. Daardoor waren de staatsschulden enorm gestegen, nl. van 22 miljard in 1919 tot 42 miljard begin 1924 en 55 miljard in 1925 . Erger was dat het jaarlijkse tekort op de gewone begrotingen gedekt werd door schatkistbons van meestal 6 maanden. M.a.w. de Belgische Staat had een aanzienlijke kortlopende schuld. In 1925 stonden er schuldbrieven uit voor een bedrag van 5,8 miljard fr. Bestendig was er een massa schatkistcertificaten, die hun vervaldatum bereikten, zodat de houders ervan (banken en particulieren) iedere maand een miljard van de schatkist konden opeisen.

Het beheer van de financiën was in de regering Poullet-Vandervelde toevertrouwd aan Albert Eduard JANSSEN, een extraparlementair deskundige, een Leuvens hoogleraar, internationaal erkend als financieel expert, gewezen directeur van de Nationale Bank en ook nog aan de Solvay-groep verbonden.
Janssen ontwierp een plan om de BF te stabiliseren op de toen reeds diep gezonken koers van 507 BF voor één pond. In de eerste plaats diende daartoe het BUDGETTAIR EVENWICHT voor 1926 bewerkstelligd te worden. Dat zou men bereiken, enerzijds door 139 miljoen BESPARINGEN, anderzijds door een supplement aan BELASTINGEN van 600 miljoen frank. Dat werd parlementair bekrachtigd. Maar zodra het regeringsontwerp van die belastingen bekend was, brak een storm van protest bij de geldzakken los. Want het ging niet alleen over een verhoging van de fiscaliteit, het ging tevens over een nieuwe verdeling van de rechtstreekse belastingen ten koste van de hogere inkomens.[401] 

De nieuwe belastingschaal was onmiskenbaar mede door de socialisten en de vakbonden bepaald. Het betrof wel geen zware aderlating, maar niettemin begon de bourgeoisie te huilen alsof ze gekeeld werd. Waarom zulke heftige reactie? De klassenstrijd wordt nu eenmaal langs twee kanten gestreden. De rijken vreesden dat na een eerste toegeving er andere zouden volgen. Bedoeling van de campagne was de regeringscoalitie (“ces tristes démagogues”) te discrediteren en daarbij DE KLEINBURGERIJ TE MOBILISEREN. De aanvallen in de rechtse pers zouden dan ook niet meer ophouden. Men ontwikkelde thema’s als “fiscale inquisitie” of “klassenfiscaliteit” tegen de industrieel, “die gedurende vier maanden per jaar moet werken om zijn belastingen te betalen, terwijl de arbeiders nog niet eens een halve dag per jaar voor de staat werken.” Een hele reeks extreemrechtse, min of meer fasciserende organisaties, traden in actie: “Gardes du Drapeau”, “Union Civique”, “Faisceau Belge”, “Légion Nationale”, “Garde Nationale”... Een van de heftigste agitatoren was MAURICE DESPRET, liberaal senator, voorzitter van de BANQUE DE BRUXELLES en nog 32 andere kapitalistische ondernemingen. Hij zorgde ervoor dat de zo machtige Banque de Bruxelles iedere medewerking met de regering afwees. Voor het CCI en voor een reeks Kamers van Koophandel hield hij requisitoria, die van aard waren om het bourgeoispubliek in het harnas te jagen tegen de financiële plannen van minister Janssen. Hij aarzelde niet om de frank te discrediteren, als hij daarmee de regering kon treffen.

Besparingen op de begroting en belastingverhoging volstonden natuurlijk niet om de financiën te saneren. Hoofdzaak in het stabiliseringsplan van Janssen was het CONSOLIDEREN VAN DE VLOTTENDE SCHULD, d.i. de omzetting in leningen op lange termijn. Daartoe richtte de minister zich tot een consortium van buitenlandse (Amerikaanse, Engelse, Nederlands, Zweedse en Zwitserse) banken. Centraal hierin was de positie van de Amerikaanse Morganbank. Aanvankelijk scheen de operatie te slagen. Het uitwerken van de modaliteiten vergde echter wel wat tijd. Maar ondertussen bereikten de bankiers steeds meer geruchten over de vijandschap van de “haute finance” in België en over de campagne tegen de regeringsplannen. Deze campagne leidde ertoe dat steeds meer uitbetalingen van schatkistpapier werden aan gevraagd. Zodat de reserves van de Nationale Bank langs twee kanten werden aangetast: 1) door de terugstorting van schatkistbons, 2) door de verruimde interventie op de wisselmarkt. De NB had inderdaad als opdracht de BF op 107 voor één pond stabiel te houden. Maar hoe meer BF tegen vreemde valuta werden aangeboden, hoe meer reserves de NB op de wisselmarkt als tegengewicht moest aanwenden.

Begin maart 1926 werden de onderhandelingen met de buitenlandse bankiers hernomen. Precies op dat moment verhevigde de rechtse campagne in het land. Op 6 maart werd de “Ligue de l’Intérêt Public pour la défence des porteurs de fonds de l’Etat belge” gevormd. Voorzitter was de reeds genoemde Maurice Despret. Ondervoorzitter was CHARLES d’ASPREMONT LYNDEN. Andere leidende functies werden waargenomen door lieden als senator HOUTART, senator DIGNEFFE e.a., die allen zeer nauw met het Belgische bankwezen verweven personaliteiten waren. Het programma van de “Ligue de l’Intérêt Public” liegt er niet om: “soustraire les finances à l’emprise politique... car pour parler finances, il faut être financier.” Op slag sloten een hele reeks machtige kapitalistische verenigingen zich aan bij de “Ligue”.[402] De bereidheid van de vreemde bankiers om geld te lenen aan een regering, die door de fine fleur van het kapitalisme in eigen land zo frontaal bestreden werd, verminderde bestendig. Daarom eisten de vreemde geldschieters van de Belgische banken een duidelijk gebaar van samenwerking. Dit gebaar zou hierin bestaan dat de Belgische bankiers een op 1 december 1926 vervallende lening van 1,8 miljard zouden consolideren. Op 10 maart had een ontmoeting plaats van Janssens met de Belgische bankiers. Ten eerste legde de minister de vraag voor van de verlenging van de 1,8 miljard lening. DE BELGISCHE BANKIERS WEIGERDEN. Ten tweede gaf de minister een toelichting omtrent de hachelijke toestand, waarin zich de BF bevond. Hij vroeg uitdrukkelijk daarover de VOLSTREKTE DISCRETIE te bewaren. Een half uur later was het gerucht reeds in alle richtingen langs de kanalen van de banken verspreid.[403] Met het gevolg dat tussen 10 en 13 maart ongeveer 400 miljoen BF in vreemde munten werden omgezet. De koers van 107 werd onhoudbaar. De middelen van de NB raakten uitgeput. Op 15 maart besloten de monetaire autoriteiten de BF niet langer op de wisselmarkt te ondersteunen. De interventies van de NB werden stopgezet, de koers van de BF zou voortaan enkel door vraag en aanbod worden bepaald. Dat was de “Zwarte Maandag”: diezelfde dag liep de koers op tot 122 BF voor één pond. Begin mei noteerde men 150 BF.

De hele operatie was dus mislukt. De ene minister na de andere nam ontslag of wenste het te nemen. De regering Poullet-Vandervelde kwam in mei 1926 ten val, alweer zonder dat er een parlementair votum van wantrouwen was uitgebracht. Van het sociale programma van deze regering was uiteraard niets terecht gekomen.

* * *

Een nieuwe regering werd (reeds op 20 mei) gevormd door H. JASPAR, een “tripartite” die 4 katholieken telde, 4 socialisten, 2 liberalen en één extraparlementair, maar dan een van gewicht: E. FRANCQUI. Nooit was de socialistische leiding, in de verloochening van haar eigenwaarde, zo ver gegaan als bij deze aangelegenheid. Jaspar was, als voorman van de uiterst conservatieve vleugel van de Katholieke Partij, een van de heftigste bestrijders geweest van de regering Poullet-Vandervelde. De minister van financiën, de katholieke senator HOUTART, man van de Banque de Bruxelles, had mede in de voorste gelederen van de “Ligue” gestaan. Maar bijzonder betekenisvol was de aanwezigheid in deze coalitie van FRANCQUI, de Société Générale in eigen persoon. Francqui werd minister zonder portefeuille en had als enige, maar kapitale opdracht de financiële “sanering” en de stabilisering van de munt. Jaspar liet de socialisten bij voorbaat weten dat de operatie zou voltrokken worden volgens de inzichten van Francqui. Dit was te laten of te nemen. Zij namen het.

Hun argument: de frank moet gered worden, want de frank is “van iedereen”, ook “van de arbeider”. Feit is dat speciaal de vakbonden, de mutualiteiten en de coöperatieven erg aandrongen. Hun vrees was nl. dat de miljoenen franken, die zij in hun kassen bewaarden, zouden ontwaard worden. Het spook van het faillissement teisterde hen.[404] 

Het argument van de te redden frank ging niet op. Dat konden Jaspar, Houtart en Francqui perfect zonder de hulp van de socialisten voor mekaar krijgen. De BWP-leiding liet dan ook een tweede argument gelden: men ging in de regering om er over te waken dat geen antisociale politiek zou gevoerd worden. In feite was de toedracht het tegendeel: de rechtse politici wensten de BWP er bij, precies om de reacties van de arbeidersklasse tegen de onsociale regeringspolitiek te milderen. Vele militanten waren er zich van bewust dat men ditmaal te ver ging. Enige linkse oppositie (vooral van de Brusselse federatie) kwam zelfs tot in het parlement tot uitdrukking: Brunfaut en Marteaux stemden tegen, anderen bleven soms afwezig of onthielden zich. Dergelijke inbreuk op de tucht – vooral vanwege de linkerzijde – was men niet gewoon te dulden in de BWP. Het feit dat de leiding ditmaal liet begaan, wijst er op dat ze zich weinig zeker voelde van haar zaak. Er was reden toe.

De wijze waarop Francqui de muntstabilisering wilde bereiken, verschilde technisch niet zozeer van wat Janssen had geprobeerd. Budgettaire besparingen behoorden tot een van de middelen. Een nieuwe, veel aanzienlijker belastingsverhoging (1,5 miljard fr.) werd doorgevoerd. Maar ditmaal werden de ONRECHTSTREEKSE heffingen verhoogd, wat precies de socialisten altijd (en terecht) hadden veroordeeld. Verder werd een groot deel van de vlottende schuld geconsolideerd door de staatsspoorwegen over te maken aan de NMBS en de houders van schatkistbons te verplichten 4 miljard van hun staatspapieren om te zetten in geprivilegieerde aandelen (6 %) van de spoorwegmaatschappij. De socialisten – voor zoverre er bij hen van doctrine sprake was – waren altijd van mening geweest dat een staatsbedrijf nog geen socialistisch bedrijf is, maar toch als een etappe in die richting diende te worden beschouwd. In alle geval werd het privatiseren van overheidsbedrijven als volstrekt tegenstrijdig met de doelstellingen van het socialisme beoordeeld. Maar ook dat namen Vandervelde en de anderen.

Totaal onaanvaardbaar voor de BWP was de uitschakeling van het parlement. Maar ook dat werd aanvaard. Op 16 juli 1926 vroeg en bekwam de regering VOLMACHTEN om de muntstabilisering ongehinderd te kunnen doorvoeren. Evenals zijn voorganger richtte Francqui zich tot de buitenlandse bankiers. Maar zijn positie was heel wat comfortabeler dan die van Janssen. Het vertrouwen van de kapitaalhouders in België was hersteld, de kapitaalvlucht had een einde genomen en een buitenlandse lening van 100 miljoen dollaar werd bekomen met een looptijd van 30 jaar en tegen 7 %. De BF werd op 25 oktober gestabiliseerd tegen 175 BF voor één pond, d.i. op 117 van de vooroorlogse waarde. Deze stabilisering op een zodanig lage koers was in feite ook een devaluatie, die enerzijds van aard was om de uitvoer te stimuleren, maar anderzijds ook inflatoir werkte.

Al deze zeer vergaande inschikkelijkheden van de BWP schenen geen negatieve terugslag op haar electorale aanhang te hebben: bij de gemeenteraadsverkiezingen van oktober 1926 behaalden de socialisten 3.362 mandaten, d.i. een winst van 198 zetels; in 145 gemeenteraden deden de BWP-ers voor de eerste maal hun intrede.

Toen in november Francqui – na volbrachte taak – ontslag nam, meenden vele socialistische militanten dat het moment voor hun partij gekomen was om er nu ook uit te stappen.[405] Dat was geenszins de mening van de BWP-ministers en van de AR. Maar het verzet tegen de gevolgde politiek – tot hiertoe was die vooral in de Brusselse federatie omvangrijk – bleef niet langer tot de hoofdstad beperkt. Het was lang geleden dat nog zo heftig in de BWP gedebateerd werd. Sommigen meenden dat alleen consequente klassenstrijd een uitweg kon bieden. In december 1926 besloot een groep Brusselse jongeren die gedachte te propageren door middel van een veertiendaags links tendensblad, “La Bataille Socialiste”. De hoofdredactie werd waargenomen door Paul Henri SPAAK: een van de voornaamste medewerkers was Dr. Albert MARTEAUX. De weerklank beperkte zich tot de meer intellectuele leden van de Brusselse federatie. Nog een tweede uiting van links verzet was de verschijning – begin 1927 – van “De Socialistische Strijd”, gesticht op initiatief van een groep Antwerpse metaalarbeiders.[406] Ook in de andere federaties heerste een malaise; nergens echter kon een krachtige linkse oppositie een beslissende wending doorvoeren.

Toch maakte de BWP-leiding zich zorgen omtrent het verloop van het Kerstcongres in 1926. De kans dat een zeer aanzienlijke minderheid zich zou uitspreken tegen de voortzetting van de regeringsdeelname was aanzienlijk. De ministerialisten wilden de confrontatie vermijden, zodat er flink werd gemanipuleerd: de vraag zou beslecht worden op grond van een referendum in de partij, waaruit de AR de gepaste conclusies zou trekken. Om het referendum positief te doen uitvallen, werden enkele programmapunten vooropgesteld, waarvan de regering de verwezenlijking moest waarborgen. Maar Jaspar zag geen enkele reden om het socialistische eisenpakket te onderschrijven. Hij vergenoegde zich met een paar vage en vrijblijvende antwoorden. De organisatie van het referendum werd toevertrouwd aan het bestuur van de federaties. Daar kwam heel wat manipulatie aan te pas. Toch toonde de uitslag dat er ruime ontevredenheid was in de gelederen van de BWP: 372.785 leden spraken zich uit voor verdere regeringsdeelname, 171.062 waren er tegen en er werden 42.741 onthoudingen genoteerd.

Ondertussen waren katholieken en liberalen tot het inzicht gekomen dat de socialisten hen eigenlijk niet meer van nut waren in de regering: de positie van de frank was geconsolideerd en de economische conjunctuur verliep voorspoedig. Reden te meer om het socialistische programma royaal te negeren. De BWP-eis tot aanpassing van de salarissen van de staatsagenten werd afgewezen. De supertaks werd ten gunste van de grote inkomens gewijzigd en er werden geen serieuze maatregelen tegen de belastingontduiking getroffen. Telkens moesten de socialisten bijdraaien.

De ontevredenheid in de BWP werd zo enorm dat de eenheid van de partij er ernstig door in het gedrang kwam. Bovendien dreigde het gevaar voor de socialistische ministers, dat ze vroeg of laat over boord zouden geworpen worden op een thema dat electoraal tegen hen kon worden uitgespeeld. Het kwam er dus voor de BWP op aan zelf te breken, en wel op een electoraal renderend motief.

Dat motief werd gevonden in de legerkwestie. Europa beleefde in die tijd een klimaat van ontspanning; enige militaire bedreiging viel eigenlijk niet te bekennen. Zes maanden legerdienst (ook door de Frontpartij en de Communistische Partij gepropageerd) was een beslist populaire leuze. In de loop van het jaar 1927 ontwikkelde de BWP een steeds hoger opgevoerde propaganda rond de 6 maanden. Orgelpunt van deze campagne was de rede van Vandervelde te Tribomont op 8 oktober. Jaspar en De Broqueville wensten op dat punt niet toe te geven. Maar na het parlementair verlof deed de socialistische fractie een voorstel tot zesmaandendienst, dat met klank door de socialistische ministers werd bijgetreden. Dat was de breuk. De regering trad af op 21 november 1927.

* * *

De nieuwe situatie had voor de BWP het grote voordeel dat de eenheid in de gelederen werd hersteld. Tevens hadden de socialisten gehoopt – men had het hen doen hopen – dat het tot vervroegde verkiezingen zou komen. Met de verkiezingsleuze van de 6 maanden in handen kon dat een goede zaak worden! Maar die troef werd de socialisten prompt ontnomen. Heel snel – reeds op 22 november – en zonder moeite stelde Jaspar een nieuwe bewindsploeg samen, een katholiek-liberale coalitie die tot in 1931 zou standhouden.

Gedurende ruim 7 jaar zou de BWP zich in de oppositie bewegen. Het waren geen gemakkelijke jaren.

Een van de regeringsbekommernissen bestond erin de BWP voor de verkiezingen van 1929 het gras onder de voeten weg te maaien. De BWP zette in 1928 haar campagne voor de zes maanden voort met affiches, pamfletten, optochten, meetings... maar niet met het grote middel: de algemene staking. Die tijd scheen lang voorbij. Parlementair werd er wel hard geschermutseld: toen de regering het voorstel deed de legerdienst voor de gewone soldaat op 8 maanden te brengen, voor de enige zoon op 12 maanden en voor de kandidaat-reserveofficieren op 14 maanden, organiseerden de socialisten een parlementaire obstructie. Zij spraken ongeveer 200 redevoeringen uit om allerlei amendementen te verdedigen, maar het mocht niet baten: op 14 september 1928 was de nieuwe militiewet gestemd. De strijd werd niet voortgezet en de electorale winst van de campagne voor de zes maanden ging grotendeels verloren voor de BWP, te meer daar een andere aangelegenheid de openbare opinie voor een tijd in beslag nam.

Bedoeld wordt: de BORMSVERKIEZING VAN DECEMBER 1928. Deze verkiezing was tegelijkertijd de uitdrukking van de eis om de Vlaamse verzuchtingen in België eindelijk ernstig te nemen en tevens een protest tegen het uitblijven van amnestie. Het grote aantal stemmen, dat op naam van Borms werd uitgebracht, maakte diepe indruk in het land en had ook zijn weerslag in de BWP. Tot hiertoe voelden de Vlaamse socialisten zich aanzienlijk gehinderd hij hun ijveren voor de Vlaamse zaak. Zij wensten de partijeenheid niet te breken en moesten derhalve ten overstaan van hun Franssprekende partijgenoten inbinden. Brusselse en Waalse francofone socialisten – de meerderheid in de BWP – hadden in het beste geval weinig begrip voor de Vlaamse verzuchtingen; in de regel stonden zij radicaal afwijzend. Op dat punt was hun visie in feite intiem verbonden met die van de bourgeoisie: zij vonden het vanzelfsprekend dat Wallonië eentalig bleef; maar, gezien de meerderwaardigheid van het Frans als cultuurinstrument, leek het hun evident dat Vlaanderen tweetalig moest blijven, dat de Franse cultuur in Vlaanderen zijn plaats moest behouden. Dat het franskiljonisme in Vlaanderen met de heerschappij van de bourgeoisie verbonden was, ontging hun volkomen.[407] 

Het dient ook gezegd dat de arbeidersklasse (in de engste en traditionele zin van het woord: de handarbeiders van de fabriek) in Vlaanderen tamelijk onverschillig stond tegenover de Vlaamse problematiek. Die realiteit is terug te vinden in Anseeles houding. In Antwerpen, waar Huysmans heel wat activistische jongeren recupereerde en waar de politieke propaganda zich ook tot de intellectuele bovenlaag van de arbeidersklasse richtte, lag dat anders. Hier stond men tegenover mensen die wel gevoelig waren voor de motieven van de Vlaamse beweging. Hetzelfde gold in zekere mate voor de federaties Sint-Niklaas, Mechelen en Leuven en voor de Vlaamse socialisten te Brussel.

Na de Bormsverkiezing kregen Huysmans en zijn Vlaamse geestesgenoten wat meer armslag in de BWP. Maar denderende resultaten bereikten ze geenszins. Onderhandelingen, hoofdzakelijk door HUYSMANS EN DESTREE gevoerd, leidden op 16 maart 1929 tot een akkoord dat als COMPROMIS DES BELGES de geschiedenis inging en door 27 socialistische mandatarissen uit de beide landsdelen werd ondertekend.

Vooropgesteld werd het behoud van de Belgische eenheidsstaat. Wel werd een administratieve decentralisatie in Waalse en Vlaamse afdelingen nuttig geacht. Verder werd het principe van de eentaligheid aanvaard. Maar volledig in strijd daarmee werd de keuze inzake taalgebruik van de overheid met het publiek overgelaten aan de gemeenten op grond van volksraadplegingen. Speciaal werd beklemtoond dat de gemeenten van de Brusselse agglomeratie vrij waren het taalregime op hun grondgebied te bepalen. Ook werd grote bekommernis uitgesproken voor de rechten van de taalminderheden. Kortom, het “Compromis” liet alle ruimte aan de Franssprekenden in Vlaanderen en voorzag geen hindernissen tegen de uitbreiding van de Brusselse “olievlek”.[408] Het was een document, waarmee in Vlaanderen niet veel kon geoogst worden. Dat bewezen de verkiezingen van mei 1929: de Frontpartij bereikte haast 12 % in het Vlaamse land en de BWP verloor 3 %.

Op het congres van 9 november 1929 werd daarom het taalprobleem opnieuw behandeld: het beginsel van de eentaligheid van Wallonië en Vlaanderen bleef bevestigd, maar nu zonder gemeentelijke afwijkingen. Alleen op de taalgrens (en uiteraard in de Brusselse agglomeratie) zouden gemeentelijke volksraadplegingen uitspraak kunnen doen. Men ging dus een stap verder dan het kreupele “Compromis des Belges”, zodat van nu af de Vlaamse socialisten inzake taalwetgeving consequenter konden optreden, wat zij gedurende enkele jaren dan ook deden.

Maar de verkiezingen van mei 1929 waren voor de BWP een ontgoocheling over heel de lijn: niet alleen in de Vlaamse gewesten, ook in Brussel en Wallonië was er gevoelige achteruitgang: een verlies van 3,41 % voor het ganse land. De Communistische Partij ging vooruit, maar bleef electoraal onbetekenend. De Katholieke Partij (lichte vooruitgang in het Franssprekende, achteruitgang in het Vlaamse land ten gunste van de Frontpartij) hield – globaal genomen – stand. De liberalen wonnen haast 2 %.

De verslagenheid in de gelederen van de BWP was enorm: er waren in het land 150.000 kiezers meer dan in 1925, maar de BWP had er 17.000 minder en verloor 8 zetels. Veel meer dan een verschuiving van de “vlottende massa” had zich niet voorgedaan. Maar het bleek dat de greep van de christelijke organisaties op de arbeidersklasse gestadig uitbreiding nam. Ook bleek dat de BWP electoraal op zijn minst geblokkeerd was en zich niet langer aan het perspectief van de komende parlementaire meerderheid kon optrekken.

De bezinning ten overstaan van een nederlaag drukte zich in de regel in een drietal tendensen uit: – de rechtse reflex die vond dat men te radicaal, te weinig soepel, te principieel enz. was geweest; – de linkse tendens die betoogde dat het hoog tijd werd “terug te komen” tot de revolutionaire methodes, tot de opvoering van de klassenstrijd enz.; – de centrumpositie, die op de meest briljante wijze door Vandervelde werd vertolkt.

Op het congres van november 1929 kwam de rechtse reflex heel weinig aan bod. Hoe kon men, met enige klank van waarachtigheid, beweren dat de BWP sinds 1925 te weinig opportunisme had betoond? Er moest dus met een lichte zwenking naar links bijgestuurd worden. Het was de centrist Vandervelde die de zwenking formuleerde: – de BWP zou in de oppositie blijven tot ze in staat was zelf de regeringsleiding waar te nemen; – dan zou ze haar programma reël uitvoeren. Overigens zou de BWP niet enkel oppositie voeren tegen de regering, maar tegen het kapitalisme als systeem. Zo kon het congres besluiten met de “Internationale”!

* * *

Was de BWP nog steeds een theorieloze partij?

De Oktoberrevolutie en wat eruit voortvloeide, noopte de grote voorlichters van de BWP ertoe theoretische argumentatie te gebruiken. Er werden inderdaad enkele werken geschreven met doctrinaire inhoud, o.a. door Emile Vandervelde, door L. de Brouckère, door Arthur Wauters. In deze werken vindt men zeer uitdrukkelijk de veroordeling van het kapitalistische systeem en het onverminderd vasthouden aan het socialisme als uiteindelijk perspectief van de arbeidersbeweging.

Een enkele maal heeft ook een syndicaal congres – nl. in oktober 1920 – zich uitdrukkelijk met het probleem van de socialisatie ingelaten. Hierbij werd (geïnspireerd door het boek van Vandervelde Le socialisme contre l’Etat) een duidelijk onderscheid gemaakt tussen “etatisatie” en “socialisatie”. Daarom werd de eis gesteld dat de gesocialiseerde bedrijven over een ruime autonomie zouden beschikken en dat de arbeiders in de bedrijven inspraak zouden hebben. Over de vergoeding van de kapitalisten voor de onteigening van hun ondernemingen liepen de meningen uiteen. Daarover zweeg de eindresolutie, die o.m. verklaarde: – “Oordelend dat, in de huidige stand van zaken, de koolmijnen, de spoorwegen, kanalen, trams, gas- en elektriciteitsbedrijven, waterdistributie, hydraulische centrales, verzekeringsmaatschappijen, kredietinstellingen en banken bedrijven en instellingen zijn die voor socialisatie in aanmerking komen. – Oordelend dat de grote meerderheid van de bevolking meent dat die socialisatie in de kortst mogelijke tijd zou moeten doorgevoerd worden... – Oordelend dat die verwezenlijkingen in etappen dienen te geschieden...” werd de zaak “geëncommissioneerd”: een Economische Raad zou het probleem bestuderen.

Twee zeer bescheiden stappen in de richting van de socialisatie werden in de volgende jaren ondernomen.

Ten eerste. In het begin van de twintiger jaren had men syndicaal veel belangstelling voor de idee van ARBEIDERSCONTROLE. In 1921 richtte De Man te Morlanwelz een studieweek in, gewijd aan dat vraagstuk. Tot een duidelijke omschrijving kwam men niet. Op het syndicaal congres van juli 1923 stond de kwestie weer op de dagorde. De Brouckère kreeg opdracht een studie te maken, die enkele maanden later verscheen. Voor hem betrof het een overgangsmaatregel in de richting van het socialisme. Door een buitengewoon syndicaal congres (februari 1924), dat uitsluitend handelde over “arbeiderstoezicht”, werd een wetsontwerp (sic) goedgekeurd, krachtens hetwelke door de arbeiders verkozen BEDRIJFSRADEN zouden opgericht worden. In de discussie klonk – enigszins verward – de bezorgdheid door dat dergelijke bedrijfsraden hun doel – instrument te zijn van de klassenstrijd – wel eens zouden kunnen missen, daar ze langs de “medezeggenschap” (medebeheer) dreigden te worden omgebogen tot instrument van klassensamenwerking. Tot enige verwezenlijking kwam het niet in deze periode.

Ten tweede. In het parlement drongen de socialisten aan – bij monde van Achille Delattre – om de koolmijnen te nationaliseren, althans in zoverre het nieuwe concessies in Zuid-Henegouwen en Limburg betrof. Maar daar wilde de Belgische bourgeoisstaat niet van weten.

Niet alleen bleef het grote socialistische streefdoel in de theoretische en propagandistische geschriften behouden, ook de MARXISTISCHE DOCTRINE werd dikwijls aangehaald. Daarmee weze geenszins beweerd dat Vandervelde of Wauters marxisten waren. Wat men in hun geschriften aantreft, zijn flarden van een slordig en geschematiseerd marxisme. Men ontmoet begrippen als arbeidswaarde en meerwaarde, uitbuiting, economische concentratie, klassenstrijd, de staat als dictatuur van de bourgeoisie, historisch materialisme, enz. Al die concepten worden aangenomen of aangevochten, half toegegeven of totaal niet begrepen. De lectuur van Naoorlogs socialisme van Vandervelde, of van De evolutie van het marxisme van Wauters is erg ontgoochelend. Argumenten pro en contra van Jaurès, Bernstein, Sorel, Ramsay Macdonald of Hyndman en van zovele anderen worden onsamenhangend gecompileerd. Een uiteenzetting over het marxisme wordt door Wauters uit het boek van André Gide en Charles Rist overgenomen! Ideeën van niet-marxisten en antisocialisten worden ingeschakeld als behorend tot de evolutie van het marxisme. Wauters verwerpt de arbeidswaardeleer ten gunste van de nuttigheidstheorie, maar behoudt het concept van de meerwaarde! Het historisch materialisme wordt tot economisch determinisme herleid! Marx wordt de idee toegeschreven dat politieke en ideologische elementen niet de minste invloed uitoefenen ... Marx wordt trouwens veel minder als een man van wetenschappelijke analyse dan als een voorspeller beschouwd, een soort Nostradamus! Kortom, de BWP-voormannen kenden het marxisme heel slecht. Dat is een eerste negatieve vaststelling.

Vervolgens is het zo – hoe zou het uit wat voorafgaat ook anders kunnen – dat de BWP-ideologen er niet in slagen een min of meer bevredigende theoretische marxistische ontleding van de eigentijdse problemen op te stellen. De toepassing van Marx’ theorieën op de eigentijdse situatie is totaal afwezig.

Ten slotte zien wij tussen de verkondigde theorieën en de gevoerde politiek een complete breuk. De Man stelde het zo: “Een theorie zonder praktijk. Een praktijk zonder theorie.” Het is een van de weinige punten, waarin we hem kunnen bijtreden.

HENDRIK DE MAN kwam tamelijk plots in de belangstelling van de BWP. Zoals reeds aangestipt, werd hem na de oorlog de leiding van de CAO en de oprichting van de Arbeidershogeschool toevertrouwd. Maar na een paar jaar gaf hij het op en vestigde zich in Duitsland, waar hij reeds vóór de oorlog enige tijd actief was.[409] Tijdens zijn tweede verblijf in Duitsland had De Man veel contact met de meest toonaangevende geleerden, filosofen en theoretici, maar ook met sociaaldemocratische leiders. Sinds jaren concentreerde hij zich op het herdenken van het socialisme. Daaruit ontstond zijn boek Zur Psychologie des Sozialismus, dat in januari 1926 van de persen rolde en waarvan in 1927 een Nederlandse vertaling verscheen Psychologie van het Socialisme. Dat boek kende een ongemeen groot succes; het werd in tien talen vertaald en kende 14 uitgaven. Op slag werd de Man internationaal als een theoreticus van kapitaal belang beschouwd.
Tot de arbeiders drong het niet door. Daarvoor was het veel te geleerd. Maar het beantwoordde aan het onbehagen van intellectuele milieus in en rond de sociaaldemocratische partijen van Europa.

Waarin bestond dat onbehagen?
1) Vele sociaaldemocratische partijen aanvaardden nog steeds in mindere of meerdere mate het marxisme als theoretische grondslag, maar voerden een praktijk die daar niets mee te maken had. Dat berokkende een slecht geweten, dat werd aangevoeld als ontrouw aan de principes en dus ook aan het marxisme. Op de eerste bladzijde van hoofdstuk 1 stelt De Man “een groeiende tweespalt tussen de marxistische theorie en de praktijk van de arbeiderspartijen” vast.
2) Genoemd onbehagen werd nog opgedreven door de onophoudelijke aanvallen op de sociaaldemocratie vanwege de Kominternpartijen, die in naam van de ideeën van Marx (en Lenin), het reformisme van verraad beschuldigden. Op de tweede bladzijde van zijn boek betoogt De Man dat de Westerse intellectuelen (de “edel-marxisten”) zich tegen het “vulgair-marxisme” (d.i. van de communisten) opstellen, maar daarbij in een “verdedigende positie gedrongen” worden.

Dat waren de frustraties van de sociaaldemocratische intellectuelen. En nu kwam een profeet wiens boek in Franse vertaling de titel droeg “Au-delà du marxisme”, een boek dat pretendeerde het marxisme als theoretische grondslag van de arbeidersbeweging weg te vegen. De Man bracht “de bevrijding uit de marxistische denkwijze”, “la liquidation du marxisme”. Het was hem niet om enig revisionisme te doen, zoals Bernstein destijds: niet de betwisting van enkele aan Marx toegeschreven prognoses was zijn opzet; zijn aanval betrof de geestelijke démarche, de methode, de denkwijze van het marxisme. Overigens stelde De Man zich sterk anticommunistisch op, zodat zijn “edelmarxisten” in het offensief konden treden.

Is de onderneming geslaagd? Het blijkt dat “Psychologie van het Socialisme” vals en dubbelzinnig is.

VALS. De Man had een rijke ervaring. Als beschrijver van de arbeidersbeweging en de reformistische praktijk wist hij pertinente dingen te zeggen. Dat heeft hij systematisch geëxploiteerd. In de regel vertrekt hij van vaststellingen die zo frappant zijn en zo overtuigend worden voorgesteld, dat men geneigd is de totaal valse conclusies op de koop toe te nemen.

DUBBELZINNIG. “Om de kritiek van Marx is het mij niet te doen... Ik houd mij bezig met het marxisme, niet met Marx. Marxisme noem ik dat wat van Marx in de arbeidersbeweging leeft... Niet om de dode Marx, om het levende socialisme gaat het”. Hoewel De Man zelf veelvuldig naar de “dode” Marx refereert, verbiedt hij zijn critici hem te weerleggen aan de hand van teksten van Marx of Engels. M.a.w. in een discussie over het marxisme heeft men niet het recht zich op Marx te beroepen, zelfs niet als De Man dat wel doet.

Wat zijn die ideeën die “als marxisme in de socialistische beweging leven”? Bij nader toezicht blijkt dat het uitsluitend gaat over DE INTERPRETATIE VAN KARL KAUTSKY. Maar kenmerkend voor Kautsky is dat een van de meest fundamentele trekken van Marx’ methode hem totaal is ontgaan, nl. DE DIALECTIEK.

Aldus gaat De Man is strijd: tegen de natuurwetenschappelijke interpretatie van het maatschappelijk gebeuren, tegen het economisch determinisme, tegen de mechanistische causaliteit, tegen het economisch hedonisme enz.; allemaal zienswijzen die TOTAAL vreemd zijn aan een marxisme dat Marx en Engels als uitgangspunt neemt. Verder meent De Man een formidabele ontdekking te hebben gedaan met de vaststelling dat Marx en Engels geen proletariërs waren (reeds in Het Communistisch Manifest vindt men daarop een antwoord.) Als De Man spreekt over “economische basis”, dan denkt hij aan wat vandaag “economics” genoemd wordt, terwijl Marx daarmee de PRODUCTIEVERHOUDINGEN bedoelt, d.i. verhoudingen die in en door de productie tussen mensen en mensengroepen ontstaan. Kortom, De Man maakt van het marxisme een karikatuur en meent daarmee het marxisme zelf te hebben opgeruimd.

Al deze aanvallen tegen een niet-bestaand marxisme moeten dan dienen om de materialistische basis van Marx’ methode te ontwrichten en een idealistische theorie op te bouwen. De oorsprong van de socialistische beweging zou te vinden zijn in gevoelens van rechtvaardigheid, waardigheid en dergelijke. In feite betekenen de ideeën van De Man een terugkeer tot opvattingen die vóór Marx algemeen geldend waren.

Onder de titel Opbouwend Socialisme bundelde De Man in 1931 een reeks voordrachten die als een soort essayistisch commentaar op Psychologie van het Socialisme kunnen worden beschouwd. In deze bladzijden worden de ethische (eigenlijk religieuze) motieven van het socialisme nog veel sterker beklemtoond. Aan Marx wordt de stelling toegeschreven dat klassenstrijd VANZELF, NOODZAKELIJK, AUTOMATISCH in socialisme uitmondt. Het aanvechten van deze – beslist niet marxistische – stelling moet dan dienen om een theorie uit te werken, waarin de verwezenlijking van het socialisme wordt losgekoppeld van de klassenstrijd.

In een tweetal teksten leverde Vandervelde repliek op De Mans theorieën.[410] Een systematische weerlegging, punt per punt, was het helemaal niet. Vandervelde vergenoegde zich met enkele, soms wel pertinente, kanttekeningen. Zeer terecht wees hij erop dat “het marxisme” heel wat genuanceerder is, rijker en veelzijdiger dan wat De Man onder die noemer verstond. Maar Vandervelde – in de traditie van de Bernstein-Kautsky polemiek – interesseerde zich uitermate aan “Marx-de-voorspeller”. In hoeverre Marx’ prognoses waren uitgekomen, leek belangrijker dan de vraag naar Marx’ methode (de dialectiek tussen basis en superstructuur), die hij blijkbaar niet begreep. Hoe anders deze bizarre opmerking van Vandervelde verklaren, dat verschijnselen als de “Kwomintang” of de “opkomst van de kleurvolkeren” toch niet met klassenstrijd kunnen verbonden zijn. “Les formules de luttes de classes sont sans application pratique lorsque, sortant de nos pays, caractérisés par le règne de la grande industrie, nous portons notre regard sur ce vaste monde où, à l’époque du Manifeste Communiste, l’emprise européenne était à peine commencée.” Bijzonder zwak wordt de repliek van Vandervelde, waar hij het voorstelt alsof tussen De Man en het marxisme slechts enige accentverschuiving zou voorhanden zijn: Marx zou meer de economische, De Man meer de psychologische factoren beklemtonen. Zo wordt de grondige vervalsing, waaraan De Man laboreert, verdoezeld gehouden. Inderdaad, hoe economische EN psychische factoren SAMENHANGEN en op mekaar inwerken, dat is de inhoud van het marxisme.

Maar DE zwakte van Vanderveldes repliek lag hierin, dat zijn marxisme niet de minste verlengenis in de praktijk van de BWP vond.

Een voorbeeld. In 1927 werd een congres gehouden van de “internationale liga tegen het imperialisme”. De idee was: een verbinding tot stand te brengen tussen de arbeidersbewegingen in Europa en de bewegingen voor nationale onafhankelijkheid in de koloniën.[411] Dankzij de aanwezigheid van socialistische ministers in de Belgische regering kon het congres in februari 1927 te Brussel doorgaan in het Egmontpaleis. De Belgische socialistische deelname was heel miniem. Alleen Dr. Marteaux, de voorman van de linkerzijde in de BWP, speelde een rol van betekenis op deze ontmoeting. De zaak was op communistisch initiatief tot stand gekomen, wat als een hinderpaal voor socialistische aanwezigheid kan worden aangerekend.

Maar ook uit eigen initiatief kwam de sociaaldemocratie niet tot ondersteuning van de bevrijdingsbewegingen in de koloniën. Dat bleek o.a. op het congres van de Tweede Internationale, dat in augustus 1928 te Brussel doorging en tot volgende conclusie kwam: eerst nadat gij (door ons) zult beschaafd geworden zijn, zult gij, achterlijke volkeren, kunnen vrij worden...

De BWP was trouwens – langs de Bank van de Arbeid – direct hij het koloniale systeem betrokken.[412] En wat Arthur Wauters schreef (in een brochure uitgegeven door “L’Eglantine”) liegt er niet om.[413] Wauters brengt hulde “à l’esprit réalisateur des Belges qui ont montré dans l’accomplissement de leur mission colonisatrice du bon sens, de l’imagination et de la persévérence.” Wauters getuigt verder: “Leopold II ne fut suivi dans son andacieuse entreprise que par quelques rares personnes qui avaient la foi.” Ten slotte: “La Belgique accomplit au Congo une oeuvre coloniale de bonne foi... Elle est au Congo pour civiliser les nègres, augmenter leur bien-être, les amener progressivement à être les égaux des blancs dans la communauté humaine.” Niemand in de BWP voelde zich geschandaliseerd door dergelijke taal.

* * *

Tijdens de eerste tien jaar van haar bestaan bleef de communistische partij erg marginaal. Dat blijkt al direct uit het ledental: in 1922 daalde het tot 472 om dan heel langzaam te stijgen: 536 in 1923, 728 in 1925: midden 1926 waren er 893 ingeschreven leden, waarvan er 786 in orde waren met de betaling van hun bijdragen. Toch oordeelde de regering het belangrijk deze kleine partij te achtervolgen. Toen België in 1923 deelnam aan de Ruhrbezetting, ageerde de KP daartegen met al haar (zeer beperkte) middelen. De “Drapeau Rouge” werd in het Ruhrgebied verspreid. In het Antwerpse werden brochures en pamfletten in het leger in omloop gebracht. Bovendien deden de communisten pogingen om de stakingen in de Borinage uit te breiden. Op 8 maart werden 54 communistische militanten aangehouden; 15 bleven gedurende 41/2 maanden opgesloten en werden beschuldigd van complot tegen de staatsveiligheid. Die aantijging was zo absurd, dat zelfs de socialistische pers en het BWP-congres protesteerden. Toen de communistische militanten in juli 1923 voor het assisenhof van Brabant verschenen, werden zij door socialistische advocaten (Destrée, Albert Deswarte, Henri Rolin en Paul Henri Spaak) verdedigd. Het proces eindigde op een vrijspraak.

Onder de aangehoudenen was ook Julien LAHAUT, de man die in 1921 gedurende vele maanden de centrale figuur was geweest bij de staking van Ougrée-Marihaye, waardoor hij kennis maakte met de gevangenis en omwille van zijn doordrijven uit de BWP werd gestoten. Daarop ging hij over tot de oprichting van een autonome vakbond, die de meest strijdvaardige syndicalisten verenigde. De naam van deze nieuwe organisatie ging terug op een reeds verre traditie: “Les Chevaliers du Travail”. Die vakbond kende succes: hij groepeerde weldra een 6000 metaalarbeiders en mijnwerkers, hoofdzakelijk uit het Luikse. Lahaut, hoewel geen lid van de communistische partij, werd op 8 maart 1923, samen met de communistische voormannen, aangehouden. Na een maand werd hij vrijgelaten. Nu werd hij lid van de KPB, die aan hem een belangrijke aanwinst had: een man met een enorm dynamisme, moedig, innig verbonden met het proletariaat van zijn gewest, een “meneur d’hommes” van wie veel geestdrift uitstraalde.

Niet alleen de regering, ook de BWP stelde alles in het werk om de KP te isoleren. De communisten behoorden nog steeds tot de vakbonden van de Syndicale Commissie. Hun invloed was er bij momenten aanzienlijk. Bij iedere verheviging van de klassenstrijd, bij iedere belangrijke staking moest men ervaren dat de communisten – die in rustiger tijden omzeggens niet meetelden – plots een veel grotere rol begonnen te spelen. Zelden lagen zij aan de basis van de beweging. Die beweging kwam er ook zonder hen. Maar eenmaal een actie in gang was gekomen, slaagden de communisten er meermaals in de strijd hoog op te voeren. Dat paste geenszins in de politiek van de reformisten. De communisten, die zich in “cellen” organiseerden, hadden als opdracht de vakbonden te “noyauteren”. De term betekende enkel: kernen vormen van waaruit de klassenstrijd wordt aangewakkerd, waarbij de rabiate vijandigheid van de reformisten de communisten dikwijls dwong tot een zekere clandestiniteit. Wat de rechtse leiding dan weer toeliet het communistisch “gewroet” voor te stellen als het werk van duistere en geheimzinnige elementen, die overigens optraden volgens de ordewoorden van een “vreemde” macht. De rechtse syndicale leiding spande zich in om ALLE communisten uit de vakbonden te verbannen. Zover is het niet gekomen. Wel werd op het congres van augustus 1924 de MOTIE MERTENS aanvaard, waarbij “om het even welke leidende functie in een bij de SC aangesloten vakvereniging onverenigbaar is met de hoedanigheid van lid van de KP”. De toepassing van deze regel werd overigens maar aarzelend en onvolledig doorgevoerd in de meeste vakbonden. Telkens weer opnieuw moest men het ervaren: de communisten werden door de basis erg gewaardeerd ALS SYNDICALE MILITANTEN, ook wanneer men ze politiek geenszins volgde.

Bij de verkiezingen van 1925 stelde de KP kandidaten in 12 arrondissementen. Er werden twee Kamerleden verkozen: Jacquemotte (Brussel) en Van Overstraeten (Luik), de twee meest markante figuren van de twee in 1921 samengevoegde communistische partijen.

Uit deze fusie waren twee stromingen blijven aanhouden sic – MIA. Bij van Overstraeten en zijn geestesverwanten bleef het sektaire gauchisme, de idee van de kleine elitevoorhoede, voortleven. Jacquemotte was realistischer, zocht meer aansluiting bij de geesteshouding van de arbeidersklasse en beoogde de ontwikkeling van een massapartij. Naarmate de strijd in de KPSU tussen Trotski en Stalin zich toespitste, begon de tendensstrijd in de KPB zich te polariseren rond de thema’s, die de Russische bolsjewieken zo heftig beroerden. De voorstelling echter alsof het conflict in de KPB van die dagen SLECHTS een uitdeining was van het conflict in Rusland, gaat niet op. Wel is het zo dat de “Russische kwestie” erg in geding kwam.

De voornaamste bestrijder van War van Overstraeten en de trotskisten was FELIX COENEN, die nochtans uit de “oudere” communistische partij stamde. Aanvankelijk hadden in de partijleiding de trotskisten de meerderheid. In november 1927 schaarden 15 leden van het CC tegen drie zich aan de zijde van Van Overstraeten. Maar Coenen en Jacquemotte wonnen bestendig terrein: op het CC van 29 januari stond men 13 tegen 13. Op de nationale partijconferentie van 11 en 12 maart 1928 te Antwerpen werd een motie van Coenen met 74 tegen 34 stemmen aanvaard. Het was een definitieve breuk. War van Overstraeten en zijn medestanders verlieten de partij. Ongeveer een-350 leden gingen verloren. Het betekende een zware crisis en een ernstige aderlating voor de KPB.
Dat kwam tot uitdrukking in de verkiezingen van 1929. De trotskisten kwamen met een concurrerende lijst op in Antwerpen en Gent, in Brussel, in Luik en Charleroi. De KPB verloor terrein in de industriële centra, waar zij in 1925 van enige betekenis was geweest.[414] Alleen Jacquemotte zetelde nog als communist in de Kamer.

Niet alleen de trotskistische afscheuring verklaarde de achteruitgang. Ook de nieuwe politieke oriëntatie had daarin haar deel. Sinds 1928 had de Komintern haar politiek van “eenheidsfront” verlaten om naar de meest sektaire antisociaaldemocratische posities over te schakelen. Vertaald naar de Belgische verhoudingen, kwam dat hierop neer dat de BWP als HOOFDVIJAND werd beschouwd. Jacquemottes pogingen om de communistische militanten in de syndicaten soepel te doen optreden, met zin voor wat kan en wat niet mogelijk is, met eerbiediging van eigen syndicale democratie enz., werden als rechts opportunisme veroordeeld. Jacquemotte en Coenen werden in oktober 1929 uit het politiek bureau verwijderd.

Ook met Lahaut als provincieraadslid van Luik kwam het tot een conflict. De KP had twee zetels in deze provincieraad. Van de twee communistische stemmen hing het af of de bestendige deputatie aan de BWP zou komen. Lahaut en zijn collega schonken derhalve hun stem aan de socialistische kandidaten. Het CC veroordeelde die houding. Lahaut en zijn vrienden verlieten de KP. Daarvoor schrok de partijleiding terug. Een compromis kwam tot stand. Lahaut trad terug toe en samen met Jacquemotte spande hij zich in om het sektarisme tegenover de BWP te milderen.

_______________
[363] Wel legde het ACV meer nadruk op de familiale belangen. Het ijveren voor beperking van de vrouwenarbeid en voor het bekomen van kinderbijslag moet in de eerste plaats worden beschouwd als een bijdrage tot het gezinsleven.
[364] Cfr. Eric DEFOORT. Le courant réactionnaire dans le catholicisme francophone belge (1918-1926) in BTNG, 1-2, pp. 81-149.
[365] Medewerkers waren o.a. Luc Hommel, Hubert Pierlot, Paul van Zeeland. Jean Duvieusart, Comte de Lichtervelde.
[366] Tot deze groep behoorden o.a. Paul Struye, Etienne de la Vallée Poussin, Charles du Bus de Warnaffe, Geoffroy d’Aspremont Lynden, Hubert en Xavier Carton de Wiart, Jacques Crokaert, Fernand Baudhuin, Louis Scheyven, Charles d’Ydewalle.
[367] De crisisverschijnselen van het monopoliekapitalisme tracht men op te lossen door steeds ruimere staatsinterventie. Maar slechts partiële oplossingen worden bereikt. De crisis blijft aanwezig. Zolang de massa’s geen oog hebben voor de fundamentele contradicties van het regime, zullen zij de conflicten toespitsen op zichtbare verschillen: taal, godsdienst, huidskleur, enz. In een staat als België, een GECENTRALISEERDE staat, waarvan de rol op economisch, sociaal en cultureel terrein steeds uitbreiding neemt, moeten – zolang de fundamentele tegenstellingen niet worden begrepen – de tegenstellingen tussen TAALgemeenschappen leiden tot conflicten tussen gemeenschappen, die als “nationale entiteiten” worden ervaren. Zo kwam men tot “communautaire” betwistingen in België.
[368] De Frontpartij stond vijandig ten opzichte van het Frans-Belgische militaire akkoord van 1920. Een complex van motieven speelde daarbij: verzet tegen versterkte francofone en Franse invloed in België, een zekere germanofilie als erfenis van het activisme, een antimilitaristische stemming, die ook haar uitdrukking vond in het motto in vier talen aan de voet van de IJzertoren: “Nooit meer oorlog!”
[369] Door het overlijden van een liberaal volksvertegenwoordiger, moest in het arrondissement Antwerpen een tussentijdse verkiezing gehouden worden. De Liberale partij stelde BAELDE als kandidaat. De Frontpartij stelde de kandidatuur voor van de ter dood veroordeelde AUGUST BORMS, de enige activist die nog in de gevangenis verbleef en overigens onverkiesbaar was. De katholieke en socialistische partijen stelden geen kandidaturen en raadden hun kiezers aan blanco te stemmen. Het resultaat was een enorme verrassing: Borms haalde 83.000 stemmen, tegen 44.000 voor Baelde en 58.000 blanco’s. Al wat patriot en Fransdol was in het land sloeg de paniek om het hart.
[370] De beste geschiedenis van de BWP voor de periode tussen de beide wereldoorlogen: M. CLAEYS-VAN HAEGENDOREN, 25 jaar Belgisch socialisme.
[371] Een van de redenen waarom de communisten het dictatoriale karakter van de “burgerlijke” democratie zo exclusief stelden, was de totale verwaarlozing van dit aspect door de sociaaldemocratie. Het is duidelijk dat met “dictatuur van de bourgeoisie” niet alles is gezegd, dat de staat ook een zeer belangrijke bemiddelende rol speelt, als functie heeft “de klassenstrijd te milderen” (Marx). Het is ook zo dat de staat niet alleen een dwangapparaat op personen is, maar tevens een beheerder van zaken.
[372] In 1922 omvatten de socialistische verbruikerscoöperaties 63 verenigingen met 246.000 leden. Zij hadden 682 winkels, 94 bakkerijen en 287 volkshuizen. Hun gezamenlijke omzet bedroeg 260 miljoen fr.
[373] In 1922 telde men 25 productieverenigingen met een gezamenlijk kapitaal van 8 miljoen frank en een zakencijfer van 32 miljoen. Een propagandist stelde het zo: “Deze ondernemingen vormen een socialistische maatschappij in de burgermaatschappij door de politieke actie van de ondernemersleiders op hun personeel”.
[374] Op 30 maart 1919 schreef Vandervelde in “Le Peuple”: “Il faut espérer que les employeurs comprendront qu’ils ont intérêt à voir se développer la puissance des syndicats qui servent a canaliser le torrent. Ils empéchent que les revendications se fassent jour d’une manière violente, risquant de désorganiser le pays.”
[375] Cfr. P. SCHOLLIERS. Koopkracht en Indexkoppeling. De Brusselse Levensstandaard tijdens en na de Eerste Wereldoorlog, in BTNG, 1978, 3-4, pp. 333-380.
Een eerste cao op basis van loonindexering werd in maart 1920 afgesloten. In 1923 voorzagen 65 van de 91 cao’s clausules van indexkoppeling. Arbeiders uit kleine industrieën en/of met zwakke syndicale organisatie genoten niet van automatische indexaanpassingen. De agenten in overheidsdienst moesten daarvoor wachten tot 1928. In de evolutie van de lonen waren er momenten van absolute pauperisatie.
[376] Ten bewijze de stijging van de afdracht per lid aan de kas van de Syndicale Commissie: 2 centimes in 1898, 11 in 1911, 40 in 1919 en 1,10 fr. in 1930.
[377] – Voor de antecedenten: cfr. deel 2 van dit werk, p. 63-65.
- Voor de afscheuring uit de BWP van de Jacquemotte-groep: cfr. M. LIEBMAN, Les origines et la fondation du Parti Communiste de Belgique, in “Cahiers Hebdomadaires”, 1963, nr. 197, uitgegeven door CRISP.
- Voor ontstaan van de eerste groepen in Vlaanderen: cfr. L. REYNTJENS. De eerste communistische groepen in België en hun fusie tot communistische eenheidspartij, in “Vlaams Marxistisch Tijdschrift”, 1971, 4, pp. 171-218.
- Voor de ontwikkeling van de groepen rond War van Overstraeten: cfr. de documenten door CLAUDE RENARD verzameld in “Cahiers Marxistes”, numéro spécial, 1971.
[378] Als het marxisme is doorgedrongen in de gedachtewereld van de Westerse landen, dan hebbende Sovjet-Unie en de communistische partijen daarbij een kapitaal aandeel gehad.
[379] P. Joye et R. Lewin, L’Eglise et le mouvement ouvrier en Belgique, p. 181.
[380] Omtrent de geest en de doeleinden van deze ontmoeting is volgende uitspraak van Jaspar wel relevant: “Devant ce formidable péril (de ineenstorting van de oude basis van de maatschappij) il s’agit avant tout de savoir si nous sommes bien d’accord en Belgique, catholiques, libéraux et sociatistes, pour nous opposer de toute notre énergie à ce mouvement mommuniste et pour maintenir notre société actuelle.” (Geciteerd door M. NAUWELAERTS. Socialistische syndicale beweging na de eerste wereldoorlog, in BTNG, 1973, 3-4, pp. 343-376).
[381] In 1920 werden er nog 5, in 1921 nog 2 en in 1922 ook nog 2 gevormd. Dat maakt 16 commissies. Dan kwamen er geen nieuwe hij tot 1936.
[382] Hetzelfde geldt voor de andere belastingwetten: – die op de oorlogswinsten (maart 1919); – die op de buitengewone winsten (juli 1920); – die op de erfenissen (aug. 1920). Ook dient opgemerkt dat de in oktober 1919 gestemde wet tot instelling van progressieve belastingen op het inkomen een jaar nadien zo geamendeerd werd dat het progressieve karakter ervan aanzienlijk werd afgezwakt.
[383] Verkoop van sterke dranken werd in herbergen verboden. Enkel aankoop – minimum twee liters – voor huiselijk verbruik was toegestaan.
[384] Jules Destrée en L. Piérard werden na de oorlog lid van het “Comité de Politique Nationale”, een nationalistisch-annexionistische vereniging, waarin men vooral reactionaire katholieke en liberale personaliteiten aantrof. Toen echter genoemd “Comité” zover ging kandidaten voor te dragen bij de verkiezingen, werden Destrée en Piérard door hun partijbestuur tot ontslag uit de vereniging gedwongen.
[385] Vele jaren later, na de Tweede Wereldoorlog, zou Huysmans hetzelfde doen. Hij drukte het zo uit: “Een onderwijzer die niet tevreden is, mag ontslag nemen.”
[386] Deze pensioenwet was slechts voor drie jaar geldig. In juli 1924 kwam een nieuwe regeling. Het arbeiderspensioen werd niet langer door de staat alleen gefinancierd. Er werd een verplichte bijdrage van de arbeider aan toegevoegd. Later zouden ook nog de patroons hun deel moeten storten.
[387] De officiële statistieke vermelden:
- voor 1919 366 stakingen, waarbij 160.000 arbeiders waren betrokken,
- voor 1920 506 stakingen, waarbij 290.000 arbeiders waren betrokken.
- voor 1921 252 stakingen, waarbij 122.000 arbeiders waren betrokken.
In de volgende jaren waren er veel minder werkonderbrekingen.
[388] Een nieuwe wijze van stemmen was ingevoerd. Iedere afvaardiging had zoveel stemmen als haar organisatie leden telde. Het resultaat luidde:
motie leiding 423.779 stemmen;
motie Antwerpen 148.212 stemmen;
onthoudingen 3.074 stemmen.
[389] Voor deelname 339.874 stemmen; Voor oppositie 221.161 stemmen; Onthoudingen 14.021 stemmen.
[390] Vergelijk hun houding in 1893 bij de invoering van het meervoudig algemeen stemrecht. De katholieken eisten en bekwamen toen kiesPLICHT. Bedoeling was ook de onbewusten, de onmondigen een stem te geven. Die stemden allicht conservatief.
[391] De Antwerpse burgemeester had de 11 julimanifestatie verboden. Die ging daarom door op Borgerhouts grondgebied. Ze had een massaal succes. Na ontbinding van de stoet trokken een paar duizend manifestanten door de straten van Antwerpen naar het Stadhuis. Daar kwam het tot een treffen en werd er, op bevel van de liberale schepen Louis Strauss, op de betogers geschoten. Dodelijk getroffen werd HERMAN VAN DEN REECK, een ULB-student, lid van de “Clarté”-groep (Barbusse), secretaris voor Vlaanderen van de “Internationale Antimilitaristische Vereniging”, een vurig flamingant met communistische sympathieën. Huysmans had tegen het verbod van de Antwerpse burgemeester geprotesteerd en huldigde van den Reeck op diens begrafenis.
[392] Reeds bij de staking van Ougrée-Marihaye (waarover verder meer) werden in naam van de “vrijheid van associatie” stakingbrekers onder bescherming genomen, die tot de “Ligue civique” behoorden, een antisocialistische organisatie die veel studenten telde.
[393] De overdrachttaks werd aanvankelijk op 2 % gesteld, maar steeg bestendig in de loop van de jaren, achtereenvolgens tot 2,25 %, 2.5 %, 2,75 %, 3,5 % (1939), 4,5 %, 5 %, 6 %, 7 % (1965). In 1970 werd deze taks veranderd in BTW. De indirecte (d.i. de minst democratische) belastingen werden met de tijd in verhouding aanzienlijker in het geheel van de belastingen:
- in 1850 bedroegen ze 36 %;
- in 1920 bedroegen ze 42 %;
- in 1930 bedroegen ze 60,5 %.
Dat peil bleef sindsdien ongeveer behouden.
[394] De cijns bedroeg een kadastraal inkomen van minstens 12.000 fr. of een rechtstreekse belasting van minstens 3000 fr. Deze sommen hebben hun electoraal-censitaire waarde in de volgende decennia verloren door de waardevermindering van de frank.
[395] Ook hier was de houding van de BWP-leiders niet eenvormig. Extreem anti-Duits stelden Hubin en Destrée zich op. Huysmans integendeel was vanaf het eerste uur voorstander van een SPD-tegenwoordigheid in de Tweede Internationale. Reeds op het BWP-congres van december 1918 pleitte Huysmans in die zin. Hij liet verstaan dat internationale morele steun aan de SPD een bijdrage kon zijn hij het indijken van de revolutionaire golven in Centraal-Europa.
[396] Sinds februari 1922 drong de Société Generale aan op tijdelijke schorsing van de achturendag en op verlaging van de lonen “zonder dewelke het ons niet mogelijk is, met onze voortbrengsels tegen een vreemde mededinging, die nooit zo sterk was, te strijden.”
[397] De liberale historicus F. van Kalken (in Entre les deux guerres, p. 30) schrijft: “Le parti socialiste n’avait pas appuyé les meneurs et avait, sans trop rechigner, laissé révoquer près de 200 agents par le gouvernement.”
[398] Dat wordt bevestigd door de verkiezingsuitslagen van dec. 1923 in Engeland, van mei 1924 in Frankrijk, van dec. 1924 in Duitsland, van juli 1925 in Nederland.
[399] Deze regering zou ten slotte de legerdienst op 10 maanden brengen.
[400] Vele van de hier volgende gegevens zijn ontleend aan: GUY VANTHEMSE, De val van de regering Poullet-Vandervelde, een “samenzwering van bankiers”?, in BTNG, 1978, 1-2, p. 165-211.
[401] Het vrijgestelde minimum werd van 3600 op 7200 gebracht. Aldus werden ongeveer 11/2 miljoen lagere inkomens vrijgesteld, zodat de totale inkomstenbelasting door 7 % van de belastingplichtigen moest gedragen worden. Kwam daarbij dat de successierechten met 50 % werden verhoogd.
[402] O.a. Comité Central Industriel, Fédération des Associations Industrielles et Commerciales, Fédération des Charbonnages de Belgique, Union Professionnelle Agicole, Kamers van Koophandel, enz.
[403] Van Kalken (op. cit.) stelt het zo: “La haute finance et le grand capital laissèrent donc froidement sombrer le franc.”
De reeds genoemde studie van Guy Vanthemse is een merkwaardig scherpe analyse. Alleen stellen wij ons de vraag: wat heeft de auteur – na de door hem zelf samengebrachte elementen – ervan weerhouden om de uitdrukking “samenzwering der bankiers” van die aanhalingstekens te ontdoen? Moeten wij wachten tot ons de volledige notulen – aangenomen dat die zouden bestaan – worden voorgelegd van het intern overleg der bankiers?
[404] VANDERVELDE, Le cinquantenaire de POB, 1936, p. 85: “Je vois encore à la Maison du Peuple de Bruxelles ... les camarades des syndicats, des mutualités et des coopératives, venant nous dire: ce qui prime zout a l’heure actuelle c’est le salut de franc. Du franc de tout le monde, de notre franc. S’il achève de tomber par suite d’une inflation comme en Allemagne, c’est la fin, c’est la ruine de toutes nos institutions ouvrières. Si fortes que puissent être vos objections d’ordre politique, elles doivent céder à cette considération décisive: le franc coûte que coûte doit être sauvé.”
[405] Oordeel van de liberaal Van Kalken: “Les socialistes avaient fait très correctement leur devoir, mais il leur avait été dur d’avoir à obéir à un grand financier, à accepter les pleins pouvoirs et à laisser une société capitaliste industrialiser l’exploitation d’un avoir d’Etat.”
[406] “La Bataille Socialiste” zou zich – ondanks de radicale taal – voorzichtig binnen de BWP opstellen. “De Socialistische Strijd” integendeel zou zich van de BWP verwijderen en toenadering zoeken tot de KP.
[407] Als achteraf een deel van de bourgeoisie in Vlaanderen vernederlandst, dan wordt daarmee de klassenheerschappij natuurlijk niet opgeheven.
[408] W. Eekelers en Gelders (Vilvoorde) weigerden het “Compromis” te onderschrijven.
[409] Hij werkte toen mee aan de “Leipziger Zeitung” waaraan o.m. ook Kautsky, Luxemburg, Liebknecht, Pannekoek en Trotski waren verbonden.
[410] Het betreft twee in 1928 uitgegeven geschriften: de tektst van een voordracht voor de socialistische studenten van Parijs en een bespreking van drie boeken, een van Kautsky, een van Boecharin en Au-delà du marxisme van De Man.
[411] Cfr. A. Mommen, Het Congres van de Internationale liga tegen het Imperialisme, in “Vlaams Marxistisch Tijdschrift”. 1977, 1, pp. 39-55.
[412] Op 13 dec. 1928 verklaarde Jacquemotte in de Kamer: “Nous voyons, sur les bancs de la gauche socialiste, a la Chambre, tel homme politique, dont la participation au conseil d’administration de sociétés coloniales indique la liaison, l’affiliation avec les grandes banques qui contrôlent l’activité économique du Congo belge. Ce sont là des choses que tuut le monde connaît.”
L. Bertrand was bestuurder van de koloniale maatschappij “Huilever”.
[413] A. WAUTERS. La Belgique au Congo, conference donnée en 1929 à Londres devant le Royal Institute of International Affairs.
[414] Voor het ganse land was het communistische percentage van 1,64 % tot 1,95 % gestegen. Maar precies op de plaatsen waar in 1925 het grootste aantal stemmen werd behaald, tekende zich nu een duidelijke achteruitgang af: in Seraing van 19 naar 12 % in Charleroi van 4,6 naar 3,8 %, in Brussel van 4,5 naar 3,8 %,

Hoofdstuk 9 / dl.3-A - De Internationales

Zodra de oorlog voorbij was, werden pogingen ondernomen de TWEEDE INTERNATIONALE te herstellen. Er werd besloten een wereldconferentie van socialistische partijen en vakbonden samen te roepen. In overeenstemming met HUYSMANS werd de uitnodiging ondertekend door HENDERSON (Engeland). VANDERVELDE (België) en THOMAS (Frankrijk). Het initiatief kwam dus uit het Westen. De conferentie zou plaats grijpen te BERN (Zwitserland). Op de openingsdag, 3 februari 1919, waren 102 afgevaardigden uit 26 – meestal Europese – landen aanwezig. Uit Duitsland waren afgevaardigden van de SPD (Müller, Weis, Molkenbuhr) en van de USPD (Kautsky, Haase, Eisner) gekomen. Uit Frankrijk waren de meer linkse strekking (Longuet, Cachin, Frossard) en de rechtse vleugel (Thomas, Renaudel) vertegenwoordigd. De Engelse afvaardiging omvatte een vertegenwoordiging van de minderheid, de ILP (MacDonald) en van de meerderheid (Henderson). De Oostenrijkse partij had Karl Seitz en Friedrich Adler gestuurd. Troelstra en Wibaut verschenen namens de Nederlandse SDAP. Ook de Scandinavische partijen waren aanwezig. De socialistische partij van Hongarije (op dat moment nog niet samengesmolten met de KP) was er bij, o.a. in de persoon van Sigmund Kunfi. Uit Polen had de Socialistische Partij van Polsudski voor een afvaardiging gezorgd, maar de Poolse Sociaaldemocratische Partij was afwezig. Hetzelfde gold voor Bulgarije: van hier waren de “Breden” (rechtsen) wel vertegenwoordigd, maar niet de “Engen” (linksen). De BWP, die weigerde samen met DUITSE sociaaldemocraten te vergaderen, bleef afwezig. Vandervelde trok zich terug uit de conferentie. Afwezig waren ook de Italiaanse, de Zwitserse, de Roemeense en de Servische partijen (de Zimmerwaldgroep), die er niet van hielden met sociaalpatriotten te vergaderen. Afwezig waren ook de bolsjewieken en de linkse sociaal-revolutionairen uit Rusland. Wel present waren de Russische mensjewieken en de rechtse sociaal-revolutionairen, evenals de partijen van dezelfde strekking uit de voormalige Russische gebieden (Finland, Estland, Letland, Georgië...). Kortom, in Bern was de reformistische traditie van de Tweede Internationale ruimschoots overwegend. Dat gold voor de partijen, maar ook voor de vertegenwoordigde vakbonden. Dat kwam al direct tot uitdrukking bij de aanstelling van de voorzitter HJALMAR BRANTING, een gedelegeerde uit het neutrale Zweden en een solide rechts personage.

Onmiddellijk werd door Alb. THOMAS de voorafgaandelijke kwestie ter tafel gebracht omtrent Duitslands schuld aan de wereldoorlog en de medeplichtigheid van de Duitse socialisten daarin. Na veel over en weer gepraat werd een compromis bereikt, waarbij de Duitse delegatie toegaf dat de Duitse Keizerlijke Regering, een door de socialisten omvergeworpen regime, schuld had aan de oorlog. De Duitse sociaaldemocratie zelf bleef daarbij buiten schot. Daarmee was een formule gevonden, die de vijanden van gisteren toeliet rond dezelfde tafel plaats te nemen. Daarmee achtte ook de BWP het geoorloofd zich achteraf aan te sluiten bij de “permanente commissie”, die de conferentie van Bern voortzette.

Het opzet van de Bernerconferentie was tweeledig: 1) de verlangens van de arbeidersbeweging bij de Vredesconferentie van Parijs laten gelden; 2) de Tweede Internationale herstellen.

Inzake punt 1 werden voorstellen gedaan omtrent de VOLKERENBOND. Die voorstellen verschilden sterk van wat de Volkerenbond achteraf is geworden. De socialisten verlangden dat deze organisatie niet uit vertegenwoordigers van regeringen zou worden samengesteld, maar uit afgevaardigden van de parlementen van de landenleden, verkozen in verhouding tot de sterkte der partijen. Zij wilden van de Volkerenbond een soort wereldparlement maken, met voldoende macht bekleed om de nationale soevereiniteit van de staten te onttakelen; een etappe dus in de richting van een wereldregering. Meer nog betoogden zij dat de Volkerenbond een instrument van overgang naar een internationale socialistische orde kon worden ... allemaal klinkklare nonsens.

Inzake de territoriale vraagstukken werd het zelfbeschikkingsrecht der volkeren vooropgesteld. Annexaties als oorlogsbuit voor de overwinnaars werden verworpen, evenals grenzen op grond van strategische overwegingen. In de omstreden gebieden moest het volksreferendum beslissen. Nationale minderheden dienden afdoende rechtswaarborgen te bekomen. Deze principes werden nadien door de “permanente commissie” concreet uitgewerkt en toegepast op een ganse reeks politieke grenzen in Europa. Maar de staatslieden te Parijs hielden er bijzonder weinig rekening mee.

Veel aandacht besteedde de conferentie aan het opstellen van een internationale arbeidscharter en een internationale arbeidsorganisatie. Maar ook deze adviezen werden in de wind geslagen. Daar waar de socialisten voorstelden de internationale arbeidsorganisatie wetgevende macht te verlenen en enkel uit vertegenwoordigers van regeringen en arbeidersbewegingen samen te stellen, ontstond achteraf een organisatie die slechts aanbevelingen kon doen en drieledig werd samengesteld (vertegenwoordigers van regering, arbeiders EN PATROONS).

Toen de heroprichting van de Internationale ter sprake kwam, werd door Thomas een heftige aanval op de Oktoberrevolutie gedaan en de kwestie gesteld op welke ideologische grondslag de Internationale zich zou bewegen. Wat was de basis? Parlementaire democratie of proletarische dictatuur? Het was de resolutie van Branting, die de grote meerderheid haalde. Hierin werd betoogd dat socialisme en democratie onafscheidelijk zijn. Met democratie werd parlementaire democratie bedoeld. Stelling werd genomen tegen de dictatuur van het proletariaat, tegen het regime in Sovjet-Rusland, tegen de politiek van de bolsjewieken. Daartegenover stelde zich de resolutie Adler-Longuet, waarin werd gewaarschuwd zich niet te laten misleiden door de bourgeoispropaganda. Betoogd werd dat men inzake Sovjet-Rusland niet over voldoende gegevens beschikte om een gemotiveerd waardeoordeel uit te spreken. Vooral werd er op aangedrongen geen resolutie aan te nemen, waardoor de Internationale slechts voor een deel van de socialistische partijen en vakbonden zou openstaan. Wenselijk was een Internationale, die toegankelijk was voor alle ideologische richtingen. Maar deze resolutie haalde niet veel bijval.

Daarmee was de breuk op internationaal vlak reeds voltooid. Die breuk werd bewust nagestreefd door de rechtsen.

De breuk werd evenzeer langs de andere kant gewild. De bolsjewieken wensten al lang tot een Internationale van een heel ander karakter te komen. Lenin speelde met deze gedachte sinds eind 1914, als reactie op het verraad aan de vrede vanwege de reformistische partijen in Europa. De conferenties van Zimmerwald en Kienthal kunnen tot op zekere hoogte als voorbereiding tot de vorming van een Derde Internationale worden beschouwd. Voor Lenin was de Oktoberrevolutie niet een eenmalige uitzondering, maar slechts een eerste etappe, een openingsfase van de wereldrevolutie. Aanvankelijk beschouwde men het als een opdracht van de Sovjetstaat ALS STAAT om de revolutionaire bewegingen in de wereld te bevorderen, bv. door financiële steun. Dat was geen daad van “Sovjetimperialisme”, wel een toepassing van internationale revolutionaire solidariteit. Toen JOFFE – na de vrede van Brest- Litovsk – ambassadeur van Sovjet-Rusland in Berlijn werd, was het zijn opdracht de revolutionairen in Duitsland met raad, geld, inlichtingen en aanmoedigingen te helpen. De Sovjetambassade werd een revolutionair centrum. Trotski vatte zijn functie als chef van de diplomatie op als die van een agitator.[415] 

Hoe sterk aanvankelijk de verwachting van de wereldrevolutie leefde, blijkt uit de welkomstrede die Trotski op de stichtingsvergadering van de Komintern uitsprak: “Als vandaag Moskou het centrum van de Derde Internationale is, dan zal morgen – wij zijn er diep van overtuigd – dit centrum zich naar het Westen verplaatsen, naar Berlijn, Parijs of Londen. Zo het Russische proletariaat vandaag de vertegenwoordigers van het wereldproletariaat met vreugde binnen de muren van het Kremlin ontvangt, dan zal het zijn vertegenwoordigers met nog meer vreugde naar het Tweede Congres van de Communistische Internationale zenden in een van de West-Europese hoofdsteden. Want een congres van de Communistische Internationale te Berlijn of te Parijs zal de volledige triomf betekenen van de revolutie in Europa en waarschijnlijk in de ganse wereld.” De bolsjewieken meenden dus dat het een kwestie van maanden was. Deze premisse zou niet bewaarheid worden. De KI is van een verkeerde vooronderstelling vertrokken.[416] 

Zeker, Europa werd in die dagen heftig door massale stakingen en opstandige bewegingen geschokt. Dat versterkte de indruk dat er iets te gebeuren stond. Toch waren de voorwaarden voor een socialistische revolutie in de voornaamste kapitalistische landen niet aanwezig, noch in Engeland, noch in Frankrijk, noch in Duitsland en ook niet in Italië. Het was een vergissing te denken dat de proletarische massa’s in die landen zo klaar stonden, MITS EEN GOEDE LEIDING, om revolutionair op te treden. Het was niet alleen een kwestie van leiding, het was een kwestie van geestesgesteldheid van de miljoenen arbeiders die het proletariaat vormden. Natuurlijk wist Lenin wel dat reformistische opvattingen en burgerlijke ideologieën ook het bewustzijn van de arbeidersklasse diep hadden doordrongen. De strijd tegen de reformistische leiding zag hij als een middel om de basis te beïnvloeden. Maar het beoogde effect werd niet bereikt. De leiders van de KI waren aanvankelijk overtuigd dat ze de sociaaldemocratische reformisten in een minimum van tijd konden uitschakelen. De ervaring zou aantonen dat dit niet het geval was.

* * *

Op 24 januari 1919 werd door de Bolsjewistische Partij een eerste oproep tot de revolutionaire socialisten van alle landen gericht voor het houden van een internationaal congres te Moskou. De uitnodiging werd mede onderschreven door de communistische partijen van Polen, Litouwen, Finland, Oostenrijk en Hongarije. Als doel van het congres werd vooropgesteld de stichting van een “Derde” of Communistische Internationale op grond van een in 15 punten geformuleerd platform.

Opdracht van de nieuwe internationale zou de begeleiding zijn van het revolutionair proces, d.i. de omverwerping van de bourgeoisie door het gewapende proletariaat, het grijpen van de staatsmacht, het vernietigen van het bestaande staatsapparaat en de vestiging van de proletarische dictatuur, die als “zelfregering van de massa’s door haar verkozen organen” werd omschreven. Tevens dienden dan de productiemiddelen aan het privébezit te worden onttrokken en overgedragen” aan de proletarische staat onder de socialistische administratie van de arbeidersklasse.”

Het platform veroordeelde niet alleen de rechtse sociaaldemocratie. Het kritiseerde ook heel scherp de “centrum” groepen (Longuet in Frankrijk, USPD in Duitsland, ILP in Engeland) als een verzameling van “weifelende” elementen, die niet in staat waren een besliste houding aan te nemen. Het kwam er op aan – zo werd gesteld – de revolutionaire elementen uit de bestaande formaties over te hevelen naar de communistische zijde.

De Komintern zou – gezien haar directe operationele taak – geen losse federatie van onafhankelijke partijen naar het model van de Tweede Internationale worden, maar een strijdorgaan “waarin de belangen van ieder land ondergeschikt zijn aan de internationale revolutie in haar geheel.” M.a.w. een internationale met gecentraliseerde autoriteit werd beoogd.

Toen het congres in maart 1919 te Moskou samenkwam, bleek dat de oproep maar zwak was beantwoord. Het congres was weinig representatief: 51 aanwezigen, die 35 partijen en groepen “vertegenwoordigden” (in vele gevallen erg betwistbaar), 19 stemgerechtigden, de anderen waarnemers. Van de nominaal communistische partijen waren er 11 vertegenwoordigd: 8 ervan behoorden tot de gebieden van het vroegere tsaristische Rusland (Finland, Estland, Letland, Litouwen, Polen, Oekraïne, Armenië); 3 hadden zich in Midden-Europa gevormd, de Duitse, de Oostenrijkse en de Hongaarse partijen. Ook enkele linkse socialistische partijen waren vertegenwoordigd, die van Italië, Noorwegen, Zwitserland, Servië, Roemenië. Maar of ze zouden aansluiten bij de Derde Internationale stond nog geenszins vast. Voor het overige telde men slechts persoonlijkheden, die niet veel meer dan zichzelf vertegenwoordigden.[417] 

Precies omwille van het weinig representatieve karakter van het congres rees de vraag of het wel aangewezen was NU tot de vorming van de KI over te gaan. In verschillende socialistische partijen – met name in de Franse, Zwitserse en Italiaanse – bestond een innerlijke tweespalt omtrent de aansluiting op internationaal vlak. De mogelijkheden dat deze partijen naar het communisme overgingen, was werkelijk aanwezig. Maar zou de onmiddellijke oprichting van een Komintern dit proces van aansluiting bespoedigen of verhinderen? Daarover werd discussie gevoerd. Lenin en zijn medestanders drongen aan op de grootste spoed. Een van hun oogmerken was “de Internationale van Bern” geen kans te geven. De belangrijkste afvaardiging uit Europa, die van de KPD – vijf leden onder leiding van Eberlein – had een imperatief mandaat om zich tegen de onmiddellijke vorming van een Internationale te verzetten. Het argument luidde: geen KI zolang geen massapartijen tot aansluiting bereid zijn. Zeker speelde daarbij de gedachte dat een KI zonder Europese massapartijen te uitsluitend door de bolsjewieken zou beheerst worden. De Duitse communisten hielden ook rekening met de positie van de USPD. De kans dat de meerderheid van deze partij zou overkomen, was aanzienlijk. Maar een aansluiting van de KPD bij een reeds nu gevormde Komtintern dreigde de USPD te vervreemden. De samenvoeging met een nog ongebonden KPD moest in principe makkelijker kunnen verlopen dan met een afdeling van de KI. Maar het bewogen betoog van de Oostenrijkse afgevaardigde (Karl Reinhardt, alias Gruben), dat in zijn land dezer dagen de proclamatie van de “Radenrepubliek” mocht verwacht worden ... maakte zulke diepe indruk dat de stichting van de Derde Internationale werd gestemd. De KPD-afgevaardiging onthield zich.

Toch oordeelde men het weinig opportuun reeds nu formele statuten te aanvaarden. Dat zou op een tweede congres gebeuren. Een EXECUTIEF KOMITEE (EKKI) en een bureau kregen opdracht die samenkomst voor te bereiden.

Wel bekrachtigde het eerste congres een theoretisch basisdocument, het “Manifest van de Communistische Internationale aan de Proletariërs van de hele Wereld”, getekend door Lenin, Trotski en Zinovjev, door Christian Rakovski (Bulgarije) en Fritz Platten (Zwitserland).

Opmerkenswaard in dit document was de afwezigheid van enige referentie naar de rol van de communistische PARTIJEN. De reden was niet alleen dat er haast geen communistische partijen bestonden. Men wilde vooral het internationale karakter van de revolutie en de direct leidende rol van de Komintern als dusdanig beklemtonen. De visie van een gecentraliseerde organisatie werd erdoor bevestigd. In het manifest was sprake van “de internationale communistische partij” (enkelvoud). Zeker, men verwachtte niet dat de revolutie zich gelijktijdig in alle landen van de wereld zou voordoen. Maar wel zag men de komende nationale revoluties als episodes van één enkel proces dat overal werkzaam was. Hoezeer de wereldrevolutie als een eenheid werd gezien, blijkt ook uit de slotwoorden: “Lang leve de Internationale Republiek van Arbeiderssovjets!”

Inzake de dictatuur van het proletariaat werd niets omtrent de rol van de communistische partij meegedeeld. Uitsluitend de “Sovjets” kwamen ter sprake. “In het Sovjetsysteem heersen de massaorganisaties en door hen de massa’s zelf, in zoverre de Sovjets een steeds groeiend aantal werkers in de staatsadministratie betrekken; enkel door dit systeem zal geleidelijk de ganse werkende bevolking deel van de regering worden”.[418] Deze tekst was van dezelfde inspiratie als Lenins Staat en Revolutie. Hij is interessant als supplementair bewijs dat Lenin met dictatuur van het proletariaat wel degelijk een democratie voor het proletariaat bedoelde. De oorsprong van de bureaucratische structuren in de Sovjet-Unie in Lenins theorieën willen vestigen, in historisch onjuist.

Het “Manifest” beklemtoonde bijzonder heftig de noodzaak om het reformisme in de arbeidersbeweging te bestrijden. De reformistische leiding met alle middelen discrediteren, werd als een van de kapitale opdrachten van de communisten overal ter wereld beschouwd. Een overigens haalbare opdracht, vermits het proletariaat “de historische periode van de algemene crisis van het kapitalisme en van de revoluties” intrad. Het is duidelijk dat de wens hier als vader van de gedachte een rol speelde. Het mag nogmaals herhaald dat de stichters van de Derde Internationale het recuperatievermogen van het kapitalisme ongeveer in dezelfde mate onderschatten, als zij het directe revolutionaire potentieel van de arbeidersklasse in de Westerse kapitalistische landen overschatten. Men opereerde dus in functie van een irreëel perspectief, voluntaristisch, met de bestendige neiging om de ontwikkeling te forceren.

* * *

Het behoort tot de essentie van het leninisme, dat een revolutie zonder een ruime massabasis niet mogelijk is. Na het eerste congres werden gedurende maanden – met wisselend succes – inspanningen geleverd om een massabasis te verwerven. De hoofdaandacht ging naar de partijen met “centristische” leiding. Aanvankelijk trachtte men die partijen in hun geheel te winnen. Er was echter wel een ernstige kloof op doctrinair vlak tussen de communistische en de centristische visie. De centristische leiders waren parlementaristen: zij beschouwden het parlement niet alleen als een geschikte propagandatribune, maar als een instrument voor socialistische hervormingen. Zelfs als zij de doelmatigheid van de revolutionaire actie erkenden, dan meenden zij toch dat de gewelddadige strijd niet een noodzakelijk deel van de revolutie hoefde te zijn, althans niet in de landen met parlementaire traditie; zij betwistten dat het parlement een machteloos iets zou zijn, dat zo maar door de bourgeoisie kon worden afgeschaft; zij betwistten dat het parlement slechts een façade was, waarachter de bourgeoisie haar heerschappij kon opbouwen. In zoverre de centristen geen ongelijk hadden, hadden zij toch ongelijk de betekenis van het parlement al te absoluut te bevestigen. Overigens waren de centristen wilsoniaanse pacifisten, die illusies koesterden omtrent de Volkerenbond en zijn arbitrage en die geloofden dat in een imperialistische wereld vrede door ontwapening tot de mogelijkheden behoorde. Waar de centristische leiding niet voor de leninistische stellingen kon gewonnen worden, kwam het er voor de communisten op aan de basis van die leiding los te weken en over te hevelen. De communisten hoopten de volgelingen van het centrisme makkelijker dan die van de rechtse sociaaldemocratische formaties te kunnen winnen. Vandaar dat hun kritieken (aanvallen) in hoofdzaak de centristische leiding betroffen. In de polemiek worden meestal de hardste slagen toegebracht aan wie het dichtst bijstaat.[419] 

In het jaar 1919 waren er bewegingen en beroeringen op zovele plaatsen, dat de revolutionaire verwachtingen van de bolsjewieken op het eerste gezicht wel gerechtvaardigd leken. Midden maart kwam het in Berlijn en het Ruhrgebied tot strijden, die de allure van een burgeroorlog aannamen; einde maart kwam in Boedapest de Sovjetrepubliek tot stand; begin april werd de Beierse Radenrepubliek uitgeroepen; midden april deed zich de muiterij op de Franse vloot in de Zwarte Zee voor; op 1 mei werden in Parijs heftige gevechten van tienduizenden met politie en leger geleverd; in mei had men harde schermutselingen met de ordestrijdkrachten in Leipzig, Eisenach en Erfurt in juni brak een staking van 200.000 metaalarbeiders te Parijs uit... Maar dat alles was slechts één zijde van de medaille. Want al deze revolutionaire golven werden door de gevestigde machten teruggeslagen.

1919 was het jaar waarin de meeste arbeiderspartijen hun keuze deden. De kleine Nederlandse SDP – die zich sedert haar congres van november 1918 KP noemde – voegde zich nog in maart 1919 bij de KI. In maart besliste het bestuur van de Italiaanse socialistische partij (met 10 tegen 3) aan te sluiten bij de Derde Internationale. Op het Paascongres van de Franse partij volgde de meerderheid (894 tegen 757) de stellingen van Longuet: de SFIO blijft bij de Bernse Internationale, maar blijft tevens ijveren voor één enkele internationale die reformisten en communisten zou omvatten. In de maand mei ging de Noorse arbeiderspartij en bloc over naar de Komintern. In Bulgarije waren de “Engen” reeds aangesloten; zij veranderden hun naam in communistische partij. De Griekse partij besloot in juni de procedure voor de toetreding tot de Komintern in te zetten. In dezelfde maand kwam de verenigde socialistische en communistische partij van Hongarije bij de Derde Internationale. Maar de val van de Hongaarse Sovjetrepubliek (1 augustus) leidde tot een scheuring en de sociaaldemocraten weigerden nog langer bij Moskou te blijven. In juli veranderde de linkse socialistische partij van Zweden haar naam in KP, wat tevens haar affiliatie bepaalde. In Zwitserland sprak de socialistische partijconferentie van augustus zich met grote meerderheid (318 tegen 147) uit ten gunste van Moskou, maar zij maakte de aansluiting afhankelijk van een referendum onder de totaliteit van de leden. Dat referendum (in september 1919) gaf een aanzienlijke meerderheid (14.364 stemmen tegen 8.599) tegen het lidmaatschap van de KI.[420] De Oostenrijkse socialisten waren ontevreden over de beide Internationales en wisten eigenlijk niet waarheen. De kleine British Socialist Party sprak zich in oktober met haast algemeenheid van stemmen uit voor Moskou. De USPD verwierp in december de aansluiting, zowel bij de ene als bij de andere Internationale en besloot te ijveren voor de vorming van een enkele organisatie. Dezelfde positie werd dezelfde maand ingenomen door de Spaanse socialistische partij.

* * *

Uit de conferentie van Bern was een “permanente commissie” gegroeid met de opdracht het “heropeningscongres” van de Tweede Internationale voor te bereiden. De commissie hield twee vergaderingen, een te Amsterdam (april 1919)[421] en een te Luzern (augustus 1919). In de eerste werden de vredesvoorstellen van de Bern-conferentie gepreciseerd; in de tweede werd vastgesteld dat de staatslieden te Parijs er geen rekening mee hadden gehouden.

Op de vergadering van Luzern werd beslist het heroprichtingscongres van de Tweede Internationale op 31 JULI 1920 TE GENEVE te laten doorgaan. Te Luzern waren de Franse Socialistische Partij, de USPD en de Oostenrijkse Sociaaldemocratische Partij nog aanwezig. Maar hun resoluties werden op de belangrijkste punten verworpen, zodat deze drie partijen niet meer op het congres van Genève verschenen. Ook de Zwitserse en de Spaanse partijen hadden met de Tweede Internationale gebroken. Nog 17 partijen waren te Genève vertegenwoordigd, waarvan 5 enkel in de hoedanigheid van waarnemer. De voornaamste aanwezigen waren: de LP, de SPD, de BWP, de SDAP, de Deense sociaaldemocratische en de Zweedse meerderheidspartij. Dat waren de toonaangevende organisaties van de Tweede Internationale. Ze waren ondubbelzinnig rechts reformistisch en zwoeren uitsluitend bij de parlementaire weg naar het socialisme; welk socialistisch doel bezwaarlijk als meer dan een frase kon worden beschouwd. De praktijk was er in geen enkel opzicht op afgestemd. In zoverre de socialistische partijen van de Tweede Internationale regeringen vormden of aan regeringen deelnamen, beheerden zij het land principieel op dezelfde manier als een liberaal-burgerlijke partij, met enkel iets meer nadruk op de directe belangen van de arbeidersklasse. Het secretariaat van de Tweede Internationale werd van Brussel naar Londen overgebracht en aan de zorgen van de LP toevertrouwd. Arthur HENDERSON werd voorzitter.

* * *

Ook de vroegere VAKBONDSINTERNATIONALE, waarvan de Duitser Karl LEGIEN het secretariaat waarnam, was door het uitbreken van de oorlog in stukken gevallen. Na het beëindigen van de vijandelijkheden werden aldra pogingen ondernomen om tot hereniging over te gaan. Verscheidene nationale vakbondsorganisaties waren op de conferentie van Bern in februari 1919 aanwezig. De syndicale afgevaardigden hielden een aparte vergadering, waarop besloten werd tot een internationale syndicale vergadering, die einde juli 1919 te AMSTERDAM zou doorgaan. Uitgenodigd werden allen, die in 1914 waren aangesloten 91 afgevaardigden kwamen samen, die ongeveer 17.700.000 leden vertegenwoordigden. Behalve de American Federation of Labor (AFL), die 3,6 miljoen aangeslotenen telde – en die niet zou toetreden[422] – behoorden alle vertegenwoordigde vakverenigingen tot de Europese landen. Het INTERNATIONAAL VERBOND VAN VAKVERENIGINGEN (IVV), dat hier tot stand kwam, zou zijn Europees karakter haast onverminderd tot aan de Tweede Wereldoorlog behouden.

Op de stichtingsvergadering van het IVV stelde de Belgische delegatie de eis dat de Duitse syndicalisten hun medeplichtigheid zouden erkennen voor wat de BELGISCHE BEVOLKING in de oorlog werd aangedaan.[423] Na veel moeite was de Duitse afgevaardigde Johann SASSENBACH bereid de zaak te effenen met een dubbelzinnig gestelde verklaring.[424] 

De nieuwe statuten bepaalden dat de nationale afdelingen hun totale autonomie behielden. Hierdoor had het IVV amper een eigen geschiedenis. Veel meer dan een ontmoetingsplaats en een brievenbus was het niet. De zetel zou te Amsterdam worden gevestigd, waardoor de naam INTERNATIONALE VAN AMSTERDAM in gebruik kwam, mede om het onderscheid duidelijk te maken met de later gevormde Rode Vakbondsinternationale (RVI). Bij de samenstelling van het eerste bestuur werden de Duitsers en Oostenrijkers van de leidende posten verwijderd gehouden. De Engelsman W.A. APPLETON werd voorzitter (in 1920 door zijn landgenoot Jimmy H. THOMAS vervangen); Leon JOUHAUX (Frankrijk) en Corneel MERTENS (België) werden ondervoorzitters; de Nederlanders JAN OUDEGEEST en EDO FIMMEN zouden samen het secretariaat waarnemen.[425] 

De resoluties van de eerste congressen betroffen: – de Volkerenbond en de Internationale Arbeidsorganisatie; – protesten tegen de militaire interventies in Sovjet Rusland; – voorstellen in verband met de economische wederopbouw.

Die economische voorstellen werden uitgewerkt op een congres, dat speciaal daarvoor in november 1920 te Londen was samengekomen. Volgende aanbevelingen werden aan de Volkerenbond voorgelegd: – kwijtschelding van de oorlogsschulden; – maatregelen voor de stabilisering van de wisselkoersen en uitgifte van internationale, door de Volkerenbond gewaarborgde, betalingsmiddelen; – internationale leningen onder de auspiciën van de Volkerenbond aan de landen die ze behoeven; – Volkerenbondscontrole op de verdeling van de grondstoffen; – afbraak van de tolbarrières... Vanzelfsprekend legde de Volkerenbond al deze aanbevelingen zonder de minste belangstelling naast zich neer. Wat overigens te denken van zulke voorstellen? Gezien alle hier gestelde vraagstukken in de komende decennia op de dagorde zullen staan, zou het de indruk kunnen geven dat het IVV, zijn tijd vooruit, enige bijdrage tot de verder historische ontwikkeling leverde. Maar dat is geenszins het geval.[426] 

* * *

Het TWEEDE CONGRES VAN DE COMMUNISTISCHE INTERNATIONALE ging door in juli-augustus 1920 te Petrograd onder voorzitterschap van ZINOVJEV. In vergelijking met het eerste congres was er zeker veel vooruitgang te noteren. Er waren 217 aanwezigen uit 37 landen. Wel is het zo dat vele afgevaardigden slechts kleine embryonale groepen vertegenwoordigden. De Russische aanwezigheid was massaal: 69 gedelegeerden van de KPSU(b). Belangrijk waren eveneens: de Socialistische partij van Italië (Serrati, Bombacci), de Franse socialistische partij (Frossard, Cachin), de Noorse Arbeiderspartij, de KPD (Levi) en de USPD (Dittmann, Däumig, Stoecker) en de Bulgaarse KP. Van minder gewicht waren: de communistische partijen van Oostenrijk en Hongarije en de linkse groepen uit de arbeidersbeweging van Engeland, Zweden, Zwitserland en Tsjecho-Slowakije.

De grondgedachten van het congres werden samengevat in de 21 PUNTEN, die zonder voorbehoud moesten onderschreven worden om te kunnen toetreden tot de KI.

Uitgangsstelling was: “We leven in een periode van burgeroorlog: het kritieke uur is aangebroken ... de revolutionaire strijden vernietigen de grondslagen van de kapitalistische staat.” Men hield dus vast aan het perspectief van de aanstaande wereldrevolutie. Het kerngebied van die komende ontwikkeling situeerde men in Europa, meer bepaald in Duitsland. Maar men was zich ook goed bewust, dat in de meeste Europese landen de massa van de arbeiders nog stevig met de reformistische leiding was verbonden en dat zonder de steun van deze massa’s de revolutie geen kans had. Vandaar de allesoverheersende opgave voor de communisten: die massa’s aan de greep van de reformistische leiding onttrekken. De strijd tegen de bourgeoisie en die tegen de reformisten diende hand in hand te gaan. Daartoe, zo meende men, was in de KI uiterste centralisatie en strikte discipline vereist. Telkens weer kwam deze gedachte terug in de “21 punten”.[427] 

De KI moest als “één communistische partij voor de ganse wereld” verschijnen; de aangesloten partijen waren slechts “afdelingen”; de Komintern diende naar het voorbeeld van de Russische Communistische Partij opgebouwd te worden: zoals het Centraal Comité van de “partij der bolsjewieken” alle macht in zich concentreerde, zo was het EXECUTIEF COMITE van de KI de “generale staf”, het beslissingscentrum, waaraan de nationale afdelingen “ondergeschikt” waren. Het EKKI leidde heel de Komintern met “bindende” richtlijnen. Het EKKI kon op eigen gezag “personen, groepen of zelfs partijen” uitsluiten. Het EKKI kon verkozen bestuursleden (centristen, reformisten, opportunisten...) uit de nationale partijleidingen verwijderen en door anderen vervangen. Het EKKI kon in verschillende landen eigen hulpbureaus oprichten en instructeurs (Dmitri Manuilski, Matyas Rakosi, Jules Humhert-Droz...) aanstellen. Het EKKI zetelde in Moskou. Het telde 20 leden, waarvan 5 uit Rusland. Alleen de wereldcongressen van de KI stelden een grens aan de macht van het EKKI. Deze congressen zouden steeds in Moskou worden gehouden.

De “21 punten” gingen waarachtig zeer ver. Zij waren alleen begrijpelijk in functie van volgende premissen: 1) dat de wereldrevolutie zo voor de deur stond; 2) “dat de revolutie niet te verwezenlijken is met een partij waarin reformisten en opportunisten worden toegelaten, want op het eerste kritieke moment plegen die verraad”; 3) “dat de arbeidersmassa’s met ons zijn en dat de opportunisten definitief zullen verslagen worden.” Deze vooropstellingen beantwoordden niet aan de realiteit. Het is daarom niet overdreven te beweren dat de Komintern in het teken van het sektarisme werd geboren. Of een politiek sektair is of niet, wordt niet zozeer door het karakter van de ordewoorden op zich, dan wel door het resultaat bepaald. De scherpste, de meest hatelijke aanvallen, de brutaalste scheldpartijen tegen de reformistische leiding zijn geen sektarisme, als zij in de complete isolatie van die leiding resulteren. Maar dezelfde politiek wordt sektair, wanneer de massa’s als reactie op vernoemde aanvallen, zich hechter achter de uitgescholden leiders aansluiten.

Verscheidene partijen, die op het tweede Kominterncongres waren vertegenwoordigd, hadden op dat moment nog niet definitief uitgemaakt of ze al dan niet zouden toetreden. De onverbiddelijke hardheid van de 21 condities deed velen aarzelen, in alle partijen. Heel wat bedenkingen en heftige discussies kwam daarover te berde, o.a. vanwege Serrati en Bombacci, vanwege Crispien en Stoecker, vanwege Gallacher (Schots syndicalist). Maar al deze bezwaren werden door Lenin van de tafel geveegd.

Na het tweede congres voegden zich nog een drietal belangrijke partijen bij de KI. In oktober 1920 (congres te Halle) ging de USPD over tot affiliatie met de Derde Internationale en in december 1920 gebeurde de samensmelting met de KPD (Spartakusbund) tot Verenigde KPD. In Frankrijk besloot de meerderheid van de Socialistische Partij – op haar congres te Tours in 1920 – aan te sluiten bij de Komintern. De Italiaanse socialistische Partij was reeds lid sinds het eerste Kominterncongres. Maar de 21 voorwaarden noopten tot herziening van die beslissing. Op het congres van Livorno in januari 1921 besloot een aanzienlijk deel van de partij (maar niet de meerderheid) bij de KI te blijven en zich als PCI te organiseren. Kortom, samen met de reeds vroeger aangesloten Noorse Arbeiderspartij, behoorden nu een viertal West-Europese partijen tot de Komintern. Uit de andere landen traden slechts splintergroepen toe.

* * *

Sommige Europese partijen waren bij de Tweede Internationale. Andere partijen en groepen vonden een onderkomen in de Derde Internationale. Bleven nog een reeks organisaties, die zich in geen van beide formaties thuis voelden, die zowel het “naïeve ongeduld” van de Derde als het “sceptisch gebrek aan geloof” van de Tweede Internationale verwierpen. Hieraan beantwoordde de conferentie, die in februari 1921 te Wenen plaats had en socialistische partijen en groepen uit 13 landen samenbracht. Hier ontstond de INTERNATIONALE ARBEIDSGEMEENSCHAP, ook WEENSE UNIE genoemd en meestal als 21/2 INTERNATIONALE aangeduid. De Weense groep was echter niet als eigenlijke internationale bedoeld. Zij beoogde slechts een poging om alle arbeiders over de grenzen heen in één verband samen te brengen.

Het initiatief was uitgegaan van de Oostenrijkse partij en Friedrich ADLER speelde daarbij een centrale rol. De Hongaarse Sociaaldemocratische Partij (die zich na de nederlaag van de communisten had afgescheurd) was te Wenen aanwezig. Op het congres van de USPD in oktober 1920 te Halle weigerde een minderheid zich bij de Komintern aan te sluiten. Deze groep bleef als USPD voortbestaan en stuurde een afvaardiging naar Wenen. Op het Franse congres van Tours weigerde een minderheid de weg naar Moskou te volgen. De rechterzijde (Renaudel) en het centrum (Longuet) bleven samen in één partij en behielden de vroegere naam PS(SFIO). De uitnodiging om naar Wenen te komen vond instemming bij de meerderheid, zodat ook de SFIO vertegenwoordigd was. De Zwitserse Sociaaldemocratische Partij had zich met een grote meerderheid in een referendum tegen aansluiting bij Moskou uitgesproken. Deze stellingname werd nog in een tweede referendum (januari 1921) met een meerderheid van drie tegen één bevestigd. Maar de Zwitserse partij voelde evenmin iets voor de Tweede Internationale en verscheen daarom te Wenen. De Engelse ILP had met de Komintern onderhandeld, maar weigerde de 21 punten te onderschrijven. Zij bleef geaffilieerd met de LP, maar hield zich het recht voor een eigen internationale politiek te volgen en liet zich vertegenwoordigen in Wenen. Verder waren nog delegaties aanwezig van de Duitse Sociaaldemocratische Partij (uit de randgebieden van Tsjecho-Slowakije), van de Sociaaldemocratische Partij van Servië, van de “Breden” uit Bulgarije, van de Russische mensjewieken (Martov) en van de Russische “linkse” sociaal-revolutionairen...

In de verklaring van de Weense conferentie werd betoogd dat het foutief was een enkele richtlijn voor de verwezenlijking van het socialisme voor te schrijven, dat het geen zin had het voorbeeld van de Oktoberrevolutie mechanisch te kopiëren, dat de strijd van de arbeiders om de politieke macht in de verschillende landen verschillende vormen diende aan te nemen. Sommige landen zijn overwegend agrarisch, andere overwegend industrieel, in sommige landen overheerst het grootgrondbezit, elders zijn de kleine zelfstandige boeren toonaangevend in de landbouw, sommige landen hebben parlementaire instellingen, elders overheerst de traditie van “das Militär” ... Aan deze grote verscheidenheid van situaties dient een grote verscheidenheid van politieke aanpak te beantwoorden. Of de strijd min of meer gewelddadig zal verlopen, wordt door de houding van de heersende klassen bepaald. Of na de machtsovername een min of meer uitgesproken dictatuur van het proletariaat moet gevestigd worden, hangt ook af van de mate waarin het verzet van de vroegere heersers zich laat gelden. Dus noch de weg naar het socialisme, noch de concrete bestaanswijze van het socialisme kunnen uniform worden bepaald. Toch dient de strijd internationaal te worden gecoördineerd en daarom is één internationale nodig.[428] 

De verklaring van Wenen was erg genuanceerd. Juist daarom sprak ze niet voldoende tot de verbeelding en de visie van de revolutionairen, die meer voelden voor de strakke rechtlijnigheid van de Komintern. Anderzijds was de Weense verklaring in te principieel socialistische termen gesteld om door de reformisten te kunnen worden aanvaard. Overigens werden in die tijd de standpunten in de arbeidersbeweging bepaald in functie van de positie, die men innam ten overstaan van Sovjet-Rusland. Daaraan viel niet te ontkomen. Men was voor of tegen en men was het op een radicale wijze. Deze beide extremen haatten mekaar te hartsgrondig om tot samenwerking in één organisatie te kunnen komen. De poging met de 21/2 Internationale van Wenen moest mislukken.

* * *

Blijkbaar begon Lenin in de loop van het jaar 1921 aan het revolutionair perspectief op korte termijn te twijfelen. Hij stelde het zo: “In de loop van de laatste drie jaren hebben wij leren begrijpen dat rekenen op de wereldrevolutie niet betekent op een bepaalde datum rekenen.” Trotski kwam tot een gelijkaardige conclusie: “Het kapitaal is in heel de wereld nog vast op de troon en wij moeten ons de vraag stellen of onze op wereldrevolutie afgestemde politiek nog altijd juist blijft... In 1919 zegden wij: het is een kwestie van maanden: nu zeggen wij dat het wellicht een kwestie van jaren is.” Ook dat bleek achteraf een al te optimistische evaluatie te zijn.

Het waren de feiten zelf die ontnuchtering brachten: in september 1920 werden de Italiaanse fabrieksbezettingen overwonnen; in december 1920 werd in Tsjecho-Slowakije een machtige stakingsbeweging neergeslagen; 15 april 1921 was de “Black Friday” van het Engelse trade-unionisme; en dan waren er de mislukte “Märztage” in Duitsland, welke nederlaag wel het meeste indruk maakte. Het waren allemaal onmiskenbare tekens dat het getij gekeerd was en dat, zoals Lenin het uitdrukte, de tactiek “aan de gebroken lijn van de geschiedenis” moest worden aangepast. Tijdens de voorbereiding van het derde Kominterncongres sprak Lenin zich dan ook uit tegen de “theorie van het offensief” en van de “beslissende rol van de voorhoede”. “In plaats van wijselijk rekening te houden met een niet erg gunstige toestand voor de directe revolutionaire actie, aldus Lenin, zwaaien zij opgewonden met rode vlaggetjes.” Lenin en Trotski namen daarbij stelling tegen Zinovjev, Boecharin, Radek[429] en Bela Kun, die niet in acht namen dat de spontane stormloop van de massa’s begon weg te ebben en dat de heersende klassen hun paniek hadden overwonnen.

Het derde Komintern congres duurde van 22 juni tot 12 juli 1921. Er namen 605 afgevaardigden deel van 103 organisaties uit 52 landen. Die getallen gaven indruk van een enorme vooruitgang. Maar de arbeidersbeweging bevond zich onmiskenbaar terug in het defensief. Wel hield men aan de stelling vast dat het revolutionaire perspectief – zij het op langere termijn – behouden bleef. De vorige gelegenheden – zo zag men het – konden hij afwezigheid van een voorhoede met voldoende impact niet waar gemaakt worden. Het kwam er derhalve op aan zich op de volgende maal voor te bereiden; het was kwestie om tegen dat moment de meerderheid van de arbeidersklasse, die zich toen nog in de greep van de reformistische syndicale en politieke leiders bevond, voor zich te winnen.

Nu het “offensief” tegen het kapitaal mislukt was, moest men – naar Lenins woord – overschakelen naar de “belegering”. Daarvoor had men de massa evenzeer nodig. Het ordewoord van het derde congres werd: “Naar de massa’s!” Hiermee werd een politiek bedoeld, die meer op de verdediging van de dagelijkse directe belangen van de arbeiders was afgestemd, dan op de rechtstreekse mobilisatie voor de revolutie.

Maar hoe die massa’s bereiken, gezien de impact van het reformisme? Het antwoord meende men te vinden in een politiek om met de sociaaldemocratische formaties tot een EENHEIDSFRONT te komen. Deze tactiek werd voor de eerste maal door het EKKI in december 1921 vooropgesteld.[430] Uiteraard kon deze zwenking niet anders dan verbazing en verzet in de communistische partijen verwekken. In 1922 noteerde Boecharin dat in de Franse KP zich 69 % van de leden verzetten tegen de tactiek van het eenheidsfront; in de Duitse partij was dat 40 %, in de Italiaanse 26 %[431] en in de Engelse 24 %. Hoezo, was de bedenking van vele communisten, gaan wij nu samenwerken met hen, die wij gisteren hebben uitgespuwd! Het antwoord luidde dat men onderscheid moest maken tussen de vorming van communistische partijen en het optreden van die partijen eenmaal ze gevormd zijn. Bij de eerste operatie kwam het er op aan zich zo zuiver mogelijk af te lijnen van het reformisme. Nu echter waren de uit de scheuring ontstane communistische partijen sterk genoeg geworden om samenwerking met de sociaaldemocratische organisaties door te drukken onder voorwaarden, voor doeleinden en in termen, die GROTENDEELS DOOR DE COMMUNISTEN WERDEN BEPAALD. Eenheidsfront impliceerde overigens het zelfstandige behoud van de communistische partij en haar onbeperkte vrijheid om het reformisme te bekritiseren. Het voorstel tot samenwerking gold als het middel om de basis van de sociaaldemocratie te bereiken; het was een tactiek om die basis dermate te beïnvloeden dat de reformistische leiders ofwel gedwongen zouden worden een nieuwe koers te volgen, ofwel zouden uitgeschakeld worden. Men ging uit van de verwachting dat de eenheidsfrontgedachte een zeer ruime respons bij de basis van de sociaaldemocratie zou vinden. Eens te meer was het ganse opzet gebouwd op grond van een vermeende tegenstelling in de sociaaldemocratie tussen de basis en de top. Deze tegenstelling was er zeker, maar niet in voldoende mate om er een ganse politiek op te bouwen. Derhalve moest deze tactiek een mislukking worden.

Het lag voor de hand dat de reformistische leiding haar posities met hand en tand zou verdedigen. Zij slaagde daar des te beter in, naarmate in de schoot van de Komintern de centralisatie werd versterkt. Hierdoor werd de communistische partijen van de verschillende landen niet voldoende speelruimte gelaten voor eigen initiatief, voor soepele en snelle aanpassingen. Het derde Kominterncongres had inderdaad bepaald, dat de leidingen van de nationale partijen niet alleen tegenover hun eigen congres, maar ook tegenover het EKKI zouden verantwoordelijk zijn.

Het ledental van het EKKI werd verruimd: vijf afgevaardigden van de Russische partij, twee van iedere grotere en één van iedere kleinere partij.

* * *

De oprichting van de RODE VAKBONDS INTERNATIONALE (RVI of PROFINTERN) kreeg haar beslag op het derde Kominterncongres. De stichting ging door op 3 juli 1921: 380 afgevaardigden uit 41 landen beweerden gezamenlijk 17 van de 40 miljoen gesyndikeerden in de wereld te vertegenwoordigen. De meeste afgevaardigden waren eigenlijk voorstander van syndicale onafhankelijkheid, maar hun stelling werd zo hard door Zinovjev en Losovski bestreden, dat ze ten slotte een “enge verbondenheid” met de Komintern (d.i. volledige inschakeling) aanvaardden.

De RVI zou het instrument worden, waarmee de “gele” Internationale van Amsterdam moest bestreden worden. Bedoeling was zoveel mogelijk afdelingen daaruit weg te trekken en over te hevelen. In de Komintern leefde aanvankelijk de overtuiging dat die overheveling slechts een kwestie van weinig tijd zou zijn. Aldra bleek dat men er hoogstens in zou slagen een (klein) deel van de sociaaldemocratische organisaties aan te trekken. Het zou dus op syndicale scheuring uitlopen. Maar in ieder land een rivaliserende vakbond, dat was toch een heel ander probleem dan een politieke scheuring. Een vakbond is een massaorganisatie en omvat in principe de totaliteit van de arbeidersklasse, niet enkel de revolutionairen en de politiek bewusten. Syndicaal is de eenheid van de arbeidersklasse van kapitale betekenis, zowel voor de directe eisenstrijd als voor de revolutie. Het oorspronkelijke, totaal irrealistische opzet om sociaaldemocratische vakbonden en bloc naar de RVI over te hevelen, werd al snel opgegeven. De taak van de communisten werd nu IN DE VAKBONDEN te militeren, binnen de bestaande organisaties communistische fracties te vormen: “kernen” van waaruit geijverd wordt om de vakbonden op het standpunt van de consequente klassenstrijd te brengen. Wat kan samengevat worden in de term: “noyauteren”. Werden de communisten op grond van die activiteiten echter uitgesloten, dan bleef hun niets anders over dan de oprichting van nieuwe syndicale organisaties en hun aansluiting bij de RVI. In de regel werd het geen succes. Buiten Rusland verwierf de RVI nooit massasteun. Haar voorzitter LOZOVSKI bereikte slechts kleinere minderheidsgroepen. Een relatieve uitzondering was de Franse CGTU.

De COMMUNISTISCHE JEUGDINTERNATIONALE bestond reeds sinds 1919. Zij was de voortzetting van de internationale jeugdorganisatie, die reeds vóór 1914 actief was en zich bij de beweging van Zimmerwald had aangesloten. Na de oorlog vestigde zij haar zetel te Berlijn en daar, mede onder impuls van WILLY MUNZENBERG, gebeurde de omvorming tot Communistische Jeugdinternationale. Ideologisch en politiek leunde deze organisatie wel aan bij de Komintern, maar dan toch in een geest van onafhankelijkheid. Münzenberg zocht nochtans naar veel nauwer aansluiting. Hij beweerde – wellicht met enige overdrijving – dat zijn internationale, die 45 landelijke afdelingen telde, 800.000 leden groepeerde, wat ruim voldoende was om door de Komintern als een gewichtige bijdrage te worden beschouwd. Op het congres van de Communistische Jeugdinternationale te Moskou in juli 1921 kwam zoveel verzet tegen de inschakeling bij de KI tot uiting, dat Lenin en Trotski de aansluiting persoonlijk moesten komen bepleiten. Moskou werd de zetel van de Communistische Jeugdinternationale.

Willy Münzenberg, een onvermoeibaar en geniaal organisator, slaagde erin rond de KI nevenorganisaties op te richten, die bijdroegen tot de uitstraling van de communistische ideologie.

In Berlijn kwam in 1921 de INTERNATIONALE ARBEIDERSHULP (IAH) tot stand. Clara Zetkin nam het voorzitterschap en Münzenberg het secretariaat waar. Tot het comité behoorden o.a. Albert Einstein, M. Andersen Nexö, George Bernard Shaw, Anatole France, Henri Barbusse... Voornaamste taak van de IAH was de inzameling van hulp voor de hongerende Russische bevolking. Aanzienlijke resultaten werden bereikt. Later ontstonden uit de IAH allerlei verenigingen, “vrienden van de Sovjet-Unie”, die zich toelegden op het populariseren van de opbouw in Sovjet-Rusland.

In 1920 werd in Duitsland de INTERNATIONALE RODE HULP (IRH) gevormd, een organisatie die zich speciaal inzette voor morele en materiële (en eventueel juridische) hulp aan gevangen revolutionaire militanten en hun familie. De IRH zou in verscheidene landen tot aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog blijven functioneren.

* * *

De arbeidersbeweging was dus verdeeld over drie internationales: die van Londen, die van Wenen en die van Moskou. Een eerste initiatief tot eenmaking was (op 12 december 1921) de brief van Radek aan Friedrich Adler. Midden januari 1922 publiceerde de Weense organisatie een manifest “aan alle arbeiders van alle landen”. Opzet was een poging te ondernemen om de drie internationales in één verband samen te brengen. Men hoopte dat te bereiken mits een beperkte dagorde over praktische acties en mits het weglaten van wederzijdse beschuldigingen. Het EKKI was zonder meer akkoord om de voorbesprekingen aan te vatten. Het Uitvoerend Bureau van de Tweede Internationale liet voorbehoud gelden op twee punten: inzake Georgië en inzake de politieke gevangenen in de Sovjet-Unie.[432] De Internationale van Amsterdam weigerde samen met de RVI aan tafel te gaan.

De ontmoeting van de drie internationales ging door op 2 april 1922 te Berlijn in het gebouw van de Reichstag. Van iedere internationale was het uitvoerend bestuur met 10 leden vertegenwoordigd. De overige leden van de executief-organen mochten als gasten aanwezig zijn. Op voorstel van Radek zou de conferentie in het openbaar doorgaan. De Tweede Internationale was o.a. door MacDonald, Bevin, Vandervelde, Huysmans, Weis en Vliegen vertegenwoordigd. De Weense Arbeidersgemeenschap had o.a. Adler en Bauer (Oost.) Crispien (Duitsl.), Grimm (Zwits.), Martov (mensjewieken) en Longuet (Fr.) gestuurd. Namens de Derde Internationale waren de meest leidende figuren (Lenin, Trotski, Zinovjev) niet aanwezig, maar wel Zetkin. Radek, Boecharin, Frossard en Bordiga.

De Berlijnse conferentie bood in hoofdzaak het vertoon van heftige woordenwisselingen vol wederzijdse beschuldigingen.[433] Niettemin deed Radek een toegeving,[434] waardoor de breuk vermeden werd. Een “comité van negen” werd belast met de uitwerking van een akkoord. Dat comité vergaderde een eerste en enige maal op 23 mei 1922. Hier bleek overduidelijk dat de kloof met Moskou niet kon overbrugd worden. Waarop het tot onderhandelingen tussen de Tweede en 21/2 Internationale kwam. Langzaam maar zeker werd de Weense Internationale naar die van Londen toegedreven. De spil van de Weense organisatie was de Oostenrijkse Sociaaldemocratische Partij. Vooreerst begon die in eigen land terrein te verliezen ten gunste van de katholieken. Ten Tweede maakte de aansluiting in september 1922 van de USPD (d.i. wat er na de splitsing van 1920 van overbleef) bij de SPD grote indruk in Wenen. De Oostenrijkse partij was nu eenmaal sterk op Duitsland afgestemd.

* * *

Toen op 5 november 1922 het VIERDE KOMINTERNCONGRES een aanvang nam, was in Italië Mussolini sinds enige dagen aan de macht. De communisten realiseerden zich dat het een zware nederlaag was. Tevens gaven sommigen op het congres in Moskou zich rekenschap dat de revolutie naar een eerder verre toekomst was verschoven. In het rapport van Radek leest men: “de proletarische massa’s hebben hun geloof verloren in de mogelijkheid om de macht binnen afzienbare tijd te veroveren.” In zijn openingsrede werd door Zinovjev de vraag gesteld “of onze generatie van strijders nog zal slagen in het volbrengen van haar historische zending...”

De strijd tegen de reactie en het fascisme werd als zeer belangrijk vooropgesteld. Hiertoe bleef de tactiek van het eenheidsfront volkomen geldig. Lenin, dat bewees zijn tussenkomst, zag heel duidelijk dat de arbeidersbeweging zich in het defensief bevond. Maar alles wijst erop dat het congres, globaal genomen, zich daar zeer onvoldoende van bewust was. Inderdaad, het ordewoord “waar mogelijk arbeidersregeringen” te vormen, was totaal irrealistisch. De formule “arbeidersregering” werd als een toepassing van het eenheidsfront opgevat. Maar als een OFFENSIEVE toepassing! De “arbeidersregering”, parlementair gevormd door communisten en sociaaldemocraten, gesteund op massaorganisaties en gedragen door de arbeidersstrijden in het land, werd gezien als een “mogelijke overgang naar de proletarische dictatuur”. Het programma van dergelijke arbeidersregering zou omvatten: bewapening van het proletariaat, ontwapening van de contrarevolutionaire organisaties, instelling van arbeiderscontrole op de productie ... het gros van de belastingen door de rijken doen betalen, het contrarevolutionair verzet van de bourgeoisie breken...; maar als dergelijke politiek mogelijk is, dan is de revolutie eveneens mogelijk. Tot zulke onrealistische consequenties zou men het volgende jaar in Moskou t.a.v. Duitsland komen.

Lenin liet een ernstige kritiek horen: “Onze ordewoorden omtrent de organisatie, de structuur van de partijen, de methodes, de inhoud van ons werk, zijn haast uitsluitend Russisch, d.w.z. totaal op de omstandigheden van Rusland afgestemd. Dat is hun slechte kant... De vreemdelingen kunnen die resoluties niet verstaan; zij kunnen ze niet toepassen.” Maar deze waarschuwing werd blijkbaar niet in acht genomen. Integendeel. De “russificatie” van de Komintern, de centralisatie en het daaraan gepaard gaande overwicht van de KPSU(b) werden verder op de spits gedreven. Zo werd besloten: – dat voortaan de nationale congressen van de communistische partijen niet vóór maar na de wereldcongressen zouden gehouden worden; – dat het EKKI het recht zou hebben een vertegenwoordiger “met de meest uitgebreide volmachten” naar de nationale afdelingen te sturen; – dat de leden van het EKKI niet langer door de aangesloten partijen maar door het Kominterncongres zouden verkozen worden. Het Vierde congres accentueerde derhalve een tendens die reeds duidelijk op de vorige congressen werkzaam was. “Al het federalistische, dat nog in onze opbouw behouden bleef, hebben wij geliquideerd”, besloot Zinovjev. Gramsci van zijn kant merkte op dat “de wijze waarop het zogenaamde centralisme van de Komintern werd begrepen” de “autonomie” en de “creativiteit” van de communistische partijen hinderde. Inderdaad, de centraal bepaalde ordewoorden die in de eerste plaats de visie van Moskou vertaalden, konden onmogelijk goed beantwoorden aan de van land tot land soms grondig verschillende toestanden. Inspanningen vanwege de nationale leidingen om in de praktijk aanpassingen te doen, konden aan die situatie slechts ten dele verhelpen.

* * *

Het congres waarop de Internationales van Londen en Wenen hun fusie verwezenlijkten, werd op 21 mei 1923 te HAMBURG geopend. Men telde 620 deelnemers uit 30 landen van 41 partijen, bij wie samen 6.285.000 leden waren aangesloten en die 25.600.000 stemmen verwierven. Onder de bekendste afgevaardigden: Henderson en Sidney Webb (LP), Brailsford (ILP), Longuet en Blum (SFIO), Kautsky, Bernstein, Molkenbuhr, Weis, Dittmann, Crispien en Hilferding (allen opnieuw samen in de SPD), Adler, Bauer, Seitz en Renner (Oost.), Vandervelde, Huysmans en De Brouckère (BWP), Troelstra, Vliegen en Albarda (SDAP), Modigliani en Treves (It.), Stauning (Den.), Branting (Zweden), Axelrod (mensjewieken) en Tsjernov (SR) ... Jan Oudegeest vertegenwoordigde het IVV.

Besloten werd een SOCIALISTISCHE ARBEIDERS INTERNATIONALE (SAI) als een federatie van autonome partijen te organiseren. Om de twee-drie jaar zou een CONGRES samenkomen. Tussentijds zou het EXECUTIEF (38 leden) af en toe vergaderen, terwijl de bestendige leiding werd waargenomen door een BUREAU van 9 leden. Het SECRETARIAAT en het ADMINITRATIEVE COMITE werden te Londen gevestigd. Arthur Henderson werd voorzitter van het Executief; Friedrich Adler en Tom Shaw werden secretarissen; o.a. Troelstra, Vandervelde en Weis... werden leden van het Bureau.

De SAI beoogde de activiteiten van de verschillende socialistische partijen op grond van vrije gedachtewisseling enigermate te coördineren. Alle aangesloten partijen hadden de vervanging van de kapitalistische productiewijze door een socialistische in hun programma geschreven. Allen erkenden zij de klassenstrijd – politiek en economisch – als middel tot emancipatie van de arbeidersklasse. In hoeverre dat au sérieux werd genomen, verschilde minder van partij tot partij dan van de ene groep tot de andere in dezelfde partij. Het Hamburgse congres was minder een samensmelting van twee organisaties, dan de opslorping van de 21/2 Internationale door de Tweede. De meer rechtse strekking was inderdaad doorslaggevend. Reformisme was de gemene noemer van alle bij de SAI aangesloten partijen. Reformisme was nu eenmaal de grondstroom van de Europese arbeidersbeweging.

Behoudens uitzonderingen bleef de communistische invloed marginaal. Toch was in 1923 Sovjet-Rusland niet weg te denken uit de beweging. Bij verscheidene gelegenheden had de Europese arbeidersbeweging blijken van intense solidariteit ten overstaan van Sovjet-Rusland betuigd. Telkens weer opnieuw laaiden overal de discussies hoog op over de betekenis en de resultaten van de Oktoberrevolutie. Zo ook op het stichtingscongres van de SAI, waar twee resoluties werden gestemd. Allebei waren ze dubbelzinnig. In beide werd warm en koud geblazen. Er klonk vijandschap door, maar men moest rekening houden met de populariteit van het Russische voorbeeld in de arbeidersbeweging. De SAI protesteerde tegen de imperialistische drijverijen, maar klaagde de terroristische methodes in de Sovjet-Unie aan.[435] 

Midden juni 1925 nam in Moskou het VIJFDE KOMINTERNCONGRES een aanvang. Het was een samenkomst die veel nieuwe, meestal negatieve, ervaringen te verwerken kreeg.

De NEDERLAAG IN BULGARIJE – september 1923 – was een zeer zware nederlaag, want de Bulgaarse communistische partij schaarde achter zich de meerderheid van de arbeidersklasse[436] en beheerste volledig de syndicaten. In juni 1923 was in Bulgarije een staatsgreep doorgevoerd onder leiding van Alexander Zabkow. Die stelde een rechts-terroristisch regime in. De KP besloot tot een opstand. Maar de regering sloeg toe nog tijdens de voorbereidingsperiode: ongeveer 2000 communisten werden aangehouden. Toch ging de geplande opstand eind september 1923 door. Het werd een bloedige mislukking: er vielen 5000 doden; hierop volgde een vernietigende repressie. De Bulgaarse KP was daarmee praktisch voor jaren uitgeschakeld.

Een tweede nederlaag voor de Komintern was het verlies van de NOORSE ARBEIDERSPARTIJ. Die was een van de stichtende afdelingen van de KI. Zij telde 105.000 leden, wat in een land van 21/2 miljoen inwoners beslist heel veel was. Zij had de grote meerderheid van de arbeidersklasse achter zich. De Sociaaldemocratische Partij, die zich had afgesplitst, vertegenwoordigde heel weinig: zij had maar 3000 leden. De meest vooraanstaande leider van de Noorse Arbeiderspartij was MARTIN TRANMAEL. Hij was echter helemaal geen bolsjewiek: en hetzelfde kon worden gezegd omtrent de grote meerderheid van zijn partijgenoten. De aansluiting bij de Derde Internationale berustte in zekere zin op een misverstand. Dat werd duidelijk naarmate de Kominterncongressen en het EKKI hun richtlijnen doorzonden. De meningverschillen namen bestendig toe en de Noorse partij weigerde gewoon de vanuit Moskou opgelegde discipline te aanvaarden. Op haar congres van februari 1923 stemde zij een beginselverklaring, waarin vergaande onafhankelijkheid en o.a. geen beperking van de partijdemocratie door het EKKI werd geëist. Zoals altijd in dergelijke gevallen, werd het voorgesteld alsof het om de democratische besluitvorming ging. Maar in feite gold het onenigheid over de inhoud van de Kominternpolitiek. Geen akkoord werd met Moskou bereikt en op het congres van september 1923 stelde Tranmael de breuk met de KI voor. De communistische minderheid vormde dan een eigen Noorse partij, die aanvankelijk nog 15.000 leden telde, maar tamelijk snel achteruitliep.[437] 

De derde nederlaag werd IN DUITSLAND geleden: de wel ontworpen, maar niet doorgevoerde opstand van oktober 1923. Het was een nederlaag die de geloofwaardigheid van de KI aantastte.

Een vierde nederlaag moest de KI IN POLEN registreren. In oktober 1923 waren daar machtige stakingen uitgebroken, die begin november in Krakau tot een ware – korte tijd zegevierende – arbeidersopstand leidden. Maar de Poolse Socialistische Partij brak de beweging af en de KP toonde zich machteloos. Ruwe repressie volgde. De Poolse Socialistische Partij had verraad gepleegd en de KP had gefaald over heel de lijn.

Ten slotte dient er nog aan herinnerd dat in ITALIE Mussolini de crisis van de Matteoti-zaak te boven was gekomen. De arbeidersbeweging en de KP zagen dag na dag hun vrijheid verder vernietigend worden.

Beslist, het bilan was in Europa alles behalve positief. In één land nochtans scheen een hoop wél gerechtvaardigd: IN ENGELAND. Op dit verhaal komen wij nog uitvoerig terug.

Een nieuwe hoop rees ook aan de andere kant van de wereld. IN HET CHINA VAN DE KWOMINTANG (KMT) en van de in 1925 overleden SUN YAT-SEN. In feite omvatte dat China slechts een klein deel van het onmetelijke rijk: de provincie Kantoeng in het zuiden rond KANTON. De rest van China was opgedeeld tussen elkaar bestrijdende bandietengeneraals. Maar de revolutionaire KMT, daarvan was men overtuigd, had de toekomst voor zich. In China bestond, sinds enige jaren een heel kleine communistische partij, amper een duizend leden tellend. Maar de KMT werkte samen met de KP. De communisten waren toegetreden tot de KMT, maar handhaafden zich tegelijkertijd als zelfstandige partij. BORODIN, vertegenwoordiger van de KI, verwierf grote invloed op de leiding in Kanton en het KMT-leger werd georganiseerd door de Russische generaal BLUCHER. De KP van China begon zich met succes op de vorming van vakbonden en boerenverenigingen toe te leggen.

* * *

Van enorme betekenis voor het verloop van het vijfde Kominterncongres was het overlijden van Lenin in januari 1924. In feite was Lenin al sinds twee jaar grotendeels door ziekte uitgeschakeld. In de KPSU woedde sindsdien een strijd om de opvolging, een strijd tussen verschillende politieke strekkingen en fracties. Gezien het beslissende overwicht van de Russische partij in de KI, kon het niet anders of deze strijd zou ook in de schoot van de Komintern weerklank vinden. In 1924 was het tot een breuk gekomen tussen Trotski (in de oppositie) en het triumviraat Stalin, Zinovjev, Kamenev (aan de leiding). Verscheidene Europese partijen, o.a. de Franse, de Duitse en de Poolse, spraken zich vóór het congres ten gunste van Trotski uit. Maar op het congres zelf sloeg de situatie om: de ene partijdelegatie na de andere verwierp Trotski’s stellingen.

Het vijfde Kominterncongres kwam tot de vaststelling dat het kapitalisme sinds 1924 opnieuw een “relatieve stabilisering” van tijdelijke duur had bereikt en dat de arbeidersbeweging zich tussen twee revolutionaire golven bevond: een die voorbij was en een die zou komen en waarop de communisten zich moesten voorbereiden door reeds nu hun organisaties stevig tot massapartijen uit te bouwen. Daarbij kwam de formule “bolsjewisering” te pas. Het begrip hield een reeks – eerder contradictorische – kwalificaties in. “Bolsjewisering” was tegelijkertijd: partijopbouw “naar het model van de bolsjewistische partij”, volstrekte eenheid van gedachte, marxistisch-leninistisch, uiterst gecentraliseerd, absolute discipline, zonder afwijkingen, principe vast ... maar tevens: niet-dogmatisch, creatief, soepel, met in achtneming van de concrete situatie in ieder land, enz. Eigenlijk betekent de som van zulke reeksen niet veel. Een nieuwe gedachte werd benadrukt: niet de lokale groepen, zoals tot nu toe, maar de BEDRIJFSCELLEN dienden het fundament van de partij te worden, wat een in de praktijk uiterst moeilijk door te voeren richtlijn was. Voor het overige hield het vijfde congres zich aan de politiek van het eenheidsfront volgens de formule: “Eenheidsfront aan de top alleen, dat nooit; aan de top en aan de basis ... soms; aan de basis, altijd!”

Met de toepassing van deze richtlijnen raakten de militanten bestendig in de war; ze zaten haast altijd naast “de lijn”. In hun houding t.o.v. de sociaaldemocratie waren ze “te zot of te bot”: ofwel legden ze de nadruk op de toenadering en dan werd hen “opportunisme” (rechtse afwijking) verweten, ofwel waren ze te scherp in hun afwijzing en dan werd hen “sektarisme” (linkse afwijking) ten laste gelegd. Men raakte er niet uit. Te moeilijke oefeningen op de koord werden uitgevoerd, een gymnastiek die men “dialectiek” noemde.

Op syndicaal vlak werd iedere neiging om uit de bestaande – d.i. sociaaldemocratisch beheerste – vakbonden te treden en nieuwe organisaties te vormen, met de meeste krachtdadigheid afgewezen. Het ordewoord luidde dat de syndicale eenheid moest behouden blijven. In feite was dat een onduidelijke politiek. Want ten eerste bleef de Rode Vakbonds Internationale bestaan en ten tweede werd van de communisten een dermate sektaire politiek verwacht, dat de breuk onvermijdelijk werd.

Een rijke illustratie van de contradictorische situaties, waarin de communisten terecht kwamen, wordt ons geboden door de geschiedenis van de pogingen om door bemiddeling van de Engelse trade-unions het IVV te bereiken.

* * *

De vakbondsinternationale “van Amsterdam” verzamelde wel leden uit vele landen (24 miljoen in 1922), maar was slechts “internationaal” in zoverre de bourgeoisie dat was. Inderdaad, inzake materies waarover de bourgeoisie van verschillende landen met elkaar in conflict lagen, kon in de schoot van het IVV geen akkoord worden bereikt. Zo was men in het IVV bv. voor of tegen het verdrag van Versailles al naargelang men als afgevaardigde uit Frankrijk of Duitsland kwam. Natuurlijk sprak de Internationale van Amsterdam zich uit voor vrede, ontwapening, antimilitarisme... Zolang dat vrijblijvend kon gebeuren, was er geen probleem.

Op zijn congres van 1922 had het IVV besloten aan de arbeiders van de Ruhr steun te verlenen, in geval zij in strijd gingen tegen een Franse bezetting. Er werd met een algemene staking bedreigd. Dat besluit werd genomen toen de Ruhrbezetting nog maar als een vage mogelijkheid verscheen. Maar begin 1923 werd de Frans Belgische bezetting van Duits grondgebied een feit. En nu bleek dat men daarover in de schoot van het IVV wel tot heel heftige debatten, maar niet tot enig akkoord kon komen. De Internationale van Amsterdam bepaalde zich tot een verzoek aan de Volkerenbond om in het Frans-Duitse conflict te bemiddelen! EDO FIMMEN was daarover zo verontwaardigd dat hij zijn post als secretaris opgaf. Hij werd vervangen door de Duitser JOHANN SASSENBACH.

Met Edo Fimmen verdween uit het uitvoerend bestuur van het IVV de enige, die voorstander was van toenadering tot de communisten. Alle anderen waren even eensgezind anticommunistisch als de bourgeoisie.

Feit is dat aanvankelijk ook de Komintern niet van syndicale eenheid wilde weten. Daarom werd in 1921 de RVI gesticht. Tamelijk snel echter moesten de communisten vaststellen dat hun organisatie niet van de grond kwam en begonnen ze stappen te doen om met het IVV tot samenwerking of hereniging te komen.

De zaak werd meermaals in de schoot van het IVV te berde gebracht. De reformistische leiders moesten de sympathie in acht nemen, die aan de basis voor de Russische revolutie nog steeds aanwezig was. Zij verklaarden zich daarom wel akkoord dat de Sovjetvakbonden zich bij het IVV zouden aansluiten “onder dezelfde voorwaarden als de vakbonden van alle andere landen”. Met de RVI echter wilden de Amsterdamse leiders niets te maken hebben.

Soms kwam over deze aangelegenheid in het communistische kamp enige tegenstelling aan het licht tussen de houding van TOMSKI, secretaris van de Sovjetvakbonden, en die van LOSOVSKI, secretaris van de RVI. De eerste kon aanvaarden dat de RVI desnoods buiten de onderhandelingen met het IVV werd gehouden; de tweede kon dat niet. Maar Tomski was niet bereid tot aansluiting van de Sovjetvakbonden zonder meer; DAAROVER MOEST WORDEN ONDERHANDELD VAN MACHT TOT MACHT. Ook Losovski weigerde opslorping: hij stelde samenroeping voor van een internationaal congres, waarop, uit de samensmelting van IVV met RVI, een NIEUWE internationale vakbondsorganisatie op NIEUWE grondslagen zou gevormd worden. Tomski en Losovski beklemtoonden dat de communisten het recht zouden behouden onverminderd en ongehinderd hun harde kritiek op de reformistische praktijken voort te zetten. Losovski verklaarde ronduit dat de internationale syndicale eenheid tot doel had de reformisten politiek te liquideren. Kortom, de standpunten tussen Amsterdam en Moskou waren gewoon onverzoenlijk.
Toch hoopten de Russische communisten, langs de Engelse vakbeweging om, zekere resultaten met het IVV te bereiken. De KP was in Engeland wel bijzonder klein: maar sinds 1923 was haar invloed, althans op syndicaal vlak, aanzienlijk geworden. ARTHUR COOK (mijnwerkerscentrale) en andere vakbondsleiders met zeer groot gezag marcheerden sinds enige tijd als “fellow travellers” met de communisten mee. De Labourregering, die in januari 1924 onder leiding van MacDonald tot stand kwam en waarin de arbeiders grote verwachtingen hadden gesteld, werd een diepe ontgoocheling. De ontevredenheid in de arbeidersklasse nam toe en de kritiek van de KP op de rechtse politiek van MacDonald scheen gehoor te vinden.

Ter gelegenheid van een officiële Sovjetdelegatie aan Groot-Brittannië trad TOMSKI in contact met de leden van de General Council van de TUC. Tomski wist de meerderheid van de Engelse vakbondsleiding ertoe over te halen om in het IVV voor syndicale eenheid op wereldvlak te ijveren. Dat gebeurde een eerste maal op het IVV-congres te Wenen in juni 1924 ... met beperkt succes: er werd een brief naar Moskou gestuurd.[438] 

Jan OUDEGEEST en zijn medestanders van Amsterdam waren vast besloten de onderhandelingen op de lange baan te schuiven. Maar zolang de TUC (dat was de rijkste nationale afdeling en 30 % van de leden van het IVV) bleef aandringen, moest Amsterdam daarmee rekening houden. En in de TUC werd de stroming ten gunste van de internationale syndicale eenheid bestendig sterker.

De NATIONAL MINORITY MOVEMENT (NMM) won terrein. Op het TUC-congres te Hull (september 1924) was een Sovjetdelegatie aanwezig onder leiding van TOMSKI, wiens toespraak veel bijval vond. Kort daarop ondernam een afvaardiging van een tiental TUC-leiders een studiereis naar de Sovjet-Unie. Die afvaardiging kwam onder indruk van de formidabel uitbundige ontvangst. Overal vielen de Engelsen rechtstaande ovaties te beurt. Hun reis werd een triomftocht. A. Purcell werd tot erelid van de Moskouse Sovjet geproclameerd. Het is tijdens deze reis dat Tomski de idee opperde tot bestendiging van de betrekkingen te komen tussen de TUC en de Sovjetvakbonden. De TUC-afvaardiging voelde er wel voor, maar stuitte bij haar terugkomst op veel verzet in de General Council, in de LP en vooral in Amsterdam, waar men woest was over de aanwezigheid van de IVV-president Purcell bij de delegatie naar de Sovjet-Unie. Oudegeest bewoog hemel en aarde om Purcell en de Engelse afgevaardigden te isoleren, waarin hij goed slaagde. In de Algemene Raad van het IVV werden de TUC-voorstellen over internationale eenheid met grote meerderheid verworpen.[439] 

Elders (cfr. hoofdstuk over Engeland) werd reeds verteld hoe in 1925 het ANGLO-RUSSISCH VAKBONDSCOMITE tot stand kwam en bekrachtigd werd door het meest radicale vakbondscongres (Scarborough, september 1925) dat ooit in Groot-Brittannië plaatsgreep. Deze radicalisatie hing samen met de uiterst reactionaire politiek van de Baldwin-regering en haar bedreiging tegen de mijnwerkerslonen. Het resoluut solidair optreden van de TUC in haar geheel had de vermindering van de mijnwerkerslonen voor een periode van 9 maanden verdaagd, d.i. tot op 1 mei 1926. Tot die datum betaalde de regering subsidies aan het mijnpatronaat. Gedurende de eerste helft van 1926 leefde de Engelse arbeidersbeweging in spanning over wat er op 1 mei zou gebeuren, de dag waarop het mijnwerkersloon opnieuw aan de orde zou komen. De syndicale leiding spande zich in opdat de arbeidersbeweging tegen dat moment niet zou gemobiliseerd raken. Anderzijds nam zij maatregelen om het Anglo-Russisch Vakbondscomité zoveel mogelijk buiten spel te houden: genoemd comité mocht geen initiatieven nemen en geen verklaringen afleggen zonder instemming van de General Council, die niet geneigd was met veel in te stemmen. Maar ondertussen nam in de gelederen de radicalisatie nog altijd toe. De conferentie van de NMM in maart 1926 verenigde 883 afgevaardigden, die beweerden haast een miljoen arbeiders te vertegenwoordigen. De KP, waarvan zich sinds oktober 1925 12 leidende militanten onder arrest bevonden, won veel leden in die dagen.

In de Sovjet-Unie bestonden diepgaande meningsverschillen omtrent de perspectieven van de beweging in Engeland en omtrent de mogelijkheden aan het Anglo-Russisch Comité verbonden. TROTSKI was tegen dit comité: die “pseudolinksen” waarmee Tomski had aangepapt, beschouwde hij als de ergste reactionairen van Engeland, gevaarlijker dan de Oxford Universiteit en het Anglicaanse episcopaat. ZINOVJEV betoogde (op 27 april 1926) dat de Kominternverklaring omtrent de gedeeltelijke en tijdelijke stabilisering van het kapitalisme reeds werd verstoord: “Feit is dat directe revolutionaire mogelijkheden voorhanden zijn.” Hij was ervan overtuigd dat in Engeland de revolutionaire situatie bezig was te rijpen. Het Anglo-Russisch Vakbondscomité moest dienen om die ontwikkeling te bevorderen, om de syndicale aristocratie te ontmaskeren en het Engelse proletariaat voor een militant communisme te winnen. STALIN zag het veel nuchterder: naar zijn mening was een revolutie in het Westen binnen afzienbare tijd niet te verwachten ... wij moeten het niet van hieruit proberen in gang te zetten; wij moeten het met de linkse sociaaldemocratische leiders aanleggen en hen niet als verraders opzij willen duwen; de arbeiders in het Westen voelen zich verbonden met hun vakbonden en eerbiedigen hun leiders; deze voortijdig willen “ontmaskeren”, kan enkel de indruk verwekken dat het de communisten er slechts om te doen is de georganiseerde arbeidersbeweging te ontwrichten; met zulke tactiek kunnen de massa’s niet worden gewonnen.[440] Stalin vreesde vanuit Groot-Brittannië een nieuwe oorlog tegen de Sovjet-Unie, een hernieuwde interventie, een kruistocht. De verklaringen van regeringsleden als Baldwin, Churchill. Birkenhead en Joynson-Hicks in acht genomen, was die vrees alleszins begrijpelijk. Stalin meende dat het Anglo-Russisch Vakbondscomité “een rol kan spelen in de mobilisatie van het Britse proletariaat voor de verdediging van Sovjet-Rusland, zijn klassevaderland.” Het optreden van de Engelse arbeidersbeweging in 1920 indachtig, hoopte Stalin de TUC te kunnen inzetten om de oorlog tegen de Sovjet-Unie te verhinderen. Het Anglo-Russisch Vakbondscomité zag hij als een instrument in dienst van de Sovjetdiplomatie, wat betekende: IN DIENST VAN DE VREDE, niet van de revolutie. In dat laatste geloofde hij niet en dat was realistisch.

Dat zou bewezen worden met de machtige beweging van mei 1926 in Engeland. De mijnwerkers begonnen de staking en de General Council kon niet anders dan toelaten dat vanaf 3 mei steeds nieuwe afdelingen van de arbeidersbeweging in strijd traden. Met een enorm elan was men op de weg naar de algemene staking. Mei 1926 was hét hoogtepunt van de arbeidersbeweging in de Engelse geschiedenis. De conservatieve regering overwoog zulke drastische tegenmaatregelen, dat het op een revolutie dreigde uit te lopen. Maar de General Council, daarin aangespoord door de rechtse en corrupte JIMMY THOMAS, was vast besloten het in geen geval tot een directe strijd om de macht in de staat te laten komen. Op 12 mei capituleerden de vakbondleiders onvoorwaardelijk. Zij gaven het bevel de stakingen stop te zetten. Op geen moment van haar geschiedenis heeft de Engelse arbeidersklasse zich dermate verraden gevoeld als op die 12 mei 1926.

De mijnwerkersstaking zou nog vele lange maanden voortduren. De Russische arbeiders leverden het gros van de geldelijke hulp.[441] 

De ontgoocheling en de verbittering in Moskou werden als argumenten ingeschakeld in de heftige debatten, die de verschillende fracties en leiders van de KPSU met elkaar uitvochten. Men stelde zich de vraag of het nog zin had met die verraders van de General Council een comité in stand te houden. Stalin was daar voorstander van en Trotski zag hier de kans mooi om hem op dat punt aan te vallen. Wat Trotski in die dagen over de Engelse reformisten – incluis de “linksen” – zegde, zou een paar jaar later door de ganse Komintern voor haar rekening worden genomen (maar dan door Trotski als sektarisme worden bestreden!). “Geen eerlijke revolutionaire beweging,” aldus Trotski, “kan ooit in Engeland tot ontwikkeling komen zonder van de knoeierijen, de compromissen en de besluiteloosheid van de pseudolinkse leiders van alle slag.” Geen genade voor hun “walgelijke en dubbelzinnige politiek.” Dergelijke “linksen” zullen nooit ernstig aan de revolutionaire strijd deelnemen; als ze zich zouden aansluiten, dan alleen maar om de zaak te verraden. Het enige dat ze beogen is de vernietiging van de “revolutionaire wil van het proletariaat.” “In deze zin zijn de reformisten het eens met de fascistische elementen van de Conservatieve Partij.” Communisten mogen niet langer “zelfs een schijn van eenheid” bewaren met de pseudolinkse opportunisten van de General Council. Na 12 mei het Comité met de TUC blijven behouden “betekent een crimineel dulden van verraders en het verhullen van een verraad. Door het Comité te behouden, verlenen wij krediet aan mensen die dat niet verdienen. Zonder Purcells en Cooks zouden er geen Jimmy Thomassen mogelijk zijn; zonder de Jimmy Thomassen geen Baldwins.” Stalin integendeel bleef vasthouden aan het voortbestaan van het Anglo-Russisch Vakbondscomité; hij wenste het contact te behouden als een middel om de arbeidersklasse te mobiliseren in geval van een oorlog tegen de Sovjet-Unie. En Stalin had de meerderheid met zich, zij het een meerderheid die bestendig werd bestookt door de scherpe aanvallen van Trotski (bij wie zich Kamenev en Zinovjev hadden aangesloten).

Tomski moest met deze posities in de KPSU rekening houden. Hij trachtte twee zaken te verbinden: – scherpe kritiek op de leiding van de TUC kenbaar te maken; – ondanks alles het verbindingscomité toch handhaven. In feite was dat onmogelijk vol te houden. Op de ontmoetingen van het Anglo-Russisch Vakbondscomité botsten de standpunten zeer heftig: de TUC-mannen eisten dat Tomski zijn kritiek en zijn beschuldigingen zou intrekken, wat de afvaardiging van de Sovjetvakbonden vlakaf weigerde.

De grote vergissing van de Russen was hun verwachting dat hun kritiek de basis in Engeland tegen de leiding in het harnas zou jagen. Het tegendeel deed zich voor: hoe scherper de aanvallen uit Moskou waren op de mannen van de General Council, hoe sterker de neiging van de basis om zich toch achter de gevestigde leiders te scharen. Het argument van de vreemde, buitenlandse inmenging deed het bijzonder goed. De Russische leiders onderschatten het nationale element in de arbeidersbeweging. Hun betoog dat de arbeidersbeweging over de grenzen heen één geheel vormt, één gemeenschap waarbinnen ongezouten kritiek normaal was, hield geen rekening met de nationale verbondenheid en gevoeligheid van de arbeidersklasse.[442] 

De discussie in de Sovjet-Unie laaide telkens weer op in 1926-27. Zij draaide bestendig rond dezelfde thema’s. Trotski – hij was op verre na niet de enige die er zo over dacht – ging ervan uit dat in Engeland de situatie nog altijd revolutionair was en dat de reformisten de enige hinderpaal waren tegen de ontplooiing van de revolutionaire strijd. Als Stalin, aldus Trotski, de “gedeeltelijke stabilisering van het kapitalisme” aanhaalt om daarmee de mogelijkheid van een revolutionaire doorbraak te ontkennen, dan beroept hij zich op een stabilisering die hij zelf helpt in stand te houden. Sla Baldwins steunpilaar – Purcell – weg en het kapitalisme zou blijken heel wat minder stabiel te zijn dan Stalin beweert. Baldwins bourgeois-imperialisten hangen af van de Purcells om de vakbonden te temmen. Als de Britse bourgeoisie zich kan handhaven, dan is het niet door Baldwins inspanningen, noch door de Thomassen, maar door de Purcells. Kortom, de “linkse” sociaaldemocraten zijn de meest nefaste vijanden. Het was de absurde stelling die Stalin en de Komintern enkele jaren later zouden verkondigen. Maar het was niet de stelling van Stalin in 1926. Zeer realistisch merkte deze op dat de Britse arbeiders de meest rechtse, de meest opportunistische voormannen, de Thomassen, aan het hoofd van hun organisatie behielden, ja toejuichten. Het Britse opportunisme hoefde zich niet te camoufleren, het bood zich onbeschaamd aan voor wat het was en de Britse arbeiders aanvaardden dat. Als Baldwin zich veilig kan voelen, dan is het niet omwille van de Purcells, maar omdat de arbeidersklasse (nog) geen revolutionaire houding aannam. Toch, zo vervolgde Stalin, voelen de Engelse arbeiders wellicht genoeg sympathie voor het socialisme om zich te verzetten tegen een aanval op het socialistische vaderland. Dat was de voornaamste reden waarom het initiatief om met het Anglo-Russisch Vakbondscomité te breken, niet van Moskou mocht uitgaan.

In 1927 kwam het Anglo-Russich Vakbondscomité nog éénmaal voltallig samen, te Berlijn, van 29 maart tot 1 april. De TUC-leiding had een reeks voorafgaande voorwaarden gesteld: – er zou geen kritiek meer op elkaars politiek worden geduld; – enkel de Engelse en de Russische vakbonden waren representatief voor de beweging van hun land; – op de zittingen van het Comité mochten enkel aangelegenheden behandeld worden waarvoor de General Council zijn instemming had betuigd; – de te bespreken punten mochten niet op voorhand aan de pers worden medegedeeld; – over de vergaderingen mochten naar buiten geen mededelingen worden verstrekt behalve het communiqué, waarover de delegaties zich akkoord hadden verklaard... Dat alles werd door Tomski en zijn medestanders aanvaard. Twee resultaten werden bereikt: 1) De Engelse delegatie zou op het komende congres van het IVV opnieuw de kwestie stellen van de internationale syndicale eenheid;[443] 2) Een resolutie werd onderschreven, die opriep tot verzet tegen de Britse oorlogshetze.

Nogmaals het commentaar van Trotski: de ontmoeting te Berlijn is een capitulatie; de Sovjetonderhandelaars hebben zich overgeleverd aan de TUC-verraders; vooral onaanvaardbaar is de formule van niet-interventie; de TUC-mannen zijn maar alleen stakingsbrekers en wij erkennen dat ze de enige uitdrukking zijn van de Britse arbeidersklasse! Van die mannen verwachten dat zij de internationale eenheid zouden bevorderen, is belachelijk! De vredesresolutie is zwendel! Hoe kan men van mannen als Hicks, Swales of Citrine verwachten dat zij zich tegen de anti-Sovjetoorlog zouden verzetten? Wij rehabiliteren die renegaten. De directe oorlog tegen de “linkse” TUC-leiders, dat hebben wij nodig. De irrealistische visie, in deze kritiek verwoord, kan als een samenvatting van het “trotskisme” gelden. Zeer terecht merkte de cynische Jimmy Thomas op: “They (d.i. de Russische communisten) cannot engeneer a revolution in Britain, no matter how hard they try.”

Toen in mei 1927 de “Arcos”-provocatie naar een diplomatieke breuk tussen Groot-Brittannië en de Sovjet-Unie leidde, werd er door de General Council BIJZONDER ZWAK geprotesteerd. Trotski vond daarin de bevestiging van zijn stelling. Nogmaals zette hij de hele reeks van de “te ontmaskeren” kwalificaties (lakeien, verraders, misleiders, enz.) op een rijtje, altijd weer uitgaand van de foutieve veronderstelling dat de “ontmaskering” van de linkse opportunisten zou volstaan, opdat de arbeidersklasse – bevrijd van haar leiding – voor de revolutie zou kiezen.[444] De pogingen van de Russen om de TUC tegen de oorlog te mobiliseren, mislukten totaal.
Om Trotski uit te schakelen, stelde Stalin de zaak zo: wij verbreken het Comité niet; wensen de Engelsen dat te doen, dan blijkt dat er niet veel aan verloren is; maar wij laten ons niet muilbanden! M.a.w. de kritiek op de General Council werd in alle hevigheid hernomen, niet om de toestand in Engeland te veranderen (daarover had Stalin geen illusies), maar om Trotski de wind uit de zeilen te nemen. Zo waren het innerlijke politieke conflicten in de Sovjetleiding, die aan de basis lagen van hernieuwde aanvallen op de Engelse vakbondsleiding. Die liet gelden dat Tomski zich niet hield aan het akkoord van Berlijn. Tomski van zijn kant liet gelden dat de belofte van de TUC inzake de vrede niet werd ingelost.

Op het congres van Edinburgh (begin september 1927) werden alle beschuldigende teksten van Moskou in één dossier verzameld en de afgevaardigden ter hand gesteld. Citrine stelde voor definitief met de Sovjetvakbonden te breken. Dat werd zonder aarzeling goedgekeurd. Telkens weer dringt zich dezelfde conclusie op: een stevig gestructureerde beweging van buiten uit aanvallen, heeft enkel als effect dat de basis zich hechter achter de leiding schaart.

* * *

Zoals reeds voor het IVV werd opgemerkt, dient ook voor de SAI te worden vastgesteld, dat deze organisatie heel weinig eigen geschiedenis kende.[445] De SAI speelde als internationale omzeggens geen rol. Zeker, de socialistische voormannen ontmoetten elkaar op haar congressen en wisselden van gedachten. Maar geen belangwekkende besluiten kwamen uit de bus. Politiek en organisatorisch bestond de SAI haast niet. Des te belangrijker waren de bij haar aangesloten partijen. Een vergelijking van de getalsterkte der sociaaldemocratische en de communistische partijen, en meer nog een vergelijking van de verkiezingsuitslagen, tonen aan hoe enorm het sociaaldemocratisch overwicht was in de Europese landen met burgerlijk-democratisch regime.
De congressen van de SAI hadden niet de luister, de bezieling en de uitstraling van de bijeenkomsten der vooroorlogse Internationale. Het tweede congres van de SAI ging door in augustus 1925 te MARSEILLE. Men was sterk onder de indruk van de moord op MATTEOTTI en riep op tot strijd tegen het fascisme. Samenwerking met de KI, onder welke vorm ook, werd heftig afgewezen. Een poging tot analyse van de problemen waarvoor de arbeidersklasse zich bevond, werd niet ondernomen. Meer dan wat commentaar op de lopende gebeurtenissen kwam eigenlijk niet tot stand.

Besloten werd de zetel van de organisatie van Londen naar ZURICH over te plaatsen. Friedrich ADLER bleef secretaris; het Administratieve Comité, dat tot hiertoe uitsluitend Engels was, zou van nu af uit leden van de voornaamste partijen worden samengesteld.

Ook het derde congres – in augustus 1928 te BRUSSEL – bracht weinig belangwekkends. Socialisme kwam nog enkel als oratorisch slot van redevoeringen ter sprake. Overigens was men tevreden over de gunstige economische conjunctuur; het congres verwachtte helemaal niet dat er een economische crisis op komst was en stelde enkel het perspectief van een gestabiliseerde kapitalistische groei binnen dewelke de materiële verbetering van de arbeidersklasse rechtlijnig zou oplopen. Natuurlijk sprak men zich uit tegen het fascisme en natuurlijk ook – parallel daarmee – tegen het “bolsjewisme”. Men was voor de vrede en men vond het “waanzinnig de hoop van de arbeidersklasse op nieuwe oorlogen te vestigen.” Dat werd nl. de communisten in de schoenen geschoven (sic!).

De beoordeling “niets belangwekkends” inzake de resoluties van de SAI dient begrepen te worden als: niet van aard om de arbeidersbeweging hoe dan ook iets vooruit te helpen. Natuurlijk waren de besluiten van de SAI wel belangrijk als uitdrukking van de hoofdstroom van de georganiseerde Europese arbeidersbeweging.

* * *

Het niet bereiken van enig succes in de Europese arbeidersbeweging was een van de belangrijkste gegevens waarmee het zesde Kominterncongres – in 1928 – werd geconfronteerd.
De grote hoop, die het vijfde congres op de ontwikkeling in ENGELAND had gesteld, was ondertussen verzwonden. Onnodig er op terug te komen. In 1926 had ook in POLEN de KP – en de arbeidersbeweging in haar geheel – een nieuwe nederlaag geleden door de staatsgreep van PILSUDSKI.
Enkele dagen voor de opening van het zesde Kominterncongres kregen de communisten ook nog een harde tegenslag in TSJECHO-SLOWAKIJE te verduren. Het betrof hier een belangrijke partij, die bij de verkiezingen van 1925 934.000 stemmen had behaald en begin 1928 150.000 leden telde. De Tsjechische KP hield eraan steeds binnen de perken van de legaliteit op te treden; zij vermeed demonstraties, die als krachtproeven konden verschijnen. Maar de Tsjechische regering – die in onze contreien steeds als een toonbeeld van democratie geroemd wordt – is ten allen tijde tot het uiterste gegaan, als het er op aankwam de communisten het leven zuur te maken. Scherpe vervolging van communisten behoorde tot de dagelijkse praktijk onder de hoede van MASRYK en BENES. Zo werd in 1928 een communistisch sportfeest door de regering verboden. De KP besloot hiertegen op 6 juli een massademonstratie in Praag te houden. Ook deze demonstratie werd verboden. De poging van de KP om desondanks van 6 juli een machtige “Rode Dag” te maken, liep op een totaal fiasco uit. De communisten begingen de fout, die communisten zo dikwijls bedreven: zij vergaten dat alleen in momenten van SPONTANE bereidheid tot grote acties mag besloten worden. Alle Kominternverklaringen om mislukkingen van die aard aan “gebrek aan revolutionaire vastberadenheid” en dergelijke toe te schrijven waren telkens woorden in de wind en uitingen van nefast voluntarisme. Ook de vervanging van de partijleiding – BOHEMIL SMERAL en anderen werden afgesteld – loste niets op. De demoralisatie, die onvermijdelijk volgde, drukte zich uit in het zinkende ledental: nog 48.000 einde 1928 en 40.000 einde 1929.

In CHINA ging na de dood van SUN YAT-SEN in 1925 de leiding van de KMT over in handen van TSJANG KAI-SJEK, een generaal die zijn studies voor een deel in Moskou had gedaan. Aanvankelijk bleven de verhoudingen van de communisten met de Kantonregering uitstekend. De KMT werd door de KI als “sympathiserende” formatie en Tsjang als “erelid” erkend. In 1926 ondernam Tsjang de grote veldtocht naar het Noorden; het werd een triomftocht; de ene provincie na de andere werd op de bandietengeneraals veroverd. Het KMT-leger bereikte de Yangtze-stroom en de Kantonregering werd naar Hankou overgeplaatst. Met de opmars van de Kantonlegers ging – onder impuls van de communisten – een snelle ontwikkeling van massaorganisaties (vakbonden en boerenverenigingen) gepaard. Tsjang, als vertegenwoordiger van de stedelijke en landelijke bourgeoisie, maakte zich ongerust over die ontwikkeling. In april 1927, enkele dagen na de inname van Sjanghai, kwam het tot een breuk. In Sjanghai en Nanking werden de communisten plots overvallen en uitgemoord. In de te Hankou gevestigde regering behielden de communisten hun posities nog gedurende een paar maanden. Maar in juli 1927 werden ze ook daar ten val gebracht. Een laatste, zeer erge, episode deed zich te Kanton voor in december 1927. Hier organiseerden de communisten een opstand (Commune van Kanton), die na een drietal dagen werd neergeslagen. Er volgde een ontzettend bloedbad, een massale afslachting. Zo overwon de contrarevolutie in China. De hoop te Moskou dat in dit land een belangrijke etappe van de wereldrevolutie zou voltrokken worden, was de bodem ingeslagen. Trotski en zijn medestanders stelden Stalin verantwoordelijk voor de slechte afloop van de Chinese ontwikkeling.[446] 

Dat Stalin hierin verantwoordelijk kon geacht worden, wees erop dat de secretaris-generaal van de KPSU tot grote macht was gekomen. De intriges die daarbij van pas kwamen, zijn voor de geschiedenis slechts van marginaal belang. Wel belangrijk is het probleem dat zich in die jaren stelde, nu de wereldrevolutie onmiskenbaar uitbleef. Wat met de toekomst van de Sovjet-Unie? Was socialisme in één land – en dan nog wel in dát land – mogelijk? Daarover laaiden de meest heftige discussies op. Als Stalin het ten slotte gewonnen heeft, dan hangt dat samen met zijn resolute stelling dat socialisme in één land DE oplossing, DE toekomst, DE uitkomst bood. Stalin veegde alle twijfels en ieder kritisch voorbehoud daarover van de tafel. Ongeacht of hij gelijk had of niet, hij slaagde erin de verwarring en de besluiteloosheid te overwinnen door het stellen van een duidelijk perspectief. Daar lag het uitgangspunt van zijn groeiend – en weldra verpletterend – gezag. Een etappe in de opbouw van die macht was de uitschakeling van Trotski en Zinovjev en hun aanhangers in november 1927. Onder beschuldiging van fractievorming en partijvijandige activiteit werden zij uit het Centraal Comité verwijderd. Het XVde congres, dat kort daarop volgde, ging over tot de uitsluiting uit de partij.

Daarmee verdween Zinovjev tevens uit de leiding van de Komintern. BOECHARIN trad in zijn plaats, maar niet voor lange tijd, want reeds in juli 1929 zou ook hij tot ontslag worden gedwongen.
Stalin was in ruime mate toonaangevend geworden, wat nog geenszins betekende dat de anderen geen stem meer hadden. De politieke discussie, die tot dan toe altijd zeer vrij was geweest, is niet op slag verdwenen. Het zesde Kominterncongres heeft bijzonder lang geduurd, van 17 juli tot 1 september 1928, en in die lange zittijd is er veel botsing van gedachte geweest. Maar een gevoel van onveiligheid maakte zich van sommige militanten toch reeds meester. De trotskisten waren niet alleen politiek uitgeschakeld, ze werden reeds min of meer buiten de wet gesteld. Eenmaal dergelijk proces ingezet, moest het verder kankeren.

Er is geen enkele reden om aan te nemen dat Stalin toen de wereldrevolutie als perspectief had opgegeven. De resoluties door het VIde wereldcongres gestemd – en toch mede door Stalin geïnspireerd – laten daarover geen twijfel bestaan. Het vooruitzicht van de revolutie en van de proletarische dictatuur werd zeer uitdrukkelijk gesteld, niet alleen principieel, als “strategisch” doel op lange termijn, MAAR OOK ALS NAASTE OPDRACHT. In dat opzicht keerde men haast terug naar de posities van 1919. Op grond van welke analyse dat gebeurde, zal verder ter sprake komen.

Stalin zag de Komintern als wegbereider van de wereldrevolutie, maar ook als instrument van de buitenlandse politiek van de Sovjet-Unie. Deze laatste formule werd in de regel totaal verkeerd geïnterpreteerd. Taak van de KI was het niet de heerschappij van de Sovjet-Unie in de wereld te vestigen, maar wel BIJ TE DRAGEN TOT HET BEHOUD VAN DE VREDE, mede te verhinderen dat de imperialisten de oorlog tegen de Sovjet-Unie zouden ontketenen.

Ten slotte moest in de geest van Stalin de KI ook dienen om de overwinnende tendens in de KPSU – zijn politiek – vanuit alle landen van de wereld steun bij te brengen. Vandaar dat de disputen met het “trotskisme” niet een innerlijke aangelegenheid van de Russische partij bleven, maar in alle afdelingen van de KI tweespalt veroorzaakten en overal tot min of meer belangrijke uitsluitingen leidden.

Toch dient opgemerkt dat de strijd rond het trotskisme niet alleen een uitvloeisel was van de Moskouse verdeeldheden, maar ook beantwoordde aan een reële tegenstelling in de schoot van de nationale afdelingen, met name de steeds terugkerende tegenstelling tussen de meer realistische en de meer gauchistische stroming.

Vele uitgeslotenen verzeilden weldra in het meest virulente anticommunisme. Dat raakt niet de oprecht revolutionaire bedoelingen die hen bezielden op het moment van hun grote “Auseinandersetzung” met “de Partij”. Maar hun gauchistische instelling bracht hen ertoe “groupuscules” tot stand te brengen, wier voornaamste bezigheid het spuien van hatelijkheden tegen de communistische partij was. Hun volslagen gebrek aan succes leidde vroeg of laat naar diepe ontgoocheling. De hoop verzwond. De haat bleef over. Slechts weinigen konden zich ontdoen van het trauma, dat de breuk met hun communistische kameraden had veroorzaakt. De wonde was diep, omdat het militantenleven in een communistische partij zo bijzonder intens en bezield was.

_______________
[415] Dat zou snel veranderen. Het bleek aldra dat de wereldrevolutie geen doorgang vond. De geïsoleerde Sovjetstaat kon niet langer als revolutionair agitator optreden, moest al zijn energie aanwenden om als staat stand te houden en trachtte dat te bereiken door goede diplomatieke betrekkingen, door handelsakkoorden, door niet-aanvalsverdragen, enz.
[416] Men weet dat Lenin nooit aarzelde om tot hiertoe gehuldigde stellingen radicaal te verwerpen. Men mag veilig aannemen dat Lenin – indien hij langer had geleefd – zijn visie grondig zou hebben herzien. De bolsjewieken deden dat niet. Zij bleven vasthouden aan Lenins mening dat het kapitalisme zich niet meer uit de door de oorlog veroorzaakte ontreddering zou kunnen herstellen. Zij bleven zweren bij de “leninistische” stelling over “de algemene crisis van het kapitalisme”. Nu is het wel zo dat het kapitalisme sindsdien heel zware crises doormaakte. Maar het paste zich aan. De soepelheid en de vitaliteit van het kapitalisme werden onderschat.
[417] Bijvoorbeeld: Jacques Sadoul vertegenwoordigde slechts een beperkt groepje in Rusland levende Fransen. S. Rutgers was een ingenieur, die via Japan en Siberië uit de Hollandse koloniën was gekomen, maar de pas gestichte CPH niet vertegenwoordigde.
[418] Deze omschrijving werd verder uitgewerkt in de “thesissen voor het Tweede Wereldcongres”. Men leest daar: “Slechts nadat de Sovjets het enige staatsapparaat geworden zijn, kan de reële deelname aan het beheer verzekerd worden door de ganse massa van de uitgebuitenen, welke massa, zelfs in de meest verlichte en vrije burgerlijke democratie, altijd voor 99 % van dit beheer uitgesloten bleef.” Het doel is “de associatie van vrije arbeiders”.
[419] Steeds opnieuw gingen de communisten uit van de principiële tegenstelling tussen de “slechte” leiding en de “goede” basis. De mate van overeenstemming tussen leiding en basis werd ernstig onderschat.
[420] Een klaar voorbeeld dat het met de revolutionaire gedachte niet altijd beter is gesteld aan de basis dan aan de top.
[421] Het was op deze Amsterdamse vergadering dat, voor de eerste maal, een BWP-delegatie verscheen, samengesteld uit Anseele, Bertrand en De Brouckère.
[422] Het eerste internationaal vakverbond werd in 1901 gesticht, maar eerst in 1911 – na veel aarzeling – was de AFL toegetreden. SAMUEL GOMPERS, “the big boss” van de AFL, had bezwaar tegen vakverenigingen die met socialistische partijen verbonden waren. Hij was voorstander van apolitieke syndicaten en had een grondige afkeer van iedere gedachte die naar socialisme zweemde. In 1919 was de AFL wel op de stichtingsvergadering van Amsterdam aanwezig, maar het kwam niet tot aansluiting ... althans niet voor 1937.
[423] De termen waarin de beschuldiging werd gesteld, verdienen aandacht. Niet de schuld van de Duitse socialisten aan de oorlog als dusdanig, noch het feit dat de Duitse sociaaldemocraten zich met hun imperialistische bourgeoisie hadden verbonden, maar enkel de fouten tegenover de Belgische bevolking werden hen aangerekend.
[424] O.a. weerhield Sassenbach dat de Duitse sociaaldemocraten gehandeld hadden “in de vaste overtuiging dat Duitsland een defensieve oorlog had gevoerd ... in de overtuiging dat zij de vitale belangen van het Duitse volk hadden gediend.”
[425] In 1922, op het congres van Rome, werd de Duitser THEODOOR LEIPART als ondervoorzitter toegevoegd.
[426] Al deze problemen zullen slechts aan de orde komen, naarmate ze zich als onontkoombare vraagstukken van de kapitalistische contradicties stellen: hun oplossing (voor zover er een komt) geschiedt in de loop der tijden in functie van de kapitalistische contradicties en niet op aanbeveling van een of ander IVV. Om het met een voorbeeld duidelijk te stellen: “uitgifte van door de Volkerenbond gewaarborgde betalingsmiddelen”. Sinds 1970 werd door het IMF een aanvang gemaakt met de uitgifte van Speciale Trekkingsrechten. Dat systeem beantwoordt aan de noodzaak om zekere kapitalistische contradicties althans gedeeltelijk op te lossen. Het IVV-voorstel van 1920 heeft daarbij niet als “bevruchtende gedachte” gewerkt. Het lag gewoon buiten de realiteit.
[427] De “21 voorwaarden” samengevat:
1. Propaganda en agitatie strikt communistisch opvatten; de thesis over de dictatuur van het proletariaat is het criterium.
2. Uitsluiting van reformisten en centristen uit posten met enige verantwoordelijkheid.
3. Oprichting van een geheime organisatie naast de legale partij.
4. Agitatie in het leger.
5. Agitatie op het platteland.
6. Veroordeling van sociaalpatriottisme en sociaalpacifisme.
7. Breuk met de reformistische en centristische politiek.
8. Strijd tegen het koloniaal imperialisme; verplichting de bevrijdingsbewegingen in de koloniën te steunen.
9. Propaganda in syndicale en coöperatieve verenigingen.
10. Strijd tegen de Internationale van Amsterdam.
11. Ondergeschiktheid van de parlementaire mandatarissen aan de richtlijnen van het CC van de KP.
12. Periodieke uitzuiveringen.
13. Centralisatie en ijzeren discipline.
14. Politieke steun aan de Sovjetrepubliek.
15. Herziening van de sociaaldemocratische programma’s in communistische zin.
16. Verplichting de richtlijnen van het Congres en het EKKI toe te passen.
17. Verplichting zich KP te noemen.
18. Verplichting voor de partijen de documenten van het EKKI te publiceren.
19. Verplichting binnen de vier maanden een congres samen te roepen om over die 21 punten te beraadslagen.
20. Verplichting de 2/3 van de leden van het CC te kiezen onder hen die zich ten gunste van de Derde Internationale uitspraken.
21. Uitsluiting van al dezen die bovenstaande punten verwerpen.
[428] Lenin was het met vele van deze beschouwingen eigenlijk wel eens. Maar men kan de werkelijkheid nooit in haar totaliteit uitdrukken. Men kan hoogstens zekere aspecten vernoemen. Lenin oordeelde – met het oog op de actie – dat genuanceerdheid en verscheidenheid precies niet de aspecten waren die TOEN in relief dienden gesteld. In de praktijk kon dat maar alleen betekenen: ruimte voor het reformisme. Bovendien bewees precies de praktijk van de te Wenen aanwezige partijen en groepen dat zij heel weinig van het gewone reformisme afweken.
[429] In het ontwerp van thesissen had Radek Lenins tekst “de aanhang verwerven van de meerderheid der arbeidersklasse” vervangen door “de aanhang verwerven van de sociaal beslissende elementen van de arbeidersklasse”.
[430] Voordien was de idee reeds door de afgestelde KPD-secretaris LEVI (cfr. zijn “Open Brief”) verdedigd. Men droeg er wel zorg voor het “eenheidsfront” niet in woorden te formuleren, die te duidelijk herkenbaar naar de geblameerde Levi verwezen.
[431] In de Italiaanse partij was het verzet beslist veel aanzienlijker, vermits BORDIGA, die er de leiding had, zich radicaal tegen het eenheidsfront verzette.
[432] GEORGIE. De mensjewieken die aldaar een ruime aanhang genoten, hadden voordien nooit over nationale onafhankelijkheid gesproken. Maar zodra de Oktoberrevolutie het gewonnen had, eisten zij afscheiding van Rusland. Hun antibolsjewisme, niet hun nationale verzuchting, was doorslaggevend. Op 15 mei 1918 bereikten de mensjewieken dat Georgië als onafhankelijke republiek werd uitgeroepen. Op slag werd het land een Duitse satelliet. Na de Duitse nederlaag werd Georgië een Britse aanvalsbasis in de interventieoorlog tegen Sovjet-Rusland. DENIKIN werd van daaruit gesteund. De Sovjetregering erkende bij verdrag van 7 maart 1920 de onafhankelijkheid van Georgië. In de Tweede Internationale werd veel aandacht aan de situatie besteed. In september 1920 bezocht een delegatie (Kautsky, MacDonald, Huysmans, Vandervelde, De Brouckère, Tom Shaw, Mrs. Snowden, Renaudet) dit land van “socialistische opbouw met democratische middelen.” Maar van socialisme was geen sprake. Georgië had een puur bourgeoisregime. Als men bovendien de positie van de twee andere Kaukazische staatjes (Armenië en Azerbaidjan) in acht neemt, dan lag het voor de hand dat Sovjet-Rusland – als staat en als verdediger van de revolutie – de onafhankelijkheid van Georgië NIET KON eerbiedigen. Op 11 februari 1921 werd door de inval van het Rode Leger de sociaaldemocratische regering weggeveegd en door een bolsjewistische vervangen ... Lenin, buiten wiens weten de operatie werd doorgevoerd, zat er erg mee verveeld. De Westerse sociaaldemocraten, die de kolonisatie van honderden miljoenen mensen zonder verpinken aanvaardden, schreeuwden moord en brand over Georgië (2 miljoen inwoners) “namens het zelfbeschikkingsrecht der volkeren”.
POLITIEKE GEVANGENEN. Het betrof een proces tegen 47 Sociaalrevolutionairen, beschuldigd van contrarevolutionaire activiteit en met de doodstraf bedreigd.
[433] Vandervelde vroeg “waarborgen van betrouwbaarheid” vanwege de communisten. Radek herinnerde aan Vanderveldes redevoeringen van 1914 voor en na het uitbreken van de oorlog, herinnerde aan de moord op Luxemburg en Liebknecht, herinnerde aan de moord op de 26 volkscommissarissen van Bakoe “met medeplichtigheid van de Labour Party.”
[434] Radek aanvaardde dat vertegenwoordigers van de Tweede en de 21/2 Internationale als verdedigers op het Moskouse proces van de sociaalrevolutionairen mocht optreden en verbond er zijn regering toe dat geen doodstraffen zouden worden uitgesproken. Lenin verwierp deze concessie van Radek. Vandervelde, Modigliani en Paul Boncour kwamen naar Moskou, maar ervoeren een uiterst vijandig klimaat. Doodstraffen werden wel uitgesproken, maar niet uitgevoerd.
[435] De volledige teksten van beide resoluties in BRAUNTHAL, op. cit., pp. 289-291. Aandacht verdient de aldaar aangehaalde tussenkomst van BRAILSFORD: “Bij alle gerechtvaardigde democratische kritiek op Rusland mogen we nooit vergeten, dat de hoofdverantwoordelijke voor de offers in de Russische gevangenissen, voor de geëxecuteerden en de verbannenen, de kapitalistische regeringen van het Westen zijn!” Braunthal meldt dat de tussenkomst van Brailsford met “lebhaften Zustimmungsrufen des Kongresses” werd bijgetreden.
[436] In de parlementsverkiezingen van april 1923 behaalde de KP 204.000 stemmen tegen 28.000 voor de Sociaaldemocratische Partij.
[437] Een beeld over de aanhang van de drie arbeiderspartijen, die Noorwegen na 1923 telde, wordt door de verkiezingsuitslagen van oktober 1924 gegeven:
- Noorse Sociaaldem. Partij 87.000 stemmen;
- Arbeiderspartij 178.000 stemmen;
- Kom. Partij 58.000 stemmen.
[438] De invloed van de “linkse” Engelse vakbondsleiders werd te Wenen iets aanzienlijker in het uitvoerend bestuur van het IVV. De nieuw verkozen voorzitter, de Engelsman PURCELL en een van de secretarissen, de TUC-man BROWN, golden inderdaad als “linkse” leiders ten overstaan van de reformisten JOUHAUX, MERTENS, LEIPART (ondervoorzitters), OUDEGEEST en SASSENBACH (secretarissen).
[439] De Algemene Raad telde 22 leden. Benevens de vier Britten (Purcell, als voorzitter, Brown, als een van de drie secretarissen, Bramley, die de TUC vertegenwoordigde en Cook namens de Internationale van de Mijnwerkers), sprak alleen EDO FIMMEN (Internationale van de Transportarbeiders) zich ten gunste van de eenheid met de communisten uit.
[440] Wel merkwaardig hoe precies omgekeerd de stellingen enkele jaren later werden. Trotski die in 1926 en volgende jaren iedere samenwerking met sociaaldemocratische leidingen (en speciaal met de “linkse” leiders) verwierp, zou rond 1930 precies het tegenovergestelde voorstellen. Stalin integendeel beschouwde rond 1930 de sociaaldemocratische leiding als de hoofdvijand: speciaal de “linkse” sociaaldemocraten werden door hem als “de ergste” vijanden gebrandmerkt!
[441] De 2/3 van de steunfondsen voor de Engelse mijnwerkers kwamen van de Russische arbeiders; dat was tevens 90 % van alle buitenlandse financiële hulp. Het IVV bracht zeer weinig internationale solidariteit op.
[442] Volgens de Komintern hield de klassensolidariteit niet op aan de nationale grenzen. Revolutionairen “hadden zich gemengd, bemoeiden zich en zouden zich blijven bemoeien” waar ook ter wereld “om de arbeiders te steunen in hun strijd tegen hun uitbuiters en om ze te ontworstelen aan de greep van hun verraderlijke leiders.”
[443] Dat deed de TUC-delegatie inderdaad op het IVV-congres van Parijs (begin augustus 1927). Het was voorzitter Purcell die een zeer radicaal pleidooi hield voor samenwerking met de vakbonden van de Sovjet-Unie ... en dit tot grote woede van Oudegeest, Jouhaux, Mertens, Leipart en Sassenbach. Brown ging verder in het offensief: hij haalde een brief van Oudegeest aan Jouhaux boven, waaruit een anti-Russische en anti-Britse intrige overduidelijk bleek. Het werd een schandaal. Oudegeest moest aftreden als secretaris. Heftig protesterend verliet de Britse delegatie het congres, dat in de meest complete verwarring eindigde. Purcell nam ontslag als voorzitter, Brown als secretaris.
[444] Voor de eerste maal exploiteerde Stalin de oorlogsdreiging als argument tegen Trotski. Hij betoogde dat Trotski’s oppositie – “in de bijzonder gevaarlijke toestand waarin wij ons vandaag bevinden” – “in feite”, “objectief” in de kaart speelde van de buitenlandse vijanden. Stalin sprak over “zo iets als een verenigd front van Chamberlein tot Trotski.” Op dit moment, dixit Stalin, verdeeldheid zaaien in de Sovjet-Unie is “ongetwijfeld gevaarlijk en misschien, zelfs verraderlijk.” Daarmee werd de valse toon reeds aangegeven voor de volgende jaren!
[445] Is het niet merkwaardig dat het werk van J. Braunthal (Geschichte der Internationale, deel II) wel veel over de ontwikkelingen in de verschillende landen meedeelt, maar over de SAI ALS INTERNATIONALE (tot wier secretariaat hij toch behoorde) bijzonder karig is. Het werk dat onder leiding van J. Droz tot stand kwam (Histoire Générale du Socialisme, deel III) bevat wel een hoofdstuk over de Derde Internationale, maar geen over de SAI.
[446] Waarin zij helemaal geen ongelijk hadden. Sinds maart 1926 nam Tsjang Kai-Sjek maatregelen, die er op wezen dat hij vroeg of laat tegen zijn communistische bondgenoten zou toeslaan. De leiding van de Chinese Communistische Partij was zich bewust van dat gevaar en waarschuwde Moskou, maar het EKKI (op aansporen van Stalin) hield eraan dat de Chinese communisten in de KMT bleven. In Moskou werd de anti-imperialistisch revolutionaire betrouwbaarheid van de Chinese “nationale” bourgeoisie enorm overschat.

DEEL 3 - B (1930-1939)

Hoofdstuk 1 / dl.3-B - Economische crisis en fascistische agressie

Sinds ruim honderd jaar werd het kapitalisme periodiek geteisterd door CYCLISCHE CRISES. De grote depressie van 1929 was de twaalfde sinds 1825: ze was tevens de diepste, de meest wereldomvattende en de langste uit de hele reeks.[447] 

De bourgeoisie en haar economisten hadden zich daar helemaal niet aan verwacht. PRESIDENT HOOVER kondigde in zijn inaugurale rede van 1928 aan dat zijn land aan de vooravond stond van de uiteindelijke triomf over de armoede. Professor Irving FISHER voorzag in dat jaar “a permanently high plateau”. R.G. HAWTREY schreef in 1926 en herhaalde in 1928 dat de crisis “a thing of purely historical intrest” was geworden. Werner SOMBART wijdt in zijn heel lijvig werk Der Moderne Kapitalismus een klein, nietig hoofdstukje aan de cyclische economische crisis. Dat verschijnsel behoort definitief tot het verleden, beweert hij. Het kapitalisme functioneert dermate perfect... Het boek van Sombart verscheen in 1928. De voorzitter van de Beurs van New York verklaarde in september 1928: “Vele lieden hebben nog altijd niet begrepen dat het nu gedaan is met die economische cycli, zoals wij die tot hiertoe kenden.”

Het optimisme was algemeen. Er werd wild gespeculeerd. Ook de “kleine man” waagde er zijn spaarcentjes aan. In 1929 bereikte de Amerikaanse beursspeculatie een hoogterecord. Van 1925 tot 1929 was de waarde van de industriële effecten in Wall Street dubbel zoveel gestegen als die van de industriële productie. Er waren nochtans een paar aanduidingen dat alles niet zo best verliep: de landbouw worstelde al sinds enkele jaren met grote moeilijkheden (speciaal in de USA) en begin 1929 – dus nog in volle hoogconjunctuur – telden alle kapitalistische landen samen 9 à 10 miljoen werklozen.

Vanaf het midden van 1929 begonnen in de USA de groothandelsprijzen voor ijzer, staal en koper te dalen; ook de winsten in de auto-industrie (die als een conjunctuurindicator werd beschouwd) liepen achteruit. De grote speculanten, die het voelden komen, begonnen vanaf 21 oktober massaal te verkopen om nog snel hoge prijzen te realiseren. De koers van de aandelen begon direct te dalen en op 24 oktober – “zwarte donderdag” – was de paniek algemeen: iedereen wilde zijn effecten kwijt, maar er daagden geen kopers op. De ineenstorting werd nog enigszins afgeremd door het ingrijpen van een bankiersconsortium. Maar het hekken was van de dam. Tienduizenden speculanten gingen eraan ten onder. De koersdaling zou uiteindelijk zelfs de meest solide waarden treffen en voortduren tot midden 1932, het dieptepunt van de economische crisis: “U.S. Steel” was toen van 250 tot 22 en “Chrysler” van 135 tot 5 gedaald. De crisis drukte zich ook uit in het stijgend aantal bankfaillissementen: 659 in 1929 (de meesten na de beurskrach). 1352 in 1930, 2294 in 1931.

Een maand na de krach van Wall Street betoogde het Duitse “Konjunkturinstitut” nog dat “eine allgemeine Wirtschaftskrise... nicht zu erwarten” was. Maar precies Midden-Europa zou het eerst getroffen worden. Amerikaanse banken begonnen de kapitalen, die ze o.a. in Duitsland en Oostenrijk – meestal op korte termijn – hadden belegd, te repatriëren. Maar die Duitse en Oostenrijkse banken hadden een groot deel van de op korte termijn geleende gelden in langlopende beleggingen bevroren. Toch hielden de banken nog een tijd stand. In mei 1931 echter faalde de machtige Oostenrijkse KREDIT ANSTALT van de Rothschildgroep. De weerslag daarvan was enorm, ook in Duitsland. De “run” van de depositohouders was begonnen. In juli 1931 moest de aanzienlijkste van alle Duitse instellingen, de DANAT BANK, haar loketten sluiten. De Duitse regering blokkeerde de vreemde kapitalen die zich nog in het land bevonden. Dat verergerde de moeilijke kredietsituatie van Groot-Brittannië: 100 miljoen Engelse ponden, in Duitsland belegd, konden niet gerepatrieerd worden, terwijl Engeland zelf voor 400 miljoen ponden schuld aan het buitenland had...
Zo breidde de crisis, die in Amerika was uitgebroken, zich uit over alle kapitalistische landen. Maar de beurskrach en de kredietcrisis waren eerder uitingen van de algemene economische ontreddering, dan wel de fundamentele gegevens ervan. Aan de basis lag de periodiek weerkerende wanverhouding tussen de productiecapaciteiten en de opnamemogelijkheden, de typisch kapitalistische contradictie tussen het aanbod van goederen en de koopkrachtige vraag. Zoals voordien – en ook daarna – was de crisis er een van relatieve overproductie. De afzet raakte geblokkeerd, onverkoopbare stocks stapelden zich op, de prijzen daalden tot beneden de productiekosten, de productie van consumptiegoederen werd ingekrompen, de investeringen werden stopgezet en massa’s arbeiders werden afgedankt, waardoor de globale koopkracht nog meer daalde. De crisisverschijnselen werken cumulatief op mekaar in; de crisis voedt zichzelf.

Industrie- en landbouwbedrijven, handelsvennootschappen en banken, winkeliers en ambachtslieden gingen met vele duizenden ten onder. Het reserveleger van de werklozen steeg tot 30 à 35 miljoen in de kapitalistische wereld: de USA telde 15 à 17 miljoen werklozen, Duitsland meer dan 6 miljoen. Engeland ruim 3 miljoen... Ook de boeren en de stedelijke middenstandslagen werden zwaar getroffen. Er was bittere armoede omdat er te veel rijkdom werd aangeboden. De productie daalde, de prijzen stortten in en de internationale handel verschrompelde.[448] 

Het was een economische catastrofe waarvan de samenhang door de officiële economisten wel zeer slecht werd begrepen. De maatregelen om de crisis tegemoet te treden, waren dan ook niet gelukkig gekozen. Men ging soms over tot het vernietigen van voorraden (graan, koffie, vee, auto’s...). Men stelde protectionistische tarieven in om de invoer af te remmen. Men trachtte de concurrenten van de wereldmarkt te verdringen, hetzij door dumpingpraktijken, hetzij door een devaluatie.[449] Kortom, men spande zich in om de moeilijkheden op de buur af te schuiven. Geen wonder dat de internationale economische conferentie in 1933 mislukte. Ten slotte greep men naar het verkeerde middel van de deflatie en wel op twee manieren: – om goedkoper en dus meer te kunnen uitvoeren, werd zware drukking uitgeoefend op de lonen: – de minderinkomsten van de staat (als gevolg van de recessie) trachtte men goed te maken door te besparen op de staatsuitgaven: men klampte zich vast aan de “financiële orthodoxie” die een budgettair evenwicht vereiste. Resultante van de deflatie was de verdere inkrimping van de koopkracht, wat de economische crisis nog verergerde.

Het dient gezegd dat de marxisten (cfr. het werk van Eugen VARGA) een toch meer bevredigende analyse van de economische crisis wisten aan te bieden. Bovendien was de wereld getuige dat er in de Sovjet-Unie geen economische crisis was: integendeel, daar werd het EERSTE VIJFJARENPLAN verwezenlijkt. De uitvoering verliep wel niet zo rimpelloos en succesvol als Stalins propaganda beweerde, maar niettemin deed zich hier een onstuimige ontwikkeling voor.

De communisten trokken twee besluiten uit de wereldsituatie. Enerzijds leek het Sovjetexperiment hen een onomstootbaar bewijs voor de superioriteit van het socialistisch systeem. Anderzijds stelden de communisten – niet zonder “Schadenfreude” – vast dat de bourgeoisie de wanhoop nabij was. Zij waren dan ook overtuigd dat ditmaal het kapitalisme wel degelijk zijn eindcrisis beleefde, in eigen contradicties verstrikt geraakt en niet langer leefbaar was.

Een voorbarig besluit. Zelfs onoplosbaar schijnende contradicties zijn niet noodzakelijk zo destructief; ze kunnen ook als een uitdaging werken, als een aansporing om grondiger aanpassingen door te voeren. Vanaf 1933 begon men het in een nieuwe richting te zoeken. Er was de “New Deal” van ROOSEVELT en er waren de economisch-financiële maatregelen van SCHACHT in nazi-Duitsland. Hoe totaal verschillend deze experimenten ook waren, hoe volkomen anders het politieke klimaat waarin ze werden toegepast, toch treft iets gemeenschappelijks in de aanpak: het inspuiten van koopkracht door de staat en derhalve verruiming van de markt en de werkgelegenheid. Tegelijkertijd werden een paar interessante ontwerpen uitgewerkt: het PLAN VAN DE ARBEID in België door de BWP en een gelijkaardig plan in Nederland vanwege de SDAP. Ook in deze plannen constateren wij economische politiek, uitgebreid staatsingrijpen, openbare werken en verruiming van koopkracht door de staat.

De eerste waardevolle analyse van de economische crisis kwam er in 1936 met het beroemde boek van J.M. KEYNES, “THE GENERAL THEORY OF EMPLOYMENT, INTEREST and MONEY.” Deze analyse werd het uitgangspunt, de eerste theoretische fundering van een actieve economische politiek. Keynes zou gedurende decennia de profeet van de kapitalistische economie blijven. Zijn ontleding van de macro-economische samenhang was sterk verwant aan die van Marx.[450] Keynes verwierp het liberalisme: het is niet waar, zo luidt zijn betoog, dat de “vrije concurrentie” met een “onzichtbare hand” het ganse economisch bestel in evenwicht houdt; als men het economisch proces aan zijn eigen impulsen overlaat, dan leidt dat van de ene catastrofe naar de andere; de staat moet ingrijpen, moet een economische politiek voeren en moet maatregelen treffen om de conjunctuur op peil te houden; het is de taak van de staat ervoor te zorgen dat de globale vraag (voor consumptie en investering) altijd voldoende ruim blijft: prioritair nochtans dient de investering te worden bevorderd, want de uitbreiding van de investering induceert tevens de uitbreiding van het loonfonds en dus van de koopkracht voor verbruiksgoederen.[451] Vooral twee technieken komen daarbij aan bod: – de monetaire politiek, – de budgettaire politiek. Sindsdien is het staatsdirigisme, de staatsprogrammatie, de staatsplanning bestendig uitgebreid. Dat proces liep uit op de vestiging – na de Tweede Wereldoorlog – van het STAATSMONOPOLIEKAPITALISME dat als een nieuwe fase in de ontwikkeling van het kapitalisme kan worden beschouwd. Staatsmonopoliekapitalisme is:
- een economie die in haar grondslagen nog altijd kapitalistisch is;
- en waarin de monopolies overheersend zijn;
- een economisch regime met een permanent en systematisch, zeer uitgebreid en veelzijdig ingrijpen van de staat;
- welke staat in de eerste plaats de belangen van de monopolies behartigt.

Alles samen is het een inflatoir systeem, waarin het staatsbudget optreedt als accumulator van alle economische en sociale contradicties.

* * *

Zodra de economische crisis intrad, was het gedaan met de internationale ontspanning. De inter-imperialistische tegenstellingen spitsten zich toe en de fascistische agressie stak de kop op.

Het probleem van de Duitse herstelbetalingen werd tamelijk snel opgelost. In antwoord op een verzoek van de regering BRUNING kondigde de Amerikaanse president Hoover in 1931 een moratorium van één jaar af voor alle intergouvernementele schulden. Deze tijdelijke schorsing draaide in feite uit op de definitieve afschaffing van de Duitse herstelbetalingen: van de 132 miljard goudmark die in 1921 werden opgelegd, heeft Duitsland er uiteindelijk amper 23 betaald.

Nog een probleem uit de voorgaande periode was de sinds jaren in de schoot van de Volkerenbond voorbereide ontwapeningsconferentie. Die werd in februari 1932 te Genève geopend, d.i. op een moment dat de ontspanning reeds volop terrein verloor. De conferentie bleef aanslepen, resultaten werden niet geboekt. Inmiddels was HITLER aan de macht gekomen en op 14 oktober 1933 besloot hij de ontwapeningsconferentie te verlaten. Enkele dagen later zegde Duitsland ook zijn lidmaatschap van de Volkerenbond op.

Ondertussen zette de agressie in het Verre Oosten zich volop door. JAPAN veroverde Noord-Mantsjoerije in 1931. De Volkerenbond protesteerde, maar ondernam niets. Japan ging ongestoord verder met zijn agressie, bracht geheel Mantsjoerije onder zijn heerschappij, werd daarvoor door de Volkerenbond met een platonische afkeuring bedacht, maar verliet de Geneefse instelling in maart 1933. De agressors in de wereld wisten het nu wel: het volstond de mogendheden brutaal voor een voldongen feit te plaatsen om het pleit te winnen. Dat was de conclusie die Hitler onmiddellijk trok. Voor wie wilde zien, was het vanaf de eerste dag duidelijk dat Hitler niet de weg van de vrede zou bewandelen. Maar de regeringen van de democratische landen (de Engelse, de Franse, de Belgische...) hadden hun politieke redenen om de bedreiging niet te zien.

Wie zich wel bewust was van een zeker gevaar, was MUSSOLINI. Ondanks de verwantschap tussen het Italiaanse fascisme en het Duitse nazisme, bestond in de eerste jaren na Hitlers machtsgreep geen goede verstandhouding tussen beide dictators. Mussolini, die van de Donaulanden een economisch “Hinterland” van Italië wilde maken, had met de regeringen van Oostenrijk en Hongarije reeds verdragen in die zin afgesloten. Mussolini vreesde dat Hitler, zelf een geboren Oostenrijker, Oostenrijk als een deel van de Duitse “volksgemeenschap” beschouwde en vroeg of laat tot “Anschluss” zou willen overgaan. Bovendien leefde een Duitssprekende minderheid in het sinds de oorlog verworven Italiaanse Zuid-Tirol; de kans dat Hitler te gelegener tijd ook dit gebied zou terugeisen, achtte Mussolini geenszins uitgesloten. Om al deze redenen wenste hij Oostenrijk als bufferstaat tegen Duitsland te handhaven.

Met de verdieping van de economische crisis won het fascisme ook in Oostenrijk terrein. En wel langs verschillende wegen: – er was de HEIMWEHR van STAHRENBERG; – er was de Christen-Sociale Partij van DOLLFUSS; – en er waren de nazi’s die Hitler rechtstreeks als hun Führer erkenden. De eerste twee bewegingen wilden een klerikaal-fascistisch Oostenrijk, maar dan los van Duitsland. Zij werden door Mussolini gesteund. Dollfuss vernietigde de sociaaldemocratische arbeidersbeweging en vestigde de fascistische dictatuur, maar werd in juni 1934 geconfronteerd met een poging tot staatsgreep vanwege de nazi’s. De putsch mislukte, maar Dollfuss werd vermoord. Haastig had Mussolini troepen op de Brennerpas geconcentreerd om zich tegen een eventuele “Anschluss” te verzetten. Kort voordien hadden Frankrijk en Engeland zich – samen met Italië – plechtig voor de onafhankelijkheid van Oostenrijk uitgesproken. Nu bleek echter dat ze geen vinger bewogen, wat Hitler niet ontging en Mussolini erg ontstemde.

Naarmate het Duitse gevaar zich preciezer aftekende, overwoog de Franse regering toenadering tot de Sovjet-Unie. In 1933 was het al tot een niet-aanvalsverdrag tussen beide landen gekomen; in januari 1934 volgde een handelsakkoord. Onderhandelingen tussen BARTHOU (Fr.) en LITVINOV (SU) leidden ertoe dat de USSR in september 1934 lid werd van de Volkerenbond.
Barthou spande zich in een front tegen de Duitse bedreiging tot stand te brengen. Daartoe ondernam hij in 1934 een rondreis door Oost-Europa. Hij bezocht Warschau, Praag en Belgrado. In Belgrado nodigde Barthou koning ALEXANDER van Joegoslavië uit naar Frankrijk te komen. Maar toen op 9 oktober 1934 Barthou koning Alexander in Marseille onthaalde, werd een aanslag gepleegd. Barthou en Alexander werden vermoord door een lid van de “Ustaša”, een Kroatische fascistische terroristenorganisatie, die haar hoofdkwartier in Berlijn had. In feite betrof het een nazi-aanslag, de zogenaamde “Operation Teutonenschwert”.

De dubbele moord van Marseille maakte een voor Hitler-Duitsland gunstige persoonswisseling mogelijk. In Joegoslavië werd Alexander door zijn 11-jarige zoon Peter opgevolgd, in wiens naam PAUL VAN JOEGOSLAVIë het regentschap uitoefende. Onder dat bewind werd de pro-Franse politiek in een pro-Duitse omgezet. In Frankrijk werd de beruchte LAVAL minister van buitenlandse zaken.

* * *

Begin 1935 moest in SAARLAND (krachtens de bepalingen van het verdrag van Versailles) een volksraadpleging worden gehouden omtrent de politieke toekomst van het land: aansluiting bij Duitsland, bij Frankrijk of voortzetting van het Volkerenbondsbestuur. Lang vóór de datum van het plebisciet hadden de nazi’s de bevolking zo intens bewerkt, de tegenstanders dermate geïntimideerd en geterroriseerd, dat men het land als volledig in handen van Hitlers aanhangers kon beschouwen. Laval liet de nazi’s gewoon de vrije hand. De raadpleging gaf 90 % voor de terugkeer naar Duitsland. Dat succes was van aard om Hitler ook binnenlands in zijn positie te versterken.

Hitler behaalde in 1935 nog een tweede succes. Dat Duitsland zich sinds lang herbewapende, wist iedereen. Maar in maart 1935 ging Hitler een hele stap verder: door een wet werd de DIENSTPLICHT HERSTELD. Zo werd het verdrag van Versailles openlijk en onomwonden in een van zijn meest essentiële schikkingen nietig verklaard. Als uitdaging ging dat zeer ver.

Vanzelfsprekend werd er diplomatiek geprotesteerd. Er was o.a. een Volkerenbondveroordeling. Maar er werd niet afdoende gereageerd. Wel won van nu af aan in Frankrijk de overtuiging veld dat een bondgenootschap met de Sovjet-Unie een oplossing bood. Daarover heerste onder de Franse politici echter verdeeldheid. Eerste minister FLANDIN bijvoorbeeld wenste een vergaand en stevig akkoord. Laval spande zich in het zo weinig mogelijk operatief te maken. Het verdrag, op 2 mei 1935 te Parijs ondertekend, kwam hierop neer: 1. Als een van beide partijen aangevallen wordt – en de Volkerenbond sancties tegen de aanvaller uitspreekt – zal de andere partij alle hulp verlenen. 2. Bij een aanval van Duitsland op de USSR of Frankrijk, zal de bijstand maar in werking treden, als Engeland en Italië het bestaan van de aanval erkennen. Kortom, het betrof een totaal ontkracht verdrag, zonder enige waarborg dat het effectief in werking zou treden; dat werd ondergeschikt gemaakt aan de uitspraken van de Volkerenbond, van Engeland en Italië. Overigens ontbraken militaire conventies en Laval zorgde er wel voor dat die er niet kwamen.

Een tweede reactie op de Duitse herbewapening was het pact dat de Sovjet-Unie op 16 mei 1935 met TSJECHO-SLOWAKIJE tekende. Het was een rechtstreeks bijstandspact van de USSR aan Tsjecho-Slowakije, maar met deze belangrijke restrictie, dat Rusland slechts gehouden was hulp te bieden, als ook Frankrijk zijn verplichtingen tegenover Tsjecho-Slowakije nakwam (verdrag van 1924).

Het maakte deel uit van het systeem van Hitler, telkens hij een stap verder had gezet op weg naar de oorlog, zeer vredelievende redevoeringen te houden. Zo ook in 1935, na het decreet over de dienstplicht: hij wenste het Locarno-pact te eerbiedigen hij dacht er niet aan het Rijngebied te bezetten, een “Anschluss” van Oostenrijk lag helemaal niet in zijn bedoeling, enz.

De Engelse regering, die erg ontstemd was over het Frans-Sovjetisch pact omdat zij meende dat daardoor de tegenstellingen in Europa nutteloos op de spits werden gedreven, deed alsof ze Hitler op zijn woord geloofde en trad in onderhandeling met Duitsland betreffende de omvang van hun respectieve vloten. Op 18 juni 1935 komt het tot een akkoord: Duitsland wordt gerechtigd zijn vloot uit te bouwen tot 35 % van de Engelse; en meer nog, inzake onderzeeërs mag Duitsland er even veel als Engeland hebben. Zo’n akkoord kan vanwege de Engelse regering niet op grond van een naïef geloof in Hitlers vredelievendheid worden verklaard. Er moest een andere berekening in het spel zijn, die echter maar langzamerhand duidelijk zou worden.

In 1935 werd de aandacht voor een groot deel opgeëist door het agressieve optreden van die andere fascist, van Mussolini, die in oktober de vijandelijkheden tegen Ethiopië inzette. De Volkerenbondveroordeling impliceerde enkel een wapenembargo zonder enig praktisch resultaat. Hoe sterk de geest van concessie overheerste, werd duidelijk geïllustreerd door het zogenaamde PLAN LAVAL-HOARE, dat Mussolini op 7 december 1935 werd aangeboden door de Franse en Britse ministers van buitenlandse zaken. Door dit plan werd in feite gans Ethiopië aan Mussolini geschonken, lang voor hij het veroverde. De beroering daarover was, althans in Engeland, zo heftig dat minister Samuel Hoare moest aftreden en door ANTONY EDEN werd vervangen. Deze laatste deed pogingen Mussolini te dwarsbomen, maar vond daartoe niet de nodige medewerking.

Op 5 maart 1936 rukten de Italiaanse troepen ADDIS ABEBA binnen. Ethiopië was dus veroverd. Voor Mussolini eindigde de zaak over heel de lijn met een triomf. Belangrijk is tevens de vaststelling dat Mussolini het Frans-Engelse kamp in feite reeds had verlaten. Een toenadering tussen Mussolini en Hitler tekende zich af. Ook Hitler trad dus versterkt uit de situatie naar voren. Overigens erkende hij in het Italiaanse avontuur een aanmoediging: eens te meer bleek dat het volstond de Westerse democratieën voor een voldongen feit te stellen om ze te doen capituleren. Hitler besloot nu zijn slag te wagen in het RIJNLAND.

Het Rijnland moest krachtens het verdrag van Versailles gedemilitariseerd blijven: de Duitse troepen hadden geen toegang tot deze zone en Duitsland mocht er geen versterkingen aanbrengen. De Duitse regering had met het Locarno-verdrag van 1925 deze militaire beperking in volle soevereiniteit onderschreven. Frankrijk en België bekwamen toen voor hun grens met Duitsland de waarborg van Engeland en Italië. Het verdrag van Locarno bepaalde dat het binnenrukken van Duitse troepen in de gedemilitariseerde Rijnzone een gewapend optreden rechtvaardigde van de vier anderen tegen Duitsland.

Op 7 maart 1936 zegde Hitler het Locarno-verdrag op en liet hij de troepen van de Wehrmacht het Rijnland binnenmarcheren. Op te merken valt dat de Duitse Generale Staf Hitler dat ten zeerste heeft afgeraden. De legerleiding liet gelden dat het Duitse leger – op dat moment – helemaal niet in staat was het hoofd te bieden aan een eventueel ingrijpen van het Franse leger. Maar Hitler rekende erop (en daarin heeft hij zich niet vergist) dat Frankrijk en Engeland zouden laten begaan. Daarmee behaalde Hitler weer een enorm prestigesucces in Duitsland zelf. Voor de zoveelste maal liet hij zijn beslissing door een plebisciet met 99 % instemming bekrachtigen.

Er is, vanzelfsprekend, diplomatiek protest gerezen; er is heel wat over en weer gepalaverd tussen Londen, Parijs, Rome en Brussel; maar al dat diplomatiek touwtrekken verandert niets aan de vaststelling dat men geen enkele maatregel wenste te treffen. De Westerse democratieën hadden op dat moment nog ruimschoots de mogelijkheid paal en perk te stellen aan Hitlers agressiepolitiek, maar ze hebben het niet gedaan.

We zien de verantwoordelijken van de democratische regeringen achteraf onschuldig pleiten door zich achter elkaar te verschuilen. Zo zegde de Belgische regering: hoe zouden wij, het kleine België, hebben kunnen optreden, als Frankrijk en Engeland niet marcheerden... En de Franse regering meende: zonder Engeland was het voor ons onmogelijk iets te ondernemen. Het is een feit dat de Britse regering het meest op toegevingen aan Hitler was ingesteld. Maar het is ook een feit dat in Frankrijk en België de leidinggevende politici dankbaar gebruik maakten van de Engelse positie om zelf niet op te treden. Fundamenteel gegeven is, dat geen van allen er op uit was Hitler een strobreed in de weg te leggen.

Dat de Belgische regering in de politiek van toegeving tegenover Hitler HAAR EIGEN VERANTWOORDELIJKHEID droeg, werd bewezen door de verandering die zij in 1936 in haar buitenlandse militaire politiek doorvoerde.

Sinds 1920 bestond een akkoord tot militaire coördinatie tussen Frankrijk en België. Zolang er geen reëel gevaar bestond, was die overeenkomst niet zo belangrijk. Maar naarmate de Duitse agressie zich preciezer aftekende, werd ook het Frans-Belgische militair akkoord van groter belang. Juist op dat moment nam de Belgische regering het initiatief het akkoord met Frankrijk te verbreken en te verklaren “dat de contacten tussen de generale staven van de twee landen nog maar enkel binnen het kader van het Locarno-verdrag dienen voortgezet te worden.” Dat verklaarde de Belgische regering op 6 maart 1936, d.i. één dag voor Hitler het Locarno-verdrag vernietigde en tot de militarisatie van het Rijnland overging. M.a.w. de besprekingen tussen de Franse en de Belgische militaire staven werden nog maar alleen gerechtvaardigd geacht binnen het raam van een verdrag dat enkele uren later zou vernietigd worden. Toch wel een vreemd samentreffen!

Tot hiertoe bevond het Duitse leger zich op een behoorlijke afstand van de Belgische grens; van nu af lag het er vlak tegen en nu werd het besluit genomen het Belgisch leger geïsoleerd te houden.

Dat besluit werd in twee etappen doorgevoerd. In een EERSTE ETAPPE gaf het de indruk dat de Belgische verbondenheid met Frankrijk en Engeland niet alleen behouden, maar zelfs uitgebreid werd. Dat was op 19 maart 1936 de zogenaamde REGELING VAN LONDEN: 1) Het verdrag van Locarno – aan de zijde van Hitler vernietigd – bleef door Engeland, Frankrijk, Italië en België behouden; het bondgenootschap tussen genoemden tegen een Duitse agressie bleef bestaan. 2) Besprekingen tussen de militaire staven werden voorzien om de militaire samenwerking voor dit geval uit te werken. De “regeling van Londen” kwam in feite hierop neer: 1) tegen de Rijnbezetting ondernemen we vandaag niets; 2) tegen een mogelijke (toekomstige) rechtstreekse aanval op een van ons zullen wij ons in bondgenootschap verzetten. Het eerste punt was essentieel; het tweede zou nog in vraag worden gesteld. Inderdaad, er waren in België invloeden werkzaam om dat bondgenootschap te verbreken. Die verbreking werd de TWEEDE ETAPPE. Aanvang ervan was de REDE VAN LEOPOLD III OP 14 OKTOBER 1936 tot de ministerraad; deze rede (op aandringen van minister Vandervelde, die ze zo mooi vond) werd gepubliceerd. Wij lezen daarin het besluit dat België van nu af zijn grondgebied alleen zou verdedigen. België aanvaardde geen enkele verplichting meer tegenover Frankrijk of Engeland. In zekere zin was dat een terugkeer naar de neutraliteit van vóór 1914. Maar men was zo onbeschaamd deze politiek “onafhankelijkheidspolitiek” te noemen. Spaak zegde: “une politique étrangère exclusivement et intégralement belge”. Van Zeeland sprak over “des buts entièrement et exclusivement belges”.

Van nu af was er dus ook geen Locarno-verdrag meer. Derhalve, zo oordeelde Leopold III, mogen er ook geen besprekingen tussen de generale staf van België met die van Frankrijk of Engeland meer plaatsgrijpen: die moeten definitief stopgezet worden. Spaak, die het daar niet mee eens was, werd door Leopold III onder druk gezet tot hij zwichtte. Zo werd de Belgische nederlaag voorbereid.

Waarom die koerswijziging in België? In 1936 werd door het Franse parlement het pact met de Sovjet-Unie bekrachtigd. Eveneens 1936 behaalde het FRONT POPULAIRE een verkiezingsoverwinning; talloze bedrijven werden door de arbeiders bezet. “Plutôt Hitler que le Front Populaire” was niet alleen de leuze van de Franse bourgeoisie. Dezelfde rechtse reflex liet zich ook in België gelden.

Met de verkiezingen van 1936 won ook het FRENTE POPULAR in Spanje. De rechtse pers sprak over “Frente Crapular” en als in juli de fascistische opstand een aanvang nam, betuigden de reactionairen van alle Europese landen hun sympathie met FRANCO. Onder hun druk werd de zogenaamde “non-interventiepolitiek” toegepast, die het Spaanse fascisme ten goede kwam en de dekmantel wierp over de massale Italiaanse en Duitse hulp aan de Francotroepen. Drie jaar lang zou de Spaanse burgeroorlog duren. Drie jaar lang zouden de Westerse democratieën hierbij posities aan het fascisme prijsgeven.

1936 werd ook het jaar van de toenadering tussen Hitler en Mussolini. Hitler begon Mussolini inzake Oostenrijk gerust te stellen. Dat was de betekenis van het Duits-Oostenrijkse verdrag van 11 juli 1936. Hitler beloofde daarin de soevereiniteit van Oostenrijk integraal te eerbiedigen en zich niet te mengen in de binnenlandse aangelegenheden van zijn buur. Maar anderzijds beloofde SCHUSCHNIGG bij zijn politiek tegenover Duitsland in acht te nemen dat Oostenrijk een “Duitse Staat” was. Praktisch betekende dat: amnestie voor de Oostenrijkse nazi’s die aan de moord op Dollfuss deelnamen en toelating van vijf Duitse kranten in Oostenrijk. Mussolini onderschreef dat Duits-Oostenrijks verdrag: hij hoopte, door goede betrekkingen met Hitler, de Duitse verzekering van Oostenrijks onafhankelijkheid te kunnen waarmaken.

In oktober 1936 ging CIANO (Italiaans minister van buitenlandse zaken) naar Duitsland om met VON NEURATH en Hitler te onderhandelen: daaruit ontstond het “protocol van oktober”, een vaag akkoord tot samenwerking. Enkele dagen later sprak Mussolini over de AS BERLIJN-ROME; de formule vond ingang.

De laatste belangrijke etappe in 1936 was het ANTIKOMINTERNPACT dat Hitler op 25 november met Japan afsloot en waarbij zich, een jaar later, ook Italië zou aansluiten.
“Antikominternpact” ... dat klonk sommigen bijzonder goed in de oren. In het kamp van de Westerse democratieën groeide de mening dat het mogelijk moest zijn Hitlers agressie af te wenden en op het Oosten te oriënteren. Die hoop versterkte in het Westen de strekking een politiek van toegevingen aan Hitler te volgen. Kampioen van deze politiek van “appeasement” werd NEVILLE CHAMBERLAIN, de conservatieve eerste minister van Groot-Brittannië sinds mei 1937.

1937 werd het jaar van JAPAN. Na een reeks veroveringen in het noordoosten van China (Mantsjoerije in 1932, Jehol in 1933, Sjahar in 1934, Hopei in 1935...) zette Japan op 26 juli 1937 een grootscheepse algemene aanval in op China. Enorme, uitgestrekte gebieden werden onder de voet gelopen. Maar noch de Volkerenbond, noch de democratische mogendheden verzetten zich. Japan kon ongehinderd zijn veroveringen ten koste van China voortzetten.

Die straffeloosheid werd weer een aanmoediging voor Hitler om in Europa sneller toe te slaan.

* * *

In maart 1938 werd de OOSTENRIJKSE ANSCHLUSS doorgevoerd. Mussolini die, tegen alle afspraken in, niet eens verwittigd was, legde zich bij het voldongen feit neer. De Engelse en de Franse regeringen verroerden geen vinger. Chamberlain achtte het moment gekomen om Eden te vervangen door HALIFAX, een uitgesproken voorstander van “appeasement”.

Hitler liet zijn tegenspelers niet op adem komen. Tsjecho-Slowakije was het volgend slachtoffer op zijn lijst. In de Tsjechische randgebieden – een geïndustrialiseerde zone en een tot het uiterste versterkte gordel – woonden een 3.200.O00 Duitsers. Bij deze zogenaamde SUDETENDUITSERS verwierf de nazipartij van KONRAD HENLEIN een zeer grote invloed. Aanvankelijk stelde Henlein enkel eisen van administratieve autonomie, maar achteraf werden die eisen steeds opgedreven.

Tsjecho-Slowakijes onafhankelijkheid was destijds gewaarborgd: 1) door een verdrag met Frankrijk in 1924: het voorzag automatische bijstand in geval van Duitse agressie: 2) door een verdrag met de USSR in 1935: het voorzag dat bij een Duitse aanval de Sovjet-Unie Tsjecho-Slowakije hulp zou bieden. INDIEN FRANKRIJK ZIJN VERPLICHTINGEN NAKWAM.

Sinds de Anschluss was Tsjecho-Slowakije voor een groot deel door de Wehrmacht omsingeld; gans Bohemen zat als in een tang gevangen. De crisis van het Sudetengebied begon in april 1938. Henlein stelde steeds drastischer eisen: de autonomie die hij bedong, leek eerder op separatisme. Inmiddels werd in Duitsland een verwoede perscampagne ingezet omtrent de ondraaglijke verdrukking waarvan de Sudeten-Duitsers het slachtoffer zouden zijn.

In april 1938 werd in Frankrijk de regering DALADIER gevormd met GEORGES BONNET als minister van buitenlandse zaken. Allebei waren ze voorstanders van toegevingen aan Hitler. Op dat moment lag het nog wel in hun bedoeling Tsjecho-Slowakije te steunen, maar zij hoopten daartoe niet verplicht te worden en drongen bij de Tsjechische regering aan tegemoetkomend op te treden tegenover Henlein. Daladier en Bonnet gedroegen zich alsof het een binnenlandse Tsjechische aangelegenheid betrof, alsof het volstond enige binnenlandse wrijvingen op te lossen om ook Hitler tevreden te stellen. Dat was de houding van de Franse politici op het ogenblik dat de datum van de Duitse invasie reeds was vastgesteld: 1 OKTOBER 1938.

Chamberlain liet de Franse regering duidelijk weten dat Engeland niet bereid was een oorlog om Tsjecho-Slowakije te wagen. De Sovjetregering verklaarde zich wel bereid tot hulp, maar dat werd door NIEMAND op prijs gesteld, ook niet door president Benes, wiens regering zich inspande tot een regeling met Henlein te komen. Maar vermits Henlein geen regeling wenste en enkel uit was op agitatie in functie van Hitlers plan, leidden de besprekingen tot niets.

Hitler zorgde ervoor dat de spanning rond Tsjecho-Slowakije bestendig toenam. In september 1938 was die spanning in Europa ondraaglijk geworden. Ze gaf de indruk dat het uitbreken van de oorlog nog slechts een kwestie van dagen was. Dan stelde Chamberlain Hitler voor hem op te zoeken in BERCHTESGADEN om een regeling uit te dokteren. Precies op 15 september, de dag van het onderhoud te Berchtesgaden, stelde Henlein de eis van aanhechting der Sudetengebieden hij Duitsland. Deze eis maakte Hitler aan Chamberlain over, die zich persoonlijk akkoord verklaarde, maar liet gelden dat hij die zaak eerst aan zijn regering en aan die van Frankrijk moest voorleggen.

De Britse en Franse regeringen gingen ten slotte hierover akkoord: 1) Benes’ regering wordt uitgenodigd om de gebieden die meer dan 50 % Duitssprekenden omvatten, af te staan. 2) Een internationale commissie zal de grenzen op die grondslag bepalen. Deze Frans-Britse capitulatievoorstellen werden op 20 september door de regering te Praag in een koortsachtige atmosfeer besproken. De Tsjechische regering leek weinig geneigd het voorstel te aanvaarden. Dan stuurden Parijs en Londen een waarachtig ultimatum aan Praag: – reken maar niet op onze steun; – u moet capituleren over heel de lijn, “zo niet zal de hele wereld Tsjecho-Slowakije als de enige verantwoordelijke voor de oorlog beschouwen” ... waarbij Benes en zijn regering zich neerlegden.

Met deze resultaten in handen ontmoette Chamberlain Hitler voor de tweede maal, ditmaal te GODESBERG, op 22 september. Chamberlain had verwacht dat Hitler zeer tevreden zou zijn. Niets daarvan. Hitler vond de Frans-Engelse voorstellen totaal onvoldoende: 1) de aan Duitsland over te maken gebieden moesten veel ruimer zijn; 2) Polen maakte aanspraak op TESCHEN, ook die aanspraak moest worden ingewilligd; 3) HONGARIJE maakte aanspraak op een ruime strook langs de zuidgrens van Slowakije (waar Hongaren woonden); ook dat moest worden aanvaard. Chamberlain verklaarde dat hij die nieuwe eisen bij de openbare opinie van Frankrijk en Engeland niet kon verdedigen en keerde onverrichter zake terug.

Nu besloot Hitler het met militaire middelen aan te pakken. Op 28 september om 14 uur zou in Duitsland de algemene mobilisatie een aanvang nemen. Mussolini was daarover zeer ongerust. Hij was niet klaar voor de oorlog. Daarom, ingaande op een suggestie van Chamberlain, deed Mussolini op het allerlaatste moment Hitler het voorstel de Duitse mobilisatie nog 24 uur uit te stellen en een conferentie met vier te houden. Hitler verklaarde zich akkoord en bepaalde de bijeenkomst te MUNCHEN op 29 september.

Daar waren ze dus met vier: Hitler en Mussolini, Chamberlain en Daladier. Tsjecho-Slowakije, de voornaamste geïnteresseerde, was er niet; Hitler wilde van die presentie niet weten. Van belang was ook de afwezigheid van de Sovjet-Unie. Zij was geïnteresseerd, omdat de bakens toch in haar richting zouden verplaatst worden.

Op de conferentie van München kwam Mussolini met een voorstel, dat hij als “zijn” voorstel aanbood, maar dat in feite enige tijd voordien door Hitler aan Mussolini was voorgelegd ... zodat dezelfde Herr Schmidt, die kort te voren deze tekst uit het Duits in het Italiaans had vertaald, hem nu uit het Italiaans in het Duits moest “übersetzen”. Kortom, het ontwerp van Mussolini, met de kaart van de prijs te geven gebieden erbij, was een Duits ontwerp. Het werd aanvaard.

Chamberlain en Daladier stelden daarbij in annex de verklaring op dat ze de nieuwe grenzen van Tsjecho-Slowakije waarborgden tegen iedere (verdere) agressie, een belofte die ze evenmin zouden nakomen.

Chamberlain en Daladier hadden angst voor het onthaal dat hen hij hun terugkeer zou te beurt vallen. Als hun vliegtuig te Londen en te Parijs neerstreek, zagen ze een massa volk verzameld staan. Beiden vreesden vijandelijke manifestaties. Maar integendeel, die mensen waren naar de vlieghaven gekomen om hen te verwelkomen en te huldigen als redders van de vrede. Chamberlain had, vóór zijn vertrek uit Duitsland, nog een briefje meegekregen van Hitler, waarop een niet-aanvalsverdrag, belofte van goede verstandhouding, wederzijdse raadpleging, enz. stonden neergeschreven. Chamberlain, vanaf de landingstrap van het vliegtuig, wuifde met dat briefje: “Ik denk dat dit de vrede voor ons tijdperk betekent.” Toejuichingen.

Om de publieke reactie te begrijpen, moet men de manipulaties van pers en overheid in acht nemen. Normaal mag men bij internationale spanningen verwachten dat de pers zich inzet om de oorlogsgeest op te zwepen. Maar in de dagen die München voorafgingen, was dat niet zo. Alle bladen stonden in het teken van de angst voor de oorlog. Men wilde de mensen verlammen door de schrik. Die psychologische aanval op de bevolking werd met allerlei uiterlijkheden versterkt. In Engeland werden gasmaskers uitgedeeld, schuilplaatsen en loopgraven werden in de Londense parken aangelegd, zandzakken rond de openbare gebouwen opgestapeld, geruchten verspreid over de evacuatie van de Londense bevolking... Gelijkaardige maatregelen trof men in Frankrijk: luchtafweer werd geplaatst op de drukste punten van Parijs... Eenmaal de Münchenakkoorden afgesloten, zien wij de pers in haar totaliteit (de communistische bladen uitgezonderd) jubelen dat de vrede werd gewonnen.

De akkoorden van München hadden een drievoudige betekenis. Ten eerste waren zij een verraad tegenover Tsjecho-Slowakije. Ten tweede waren zij een verraad aan de vrede: de oorlog was slechts uitgesteld en zou achteraf, onder voor de Westerse democratieën slechtere condities, uitbreken. Sindsdien is inderdaad gebleken dat in 1938 Hitler niet klaar was voor een oorlog tegen Tsjecho-Slowakije en Frankrijk tegelijk. Juist om die reden wilde een groep generaals, die oordeelden dat Hitler een avontuurlijk en onverantwoordelijk waaghals was, het naziregime omverwerpen. Maar het formidabele succes van München deed die generaals in hun schelp kruipen... Ten derde was München een uitnodiging voor Hitler vanwege de Westerse democratieën om zijn agressie naar het Oosten (d.i. tegen de Sovjet-Unie) te oriënteren. Inderdaad werd Tsjecho-Slowakije nu als hinderpaal tegen de opmars naar het oosten volledig ontkracht.

Het land brokkelde in oktober 1938 in feite af: Duitsland hechtte de randgebieden van Bohemen aan; Polen bezette Teschen; Hongarije nam langs de zuidgrens van Slowakije een brede strook in bezit; Slowakije werd autonoom en kwam in handen van Mgr. TISO, een fascist en handlanger van Hitler; ROETHENIE (het meest Oostelijk deel van het land) werd autonoom en kwam in handen van Mgr. VOLOSIN, eveneens een fascist en een agent van Hitler. Tsjecho-Slowakije lag nu zo maar voor het grijpen.

* * *

Na München was Benes als president afgetreden. Hij werd opgevolgd door HACHA. Die werd op 14 maart 1939 naar Berlijn geconvoceerd en van 10 uur ’s avonds tot 4 uur in de morgen aan een soort “foltering in de derde graad” onderworpen... In de vroege morgen ondertekende Hacha een document waardoor het Tsjechische gebied onder Duits “protectoraat” werd gesteld. Op dat moment rukten de Duitse troepen reeds binnen: op 15 maart om 9 uur marcheerden zij door de straten van Praag. Van de Frans-Britse waarborg voor de nieuwe grenzen was geen sprake meer. Het Tsjechische gebied werd ingelijfd en daarmee vielen o.a. de machtige wapenfabrieken van SKODA in handen van de nazi’s. SLOWAKIJE verklaarde zich “onafhankelijk” en schaarde zich onder Duitse bescherming. Hongarije (met instemming van Hitler) palmde ROETHENIE in. Geheel Tsjecho-Slowakije was dus opgedeeld.

Chamberlain bleef onverstoorbaar aan zijn politiek van “appeasement” vasthouden, ook al zag hij de fascisten langs alle kanten hun posities in Europa consolideren.

Op 22 maart bezette Hitler het MEMELGEBIED (destijds door Litouwen aangehecht).

Op 23 maart sloot Hitler een ECONOMISCH VERDRAG MET ROEMENIE, waarbij de exploitatie van petroleum aan een gemengde Duits-Roemeense maatschappij werd overgedragen.

Op 28 maart liep de SPAANSE BURGEROORLOG ten einde: Madrid werd ingenomen door de Francotroepen en de Spaanse dictator sloot zich aan hij het antikominternpact.

Op 7 april bezette Mussolini ALBANIE.

Ondertussen stelde Hitler de kwestie van DANZIG. De datum van aanvang der militaire operaties tegen Polen had hij reeds bepaald: 1 SEPTEMBER 1939.

In Moskou zag men heel duidelijk waar alles naartoe evolueerde; men gaf zich rekenschap dat het de bedoeling van de politieke leiders in het Westen was nazi-Duitsland als een gepantserde vuist tegen de Sovjet-Unie te gebruiken. Maar anderzijds stelde men ook vast dat in Engeland en Frankrijk het verzet tegen de gevoerde politiek stilaan op gang kwam, zich klaarder aftekende. Daarom achtte de Sovjetregering het mogelijk misschien toch tot een akkoord met de Westerse mogendheden te komen. Bedoeling was een vredesfront tot stand te brengen, waardoor de verdere nazi-agressies de weg zou versperd worden. Daarom deed de Sovjetregering op 18 maart een voorstel tot conferentie met Engeland en Frankrijk. Chamberlain oordeelde dit voorstel “voorbarig”. Als op 23 maart Churchill in het parlement de vraag stelde: “zou het niet gunstig zijn blok te vormen met Rusland?”, antwoordde Chamberlain: “dat zou naar oorlog leiden.”

Chamberlain had echter geen bezwaar dat de Sovjet-Unie met Duitsland in oorlog zou treden en daarom stelde hij op 15 april Moskou voor waarborgen aan Polen en Roemenië te verlenen. Maar Stalin en Molotov wensten niet – zoals zij het uitdrukten – “de kastanjes voor de anderen uit het vuur te halen.” Vandaar hun antwoord van 17 april met een voorstel in drie punten: 1) enkel een drievoudig pact (Groot-Brittannië, Frankrijk en USSR) van wederzijdse bijstand heeft zin; 2) die wederzijdse bijstand moet nauwkeurig omschreven worden in een militaire overeenkomst; 3) ALLE landen tussen de Baltische Zee en de Zwarte Zee moeten gewaarborgd worden.[452] 

Daarop kwam in drie weken geen antwoord. Ondertussen bleef Hitler niet werkloos: op 26 april verscheurde hij het Anglo-Duitse vlootakkoord. In het Engelse parlement werd de oppositie tegen de rampzalige Chamberlain politiek nu zeer hevig. De interpellaties kwamen hierop neer: “gij, Chamberlain, die met Hitler en Mussolini ging praten ... waarom niet met Stalin?” Eindelijk dan, op 27 mei, tien weken van vitaal belang na de inname van Praag, gaven de Engelse en Franse regeringen hun AMBASSADEURS in Moskou opdracht besprekingen aan te vatten over een drieledig pact. Een aangelegenheid die rechtstreeks contact van regeringsleiders vereist, werd aan ambassadeurs overgelaten ... het was op zijn minst niet ernstig.

Al direct trad een moeilijkheid op: Estland en Letland, waar fascistische regeringen aan de macht waren, lieten Londen weten dat ze niet wensten “gewaarborgd” te worden. Erger nog: op 7 juni sloten deze twee Baltische regeringen een “niet-aanvalspact” af met Hitler, wat in feite een onderwerping was. HALDER, chef van de Generale Staf van het Duitse leger, ging versterkingen inspecteren die in Estland en Letland onder toezicht van Duitse militaire experten werden opgericht.

Hoe weinig de Engelse regering tot serieuze onderhandelingen geneigd was, blijkt uit een parlementaire rede van LORD HALIFAX (minister van buitenlandse zaken) die op 12 juni betoogde dat een akkoord met Duitsland mogelijk moest zijn, zelfs inzake “Lebensraum”, want hij hield niet van verdeling in “potentieel vijandige groepen”. Waarop LORD DAVIES volgende repliek gaf: “De Russische regering weet zeer goed dat in zekere milieus van ons land de hoop gekoesterd wordt de Duitse arenden oostwaarts en niet westwaarts te zien vliegen[453]... Soms vraag ik mij af, of zelfs nu de regering het ernstig meent dan wel of die onderhandelingen slechts een toegeving zijn om de publieke opinie aan het lijntje te houden.” Precies daarom werd op 12 juni Mr. STRANG naar Moskou gestuurd. Op zichzelf was dat weer een aanduiding: Mr. Strang was een ambtenaar van tweede rang. LLOYD GEORGE besloot daaruit dat Chamberlain en Halifax geen akkoord met Moskou wilden.[454] 

Ondertussen voerde de Engelse regering geheime besprekingen met de Duitse. Als in de derde week van juli het nieuws over die onderhandelingen uitlekte, heerste daarover grote verontwaardiging in Engeland. Chamberlain zat er erg mee verveeld. Daarom ging hij eindelijk in op het aandringen van Moskou om MILITAIRE BESPREKINGEN aan te vatten. Op 25 juli viel de beslissing om een Engelse en een Franse militaire missie te sturen.

Op 5 augustus, dus 11 dagen later – men was helemaal niet gehaast! – reisde die missie af. De samenstelling zelf was weer typisch: geen officieren van leidende rang. Ondanks de hoogdringendheid – de fatale datum van 1 september was nakend – duurde de reis zes dagen. De onderhandelaars tussen het Foreign Office en de Wilhelmstrasse beschikten over een vliegtuig voor hun verplaatsingen. De militaire missie naar Rusland reisde niet per vliegtuig, zelfs niet met een snelvarend schip. Men vaarde met een vaartuig dat cargosnelheid haalde. Bij hun aankomst bleek dat de leden van de missie geen enkele volmacht hadden...

Het hele opzet struikelde ten slotte over de kwestie POLEN. De Sovjetregering betoogde dat, vermits ze geen gemeenschappelijke grens met Duitsland had, zij Polen niet kon helpen, indien Polen niet bereid was de Sovjettroepen doorgang te verlenen over zijn grondgebied. Dat was de evidentie zelf. De Franse en Engelse regeringen aanvaardden dat en namen het op zich de nodige stappen bij de Poolse regering te ondernemen. Die wees het voorstel af. De Franse en Engelse regeringen aanvaardden die weigering en het blijkt dat ze niet de minste poging ondernamen de Poolse regering van idee te doen veranderen. Van nu af was het voor Moskou evident dat alle kans op een drieledig pact met de Westerse democratieën was verzwonden.

Wij noteren de datum: 17 augustus 1939.

Nu speelde de Sovjetdiplomatie haar andere kaart uit, want ook zij was in onderhandeling met Hitler. Op 19 augustus kwam het tot een DUITS-SOVJET HANDELSAKKOORD. Voor de Westersen was dat een zeer klare verwittiging. Een akkoord Hitler-Stalin tekende zich duidelijk af. Toch was het voor hen nog niet te laat. Maar Chamberlain en Daladier deden geen enkel gebaar. Resultaat: op 23 augustus kwam RIBBENTROP in Moskou toe. Een NIET-AANVALSPACT werd getekend.

Een Hitler-Stalinpact was wel iets bijzonder sensationeels; het was het laatste wat de openbare opinie verwachtte. Een woeste anti-Sovjethetze brak uit. WAT WAS DE POSITIE VAN STALIN?

1) De enige manier om een Hitler-agressie tegen te houden is een degelijk akkoord met het Westen. In deze problematiek wordt de kern van de zaak samengevat in de getuigenis van de Franse minister REYNAUD: “De Russen wilden wel een akkoord, maar wij wilden niet.”

2) Indien het Westen met ons, Sovjetregering, geen akkoord wil, moeten wij ervoor zorgen de dans zo lang mogelijk te ontspringen en de agressie tegen ons zo lang mogelijk uit te stellen. Van de pauze moeten wij gebruik maken om onze posities te versterken: d.i. de productie en de bewapening opvoeren, nieuwe militaire kaders vormen,[455] de verdedigingslinies vooruitschuiven...

Met het oog op dit laatste werd aan het niet-aanvalspact een GEHEIM PROTOCOL toegevoegd met twee bepalingen: a) indien de Duitsers Polen binnenvallen, zullen zij slechts tot aan de CURZON-LIJN oprukken; het gebied ten oosten daarvan (overigens hoofdzakelijk bewoond door Bielo-Russen en Oekraïners) zal door Sovjettroepen worden bezet; b) BESSARABIë zal terug hij de Sovjet-Unie komen.

3) Supplementair werd Stalin nog meer tot een niet-aanvalspact met Duitsland gedreven door de angst voor de Japanse aanval in het Oosten. Sinds 11 mei woedde aan de grens van Mantsjoerije een zware slag met een Japans leger van 60.000 man. Die gevechten zouden tot 16 september duren en eindigen met een Japanse nederlaag. Gezien er een antikominternpact tussen Duitsland en Japan bestond, lag het voor de hand dat Hitler op het bondgenootschap van Japan een beroep zou doen. Een niet-aanvalsverdrag met Hitler beveiligde in zekere mate de oostgrens van de USSR.

4) Ten slotte was er Stalins visie, zoals hij die reeds in 1928 formuleerde: “Het zou een illusie zijn te denken dat de kapitalisten ons niet zullen aanvallen. Het komt er voor ons op aan niet door allen samen te worden aangevallen. Wij moeten de innerlijke contradicties tussen de imperialisten onderling exploiteren. Wij moeten zo manoeuvreren dat, als wij door de enen worden aangevallen, wij het bondgenootschap van de anderen verwerven.”

Zo zal het inderdaad verlopen en dat zal de eindoverwinning op Duitsland mogelijk maken.

_______________
[447] Eerst in 1934 begon in de meeste landen een zekere economische heropleving. Maar reeds in 1938 kwam er opnieuw een inzinking. In Japan, Duitsland en Italië bleef de economische conjunctuur nochtans aan de hoge kant: hier was men sinds jaren reeds volledig op de oorlogseconomie overgeschakeld.
[448] Gegevens voor het jaar 1932 in vergelijking met 1929:
- in de industriële productie een gemiddelde daling van 38 %;
- een veel aanzienlijker daling in sector I (productie van productiemiddelen) dan in sector II (productie van consumptiegoederen): bv. in de USA: – 72 % in sector I en – 24 % in sector II;
in Duitsland: – 65 % in sector I en – 23 % in sector II;
- een prijsdaling: voor de grondstoffen met 50 % – voor de afgewerkte producten met 30 %;
- een vermindering van de wereldhandel: met 1/2 in hoeveelheid – met 2/3 in waarde.
[449] Op 21 september 1931 werd door Groot-Brittannië de goudstandaard prijsgegeven; al heel snel verloor het pond 40 % van zijn waarde. Deze devaluatie sleurde al direct een dertigtal andere landen mee. Later volgden nog meer muntontwaardingen.
[450] Cfr. L. Michielsen, Neokapitalisme (Antwerpen 1970) pp. 93-109.
[451] De kern van KEYNES’ theorie ligt vervat in de formule
Y = C + S → I
Inkomen = Consumptie + Spaarwezen dat dient voor Investering.
De economische recessie treedt in als S > I, als het Spaarwezen niet in zijn geheel geïnvesteerd wordt: de investering dient derhalve te worden gestimuleerd.
[452] Een waarborg enkel van Polen en Roemenië komt praktisch neer op een uitnodiging voor Hitler om langs de Baltische landen aan te vallen.
[453] Deze gedachte was trouwens niet nieuw. Hitler was amper aan de macht, of de Belgische eerste minister De Broqueville ging bij Mussolini op bezoek, o.m. om met deze laatste te overwegen hoe men de Duitse agressie oostwaarts kon oriënteren. Deze demarche gebeurde met medeweten en instemming van Koning Albert.
[454] “Mr. Chamberlain negociated directly with Hitler. He and Lord Halifax made visits to Rome. They went to Rome, drunk Mussolini’s health, shook his hand and told him what a fine fellow he was. But whom they have sent to Russia? They have not sent even the lowest in rank of a Cabinet Minister; they have sent a clerk of the Foreign Office. It is an insult.”
[455] Herinneren we eraan dat de moorddadige stalinistische uitzuivering (o.a. proces TOECHATSJEVSKI) de legerkaders zwaar had getroffen.

Hoofdstuk 2 / dl.3-B - Duitsland

In december 1929 nam het aantal werklozen in Duitsland plots met 800.000 eenheden toe. Het land werd getroffen door de economische crisis.

De Duitse industrie had zich sinds 1924 degelijk gemoderniseerd. Haar technische uitrusting was grondig vernieuwd en haar productie bereikte de tweede plaats in de wereld (na de USA); 12 % van de nijverheidsproductie in de wereld kwam uit de Duitse fabrieken. Maar zelfs in de periode van de hoogconjunctuur – 1927/28 – werd de productiecapaciteit slechts voor 2/3 benut, wat verklaart waarom zelfs in die jaren nog een hoog werklozencijfer aanhield. Overigens, al waren de lonen in Duitsland sinds 1924 wel aanzienlijk verbeterd, zij bleven toch lager dan in de meeste andere hoogontwikkelde landen. De binnenlandse markt was in Duitsland dus relatief beperkt, wat zich zou wreken zodra de export door de crisis werd getroffen ... en die uitvoer daalde in 1930/31 met 60 %.

De hoogconjunctuur had in Duitsland in zoverre een kunstmatig karakter vertoond, dat ze haast uitsluitend op peil werd gehouden door het ononderbroken binnenstromen van vreemde (vooral Amerikaanse en Engelse) kapitalen. Maar na de Wall Street krach hield die “inflow” plots op. Integendeel, vreemde kapitalen werden teruggetrokken. Heel dikwijls betrof het geld dat slechts op korte termijn was geleend, maar in Duitsland langlopend werd vastgelegd. Kwam daarbij de Duitse verplichting om zware herstelbetalingen te verrichten, zodat ook het staatsbudget – nu minder inkomsten uit de economische bedrijvigheid binnenvloeiden – erg in de knel raakte.

Eind januari 1930 waren er 3,2 miljoen werklozen. In tegenstelling tot de vorige jaren daalde dat aantal maar weinig in de zomer. Het schommelde rond de 3 miljoen, steeg tot 3,7 miljoen in december 1930, tot haast 5 miljoen in februari 1931 en tot 6 miljoen in de winter 1931/32. Bij deze getallen, die de volledige werkloosheid uitdrukken, moet men nog de vele honderdduizenden “Kurzarbeiter” tellen. In de winter 1931/32 leefden 18 miljoen mensen in Duitsland van lage werklozensteun, terwijl 20 miljoen personen het met een loon moesten stellen dat sinds 1929 tot bijna de helft was teruggevallen. Niet alleen de industrie, maar ook de landbouw en de handel kenden een zeer diepe inzinking. Niet alleen handarbeiders, ook bedienden, kaders, ingenieurs en afgestudeerden van de universiteit werden massaal werkloos. De kleine boeren en de stedelijke middenstand – die in 1923 reeds zo zwaar werden getroffen – stonden nu opnieuw aan de rand van het bankroet.

Zodra de eerste tekenen van de crisis opdoken, reageerde het Duitse kapitaal. Op het congres (december 1929) van het “Reichsverband der Deutschen Industrie” werden volgende eisen gesteld: – vermindering van de bedrijfsbelastingen; – vermindering van de sociale bijdragen; – verlaging van de lonen.[456] Zonder deze tegemoetkomingen, zo stelde het patronaat, was de Duitse industrie niet in staat de concurrentie op de internationale markt het hoofd te bieden. De patroons wensten dus de lasten van de crisis op de rug van de arbeidersklasse af te wentelen. Het lag voor de hand dat hieruit een verscherpte klassenstrijd zou voortvloeien. In een staking te Hartmannsdorff (bij Chemnitz) vielen al direct 5 doden onder de kogels van de politie. In vele steden hielden werklozen verbitterde demonstraties. Het “Reichsverband der Deutschen Industrie” kwam op voornoemd congres dan ook tot het besluit dat zijn programma niet met parlementaire middelen door te voeren was, dat “Notverordnungen” waren aangewezen en dat zekere democratische vrijheden onhoudbaar werden, wilde men het verzet van de arbeidersklasse breken.

Door de eisen van het Duitse patronaat raakte de toen zetelende coalitieregering van de socialist MULLER weldra in de knel. De SPD-ministers hadden de patronale eisen wel graag ingewilligd, maar hun kiezers en de vakbonden dreigden niet te volgen. Toen Müller de werklozensteun wilde verminderen, ontbrandde protest in de vakbonden en weigerden de sociaaldemocratische mandatarissen in te stemmen. Op 27 maart 1930 kwam de regering Müller ten val.

BRUNING, voorzitter van de Zentrum-fractie in de Reichstag, vormde een soort “Presidialregierung”, d.i. een regering die haast uitsluitend bij de gratie van Hindenburg bestond. De Reichstag werd gedurende enkele maanden in toom gehouden met de presidentiële bedreiging van ontbinding en toepassing van artikel 48. Brünings politiek was er een van deflatie. Niet alleen was dat een antisociale politiek; het was ook een onzinnig beheer: deflatie verergert de crisis. Zodra de Reichstag begon verzet aan te tekenen, voerde Brüning zijn bedreiging uit: op 18 juli 1930 werd het parlement ontbonden. In afwachting van de verkiezingen werd geregeerd door middel van “Notverordnungen”.

De verkiezingen van september 1930 brachten een verschuiving naar links (van SPD naar KPD) en een verschuiving naar rechts (van DVP en DNVP naar NSDAP).[457] Maar de verschuiving naar rechts was veel sensationeler dan die aan de linkerkant. DE OVERWINNING VAN DE NAZIPARTIJ WAS HET BESLISSENDE FEIT: 6,4 miljoen stemmen, haast 1/5 van het aantal kiezers, 107 mandaten.

* * *

In de Weimarrepubliek kwamen twee reactionaire stromingen aan bod. Er was de stroming waarvan de Freikorps destijds deel uitmaakten en waartoe de officieren van de Reichswehr behoorden, evenals de meeste magistraten en diplomaten, vele ambtenaren en het gros van professoren en studenten. Het was de stroming die haar belichaming vond in president maarschalk Paul von Hindenburg. Het was de stroming die op parlementair vlak haar vertegenwoordiging vond in de DNVP, de partij van de zware industrie en het grootgrondbezit. Haar voorman A. HUGENBERG had de leiding van de paramilitaire oud-strijdersorganisatie de STAHLHELM. In mei 1927 hield de Stahlhelm een optocht waaraan 400.000 mensen deelnamen. De stroming was chauvinistisch, militaristisch en monarchistisch. Ze was van een traditioneel-aristocratische tonaliteit. Men kon haar de “klassieke” rechterzijde noemen.
De tweede stroming – een nieuw verschijnsel – werd belichaamd door de NSDAP van Hitler; het was de meer plebejische beweging van het brutaal geweld. Zolang de hoogconjunctuur aanhield, had de nazipartij een eerder beperkte aanhang. Ten bewijze: de verkiezingen van 1928 die de nazi’s 810.000 stemmen opbrachten. In augustus 1929 telde de NSDAP 176.000 leden, niet onbeduidend, maar ook niet aanzienlijk. De massale toevloed zou zich maar voordoen met de economische crisis.

Einde 1929 kwamen de twee stromingen samen: Hugenberg en Hitler sloten een pact voor de organisatie van een volksraadpleging tegen het Young-plan. Zij behaalden 6 miljoen stemmen. Dat was lang niet genoeg om het Young-plan ongedaan te maken, maar het was toch een massasucces voor Hitler, die bovendien door deze operatie meer “salonfähig” werd. Natuurlijk was het Hugenbergs plan de Hitler-bende te integreren. Maar daartoe was Hitler niet bereid en daarvoor had zijn beweging reeds te veel dynamiek.

Steeds meer magnaten van de Duitse monopolies – speciaal die van de zware industrie van Rijn en Ruhr – begonnen rond die tijd de Hitler-kaart te spelen. Hun vrees was dat de economische crisis revolutionaire krachten in de arbeidersklasse zou ontketenen. Zeker, sinds lang was de Duitse arbeidersbeweging niet meer in het offensief; maar dat kon verkeren. Het lag in de bedoeling van het grootkapitaal de arbeiders alle verworvenheden – nog dagtekenend uit de eerste jaren na de oorlog – af te nemen en de uitbuiting te verscherpen. Het kwam er op aan het gebeurlijk verzet daartegen radicaal te breken. Daartoe konden de traditionele reactionaire formaties als DNVP en Stahlhelm niet volstaan. Zij misten voldoende massabasis. Alles wees erop dat Hitler die wel kon bezorgen. Naarmate zijn massabasis groeide, nam de financiële steun van het grootkapitaal toe, werden de banden nauwer aangehaald en werden de afspraken preciezer.[458] 

De fascistische massabasis bleef – tot ná Hitlers machtsgreep begin 1933 – gesitueerd buiten de arbeidersklasse (in de strikte zin van het woord: de direct productieve arbeiders van de industrie). Inderdaad, het gros van de arbeidersklasse bleef trouw aan de socialistische en communistische partijen.

Maar alle daarbuiten liggende sociale groepen werden meegesleurd in de politieke wervelwind van het nazisme. Dat geldt voor de boeren, ook voor de kleine boeren en zelfs een deel van de landarbeiders. Dat geldt voor de stedelijke middenstandslagen: winkeliers, kleine ondernemers, zelfstandige ambachtslieden, renteniers, vrije beroepen... Dat geldt voor de gesalarieerde bedienden en kaders alsook voor de lagere ambtenaren. Dat geldt ten slotte voor een deel van de werklozen en vooral voor diegenen die door lange uitschakeling tot “Lumpenproletariat” waren verloederd. Door toetreding tot de SA verwierf men soldij en overigens werd door menig patroon – bij de aanwerving – de lidkaart van de SA geëist.

Uitgangspunt voor de nazi-agitatie was de verbittering, de vertwijfeling en ellende van brede volkslagen, de uitzichtloze situatie waarin miljoenen Duitsers waren terecht gekomen. Hitler wist hierop in te spelen, doordat zijn propaganda direct aansloot bij de overheersende traditionele ideologie, een typisch Bismarcks’ mengsel van feodale en bourgeoisideologie. De nazi’s bouwden voort op al wat reactionair, obscurantistisch, mythisch en primair (maar tevens overheersend) was in de Duitse geesteshouding.[459] Het nazisme slaagde erin de revolte op te vangen met leuzen van morele verontwaardiging, die tevens een geradicaliseerde formulering waren van de traditionele ideologie. Hitler en zijn demagogen slaagden erin de wanhoop en frustratie van hun aanhangers om te zetten in actieve haat tegen de “schuldigen”. Schuldigen kunnen aanwijzen beantwoordt aan de behoefte van primaire geesten. Hitler organiseerde zijn volgelingen in knokploegen en terreurorganisaties, in STURMABTEILUNGEN (SA) en SCHUTZSTAFFELN (SS). Hierin kon de geslagene en getrapte ongestraft, want met de medeplichtigheid van de “Schupo” en de rechter – en overigens nog tegen betaling – zijn frustraties in sadistische brutaliteit afreageren.

Schuldigen waren de Versailles-mogendheden. Hen werd weerwraak beloofd. Schuldigen waren de Joden, de sociaaldemocraten, de communisten. Schuldig waren ook de Weimarrepubliek, de partijen, het parlement, “het systeem”. Iedere “schuldige” beantwoordde aan diepingewortelde tradities: militarisme, antisemitisme, anticommunisme, antiparlementarisme... Zeker, er leefden – in Duitsland zoals elders – ook antikapitalistische gevoelens, niet alleen bij de arbeidersklasse, naar ook bij de middenstand. Maar ook dat vond zijn weerklank in de nazi fraseologie, want er werden soms krachtige antikapitalistische leuzen geroepen. Overigens heette de partij Nationaal-SOCIALISTISCHE ARBEIDERS Partij.

Deze demagogie misleidde de massa’s, maar verontrustte de heren van het monopoliekapitaal niet. Zij hadden de nodige waarborgen dat tegen hun economische machtsposities niets zou ondernomen worden. Dat was hen door Hitler zelf verzekerd in besloten vergadering. Dat vonden zij bevestigd in het nazi-onderscheid tussen “schaffendes” en “raffendes” kapitaal. Sinds 1927 wisten Krupp, Thyssen, Kirdorf, Mannesmann en cie. dat hun kapitaal “scheppend” was. Een ruime waarborg erkenden de heren ook in de krachtdadige nationaalsocialistische veroordeling van de klassenstrijd; alle klassen behoorden immers tot de ene Duitse “Gemeinschaft”. Daarom ook zouden de vakbonden “gleichgeschaltet” worden. Ten slotte was het toch bijzonder geruststellend dat alle nazi thema’s culmineerden in anticommunisme en antimarxisme.[460] 

In de beoordeling omtrent de vraag welke politieke krachten tegen haar en welke voor haar in het krijt treden, vergist de bourgeoisie zich nooit. Hetzelfde kan noch van de arbeidersklasse, noch van de kleinburgerij worden gezegd.

Het antisemitisme werd door het Duitse nazisme getheoretiseerd tot een racisme, dat de gefrustreerde sukkelaar compenseerde door de overtuiging dat hij tot het “Herrenvolk” behoorde. “Herrenvolk”, “Blut und Boden”, “Lebensraum” waren de thema’s waarmee het agressieve imperialisme gestoffeerd werd. Het greep allemaal perfect in elkaar.

Maar het zou allemaal niet die enorme weerklank gevonden hebben, het zou niet zulke vaart genomen hebben, als er niet bovendien die wonderlijke figuur van ADOLF HITLER was geweest om bezieling te geven aan de beweging. De geschiedenis van Duitsland is na 1933 niet te begrijpen zonder er de unieke rol van het Hitler-personage bij te betrekken. Een authentiek fascisme kan niet zonder het charisma van de leider. Hitler moge dan nog tekenen van misdadige krankzinnigheid vertonen, hij beschikte over enorme politieke capaciteiten.

Maar zowel zijn capaciteiten als zijn massabasis zouden niet volstaan hebben om de macht te grijpen. Beslissend is de steun geweest van de gevestigde machten. Er was de steun van de monopolieheren, van de bankiers en het grootgrondbezit, van de camarilla rond Hindenburg en van de Reichswehr; er was de steun van een aantal politici die behoorden tot de “klassieke” rechterzijde. Natuurlijk was het de bedoeling van de meesten Hitler voor hun belangen en inzichten te gebruiken, hem in te schakelen als een gedwee instrument. Dat is het niet geworden. De staatsmacht die Hitler veroverde, bevestigde wel de bestaande productieverhoudingen, beveiligde wel de kapitalistische winstmakerij en het grootgrondbezit, werkte wel de hegemonie van het monopolistisch grootkapitaal in de hand enz.; maar het zou onjuist zijn Hitler en zijn nazi-staat als een onderworpen knecht, als een uitvoerende agent zonder meer van genoemde sociale krachten te kenmerken. De staat – ook de fascistische staat – vertoont altijd een RELATIEVE AUTONOMIE ten overstaan van de heersende klassen die hij vertegenwoordigt. De staat kan nooit totaal exclusief SLECHTS de belangen en verlangens van één klasse of één fractie van een klasse behartigen. De staat is ook verzoener van klassentegenstellingen, heeft als opdracht het economisch bestel IN ZIJN GEHEEL functionerend te houden, heeft tot taak de samenhang VAN DE HELE MAATSCHAPPIJ veilig te stellen. Om die functies te kunnen vervullen, moet de staat zich in zekere mate los, zelfstandig, onafhankelijk kunnen opstellen ten aanzien van de klassenformatie waarmee hij nochtans innig is verbonden.

* * *

Na de verkiezingen van september 1930 bleef de regering BRUNING de meerderheid in de Reichstag behouden dankzij de stemmen van de SPD (143 mandaten), die wel geen deel uitmaakte van het kabinet, maar toch meende het te moeten “tolerieren” als zijnde “het kleinste kwaad”. Wel een twijfelachtige politiek. als men bedenkt dat het beleid van Brüning over heel de lijn onbetwistbaar reactionair was.[461] 

Een reeks schikkingen werden getroffen om de Reichstag uit te schakelen. Deze kwam nog slechts af en toe voor enkele dagen samen.[462] In feite was de parlementaire democratie reeds zo goed als verdwenen voor Hitler aan de macht kwam. Deze verregaande ontbinding van de Weimarrepubliek zou de nazi’s toelaten de macht te grijpen met “legale” middelen.

Het regime werd meer en meer “presidial”. Vandaar dat de presidentsverkiezingen van 1932 van uitzonderlijk belang waren. Mede dankzij de sociaaldemocratische steun werd HINDENBURG (in de tweede ronde, op 10 april 1932) herkozen (53 % van de stemmen). Hitler had zich kandidaat gesteld, niet in de hoop verkozen te worden, maar om zijn groeiende aanhang tot uitdrukking en gelding te brengen.[463] 

Ondertussen werden de terreuractiviteiten van de SA en de SS met de dag erger. Het aantal politieke moorden nam toe. Er vielen duizenden gekwetsten. De politie liet de hitleriaanse benden in feite ongehinderd begaan, in zoverre zij niet rechtstreeks meehielp. De arbeiders waren aldus slachtoffer van een dubbele terreur.[464] 

Wel is het zo dat, op initiatief van generaal GROENER, minister van de Reichswehr, de regering Brüning om redenen van buitenlandse politiek overging tot verbod van de SA (13 april 1932). Maar het verzet hiertegen vanwege de Reichswehr, van de camarilla rond de president en van de Hugenberg pers was zo heftig dat Groener zich tot ontslag gedwongen zag (12 mei 1932).

Kort daarop zou ook de regering Brüning ten val worden gebracht. Inderdaad, de uiterst rechtse zijde – reeds ontstemd over het verbod van de SA – kwam heftig in beroering over Brünings plan om de exploitatie van zekere grote, totaal deficitaire domeinen aan boeren toe te vertrouwen. Men sprak over “Agrarbolschewismus”. Ten slotte werd Brüning nog verweten dat hij te veel rekening hield met de sociaaldemocraten, die hem parlementair steunden. Kortom, deze regering was niet rechts genoeg. Daarom verving Hindenburg haar door het KABINET VON PAPEN (31 mei 1932).

De groep die Franz von Papen rond zich verenigde, werd wel eens de “regering van de baronnen” genoemd.[465] Zij bereidde de machtsgreep van de nazi’s actief voor. De linkse krachten zagen hun vrijheid van pers, vergadering en betoging haast vernietigd worden, maar het verbod tegen de SA werd opgeheven en de NSDAP kreeg toegang tot de radio. De Pruisische regering, nog steeds in handen van de sociaaldemocraten, mocht dan nog zo inschikkelijk zijn, zij bleef niettemin een sociaaldemocratische en dus voor von Papen een onaanvaardbare macht. Op 20 juli 1932 voerde von Papen een staatsgreep door. De wettelijke regering van Pruisen werd afgesteld en het grootste “Land” van Duitsland werd direct onder het gezag van von Papen als “rijkscommissaris” geplaatst. Te Berlijn en in Brandenburg werd de staat van beleg uitgeroepen.

von Papen ontbond het parlement en er kwamen nieuwe verkiezingen. De economische crisis bereikte toen haar dieptepunt. Er werd honger geleden in Duitsland. De electorale resultaten lagen in de lijn van de voorgaande verkiezingen[466]: het Zentrum hield perfect stand en boekte zelfs winst; aan de linkerzijde ging de verschuiving van SPD naar KPD verder; aan de rechterzijde zette de verschuiving ten gunste van Hitler zich nogmaals door. De nieuwe vooruitgang bracht de NSDAP-fractie 230 zetels op. De nazi’s werden de eerste partij in het land en in de Reichstag; zij behaalden 37,3 % van de stemmen.

Hitler begon onderhandelingen met vertegenwoordigers van de “klassieke” rechterzijde. Die waren wel bereid de nazi’s een zekere plaats in de regering toe te kennen, maar voelden er niets voor Hitler zonder meer alle macht toe te spelen. Het was hun plan het nationaalsocialisme in hun systeem in te schakelen. Dat aanvaardde Hitler niet. Met minder dan de sleutelposities was hij niet tevreden. GORING werd voorzitter van de Reichstag, maar de nazi-fractie bleef in de oppositie.

De regering von Papen regeerde nog enige tijd verder door middel van decreten. Aandacht verdienen de decreten van 4 en 5 september 1932 “ter heropbeuring van het economische leven”. Hierbij bekwamen de kapitalisten bijzondere premies voor het in dienst nemen van arbeiders.[467] Verder mochten de patroons lonen betalen die van 20 tot 50 % beneden de tarieven van de collectieve arbeidsovereenkomsten lagen. Deze aanslag op het arbeidersbestaan werd beantwoord met een golf van stakingen. Tussen 5 september en 1 december telde men in Duitsland 1100 stakingen, dankzij dewelke de loonsverminderingen in de meeste gevallen konden worden tegengehouden.

Toen de nieuwe Reichstag op 12 september 1932 voor de eerste maal bijeenkwam en von Papen het vertrouwen weigerde, werd het parlement alweer ontbonden. De verkiezingen van 6 november[468] bevestigden de reeds genoteerde tendensen. OP DEZE BELANGRIJKE AFWIJKING NA, dat voor de eerste maal DE NSDAP ACHTERUITGING: zij verloor 2 miljoen stemmen. Als een fascistische partij in volle opmars niet snel tot een machtsgreep komt, brokkelt ze onvermijdelijk weer af. Dat dreigde met Hitlers partij te gebeuren.

De regering von Papen kon ook in de nieuw verkozen Reichstag geen meerderheid achter zich krijgen. Het voortbestaan van deze bewindsploeg hing uitsluitend af van de instemming van Hindenburg. Het lag voor de hand dat allerlei invloeden (van de Reichswehr, de industrie, het bankwezen en de Junkers) zich bij de oude, half versufte maarschalk lieten gelden. De hofintrige trad in de plaats van het parlementaire spel.

Zo kwam von Papen ten val en kwam generaal Kurt VON SCHLEICHER aan het hoofd van de nieuwe regering. Von Schleicher spande zich in als “sociaal” generaal te verschijnen. Hij deed enige toegevingen aan de arbeiderseisen, hij onderhandelde met de SDP en de ADGB. Hij trachtte ook een scheuring bij de nazi’s teweeg te brengen en onderhandelde daarover met GREGOR STRASSER, de leider van de “linkse” tendens in de NSDAP.

De nazipartij stond er een ogenblik heel slecht voor. De verkiezingen in Thüringen bevestigden de snelle electorale achteruitgang van een paar maanden voordien. De partijkas was totaal leeg en nu dreigde Gregor Strasser met een scheuring. Maar Strasser gaf de strijd op en verliet de partij. Enkele persoonlijkheden – zoals de industriëlen Thyssen en Kirdorf, de bankier Schroeder, de financier Hjalmar Schacht en von Papen (die tot de hofhouding van Hindenburg behoorde) – slaagden erin een precies akkoord tussen Hitler en het grootkapitaal tot stand te brengen. Op slag waren daarmee de kasmoeilijkheden van de nazipartij opgelost. Bovendien werd een plan ontworpen om Hitler, in samenwerking met de “klassieke” rechterzijde, de macht toe te spelen. Het kwam er nu alleen op aan rond de persoon van Hindenburg zo te intrigeren dat Schleicher de baan voor Hitler zou ruimen. von Papen, Oskar von Hindenburg (zoon van de president), Meissner (secretaris van de president), Hugenberg, generaal Von Stulpnagel en de Pruisische Junker Oldenburg vormden de kern van het complot. Op 28 januari 1933 trad Schleicher af. Op 30 januari werd Hitler Rijkskanselier, von Papen vicekanselier. De klassieke rechterzijde beheerde negen departementen, de nazi’s slechts drie. Wat aanvankelijk als een compromis verscheen, zou heel snel de macht van één enkele groep worden.

* * *

Hoe heeft de Duitse arbeidersbeweging zich opgesteld ten aanzien van deze ontwikkeling?

Het is een gevestigde traditie de Duitse communisten te verwijten dat zij de eenheid met de SPD niet hebben nagestreefd. Het verwijt is op zichzelf juist en mag niet geminimaliseerd worden. Maar wie zich tot deze eenzijdige kritiek beperkt, doet de historische waarheid geweld aan. Want ook de houding van de SPD was rampzalig.

De sociaaldemocraten verleenden parlementaire steun aan de Brüning-regering. In naam van de politiek van het “kleinste kwaad” aanvaardden zij de systematische afbraak van de parlementaire democratie. De SPD-leiding stelde het alternatief aldus: ofwel Brüning, ofwel de nazi’s. Zij ONDERGING de ene of de andere oplossing; zij nam zelf geen historisch initiatief, hoewel ze daartoe de middelen bezat: een partij van ruim één miljoen leden, een vakbond van bij de vijf miljoen aangeslotenen, een militie en de “Reichsbanner” van 3 miljoen leden. Zelfs als men er mee rekent (gezien de dubbeltellingen) dat het niet opgaat deze miljoenen tot één som samen te voegen, dan nog blijft het feit dat de SPD over een enorm potentieel beschikte..., te meer daar zij een indrukwekkend aantal posities in het staatsapparaat bekleedde. Maar de sociaaldemocraten hebben hun beschikbare krachten passief gehouden. Dat gold voor de partij, voor de vakbonden en voor de Reichsbanner. Dat was geen voorbijgaande tactiek, maar een fundamentele optie: liever Brüning dan Hitler. MAAR IN GEEN GEVAL DE COMMUNISTEN.

Deze houding werd theoretisch onderschraagd door een foutieve visie op het kapitalisme en het fascisme.

Op de partijdag van de SPD in 1929 gold de stelling “dass wir eigentlich nicht mehr in Kapitalismus leben, sondern in der Zeit, wo der Kapitalismus sick zum Sozialismus umbildet.” Op de partijdag van 1931 werd hetzelfde thema van het “georganiseerde kapitalisme” nogmaals ontwikkeld. De monopolisering werd als socialisering voorgesteld. Betoogd werd dat het kapitalisme reeds de “starke Fundamenten und tragende Konstruktionen für den sozialistischen Bau der Zukunft” omvatte. Even foutief was de sociaaldemocratische visie op het nazisme: zij meende het fascisme als uitdrukking van het kleinburgerlijke radicalisme te moeten interpreteren: zij erkende het niet als gangmaker van het monopolistische imperialisme.

Eenheidsfront met de communisten werd telkens zeer uitdrukkelijk afgewezen. Op een massameeting te Berlijn (22 februari 1931) liet O. Hörsing weten dat de strijd “tegen Hakenkruis en Sovjetster” ging. OTTO WELS[469] beweerde: “Bolschewismus und Faschismus sind Brüder”. Van nu af kwam de uitdrukking “Nazi-Bolschewismus” in gebruik. In december 1931 werd het “IJzeren Front” gevormd dat de SPD, de Reichsbanner, de vakbonden en zelfs zekere tot het Zentrum behorende arbeidersorganisaties omvatte. Bedoeling was – ongetwijfeld – een dam tegen het fascisme op te werpen, maar men droeg er toch zorg voor er aan toe te voegen dat de strijd “op twee fronten” zou worden gevoerd.

Bij de presidentsverkiezing van 1932 steunde de SPD de kandidatuur van Hindenburg. De oproep van het patronagecomité, getekend door Noske en Leipart, liet als argument gelden: “Die naam (van Hindenburg) is omstraald door de glorie van de overwinning der Duitse legers op vreemd grondgebied”. Eenmaal herkozen, drong Hindenburg aan op de ontbinding van de Reichsbanner ... die zich zo had ingezet voor zijn kandidatuur. De Reichsbanner werd wel niet ontbonden, maar onder toezicht geplaatst van generaal Groener, toenmalig minister van de Reichswehr.

De machtsgreep van von Papen tegen de sociaaldemocratisch geleide Pruisische regering (20 juli 1932) stuitte op geen verzet vanwege de SPD. BRAUN, SEVERING, GRZESINSKY, respectievelijk eerste minister, minister van binnenlandse zaken en politieprefect van Pruisen, gaven hun posities zonder slag of stoot prijs en spanden zich in ieder verzet bij de basis te verhinderen. C. Severing beschikte over een korps van 90.000 politiemannen, omkaderd door sociaaldemocraten. Met dit korps en de steun van een massabeweging zou zegerijk verzet beslist mogelijk zijn geweest.

Van de ene capitulatie naar de andere kon het niet anders of demoralisatie en defaitisme zouden de arbeidersklasse steeds ernstiger verlammen.

De SPD begon bij de verkiezingen aanzienlijk terrein te verliezen. Deze achteruitgang werd echter volledig door de winsten van de KPD gecompenseerd.[470] Wellicht heeft deze omstandigheid ertoe bijgedragen de communisten ervan te overtuigen dat ze op de goede weg waren. Electoraal hadden ze beslist de wind in de zeilen, en dat in de mate waarin de SPD terrein moest prijsgeven. Was dat geen aanduiding dat men bezig was de “agent van de bourgeoisie in de arbeidersbeweging” het gras onder de voeten weg te maaien? Tevens ging het ledental van de KPD opwaarts.[471] En ook de syndicale invloed van de communistische militanten nam aanzienlijk toe. De KPD had het gevoelen in de aanval en op weg naar de overwinning te zijn. Zij gaf ook blijk van veel dynamisme en strijdbaarheid. Maar de premissen die aan de basis van de communistische aanpak lagen, waren grotendeels vals. De KPD liet zich leiden door de richtlijnen van de Komintern en het was de Komintern die zich grondig vergiste. Ongetwijfeld heeft de KPD tegen het nazisme hard en moedig gevochten zeker heeft zij zware offers in deze strijd gebracht. Maar lange tijd, al te lange tijd, onderschatte de KPD het fascistische gevaar en meende zij de strijd in de eerste plaats tegen de sociaaldemocratie te moeten richten. Tot laat in het jaar 1932 gaven de communisten er zich onvoldoende rekenschap van dat de strijd tegen het fascisme helemaal CENTRAAL moest staan, dat die strijd niet alleen een thema maar HET thema moest worden, waaraan ALLES diende ondergeschikt te worden gemaakt dat de arbeidersbeweging zich sinds lang IN HET DEFENSIEF bevond en dat haar opdracht toen niet de proletarische revolutie was, maar wel het behoud van de burgerlijke democratie, dat daartoe de eenheid van de arbeidersklasse nodig was, zoals die alleen door een EENHEIDSFRONT, d.i. EEN BONDGENOOTSCHAP MET DE SPD kon verwezenlijkt worden. Naarmate het gevaar zich dreigender toespitste, werden zekere pogingen in die richting ondernomen. Maar het was ondertussen te laat, de betrekkingen tussen SPD en KPD waren te zeer verzuurd geraakt. De verbittering over de politionele repressie vanwege de sociaaldemocratische overheden had te diep ingevreten bij de communisten.[472] Anderzijds hielden de communistische beledigingen aan de sociaaldemocratie in haar geheel de geesten langs die kant in vijandschap gesloten. Het sektarisme zat aan beide zijden diep geankerd.
Op syndicaal vlak verdedigde de reformistische leiding de stelling dat in crisistijd stakingen uitzichtloos waren, dat men het stakersgeld beter als steun voor de werklozen kon aanwenden, dat de arbeiders er overigens belang bij hadden de bedrijven “konkurrenzfähig” te houden door loonsverlagingen te aanvaarden. De door de communisten geleide “Rote Gewerkschafts Opposition” (RGO) was tegelijkertijd een georganiseerde fractie in de schoot van de ADGB en een vakbond daarbuiten, en als dusdanig hoofdzakelijk samengesteld uit duizenden uitgesloten revolutionaire vakbondsmilitanten. In principe trachtten de communisten binnen de sociaaldemocratische vakbonden te ageren. Maar de leiding van de Rode Vakbonds Internationale (RVI) oordeelde dat de RGO een onbevredigende strijdvorm was. Op het congres van de RVI (15-30 augustus 1930) werd aangedrongen op volledige scheuring en op de vorming van nieuwe, revolutionaire vakbonden tegen de bestaande organisaties. Dat was wel tegen de mening van de Duitse afvaardiging te Moskou, maar de discipline moest nu eenmaal geëerbiedigd worden. Het sektarisme in de KPD was in ruime mate van Moskouse oorsprong.

Een paar maanden nadien (14-31 oktober 1930) kwamen 130.000 Berlijnse metaalarbeiders op initiatief van de RGO in verzet tegen loonsvermindering e.d. De vakbondsleiding erkende de staking, maar begon onmiddellijk te manoeuvreren om de strijd te doen stranden op een archislecht compromis. Daarover heerste veel ontevredenheid aan de basis. Daarvan maakten de communisten gebruik om een aparte “eenheidsvakbond” op te richten ... die zich echter niet tot een massale organisatie ontwikkelde. Enig resultaat was, dat de revolutionaire elementen van de grote massa werden afgesneden.

Een staking (2-9 januari 1931) van 75.000 mijnwerkers in het Ruhrgebied werd niet erkend door de vakbondsleiding die, samen met de politie van de sociaaldemocratische overheid en met de knokploegen van de SA, de arbeiders dwong, na aftrok van 6 %, terug aan het werk te gaan. Weer werd een aparte revolutionaire “eenheidsvakbond” gesticht. Het werd evenmin een succes.

Sindsdien kwam het niet meer tot de vorming van aparte syndicale organisaties. Er werd met de RGO in de bestaande vakbonden gemiliteerd, zij het steeds in een sektaire geest. In de regel waren de RGO-militanten wel in staat strijd te ontketenen, maar slechts zelden slaagden zij erin deze tot een overwinning door te voeren.[473] 

Op politiek vlak was het sektarisme wellicht nog sterker geaccentueerd. De term “sociaalfascisme” (waarmee de sociaaldemocratie werd bedoeld) deed zijn intrede in het Duitse communistische taalgebruik einde 1929. Toonaangevend was de uitspraak van Stalin: “Het fascisme is de strijdorganisatie van de bourgeoisie, die daarbij actieve ondersteuning geniet van de sociaaldemocratie... Deze organisaties (fascistische en sociaaldemocratische) sluiten elkaar niet uit. Ze zijn geen antipoden, maar tweelingbroeders.” H. NEUMANN stelde het in 1930 zo: “Het probleem van de bourgeoisie is niet fascisme OF sociaaldemocratie, maar TEGELIJKERTIJD fascisme MET sociaaldemocratie.” In maart 1930 verklaarde H. REMMELE: “Het is duidelijk dat er met de sociaalfascisten geen eenheid kan zijn.” De “Rote Fahne” van 24 augustus 1930 publiceerde een plechtige “Programmërklärung” van de KPD. Hierin kwamen de voornaamste twee fouten van de toenmalige communistische politiek goed tot uitdrukking: – de revolutie, de instelling van de proletarische dictatuur, het socialisme (naar Sovjetmodel) werden direct op de dagorde gesteld, i.p.v. de verdediging en de uitbreiding van de democratische rechten; – de aanvallen waren even zeer tegen de sociaaldemocraten als tegen de nazi’s gericht, i.p.v. een front met de SPD na te streven. In december 1930 werd door de KPD een brochure uitgegeven onder de titel “Volksrevolution gegen Faschismus”. Door zo direct een revolutionair perspectief te stellen – dat in werkelijkheid niet voorhanden was – werd de bourgeoisie een wapen in de hand gespeeld. De “Rote Fahne” van maart 1931 schreef: “De sociaalfascisten weten dat voor ons geen enkele samenwerking mogelijk is... Geen enkele communist heeft de illusie dat het fascisme met de hulp van het sociaalfascisme zou kunnen bestreden worden.” Sinds einde 1931 beklaagde Thälmann er zich over “dat in onze rijen tendensen tot uitdrukking komen om op een liberale manier een onderscheid te maken tussen de partij van Hitler en het sociaalfascisme... Er zijn mensen die het bos van de sociaaldemocratie niet zien door de bomen van het nationaalsocialisme.” In januari 1932 schreef Thälman: “Ook in geval de nazi’s tot de regering toetreden, zal de bourgeoisie de samenwerking van de sociaaldemocratie willen behouden om de fascistische dictatuur te verwezenlijken.” In “Die Internationale” van juni 1932 kan men van de hand van Thälman lezen: “zolang ze zich niet bevrijd hebben van de invloed der sociaalfascisten, zijn die miljoenen arbeiders verloren voor de antifascistische strijd”. In hetzelfde orgaan van de volgende maand betoogde Thälman: “Doordat de nationaalsocialisten een belangrijk electoraal succes behaalden, onderschatten sommige kameraden het belang van onze strijd tegen het sociaalfascisme... Dat is ongetwijfeld een aanduiding omtrent afwijkingen van onze politieke lijn, die erin bestaat de strijd in hoofdzaak tegen de SPD te richten... Alle krachten van de partij moeten in de strijd tegen de sociaaldemocratie worden geworpen.”

Het was in toepassing van dergelijke stellingen dat de KPD de Braun-Severing regering van Pruisen als de slechtst mogelijke bestempelde en de zware vergissing beging zich in de volksraadpleging (9 augustus 1930) voor ontbinding van de Landrat uit te spreken. De bedoeling was nieuwe verkiezingen uit te lokken en daarmee de sociaaldemocratische regering Braun-Severing ten val te brengen. Het initiatief was uitgegaan van het Stahlhelm en werd ondersteund door de NSDAP, door de DNVP en de DVP. De communisten sloten zich hierbij aan! Het aantal stemmen (9,8 miljoen) was niet voldoende om tot ontbinding van de Pruisische Landtag te leiden.

Hoe was het mogelijk dat de communisten bij deze gelegenheid in bondgenootschap met de zwartste reactie optraden? De leiding van de KPD had aanvankelijk besloten niet aan de volksraadpleging in Pruisen deel te nemen. Maar Neumann, voorman van de meest gauchistische strekking in het CC deed beroep op het EKKI. En zo kwam uit Moskou de dringende aanbeveling – vooral op aandringen van Stalin en Molotov – toch het referendum bij te treden. Het bestuur van de KPD achtte zich verplicht te gehoorzamen. Thälman deed nog een poging de houding van zijn partij te verbeteren. Aan Severing stelde hij voor dat de KP tegen het referendum zou stelling nemen, op voorwaarde dat de Pruisische regering de democratische vrijheden (vrijheid van pers, vergadering en betoging, alsmede opheffing van verbod tegen RFB) zou herstellen. Severing sloeg dat af en liet op 21 juli het Karl Liebknechthuis, de centrale zetel van de KPD, door zijn politie bezetten. Dan eerst besloot de KP het referendum te ondersteunen. Achteraf erkenden de communisten dat ze hier een zware vergissing hadden begaan.[474] 

Trouwens, in de loop van het jaar 1932 kwam de KP-leiding wel degelijk tot het inzicht dat HET gevaar het Hitler-fascisme was en dat alles aan de bestrijding daarvan ondergeschikt diende gemaakt. Meermaals gebeurde het dat socialistische en communistische militanten, in harde straatgevechten met SA-bendes verwikkeld, als vanzelf werden samengedreven. Eenheidsfront werd ten slotte het thema van de communistische oproepen. Maar de communisten zagen de verwezenlijking ervan nog steeds niet van organisatie tot organisatie, van KPD tot SPD (incluis van top tot top). Zij zagen het eenheidsfront uitsluitend als een massabeweging aan de basis. Dat werd de ANTIFASCHISTISCHE AKTION, die in de zomer van 1932 tot brede ontplooiing kwam en waarin, naast communisten, ook sociaaldemocraten, leden van de SAP,[475] partijloze democraten, leden en basisgroepen van de Reichsbanner e.d. samen actief waren.

In de tweede helft van 1932 tekende zich binnen de KPD een tendens af tot rechtstreekse samenwerking met de SPD.[476] Maar dit samengaan werd enerzijds gehinderd door de richtlijnen van het EKKI, terwijl anderzijds in de SPD-leiding niet de minste bereidheid tot verstandhouding met de communisten te bespeuren viel. Hoever het langs sociaaldemocratische zijde in deze richting ging, werd door de parlementaire gebeurtenissen van Pruisen bewezen. Daar kwam in juni 1932 het voorzitterschap van de Landtag ter sprake. De communistische fractie stelde aan SPD en Zentrum voor, dat zij ten gunste van het bestaande Landtagspresidium zou stemmen, op voorwaarde dat de “Notverordnung”, op 14 juli door de Reichsregering uitgevaardigd (waardoor vrijheid van pers, vergadering en betoging werd geschorst), in Pruisen niet zou worden toegepast. Dat voorstel werd afgewezen. De communisten herhaalden dan hun aanbod, zonder enige voorwaarde te stellen.[477] Beide partijen lieten weten dat zij de communistische stemmen niet waardeerden. Het Zentrum maakte dan de verkiezing mogelijk van een nazi als voorzitter van de Landtag.

Als kort daarop W. PIECK, namens de KP, in de Pruisische Landtag voorstelde een stemming te houden tegen het verbod van “Vorwärts” (sociaaldemocratisch orgaan) en “Kölnische Zeitung” (Zentrum orgaan), weigerden SPD en Zentrum aan de stemming deel te nemen.

Bij de staatsgreep van 20 juli 1932 tegen de Pruisische regering richtte de KPD zich andermaal tot de SPD- en ADGB-leidingen om samen het verzet te mobiliseren. Zij stelde de algemene staking voor. In tientallen bedrijven bereidden de arbeiders zich reeds voor op de strijd. Toen kwam het sociaaldemocratisch antwoord: geen staking! Wij richten ons tot het Staatsgerechtshof!

Zeker, de communistische pogingen tot toenadering met de SPD-LEIDING kwamen vrij laat. Maar de kern van de zaak is toch dat het SPD-bestuur de strijd eenvoudig NIET WILDE OF NIET DURFDE leveren. Ten overstaan van de bedreiging bleef de sociaaldemocratie passief. Wat de communisten betreft, men kan hen niet verwijten dat ze de strijd niet gevoerd hebben. Wel kan men de vraag stellen of hun politiek van aard was de ruimst mogelijke massa’s te mobiliseren. Zij leverden strijd, maar te geïsoleerd. Tussen 11 en 24 januari 1933 werden 11 antifascisten gedood en 300 gekwetst; allen behoorden zij tot of streden zij met de KPD. Op 15, op 22 en op 25 januari marcheerden telkens meer dan honderdduizend Berlijners, hongerend in de ijzige koude. Het waren geen sociaaldemocraten. Op 30 januari – de dag waarop Hitler aantrad – richtte de KPD zich tot het centraal bestuur van SPD en ADGB om door een algemene staking Hitler de weg te versperren. Trouw aan zichzelf weigerde de SPD beslist.
Zo ging de Weimarrepubliek ten onder, roemloos.

* * *

De regering die op 30 januari 1933 tot stand kwam, vertoonde op het eerste zicht het beeld van een coalitiekabinet. Maar vanaf de eerste dag berustte de beslissing uitsluitend bij Hitler en tegen het einde van 1933 was deze erin geslaagd zijn dictatoriale macht compleet te vestigen.
Op 1 februari werd de Reichstag ontbonden de nieuwe verkiezingen zouden op 5 maart plaatsgrijpen. Hitler wilde door een grootscheepse electorale overwinning zijn massabasis verbreden. Daarom moest alvast de propaganda van communisten, socialisten en antifascisten worden uitgeschakeld. Een golf van terreur ging over het land: de politie kreeg opdracht “rücksichtslos” op de communisten te schieten en in samenwerking met de SA en SS op te treden. Verscheidene antifascisten werden vermoord; talloze overvallen geschiedden op lokalen, boekhandels en redactiebureaus van communisten; tientallen aanhoudingen grepen reeds plaats. Op 23 februari werd het Karl Liebknechthuis door politie en SA bezet; gebouw en inhoud werden in beslag genomen. Op 26 februari verscheen het laatste legale nummer van de “Rote Fahne”. Op 27 februari stond de Rijksdag in brand. Brandstichters waren de nazi’s zelf. Het was een grootscheepse provocatie door Göring georganiseerd. De zaak werd voorgesteld als een poging tot staatsgreep vanwege de communisten en daarmee kon de communistenjacht op grote schaal worden ingezet. Onmiddellijk werd (krachtens art. 48) een noodverordening uitgevaardigd, de eerste van een reeks van 460 decreten, die in de loop van enkele maanden de persoonlijke vrijheid, de vrijheid van pers, van vereniging, van vergadering, van betoging, het briefgeheim, de onschendbaarheid van de woning ... kortom, alle democratische vrijheden zou vernietigen. Op 3 maart werd Thälmann gearresteerd.[478] Op voorstel van SCHACHT hadden de grote monopolies (Krupp, I.G. Farben, Vereinigte Stahlwerke...) een som van 3 miljoen Reichsmark voor Hitlers verkiezingsfonds ter beschikking gesteld. De uitslag van de verkiezingen was een groot, maar geen onverdeeld succes voor Hitler.[479] In de Reichstag beschikte hij niet over de 2/3 meerderheid nodig om een “Ermächtigungsgestz” (Volmachtenwet) te doen bekrachtigen die ook GRONDWETTELIJKE BESCHIKKINGEN kon wijzigen. De zaak werd opgelost door de 81 Rijksdagmandaten van de KP te vernietigen.[480] Daardoor veranderde de situatie in de Rijksdag niet alleen rekenkundig maar ook psychologisch: de Zentrumgroep nam al gauw een instemmende houding aan. Op 21 maart vergaderde de Rijksdag voor de eerste maal in de beroemde historische Garnizoenskerk te Potsdam. De bedoeling was tijdens een pompeuze plechtigheid het akkoord der van ouds gevestigde machten aan de parvenu Hitler te betuigen. Hindenburg sprak hier een rede in die zin uit. Op de Rijksdagzitting van 23 maart werd in de Berlijnse opera de “Ermächtigung” (ook door het Zentrum) gestemd, zodat van nu af ALLE wetgevende macht aan de Rijksregering behoorde. Zo werden de laatste resten van het parlementaire regime opgeruimd. Het DERDE RIJK werd gevestigd.

Al direct werd de macht verder gecentraliseerd: de regeringen en de parlementen van de Länder werden buiten spel gezet. In ieder Land kwam de macht aan een REICHSSTATTHALTER, in de regel de GAULEITER van de NSDAP in dat Land. Administratie, politie en gerecht werden uitgezuiverd: op de sleutelposities werden antifascisten door nazi’s vervangen.

Op 2 mei werden de vakbonden vernietigd: hun lokalen en bureaus werden bezet, hun secretarissen aangehouden, hun zeer aanzienlijk vermogen in beslag genomen. Dan moest de SPD eraan geloven: op 22 juni werden al haar mandaten in de Rijksdag, de Landtage en de gemeenteraden vernietigd; alle bezittingen van de SPD en aanverwante organisaties (pers, Reichsbanner, enz.) werden aangeslagen: 3000 sociaaldemocratische mandatarissen werden (althans kortstondig) aangehouden.

Dat maakte voldoende indruk om de leidingen van de burgerlijke partijen van de Weimarrepubliek (achtereenvolgens DNVP, Deutsche Staatspartei, DVP, Beierse Volkspartij en Zentrum) tot het besluit te brengen zichzelf te ontbinden en de Hitler-heerschappij “vrijwillig” te erkennen. In juni versmolt de Stahlhelm met de nazipartij, zodat ten slotte de NSDAP de enige politieke partij werd, zoals op 14 juli 1933 bij wet werd bepaald.

De terreur werd immer massaler: tijdens de “Blutwoche” van Berlijn – Köpenick in juni werden hij een overval van de SA 500 communisten, socialisten en antifascisten meegesleurd en gruwelijk mishandeld; 91 werden vermoord.

De geheime staatspolitie (GESTAPO) werd opgericht en SONDERGERICHTE (bevoegd inzake politieke tegenstanders) werden ingesteld. In augustus had een eerste proces plaats dat leidde tot de onthoofding van vier antifascisten. Einde 1933 zaten reeds vele duizenden tegenstanders in tuchthuizen, in gevangenissen, in SA- en SS-kazernen en in concentratiekampen. Een groot kamp, dat van DACHAU (prototype van de latere kampen Buchenwald, Mauthausen, Sacksenhausen, Ravensbrück...) was reeds volledig uitgebouwd. Eind 1933 ontstond in het kleinere kamp BORGERMOOR het aangrijpende “Lied der Moorsoldaten”.

Voor 1933 moeten nog vermeld worden:
- De oprichting van het DEUTSCHE ARBEITSFRONT, de dwangorganisatie die ervoor moest zorgen dat de arbeiders in het gareel bleven lopen;
- De oprichting van KRAFT DURCH FREUDE, de organisatie die de vrijetijdsbesteding onder controle bracht;
- Het afsluiten van een CONCORDAAT met de Katholieke Kerk die in Duitsland “gleichgeschaltet” werd[481];
- De eerste grote BOEKENVERBRANDING, waarbij marxistische, republikeinse, democratische, humanistische, progressistische en Joodse literatuur werd vernietigd;
- De eerste aanvallen op de Joden, o.a. hun verwijdering uit academies, universiteiten, instituten en openbare ambten en de boycot tegen Joodse winkels. De Jodenvervolging zou steeds erger worden in de volgende jaren.

Het enrégimenteren van alle bevolkingsgroepen werd systematisch tot het uiterste doorgezet. Niet alleen de arbeiders hadden hun dwangorganisaties, maar ook de boeren (Reichsnährstand), de jeugd (Hitlerjugend), de vrouwen (Nationalsozialistische Frauenschaft), de wetenschapslui en kunstenaars (een reeks Reichskammern). Overigens werden pers en radio ondergebracht bij het door GOEBBELS geleide ministerie van propaganda. De censuur die hiervan uitging, kende geen grenzen. De dictatuur werd TOTALITAIR, omvatte alle levensuitingen en drong door tot in de huiskamer, want ook daar was de vrijheid van spreken onbestaande geworden. Men moest dat horen, dit zien, dit lezen, dat zeggen, dit schrijven, dit denken en toejuichen wat Hitler en de Partij beslisten. De allerminste uiting van voorbehoud kon naar het concentratiekamp leiden, dat functioneerde als een uitroeiingsoord.[482] De verklikking was erg verbreid. De foltering door de Gestapo was dagelijkse praktijk. De terreur was onontkoombaar. Nergens was er enige ruimte eraan te ontsnappen.

In 1934 deden zich twee belangrijke episoden voor, waardoor de Hitler-dictatuur een nog persoonlijker karakter verwierf.

Er was vooreerst de “nacht van de lange messen”, de nacht van 30 juni. Op bevel van Hitler, onder leiding van Göring en Himmler en in akkoord met de Reichswehrleiding, werden door de SS 1.076 personen vermoord. Onder de slachtoffers ERNST ROEHM, commandant van de SA en een ganse reeks SA-leiders. Onder de slachtoffers ook GREGOR STRASSER. In feite betrof het de uitschakeling van de “linkse” tendens in de beweging. De SA telde twee miljoen leden. Velen waren van proletarische oorsprong. Hitler had inderdaad massa’s werklozen in zijn “Sturmabteilungen” ingelijfd. Dat in dit milieu een antikapitalistische haat levendig was, lag voor de hand. Misleid door de demagogie van de NSDAP, hadden vele SA’ers verwacht dat, na de vernietiging van de Weimarrepubliek, in een tweede etappe ook met het kapitalisme zou afgerekend worden. Gregor Strasser ging zelfs zo ver zekere socialistische verwachtingen uit te spreken. Maar Hitler had duidelijk gemaakt dat “de Duitse revolutie beëindigd” was en overigens bleek maar al te duidelijk dat er aan de kapitalistische orde niet werd getornd, maar dat integendeel de positie van de kapitalist werd geconsolideerd. Zich steunend op de gefrustreerdheid van hun manschappen, begonnen de SA-leiders plannen uit te broeden om niet langer als knokploeg een ondergeschikt instrument te blijven, maar om als overheersende macht op te treden. Dat zat de Reichswehr dwars, dat beviel ook de monopolieheren niet en dat werd Hitler duidelijk gemaakt. De reusachtige moordpartij betekende de uitschakeling van de SA ten gunste van de SS en was tevens de vernietiging van de “socialiserende” tendens. Maar bovendien vielen ook nog slachtoffers uit een heel ander milieu: generaal KURT VON SCHLEICHER en zijn echtgenote, generaal Von BREDOW en BOSE, eerste secretaris van vicekanselier von Papen. Het betrof mensen die op de een of andere manier Hitler hinderden. Het betrof tegelijkertijd personaliteiten van de “klassieke” rechterzijde, personaliteiten uit het milieu van de traditionele machten. Met hun executie wilde Hitler zich duidelijker als onafhankelijke macht vestigen.

Een tweede belangrijke episode in 1934 had te maken met de dood van president Hindenburg op 2 augustus. Hitler trok de functie van president naar zich toe en nam van nu af de titel aan van “Führer und Kanzler”. De WEHRMACHT – nieuwe naam voor de Reichswehr – zwoer de eed van trouw en “onvoorwaardelijke gehoorzaamheid” aan de Führer. Daarmee was ook het leger “gleichgeschaltet”.

De nazidictatuur was hierdoor uniek dat de quasi-totaliteit van de bevolking het regime aanhankelijk werd, in de Führer geloofde, hem in blinde vervoering volgde. Dat is tot op heden in geen enkel land in die mate het geval geweest. Nergens heeft ooit een dictatoriaal regime een zo ruime massabasis gehad. Geen enkele dictatuur is erin geslaagd de quasi-totaliteit van de bevolking dermate te fanatiseren, te “hysteriseren” als in nazi-Duitsland.

Het Duitse naziregime werd gekenmerkt[483] als “openlijke, terroristische dictatuur van de meest reactionaire, meest chauvinistiche, meest imperialistische elementen van het financiekapitaal.”[484] Hiermee wordt het meest essentiële van het regime aangeduid. Vanzelfsprekend kunnen niet alle aspecten van een zo complex historisch verschijnsel in die enkele woorden worden vervat. We herinneren eraan dat de staatsmacht iets meer is dan het politieke agentschap van de economisch heersende groep, dat tussen deze groep en de staat dialectische verhoudingen spelen, dat de staat als een enigszins “verzelfstandigde” macht optreedt en dat de staat, hoewel in dienst van een bepaalde klasse, toch dictatoriaal kan optreden tegen INDIVIDUEN van die klasse. Al deze aspecten zijn van belang voor het juiste begrip van de Hitler-dictatuur.

Dat het grootkapitaal Hitler een som van 3 miljoen RM voor de verkiezingen van 1933 schonk, werd reeds meegedeeld. Op 14 juni daaropvolgend sloten de leiders van de Duitse zakenwereld een akkoord af om hun hulp aan de nazipartij te bestendigen: zij verbonden er zich toe als “Adolf Hitler Spende” 0,5 % op de uitbetaalde lonen te storten. In de loop der jaren hebben zij aldus het reusachtige bedrag van 700 miljoen RM voor de NSDAP samengebracht. Dat was overigens een goede belegging...

De bestaande sociale verhoudingen werden o.a. door het Deutsche Arbeitsfront beveiligd. Deze organisatie verenigde arbeiders en patroons. Want arbeiders en patroons moesten een “Gemeinschaft” vormen, binnen dewelke er geen klassenstrijd mocht zijn. Stakingen waren dan ook verboden. De bedrijfsraden werden afgeschaft. In iedere onderneming was de patroon de “Führer”. Hij alleen had gezag inzake bedrijfsbeheer. Een onderneming werd opgevat als een militaire structuur, waarin de kapitalist onbeperkte bevelhebbersmacht uitoefende. De leiding van het Arbeitsfront – eveneens op basis van het “Führerprinzip” aangeduid – waakte erover dat de arbeiders zich voldoende inspanden. Tekortkomingen bij de arbeid werden niet als schade aan de patronale belangen voorgesteld, maar als “sabotage van de nationale opbouw door de Führer.” Het werkboekje werd ingesteld, waardoor de arbeider het bedrijf niet kon verlaten zonder instemming van zijn patroon. In ieder bedrijf kwamen er vertrouwensmannen, door de arbeiders verkozen uit een door de patroon in overeenstemming met de nazipartij opgestelde kandidatenlijst.

In 1935 werd de RIJKSARBEIDSDIENST opgericht, waarbij alle jonge lieden gedurende zes maanden verplicht werden deel te nemen aan een gemilitariseerde arbeidsdienst. Het oogmerk was dubbel: 1) goedkope arbeidskrachten inzetten voor openbare werken; 2) de jeugd indoctrineren, “chauvinistische verhetzen”.

Hitler benadrukte dat hij het kapitalisme wilde behouden; in maart 1933 verklaarde hij voor de Rijksdag: “wij zullen geen geëtatiseerde economie toepassen: wij zullen het privé-initiatief maximaal aanmoedigen en wij erkennen de eigendomsrechten.” Wel kan de economie van het Derde Rijk als “georganiseerd kapitalisme” bestempeld worden, nl. georganiseerd door en ten gunste van het grootkapitaal. Reeds op 15 juli 1933 werd een “Generalrat der Deutschen Wirtschaft” ingesteld, die 17 leden telde: vertegenwoordigers van de grootindustrie, van de grootfinanciën, van de groothandel, van het grootgrondbezit en een paar topfiguren van de nazibureaucratie.[485] Door de wet van 27 november 1934 werd een nieuw organisatieschema van toepassing: een “Reichswirtschaftskammer”, verticaal onderverdeeld in zes groepen (industrie, ambachten, handel, bankwezen, verzekering, energie), die ieder nog eens regionaal onderverdeeld waren... Aan het hoofd van deze groepen stonden vertegenwoordigers van de machtigste Konzerne. Nog verschillende reorganisaties werden doorgevoerd, maar de sleutelposities bleven steeds in handen van de machtigste kapitaalgroepen. Geen wonder dat onder het Derde Rijk de centralisatie van het kapitaal met rasse schreden vooruitging: de inherente tendens van het kapitalisme werd door allerlei wettelijke beschikkingen versneld. De groten werden groter, vele kleinen verdwenen.

Men kan de economie van het Derde Rijk reeds staatsmonopoliekapitalisme noemen. De staat voerde inderdaad een ingrijpende economische politiek, erop berekend de conjunctuur terug op peil te brengen. Geïnspireerd door de vindingrijke financier HJALMAR SCHACHT, voedde de overheid het zakenleven met grote hoeveelheden kredietgeld. Anderzijds werd de bedrijvigheid aangewakkerd door een politiek van openbare werken. De “Autobahnen” hadden een strategisch en een conjunctureel doel. Hetzelfde kan worden gezegd van de massale bewapening. Heel deze politiek leidde tot een formidabele ophoping van de schulden. In feite trok men steeds zwaardere wissels op de toekomst. Maar dat werd als minder erg beschouwd, vermits het hele proces toch op oorlog (dus op roof bij andere volkeren) zou uitdraaien.

Het moment van Hitlers machtsgreep viel overigens samen met de aanvang van de conjunctuurverbetering in de meeste landen. Zodat de positieve resultaten van Schachts economische politiek ook nog door de algemene situatie in de hand werden gewerkt. In 1939 overschreed de industrieproductie die van het jaar 1929 met 1/3. Na het zeer diepe dieptepunt van 1932 verscheen dat als een merkwaardige prestatie.

Resultaat van deze economische heropleving was de opslorping van de werkloosheid.[486] Het was een resultaat dat propagandistisch intens werd geëxploiteerd en diepe indruk maakte. De groeiende populariteit van het regime hing voor een deel hiermee samen. Voor de bedienden en het overheidspersoneel verminderde, de koopkracht, maar voor de industriearbeiders was er een lichte stijging van het uurloon (van 1933 tot 1939 verhoogde het nominaal uurloon met 14 %, maar hiervan moesten 6 % prijsstijging en verhoogde belastingen worden afgetrokken). Doordat echter meer uren werd gearbeid (verplichte 10 uren en menige overuren), steeg het weekloon voelbaar, zonder het peil van 1929 te overschrijden. Om de arbeidersklasse te verdelen, werd het verschil tussen de laagste en de hoogste looncategorieën aanzienlijk vergroot. Met dat alles nam de relatieve uitbuiting toe, vermits de winsten van 1933 tot 1938 met 127 % stegen. Het Hitlerbewind beantwoordde perfect aan de imperialistische neigingen van het Duitse kapitalisme. Hitler zette alles op de voorbereiding van de oorlog. Maar vóór het zover kwam, behaalde hij een reeks verbluffende diplomatieke en territoriale successen: hereniging van het Saargebied, bezetting van het Rijnland. Anschluss, Münchenakkoord, overrompeling van Tsjecho-Slowakije... Stom verbaasd keken de Duitsers toe. Wild enthousiasme greep hen aan.

* * *

De avond van 30 januari 1933 marcheerden de SA-troepen in triomfantelijke fakkeltochten door de Duitse steden. Ongetwijfeld was reeds een aanzienlijk deel van de bevolking met hen. Maar het gros van de arbeidersklasse bleef uitgesproken vijandig en in alle gewesten wachtten de arbeiders gespannen het ordewoord van de algemene staking af. Dat ordewoord kwam echter niet. De sociaaldemocratische leiding – die de nacht van 30 januari vergaderde – volgde BREITSCHEIDS betoog: er is geen machtsgreep gepleegd; er werd een nieuwe, volkomen grondwettelijke coalitieregering gevormd, met daarin een minderheid van nationaalsocialisten; de rechtsstaat werd geen geweld aangedaan en ook wij moeten ons aan de rechtsregels houden; we mogen de regering niet provoceren, laten we voorzichtig zijn. De arbeiders werden dan ook aangemaand niet in strijd te gaan, niet “ongedisciplineerd” met aparte groepen op te treden. Van zijn kant betoogde de syndicale leider LEIPART: “het ordewoord op dit moment is niet te manifesteren, maar te organiseren.” Overigens beweerde hij “dat Hindenburg de beste waarborg uitmaakt dat de grondwet niet zal worden verkracht.” Deze demobiliserende houding van de sociaaldemocratische leiding volstond om de arbeidersklasse te ontredderen.

Daarentegen deed de KPD op 30 januari een dubbele oproep tot algemene staking: een oproep rechtstreeks tot de arbeidersklasse en een boodschap door W. ULBRICHT, namens het CC, aan de SPD-leiding overgemaakt. Maar het SPD-bestuur wees elke eenheid van actie af. En ALLEEN was de KPD – ondanks haar miljoenen stemmen – niet in staat een algemeen offensief te ontketenen. Vooreerst had ze geen vat op de sociaaldemocratische massa’s. Anderzijds was haar impact op de arbeiders in de bedrijven nog op een andere wijze beperkt: de KPD was in hoofdzaak een partij van werklozen geworden. Slechts een ruime 10 % van de partijleden was nog werkzaam in de bedrijven.[487] 

Wel deden zich enkele werkonderbrekingen en talloze, soms machtige[488] manifestaties voor. Maar van een algemene staking was geen sprake. Niet de houding van de communisten, wel die van de sociaaldemocratische leiding was hier beslissend. En deze houding was er een van capitulatie zonder grenzen. Het verbod van hun pers, de aanhouding van een reeks socialistische volksvertegenwoordigers, het vermoorden van socialistische militanten, de Rijksdagbrand en het verbod van de KPD, dat alles volstond niet om de SPD van houding te doen veranderen. Ergens leefde in de sociaaldemocratische leiding de hoop niet het lot van de KP te zullen ondergaan, maar zich als partij en vakbond wettelijk (zij het binnen enge perken) te kunnen handhaven. Toen na de verkiezingen van 5 maart de KPD voorstelde “alle aanvallen op de sociaaldemocratie stop te zetten” om gezamenlijk de strijd tegen het fascisme aan te binden, werd dat afgeslagen. De SPD hield vast aan de gedachte dat Hitler snel politiek zou mislukken, zodat de baan weer vrijkwam voor een of andere centristische regeringsformule: samengaan met de communisten zou die mogelijkheid compromitteren.

Op de plechtige openingszitting van de Reichstag in de Garnizoenskerk bleef de SPD-fractie weg. Bij de bekrachtiging van de volmachtenwet (23 maart) stemde de SPD-fractie tegen. Daartoe was moed nodig, want gewapende SA-lieden stonden dreigend achter hen. Maar overigens vond OTTO WELS het nodig zijn akkoord te betuigen met Hitlers eis van “Gleichberechtigung” (d.i. het recht voor Duitsland, zoals voor andere naties, op onbeperkte bewapening). Otto Wels steunde ook Hitlers – onzinnige – bewering dat de “herstelbetalingen oorzaak van de catastrofe van de wereldeconomie” waren. “Ten slotte getuigde Wels dat de persberichten in het buitenland omtrent de gruweldaden van de nazi’s overdreven waren.

De sociaaldemocraten bleven zich vastklampen aan de illusie dat hun inschikkelijke houding de nazi’s zou weerhouden de socialistische organisaties te vernietigen. Als toepassing daarvan trad Otto Wels uit het bureau van de SAI en desavoueerde hij de heftige antinazi-uitlatingen van de buitenlandse socialistische partijen. Om die reden werden ook groepen van de Berlijnse socialistische jeugd, die illegale activiteiten wilden bedrijven, uitgesloten. Om dezelfde reden werd gebroken met de groep partijleiders, die in Praag een emigrantenbestuur van de SPD hadden gevormd. Als toepassing van dezelfde politiek werden ten slotte de Joden uit de socialistische partijleiding verwijderd.

Zo mogelijk nog erger was het gesteld met de houding van de vakbondsleiding. Leipart hoopte de nazi’s milder te stemmen door te verklaren (10 maart) dat de syndicaten geen stelling hoefden te nemen in politieke aangelegenheden. Leipart schreef Hitler brieven (21 en 29 maart) om tot samenwerking te komen. In de “Gewerkschafts Zeitung” van 25 maart 1933 schreef Leipart: “Wij hoeven zeker onze vaandels niet te strijken om te erkennen dat de overwinning van het nationaalsocialisme ook onze eigen overwinning betekent, zelfs indien deze behaald werd in een strijd tegen de partij die wij beschouwden als de belichaming van de socialistische gedachte. Vandaag wordt de socialistische opdracht door de hele natie gedragen.”
Begin april trachtte Leipart met de nazistische bedrijfscellen onderhandelingen aan te knopen met het oog op de organisatorische samenvoeging. Ten slotte riep de syndicale leiding haar leden op deel te nemen aan het nazistische “feest van de nationale arbeid” op 1 mei. De arbeiders zouden “standesbewusst” (sic) mee opstappen in de hitleriaanse parade.

Het heeft allemaal niet mogen baten: de vakbonden werden op 2 mei, de SPD op 22 juni opgedoekt.

De KPD heeft integendeel niet gecapituleerd.

Na de aanhouding van Thälmann werd de leiding van het partijwerk in Duitsland o.a. waargenomen door JOHN SCHEHR en WALTER ULBRICHT. De partijactiviteiten in de emigratie werden vanuit Parijs geleid door een comité waartoe o.a. Fr. DAHLEM, Wilh. FLORIN en Wilh. PIECK behoorden. Ulbricht verliet Duitsland in oktober 1933: Schehr viel een paar weken later in handen van de Gestapo, werd gefolterd en met drie andere communisten afgemaakt.
In feite werden nog slechts achterhoedegevechten geleverd. De laatste, belangrijke episode was het sensationele proces van de Rijksdagbrand (21 september-23 december 1933). Van der Lubbe, een halvegare, die als instrument van de nazi’s, mee het vuur aan de lont had gestoken en zich op het proces als een gedrogeerde sufferd gedroeg, werd ter dood veroordeeld. Maar voor de rechtbank verschenen ook TORGLER, voorzitter van de KPD-Rijksdagfractie en de Bulgaren DIMITROV, POPOV en TANEV. Torgler ging door de knieën en capituleerde. Maar de Bulgaarse beschuldigden gedroegen zich ongemeen kranig. Speciaal Dimitrov, vertegenwoordiger van de Komintern, verbaasde de wereld door zijn brio en strijdvaardigheid. Gezien de internationale aandacht voor het proces hielden de nazi’s eraan deze zaak volgens de rechtsregels te laten verlopen. Dimitrov maakte van deze gelegenheid gebruik om als striemende beschuldiger op te treden. De communistische militanten werden vrijgesproken.

Dat was echter de laatste maal dat de communisten in Duitsland over enige legale mogelijkheden beschikten. Nog zeer vele communisten werden achteraf voor het nazi-gerecht gebracht. In de regel was hun houding moedig, ja heldhaftig. Maar de mogelijkheid daaraan publiciteit te geven en politieke invloed uit te stralen, was niet langer gegeven.

De KPD bleef voortbestaan, zij het in de meest strikte illegaliteit en mits zware offers. Tot midden 1935 hield een centrale operatieve leiding in Duitsland stand. Dan werd tot decentralisatie overgegaan: de plaatselijke groepen opereerden zelfstandig. Wel onderhielden ze sporadisch verbinding met instructeurs, die van over de grenzen richtlijnen van de geëmigreerde partijleiding overbrachten. Deze partijleiding bevond zich aanvankelijk in Parijs, nadien in Praag, en ten slotte in Moskou.

De leiding van de SPD had zich in Praag gevestigd. Ook binnen de grenzen van het Reich bleven SPD-groepen bestaan, maar hun samenhang met de Praagse leiding was heel twijfelachtig. Overigens waren de SPD-groepen minder talrijk, minder actief en minder politiek eensgezind dan de afdelingen van de KPD.

Grote resultaten konden uiteraard niet bereikt worden. De Gestapo sloeg te hard en te veelvuldig toe. De maatregelen om zich te beveiligen namen negentienden van de energie in beslag. De strijd tegen het nazisme was in Duitsland veel moeilijker dan het verzet in de bezette landen tijdens de oorlog. In de door nazi-Duitsland overrompelde gebieden bewogen de verzetslieden zich te midden van een bevolking die in grote meerderheid vijandig stond tegen Hitler. Totaal anders was de situatie in Duitsland. Het is dan ook verbazend dat in het CC van de KPD een minderheid nog een lange tijd weigerde te erkennen dat de Duitse arbeidersklasse een beslissende en totale nederlaag had geleden. Niet een veldslag, zoals zij beweerden, maar een oorlog was verloren. Niet zien dat het fascisme zich geconsolideerd had, in de verwachting leven dat al heel snel de revolutionaire ommekeer zou aanbreken, dat was pure illusie. Verbazend is ook (na de Anschluss) in een richtlijn van de KP-leiding te lezen “dass die Deutsche Arbeiterklasse und das Deutsche Volk mit der fascistischen Kriegspolitik nichts gemein haben”. Het is duidelijk dat de Duitse communisten in volslagen isolatie, met inzet van hun vrijheid en hun leven, een strijd voerden zonder veel perspectief. Comités werden gevormd, door de Gestapo vernietigd, opnieuw gevormd. Midden 1935 kende men plaatselijke leidingen, die voor de achtste maal aan hernieuwing toe waren. Midden 1935 waren er – sinds januari 1933 – van de 422 leidende KP-figuren 219 aangehouden en 24 vermoord. Nam men op dat moment de KPD in haar geheel, dan telde men 393 vermoorde partijleden, 29 die op de uitvoering van de doodstraf wachtten, 21 die tot levenslange tuchtstraf en 860 die samen tot meer dan 4000 jaar gevangenisstraf waren veroordeeld. Daarnaast waren er velen die zonder enige vorm van proces in concentratiekampen opgesloten zaten. In 1936 werden 11.678 communisten en 1.374 sociaaldemocraten aangehouden. In 1936 telde men 8.608 aanhoudingen bij de communisten en 733 bij de socialisten.

Alleen al het illegaal verspreiden van bladen, brochures en vlugschriften was een heel moeilijke en gewaagde onderneming. Hoeveel verspreid werd, is niet geweten. We hebben enkel gegevens over het aantal communistische en socialistische druksels die in handen van de politie vielen.[489] Welke hoeveelheid raakte verspreid? Hoe groot was de weerklank? Men weet het niet. Maar men ontkomt niet aan de stellige indruk dat veel in de woestijn werd gepredikt. Want het verzet tegen Hitler groeide niet. Het nam af. Dat bewijzen de verkiezingen voor de “Vertrauensräte” in de bedrijven. In april 1934 brachten slechts 40 % van de kiesgerechtigden hun stem uit en over het algemeen behaalden de nazi-kandidaten niet meer dan 25 %. Bij de bedrijfsverkiezingen van april 1935 behaalden de nazi-kandidaten 83 % van de stemmen.[490] 

Toch slaagden de communisten erin, heel sporadisch, korte stakingen uit te lokken om zeer directe eisen (loon, werktijd, arbeidsvoorwaarden). Het gebeurde zelfs dat de eisen enigszins moesten worden ingewilligd. Maar de repressie sloeg dan zo hard en zo snel toe, dat iedere uitbreiding van de beweging de pas werd afgesneden. Het doorzetten van massa-acties was niet mogelijk in Hitler-Duitsland.

Tot in de concentratiekampen zetten de communisten hun strijd voort. Zij vormden illegale partijcellen en slaagden erin, door zeer harde strijd, de innerlijke administratie (door de SS aanvankelijk aan gevangenen van gemeenrecht toevertrouwd) in handen te krijgen. Menig politiek gevangene heeft zijn overleving aan deze omstandigheid te danken gehad.

De politieke emigratie bestond uit communisten, socialisten en een groot aantal intellectuelen. Deze emigratie heeft in de buurlanden wel enige rol gespeeld. De Duitse (na 1937 ook Oostenrijkse) politieke militanten en die schitterende schare van Duitse geleerden, schrijvers, journalisten, componisten, kunstschilders, regisseurs enz., hadden beslist een zekere uitstraling. Er ging een stimulans uit van deze bannelingen. Het staat vast dat het verzet in de Europese landen, die achteraf door Hitler onder de voet werden gelopen, voor een deel gevoed werd door de Duitse politieke emigratie. Haar invloed op de vorming van een antifascistische stroming in de buurlanden van Duitsland is aanzienlijk geweest.

Ongetwijfeld zou deze invloed nog belangrijker zijn geweest, als het tussen communisten en sociaaldemocraten tot een hechte samenwerking was gekomen. Van communistische zijde heeft het niet aan pogingen in die richting ontbroken. Na de grote nederlaag begonnen de communisten een serieuze autokritiek. En ze gingen steeds verder in die richting. Aanvankelijk viel het hen nog moeilijk hun sektaire beoordeling van de reformistische sociaaldemocratie volledig prijs te geven. Maar zij overwonnen deze hinderpaal. Inderdaad, de “Brusselse Conferentie”[491] van de KPD (oktober 1935) besloot dat de communisten ten allen prijzen tot eenheid met de sociaaldemocraten moesten trachten te komen, niet alleen aan de basis, maar ook aan de top. De KPD voerde daarmee niet alleen de besluiten uit van het VIIe Kominterncongres, want in feite was dat – al sinds een paar jaar – de politiek van de Duitse communisten. Voorstellen tot samenwerking werden aan de sociaaldemocratische partijleiding te Praag gedaan, herhaald, nogmaals hernomen, bij iedere gelegenheid, volgens alle mogelijke modaliteiten, in de vriendelijkste termen, met uiterste aandrang. Het mocht allemaal niet baten. De SPD-leiding wilde zelfs geen begin van toenadering, laat staan een eenheidsfront. Rudolf Hilferding verklaarde nog op de zitting van de Tweede Internationale, in januari 1939, dat de beslissende opgave voor de sociaaldemocratie was haar samengaan met de Westerse democratieën “bei kompromisslosen Kampf gegen die Kommunisten und gegen diejenige Kräfte in der eigenen Partei, die zur Einheitsfront bereit waren”.

Niettemin kwam het in Duitsland tussen basisgroepen van KPD en SPD menigmaal tot akkoorden van samenwerking. Men was dermate lotgenoot, dermate slachtoffer van dezelfde meedogenloze vijand, dat men als vanzelf naar elkaar werd gedreven.

Ook in de emigratie werd af en toe, hier en daar, samenwerking bereikt tussen de KPD en groepen of personaliteiten van de SPD. Maar blijvende resultaten kwamen niet tot stand; het sociaaldemocratisch voorbehoud bleef steeds remmend werken.

De politiek van de KPD beoogde overigens niet alleen de vorming van een EENHEIDSFRONT (communisten en socialisten), maar ook van een VOLKSFRONT (communisten + socialisten + antifascisten). Telkens weer ontmoet men in de richtlijnen van de KPD de gedachte dat het mogelijk moet zijn ook de “Mittelschichten”, dit zijn “de arbeidende boeren en de stedelijke middenstand”, tot aansluiting bij het Volksfront te bewegen. Dat was pure utopie, dat was een complete miskenning van de psychologie van de middenstanders. Slechts één enkele groep – als men die bij de kleinburgerij wil rekenen – kwam in aanmerking voor het antifascistisch Volksfront: het was de intelligentsia. De geëmigreerde Duitse intelligentsia was zeer belangrijk; zij omvatte praktisch alles wat Duitsland aan scheppend genie bezat, mensen die de geestelijke dwang, de cultuurbarbaarsheid en de antihumanistische instelling van de nazidictatuur ontvluchtten. Deze antifascistische intellectuelen speelden meestal een bemiddelende rol tussen socialisten en communisten. Bijzonder duidelijk bleek dat bij de vorming, in juni 1936 te Parijs, van het “comité ter voorbereiding van het Duitse Volksfront”, dat onder het voorzitterschap van HEINRICH MANN stond.

Een volksfront van Duitsers kwam reëel tot stand in de Spaanse burgeroorlog. Gezien de rechtstreekse hulp van Hitler aan Franco, was voor de Duitse antifascisten de inzet aan de zijde van de Republikeinse regering niet alleen een plicht van internationale solidariteit, maar ook een frontale strijd met het Duitse fascisme. Haast 5.000 Duitsers traden toe tot de Internationale Brigades. Zij vormden bataljons, genoemd naar ERNST THALMANN en EDGAR ANDRE,[492] en batterijen met de naam van GEORG DIMITROV en KARL LIEBKNECHT. In deze formaties waren communisten, socialisten en antifascisten verenigd. Hun innige eenheid werd in verklaringen en manifesten zeer uitdrukkelijk beklemtoond. De verliezen van de Duitse afdelingen der Internationale Brigades waren bijzonder zwaar: men telde bij de 3000 gesneuvelden.

Naarmate de jaren vorderden, legde de KPD steeds meer nadruk op het oorlogsgevaar dat van Hitler-Duitsland uitging. Het kan vandaag onwaarschijnlijk klinken, maar in deze aangelegenheid namen de communisten een eerder unieke positie in. In de regel werden hun waarschuwingen weggewimpeld. De communisten betoogden daarbij dat de Sovjet-Unie het voornaamste bolwerk was tegen de opmars van de Hitler-macht, waarin zij beslist nog gelijk hadden ook.

Maar de KPD was – zoals alle communistische partijen – in de jaren ’30 toe aan de positie van de “onvoorwaardelijke” verdediging en verheerlijking van al wat met de Sovjet-Unie te maken had. Het waren de jaren waarin de stalinistische “personencultus” werd gevestigd, onwaarschijnlijke afmetingen aannam en alle zin voor kritische beoordeling vernietigde. De communistische partijen, die zich op het marxisme-leninisme beriepen – ongetwijfeld een hij uitstek rationele geesteshouding – werden meegesleurd in een blinde verering voor de Sovjet-Unie en haar leider. De Moskouse processen werden niet in twijfel getrokken, de grootscheepse achtervolging van communistische militanten werd als opruiming van contrarevolutionaire elementen geïnterpreteerd. Zelfs toen de Stalinterreur ook een aantal leden en verantwoordelijke voormannen van de KPD trof, veranderde dat niets aan deze visie. Men heeft dat de communisten zwaar verweten. Men vergeet daarbij dat, om een bittere strijd te kunnen volhouden, men behoefte heeft zijn hoop in iets concreets te belichamen.

_______________
[456] “Wenn bei uns so viel Arbeitskraft unverkäuflich bleibt, so liegt es daran, dass der Preis hierfür zu hoch ist” betoogde het “Verband”.
[457] Verkiezingen

Mei 1928

September 1930 (5 miljoen kiezers meer dan in 1928)

KPD

3.285.000

10,6 %

4.590.000

13,1 %

SPD

9.153.000

29,8 %

8.576.000

24,6 %

Zentr.

4.658.000

15,1 %

5.186.000

14,8 %

DVP

2.680.000

8,7 %

1.577.000

4,5 %

DNVP

4.382.000

14,2 %

2.458.000

7.0 %

NSDAP

810.000

2,6 %

6.407.O00

18.3 %

[458] Achteraf zou blijken dat het naziregime nog in andere opzichten interessant was voor het grootkapitaal: 1. Niet alleen werd de heerschappij van de bourgeoisie in haar geheel door het fascisme versterkt; maar in de bourgeoisie kwam nu, veel meer dan voordien, de politieke hegemonie in handen van het grootkapitaal; m.a.w. er voltrok zich een zekere machtsverschuiving tussen de verschillende fracties van de bourgeoisie. 2. Zoals het monopoliekapitaal dat vergt, werd met het fascistisch regime de (nooit volledig waargemaakte) staatsafzijdigheid ten opzichte van het economisch proces verlaten en werd overgeschakeld naar een systematische staatsinterventie. 3. Het agressief imperialistische optreden van het nazisme beantwoordde volkomen aan de strevingen van het Duitse monopoliekapitaal.
[459] Zin voor hiërarchie, ontzag voor het gezag, bewondering voor het uniform, apolitisme e.d., behoorden in hoge mate tot de typisch Duitse geesteshouding. Op de spits doorgedreven doet dat het leidersprincipe aanvaarden.
[460] In de Landtage ondersteunden de nazi-mandatarissen alle maatregelen ten gunste van de prinsen. Even systematisch bestreden ze iedere belasting op het kapitaal.
[461] Elementen van deze politiek waren: loonsverlaging, vermindering van werklozensteun en andere sociale uitkeringen, afschaffing van subsidies voor sociale woningbouw, verlichting van de belastingen ten gunste van de zakenlieden, staatssteun aan kapitalistische ondernemingen in nood, opkopen van aandelen van failliete bedrijven (socialisatie van het verlies). “Osthilfe” (d.i. financiële steun aan Pruisische grootgrondbezitters), aanzienlijke inkrimping van alle posten van het staatsbudget, behalve voor de militaire uitgaven... die verhoogden.
[462] In 1930 van 13 tot 18 oktober en van 3 tot 12 december; in 1931 van 3 februari tot 26 maart en van 13 tot 16 oktober; in 1932 van 23 tot 27 februari en van 9 tot 12 mei.
[463] Aantal stemmen door Hitler behaald:
- bij de verkiezingen van 30 september 1930 — 6.407.000
- in eerste ronde van de presidentsverkiezing — 11.338.000
- in tweede ronde van de presidentsverkiezing — 13.420.000 of 36,8 %
Enige dagen nadien (24 april 1932), bij de Landtagverkiezingen in Anhalt, Beieren, Hamburg en Pruisen behaalden de nazi’s verbluffende resultaten. In de Pruisische Landtag steeg hun aantal mandaten van 9 naar 162!
[464] 

Aantal doden

in 1930

in 1931

in 1932

vanwege politie

36

51

81

vanwege nazi’s

41

49

139

In 1911 werden 40.000 arbeidersmilitanten vervolgd; einde 1931 zaten er 7000 in de gevangenis. In 1932 werden 33.686 antifascisten in 7.316 processen betrokken. In 1931 werd de “Rote Fahne” gedurende 100 dagen verboden. In 1932 werden de 37 communistische dagbladen samen voor 3.384 dagen verboden. In november 1931 werd CARL VON OSSIETZKY, uitgever van de beroemde “Weltbühne” tot 11/2 jaar veroordeeld.
[465] De sociale aftakeling ging nu heel snel. De werkloosheidssteun werd met 23 % verminderd. De periode van volle steun werd van 26 op 6 weken gebracht. Dan verviel men in een categorie die 15 % minder ontving. Een paar maanden later kwam men in een nog minder bedeelde categorie terecht.
[466] Verkiezingen van 31 juli 1932:
KPD — 5.370.000
SPD — 7.960.000
Zentrum — 5.792.000
DVP — 436.000
DNVP — 2.187.000
NSDAP — 13.779.000
[467] Deze premies hadden de vorm van belastingkwijtingen, waarmee de belastingen van 1934 konden worden betaald. In afwachting konden dergelijke kwijtingen als pand voor kredietaanvragen worden aangewend.
[468] Verkiezingen van 6 november 1932:
KPD — 5.980.000
SPD — 7.251.000
Zentrum — 5.327.000
DVP — 661.000
DNVP — 2.187.000
NSDAP — 11.737.000
[469] OTTO WELS kan als een van de meest typische figuren uit de toenmalige Duitse sociaaldemocratie worden beschouwd. In 1873 te Berlijn geboren: had arme ouders en werd behanger; trad op 14 jaar in de beweging en werd in 1906 vrijgestelde in de vakbond van de behangers. In 1907 werd hij provinciaal secretaris van de SPD in Brandenburg. Hij steeg op in de partijbureaucratie en trad in 1913 toe tot het executief van de SPD. Tijdens de oorlog behoorde hij tot de meerderheidssocialisten. In 1918 trad hij als commandant van Berlijn zo provocerend op tegen de mariniers, dat die in opstand kwamen. Hij verliet het militaire ambt en werd copresident van het SPD-executief, welke functie hij tot 1933 behield. Hij was een perfecte partijbons; een toegewijd, hard werkend, bekwaam administrator, maar overigens ruw en een man zonder visie.
[470] 

Verkiezingen

SPD

KPD

Totaal

mei 1928

9.153.000

3.285.000

12.438.000

sept. 1930

8.576.000

4.590.000

13.166.000

juli 1932

7.960.000

5.370.000

13.330.000

nov. 1932

7.250.000

5.980.000

13.231.000

[471] Aantal leden van de KPD:
maart 1930 — 135.000
maart 1931 — 195.000
maart 1932 — 287.000
dec. 1932 — 360.000
[472] Tussen sociaaldemocraten en communisten was bloed gevloeid. Zoals in vorig hoofdstuk over Duitsland wordt meegedeeld, werden er bij de betoging van 1 mei 1929 31 communistische manifestanten doodgeschoten door de Berlijnse politie, die onder sociaaldemocratisch bevel stond.
[473] De syndicale organisaties verloren overigens terrein. De ADGB die einde 1929 bij de 5 miljoen leden had, telde einde ’31 nog slechts 4,1 miljoen aangeslotenen. Die vermindering was te wijten aan de talrijke uitsluitingen van oppositionelen, aan de ontevredenheid van de leden en aan de verarming (betaling van het lidgeld werd te zwaar). Ook de christelijke vakbonden verloren leden: van eind 1929 tot eind ’31 daalde het bestand van 793.000 tot 580.000. Twee derden van de arbeiders waren niet georganiseerd.
[474] De houding van de communisten inzake de staking van de Berlijnse verkeersarbeiders (3 tot 7 november 1932) mag niet – zoals sommigen het voorstellen – als een tweede gelijkaardig samengaan met de nazi’s worden gezien. De verhoudingen waren totaal anders. Onder impuls van de RGO waren 22.000 arbeiders tegen verdere loonsvermindering in staking gegaan. Tot ieders verrassing besloten de nazi’s, die normaal als stakingsbrekers optraden, ditmaal mee te doen. De vakbondsleiding weigerde de staking te erkennen en de leiding kwam in handen van een stakerscomité waarin o.a. ook vertegenwoordigers van de nazigroep zetelden. Het stakerscomité was samengesteld uit: bestuursleden van ADGB, militanten van RGO, communisten, sociaaldemocraten en 2 bij de nazibond georganiseerde arbeiders. Op 7 november liep de beweging uit op een mislukking; de helft van de arbeiders ging terug aan het werk en de strijd moest worden opgegeven.
[475] SAP. In september 1931 werden linkse socialisten, o.w. K. Rosenfeld en M. Seydewitz, uit de SPD gesloten. Zij vormden begin oktober een nieuwe partij, de SOZIALISTISCHE ARBEITERPARTEI DEUTSCHLANDS, die in maart 1932 rond de 27.000 leden telde, maar het toch niet verder dan een splinterpartij bracht. De SAP-aanhangers waren meestal voorstanders van samenwerking met de KP; als uitgeslotenen en afgescheurden van de SPD waren zij uiteraard sektair ingesteld tegenover hun vroegere partij.
[476] In de gemeenteraad van Braunschweig zorgden de communisten ervoor dat een sociaaldemocraat i.p.v. een nazi tot burgemeester werd verkozen. Maar het was een uniek voorbeeld. Van belang was wel dat op het partijcongres van de KPD in oktober 1932 de links-sektaire groep van H. Neumann werd uitgeschakeld.
[477] Dat hiermee de Duitse communisten de aanbevelingen van het EKKI te buiten gingen, blijkt uit een brief van W. Pieck aan de vertegenwoordiger van de KPD in het EKKI. In deze brief lezen we: “Es ist zwar richtig, dass unser Vorgehen nicht ganz den Vereinbarungen mit unseren Freunden entsprach...” W. Pieck meent echter dat men in Moskou de Duitse communisten geen “opportunistische Abweichungen ... zum Vorwurf machen kann.”
[478] Hij zou in 1944 in Buchenwald worden vermoord.
[479] Belangrijkste verkiezingsresultaten:

miljoen stemmen

mandaten

KPD

4,8

81

SPD

7,2

120

Zentr.

5,2

92

DNVP

3,1

52

NSDAP

17,3

288

[480] Ook alle communistische mandaten in de Landtage en de gemeenteraden werden vernietigd. Alle mandatarissen die men te pakken kreeg, werden opgesloten.
[481] Op 27 januari 1934 legden ook de evangelische bisschoppen een verklaring van trouw af. Alleen een kleinere protestantse groep (Bekenntniskirche) onder leiding van dominee Niemüller nam stelling tegen de barbaarsheid.
[482] In 1939 hadden reeds één miljoen Duitsers met opsluiting kennis gemaakt. Voor dit jaar registreerde de Gestapo 162.734 “Haftlinge” in de concentratiekampen en 112.432 politieke gevangenen in tuchthuizen.
[483] Deze omschrijving, voor het eerst door het EKKI in december 1933 opgesteld, werd door Dimitrov hernomen in zijn rapport voor het VIIe wereldcongres van de Komintern in 1935.
[484] Voor commentaar op zekere aspecten van deze omschrijving, zie geschiedenis van de Komintern in het hoofdstuk over de Internationales.
[485] In deze “Generalrat” zetelden o.a.: F. Böhringen van het Flick Konzern, C. Bosch van I.G. Farben, G. Krupp von Bohlen und Halbach, F. Reinhardt van de Commerz- und Privatbank, Freiherr von Schroeder, bankier C.F. von Siemens, F. Thyssen en A. Vögler van de Vereinigte Stahlwerke.
[486] Jaarlijks gemiddelde aantal werklozen:

1932

5.579.000

1936

1.592.010

1933

4.733.000

1937

912.000

1934

2.657.000

1938

429.000

1935

2.151.000

1939 (juli)

38.000

Bij het beschouwen van deze cijfer, moet men er wel rekening mee houden:
- dat ongeveer 250.000 jeugdigen in arbeidsdienst werden ingeschakeld;
- dat vanaf 1935 700.000 jonge lieden voor legerdienst werden opgeroepen.
[487] Einde 1932 waren er van de 360.000 KP-leden 40.000 in de bedrijven actief.
[488] Op 7 februari waren te Berlijn 200.000 manifestanten in de Lustgarten aanwezig.
[489]
1934 — 1.238.000
1935 — 1.670.000
1936 — 1.643.000
1937 — 927.000
Het grootste deel van deze druksels kwam van de communisten.
[490]
Er waren 7.147.802 stemgerechtigden
6.539.298 uitgebrachte stemmen
5.296.108 stemmen ten gunste van de nazi-kandidaten, d.i. 83 %.
In de volgende jaren werden in de bedrijven geen verkiezingen meer gehouden.
[491] Deze conferentie ging niet in Brussel maar in Moskou door. Ze werd ook bijgewoond door vertegenwoordigers van partijgroepen uit Duitsland. Om de Gestapo te misleiden werd, na afloop van de conferentie, meegedeeld dat de ontmoeting in Brussel had plaatsgegrepen. De naam “Brusseler Konferenz” bleef in de geschiedenis van de KPD behouden, evenals de naam “Berner Konferenz” (jan. 1939), die in feite in Frankrijk plaatsgreep.
[492] Edgar ANDRE, leider van RFB te Hamburg, op 5 maart 1933 aangehouden en op 4 november 1936 door de nazi’s onthoofd.

Hoofdstuk 3 / dl.3-B - Oostenrijk

Sinds einde 1929 was Wilhelm MIKLAS president van de Oostenrijkse republiek. Hij was een vertegenwoordiger van de Christelijke-Sociale Partij en had fascistische sympathieën. Daarom werd zijn mandaat door de vergadering van de beide Kamers verlengd.

Hoofd van de regering was de politieman JOHANN SCHOBER. Zijn kabinet was samengesteld uit niet direct partijgebonden personaliteiten en werd in het parlement gesteund door de twee rechtse partijen. Schober, enigszins liberaal-vrijzinnig georiënteerd, volgde ten aanzien van de Heimwehr een dubbelzinnige politiek: enerzijds wenste hij haar te behouden om ze eventueel tegen de arbeidersbeweging te kunnen inzetten, maar anderzijds stond hij afwijzend tegenover de aanspraak van de Heimwehr op de staatsmacht. Dat leidde tot een conflict. Want op een vergadering van de Heimwehrleiding (18 mei 1930) sprak deze organisatie zich niet alleen zonder voorbehoud uit voor een fascistisch regime zij stelde tevens het grijpen van de staatsmacht op de dagorde en eiste van haar leden een eed van trouw aan deze doeleinden. Onder die leden telde men menig Christelijk-Sociaal en Groot-Duits parlementslid. Schober werd dus geconfronteerd met de zeer directe bedreiging van een staatsgreep. Om te tonen dat hij niet bereid was toe te geven, liet hij MAJOOR PABST aanhouden en uitwijzen.[1] In de Nationalrat bleef de reactie niet uit: in september 1930 werd de regering Schober ten val gebracht.

De overgangsregering die nu werd gevormd, stond onder leiding van de uiterst rechtse Christelijk-Sociale KARL VAUGOIN, die twee leidende figuren van de Heimwehr op sleutelposities in zijn kabinet opnam: VORST RUDIGER STAHRENBERG, die minister van binnenlandse zaken werd en F. HUEBER, die met justitie werd belast. Majoor Pabst kon naar Oostenrijk terugkeren en Stahrenberg liet op menige plaats wapens van de Schutzbund in beslag nemen. De SDAP en de haar aanverwante organisaties lieten begaan: nergens viel enig verzet te bespeuren.

Vaugoin ontbond het parlement en organiseerde nieuwe verkiezingen. De uitslag was vrij behoorlijk voor de SDAP en erg ongunstig voor de Christelijk-Socialen.[2] Het was een aansporing voor de rechtse krachten de socialistische beweging met buitenparlementaire middelen te lijf te gaan.

De nieuwe regering van OTTO ENDER, weer een katholiek-grootduitse coalitie, werd hard geconfronteerd met de economische crisis. De werkloosheid, die ook in de beste jaren ongeveer 1/5 van de industriearbeiders trof, steeg nu tot 1/3. Zoals overal greep de regering naar het-middel-met-de-averechtse-uitwerking: de deflatie. In maart 1931 werd een uitweg beproefd op internationaal vlak: de bedoeling EEN TOLUNIE MET DUITSLAND te vormen, werd kenbaar gemaakt. Maar Groot-Brittannië, en Frankrijk nog meer en Italië het meest, verzetten zich tegen wat zij als een eerste stap naar de “Anschluss” beschouwden. De regering Ender moest het plan opgeven. Eind mei 1931 stortte de oude Oostenrijkse bank, de KREDITANSTALT, in elkaar. Dat sleurde ook de NATIONALBANK en de Bank ROTHSCHILD en vele handels- en industrieondernemingen mee in de ondergang. Nooit was de economische situatie van Oostenrijk zo catastrofaal geweest als in die dagen.
De regering Ender verdween en werd opgevolgd door die van KARL BURESCH, die enige tijd later SCHUSCHNIGG (justitie) en DOLLFUSS (economische zaken) in zijn kabinet opnam.

De economische toestand werd er niet beter op en de ontreddering in de geesten greep om zich heen. De ervaring heeft geleerd dat een crisis van de kapitalistische economie door ruime delen van de openbare opinie niet als dusdanig wordt geïnterpreteerd en derhalve tot geen antikapitalistische conclusies leidt. Lieden die doordrongen zijn van de bourgeoisideologie reageren dan met fascistische reflexen. Dat bleek duidelijk op 24 april 1932 bij de verkiezingen voor de Länder. De sociaaldemocraten hielden ongeveer stand, de Christelijk-Socialen leden verlies (speciaal in Wenen), de Groot-Duitse Partij en nog een paar rechtse formaties werden haast weggeveegd. Maar de nazi’s boekten een aanzienlijke vooruitgang.

De regering, die na deze verkiezingen aantrad (20 mei 1932), stond onder leiding van ENGELBERT DOLLFUSS.[3] Deze uiterst rechtse politicus beschouwde het parlementarisme als een regime dat resulteerde uit twee nederlagen: de oorlog en de revolutionaire beweging van 1918. Hij streefde naar de instelling van een fascistische orde. Wel stond hij vijandig tegen het nazisme: als katholiek hechtte hij groot belang aan het gezag van de kerkelijke hiërarchie; als Oostenrijks nationalist en als katholiek was hij gekant tegen de “Anschluss”. Hij wilde zowel de “Gleichschaltung” van het nationale als van het katholieke aspect voorkomen. Daarom sloot hij aan en zocht hij bescherming hij Mussolini. En daarom zocht hij toenadering tot de (overigens door Mussolini gesteunde) Heimwehr.

Samen met de Heimwehr werden nog een ganse reeks andere rechtse formaties (al dan niet gewapende milities) door Dollfuss samengebracht in één VADERLANDS FRONT. Buiten dit front vielen enerzijds de sociaaldemocraten (en de communisten die opnieuw iets terrein wonnen), anderzijds de Oostenrijkse nazi’s, die volop bezig waren een zekere massabasis te verwerven en zich ten zeerste aangemoedigd voelden toen Hitler op 30 januari 1933 in Duitsland de macht greep.

De socialistische SCHUTZBUND kwam hoe langer hoe zwaarder, en wel langs twee kanten, onder druk. De Schutzbund moest steeds opnieuw het hoofd bieden aan overvallen van de Heimwehr, die ongestraft mocht moorden, want Emil FEY (leider van de Weense Heimwehr) was hoofd van de staatsveiligheid. Ook met de nazi’s had de Schutzbund soms zware rellen.

* * *

Toen Dollfuss in maart 1933 niet langer over een parlementaire meerderheid beschikte, nam hij zijn toevlucht tot een volmachtenwet uit de oorlog om met decreten te regeren en het parlement te ontbinden. Daarmee werd het fascisme in feite gevestigd.

Voor de socialisten bleef er nog maar één uitweg: de arbeiders mobiliseren.[4] Zij deinsden daar voor terug. Geen algemene staking, geen massamanifestaties beantwoordden de staatsgreep van Dollfuss. Of was dat al niet meer mogelijk? Feit is dat de socialistische vakbonden, die destijds 900.000 leden telden, op 520.000 aangeslotenen waren teruggevallen.[5] Feit is ook dat het reformisme nooit iets ondernomen had om de strijdvaardigheid van de arbeidersklasse op te voeren. “Stem voor ons EN WIJ DOEN HET VOOR U” was de leuze. Zolang de bourgeoisie het parlementaire spel duldde, kon deze formule iets opleveren; maar zodra het kapitaal toesloeg, was men verloren met deze politiek. “Wij mogen onze krachten niet verspillen; wij moeten ze gaaf houden voor het beslissende uur.” Maar dat “beslissende uur” werd altijd opnieuw uitgesteld. In afwachting liet men zich passief terugslaan. Bij iedere ondergane vernedering werd de strijdvaardigheid van de arbeidersklasse verder aangevreten.

Als echte parlementariërs besloten de sociaaldemocratische afgevaardigden hun protest tegen Dollfuss’ staatsgreep kenbaar te maken door in het parlementsgebouw te vergaderen. Zij werden er zonder meer uit verjaagd.

Dollfuss zou nu krachtdadig doorzetten. Op 31 maart 1933 vaardigde hij het verbod van de Schutzbund uit. Op 1 mei werd de traditionele optocht op de Weense Ring verboden. De 14de mei greep integendeel een mars van de Heimwehr in Wenen plaats. Op 26 mei werd de KPO onwettig verklaard. Burgers konden worden aangehouden zonder veroordeling; concentratiekampen werden ingericht. De rechters verloren de onafhankelijkheid, die zij normaal in een burgerlijke democratie genieten. Ondernemingsraden werden ontbonden, collectieve arbeidsovereenkomsten ongedaan gemaakt en loonsverminderingen doorgevoerd. Voor bepaalde industrieën werd het stakingsverbod ingesteld. De werklozensteun werd verminderd. De stad Wenen werd voor meer dan 1/3 van haar inkomsten beroofd. De strijdformaties van de Heimwehr werden formeel als hulpgendarmerie erkend en bezoldigd.

De SDAP met haar 600.000 leden en haar 11/2 miljoen kiezers, de SDAP die 90 % van de arbeiders in Oostenrijk en 2/3 van de kiezers in Wenen vertegenwoordigde, hield in oktober 1933 haar (laatste) congres. De sociaaldemocraten beschouwden Dollfuss – ten overstaan van de dreiging uit Duitsland – als “het kleinste kwaad”. Daarom schrapte de SDAP de Anschluss-paragrafen uit haar programma en verklaarde zij zich bereid de regering te helpen bij de verdediging van het land tegen een Duitse overval. Zelfs werden pogingen gedaan “op een corporatieve basis” tot een vergelijk te komen. O. BAUER betoogde dat een beslissende strijd veel slachtoffers zou kosten en dat de verantwoordelijkheid daarvoor “ten overstaan van de Oostenrijkse moeders” niet kon genomen worden, tenzij na uitputting van alle vreedzame middelen.

KARL RENNER spande zich in om, door de een of andere bemiddeling, tot onderhandelingen te komen. Maar de tijd van discussie was voorbij. Dollfuss eiste onvoorwaardelijke capitulatie, totale zelfvernietiging van de SDAP. In afwachting gebeurden steeds meer huiszoekingen, inbeslagnames van wapens en propagandamateriaal, aanhoudingen van militanten. Eind januari 1934 bezette de Heimwehr de regeringsgebouwen van Innsbruck (Tirol); hetzelfde gebeurde de volgende dagen in Linz (Opper-Oostenrijk), in Graz (Stiermarken) en Eisenstadt (Burgenland). Overal eiste zij het aftreden van de Landsregering en de ontbinding van de sociaaldemocratische partij. Op 29 januari werd het orgaan van de SDAP, de “Arbeiter-Zeitung”, verschijningsverbod opgelegd. Op 8 februari werd in het hoofdkwartier van de SDAP te Wenen een huiszoeking gehouden. Die dag werden de 21 Weense districtleiders van de Schutzbund aangehouden. In Schwechat bij Wenen werden grote hoeveelheden wapens van de Schutzbund in beslag genomen. De Heimwehr-man, minister Fey, liet naar aanleiding daarvan op 11 februari een communiqué over een “complot van marxistisch-bolsjewistische misdadigers” uitgeven.

Vele arbeidersmilitanten oordeelden dat nu de uiterste grens overschreden was. Maar de partijleiding bleef de strijd verhinderen. O. Bauer getuigt: “Het partijbestuur waarschuwde. Het wilde de strijd vermijden zolang de regering niet een van die daden deed, die de grote massa van de arbeiders zou hebben opgezweept, die de volkswoede op de spits zou hebben gedreven. Doch de verontwaardiging van een groot deel van de arbeiders was zo groot, dat de waarschuwingen van het partijbestuur niet meer konden baten.”[6] 

Op maandag 12 februari 1934 barstte het los. Die dag werd bij een inval van de politie in het partijlokaal te Linz door de militanten van de Schutzbund gewapend verzet geboden. Op slag braken langs alle kanten gevechten uit in de stad. Bij de berichten daarover riep het partijbestuur te Wenen de algemene staking uit; tevens werd de reeds verzwakte Schutzbund in het gelid gebracht. De regering sloeg toe: het standgerecht werd geproclameerd, de SDAP ontbonden; tegen haar bestuursleden, volksvertegenwoordigers, burgemeesters, gemeenteraadsleden en vakbondsecretarissen werden aanhoudingsbevelen uitgevaardigd. Gedurende vier dagen woedde de strijd in de Weense buitenwijken, in Linz, Graz, Steyr en verschillende andere steden. De Schutzbund vocht met de moed der wanhoop tegen een overmacht van politie, gendarmerie, leger en Heimwehr. De “socialistische” woonblokken in de arbeiderswijken werden als versterkingen gebruikt en konden slechts met de inzet van artillerie overmeesterd worden. Men rekent dat een 20.000 Schutzbunders aan de strijd hebben deelgenomen; er vielen een duizendtal doden en wellicht 5000 gekwetsten. Dan begon de juridische repressie: de eerste veroordeelde, een zwaar gekwetste Weense arbeider, moest op een draagbaar naar de galg worden gebracht.

De meeste afdelingen van de Schutzbund hadden zich heldhaftig gedragen. Maar de arbeidersmassa daarbuiten had geen deel aan de strijd. De oproep tot algemene staking bleef praktisch onbeantwoord, het openbaar verkeer ging gewoon door. Ook de partijleden, die niet tot de Schutzbund behoorden, bleven meestal passief. De Weense arbeiders hadden zeker sympathie voor de inzet van de Schutzbund, maar zijzelf gingen naar hun werk. Het voorbeeld kwam van boven: over de sociaaldemocratische afgevaardigden, vakbondssecretarissen en andere bureaucraten getuigt Otto Baseer dat zij “aan de strijd geen deel hadden” en dat zij “op maandag, evenals op andere dagen, in de burelen van de vakbonden, in de ambtsvertrekken van het Weense raadhuis, van de landsregeringen en van de gemeentebesturen” aan te treffen waren.

De houding van de Oostenrijkse arbeidersklasse was ten slotte begrijpelijk. De sociaaldemocratie had van de Weense arbeiders wel kiezers maar geen strijders gemaakt.[7] Natuurlijk “maakt” men van de arbeidersklasse niet wat men wil. Maar tientallen jaren electoralisme, meelopen in een imperialistische oorlog, sinds jaren de strijd tegen rechts afremmen, de beslissing altijd maar uitstellen tot men “met de rug tegen de muur” (J. Deutsch) staat gedrukt...,[8] dat alles is van aard om de arbeidersklasse tot een amorfe hoop te herleiden.
Kwam daarbij dat de Oostenrijkse arbeidersklasse in een klein land leefde, omsingeld door een fascistisch Hongarije, een fascistisch Italië en een fascistisch Duitsland, terwijl op de Westerse democratieën niet te rekenen viel. Dat was toen reeds duidelijk. Het werkte allemaal in dezelfde richting.

Ondanks alles heeft de arbeidersbeweging in Oostenrijk op het suprême moment veel meer strijd tegen het fascisme geleverd dan in Duitsland. J. Braunthal stelt het voor alsof de Komintern niets dan hoon had voor het verloop van de gebeurtenissen in Oostenrijk. Dat is niet juist. J. KOPLENIG[9] publiceerde in 1934 in Moskou een brochure (Oesterreich in Aufstand), waarin de “heldhaftige strijd van het Oostenrijkse proletariaat” wordt gehuldigd. Overigens vonden een aantal “Schutzbunders” en sociaaldemocraten asiel in de Sovjet-Unie. Zij werden daar met geestdrift ontvangen en hartstochtelijk toegejuicht.

* * *

De nederlaag van februari 1934 betekende de vernietiging van de Schutzbund, de SDAP en de vakbonden. Enkele leiders, o.a. O. Bauer en J. Deutsch, slaagden erin naar Tsjecho-Slowakije te vluchten. Te Brno vestigden zij een “Auslandburo” dat de “Arbeiter-Zeitung” uitgaf en aanspraak maakte op de leiding van de socialistische beweging in Oostenrijk. Een reeks bureaucraten van de SDAP (Renner, Seitz, Breitner) werden aangehouden, maar na korte tijd weer vrijgelaten. Illegale activiteit lag hen niet. Renner veroordeelde ieder clandestien verzet als onzin.[10] Maar andere militanten (Ilse en Leopold Kulezar, Oskar Pollak, Otto Leichter, Jozef Buttinger) vormden illegale “groepen van vijf” en gaven de partij een nieuwe naam: REVOLUTIONAIRE SOCIALISTEN. Met deze benaming bedoelden zij een afwijzing van de sociaaldemocratische traditie van eeuwig capituleren. De nieuwe partij trachtte drie taken te vervullen: 1. Hulp aan families van gesneuvelden, geëxecuteerden en gevangenen; 2. Propaganda: verspreiding van de “Arbeiter-Zeitung” van Brno; drukken of aftrekken en verspreiden van vlugschriften en sluikpers, het kalken van leuzen... Dat vergde een hele organisatie; 3. Scholing en vorming van kaderelementen.

Sommige radicale elementen sloten zich aan bij de communistische partij. Na februari 1934 telde de KPO ongeveer 3000 leden; binnen enkele maanden kwamen er 13.000 linkse sociaaldemocraten bij. De belangrijkste was ERNST FISCHER. Schrijver en gewezen redacteur van de “Arbeiter-Zeitung”. Fischer zou gedurende vele jaren een bezielende rol in de KPO spelen. Al snel deden de communisten voorstellen aan de socialisten om tot een eenheidsfront te komen. De besprekingen verliepen moeizaam en aarzelend ... en mislukten uiteindelijk. Het anticommunistisch voorbehoud was te sterk in de socialistische gelederen.

De fascistische dictatuur van Dollfuss liet slechts één officiële “eenheidsvakbond” toe, wiens taak het was de arbeidersklasse in te schakelen en te disciplineren. Toch waren er momenten dat zelfs door zulke vakbonden eisen werden gesteld. De toestand van de arbeidersklasse was trouwens sinds februari 1934 niet verbeterd; de sociale voorzieningen werden aangetast.

Dollfuss had ook met het verzet van de (sinds juni 1934) buiten de wet gestelde nationaalsocialistische partij te maken. Uiteraard hadden de nazi’s het in hun strijd heel wat gemakkelijker dan het linkse verzet. Niet alleen kregen zij een omvangrijke steun uit Hitler-Duitsland, maar zij konden ook rekenen op het “begrip” van menig element uit de politie, het leger en het gerecht en op de steun van menig kapitalist. De nazi’s – naar het bekende recept van “de politiek van spanning” – pleegden een groot aantal bomaanslagen.

Op 25 juli 1934 waagden zij een grote slag. Op de middag drongen 154 SS-mannen, in leger- en politie-uniformen gekleed, de Bondskanselarij binnen. De wachtposten werden overrompeld en de aanwezige ambtenaren opgesloten. Slechts drie regeringsleden werden aangetroffen: Dollfuss, Fey en Karwinsky. Dat was een misrekening. De putschisten hadden verwacht de ganse regering, vergaderd in de ministerraad, gevangen te nemen en af te zetten. Dollfuss, die een poging deed te vluchten, werd neergeschoten. Drie uur later, zonder bijstand van een geneesheer of priester, gaf hij de geest. Zo eindigde een fascistische moordenaar als slachtoffer van andere fascistische doders. Nog de nacht daarvoor was een socialist geëxecuteerd, nadat Dollfuss het genadeverzoek had afgewezen.

Tegelijkertijd werd het radiostation bezet en het volk kond gedaan dat RINTELEN, gouverneur van Stiermarken, de leiding van de regering op zich nam.

Maar de ministers, die zich niet in de kanselarij bevonden, kwamen samen. Bondskanselier Miklas duidde de minister van onderwijs, KURT VON SCHUSCHNIGG aan als kanselier: politie en leger gehoorzaamden. Rintelen werd aangehouden en de nazibezetters van de kanselarij werd vrije aftocht beloofd, op voorwaarde dat ze geen slachtoffers maakten. De SS-bezetters gaven zich over, uitgaande van de veronderstelling dat de dood van Dollfuss bij de gestelde voorwaarden niet in aanmerking kwam. Maar de regering deed alsof ze dit overlijden slechts na de capitulatie van de putschisten te weten kwam. Alle deelnemers werden aangehouden, zes onder hen werden geëxecuteerd. De algemene volksopstand waarop de putschisten hadden gerekend, had zich niet voorgedaan. In Karinthië en Stiermarken moest nochtans door de ordestrijdkrachten gedurende enige dagen een harde strijd met vele slachtoffers tegen de nazi’s worden geleverd.

Met Schuschnigg onderging het regime in Oostenrijk weinig wijzigingen. Wel werden de nazi’s harder dan voorheen achtervolgd. Die maakten een periode van ontmoediging en ontreddering door. Fascistische formaties zijn nl. alleen dan moedig en dynamisch, als zij de steun van officiële instanties genieten.

Maar voor de nazi’s zou de toestand vanaf midden 1936 aanzienlijk verbeteren. Hitler wenste op dat ogenblik Italië en de Westerse democratieën gerust te stellen en sloot daarom met Schuschnigg op 11 juli een verdrag, waarin Duitsland de soevereiniteit van Oostenrijk waarborgde. De overeenkomst voorzag tevens amnestie voor de nazi’s van de mislukte putsch en toelating van 5 Duitse kranten in Oostenrijk. Daarmee konden Hitlers aanhangers ongeveer uit de illegaliteit treden.

Dat was geenszins het geval voor de socialisten. Schuschnigg was hun minstens even vijandig als Dollfuss. Betreffende de perspectieven van de socialistische beweging kwam het in die dagen tot een dispuut tussen de binnenlandse leiding (o.a. Buttinger) van de Revolutionaire Socialisten en O. Bauer van het Auslandburo. Bauer bleef optimist, d.i. bleef vasthouden aan het theoretisch toekomstoptimisme op lange termijn, dat ten allen tijde deel had uitgemaakt van zijn “austromarxisme”. Maar, geconfronteerd met de concrete situatie in het Oostenrijk van toen, zag de binnenlandse leiding geen enkele reden tot optimisme. Zij zag de catastrofe van de hitleriaanse overval aankomen.
Begin 1938 werd hun vrees meer dan gerechtvaardigd. Op 12 februari had een ontmoeting van Schuschnigg met Hitler plaats te Berchtesgaden. Diplomatieke onderhandelingen waren dat geenszins. Schuschnigg werd gedurende uren bedreigd, gechanteerd, geïntimideerd... Het resultaat was dat enige pro-nazistische figuren minister werden. De voornaamste was SEYSS-INQUART, die het kabinet van binnenlandse zaken kreeg. Daarmee kwam de Oostenrijkse politie in handen van een nazi en verwierven de nazi’s de vrije hand om hun propagandagroepen (meestal knokploegen) ongebreideld in te zetten. Het werd nu voor iedereen duidelijk wat Hitler in het schild voerde. De socialisten deden een laatste poging hun vrijheid te herwinnen. Zij deden Schuschnigg het voorstel de arbeidersklasse voor de onafhankelijkheid van het land te mobiliseren mits toekenning van bewegingsvrijheid aan de sociaaldemocratie. Maar Schuschnigg wees dat direct af. Wel besloot hij een volksraadpleging tegen de Anschluss op 13 maart te laten doorgaan. De Revolutionair-Socialistische Partij riep op tot ondersteuning... Maar Hitler greep in. Op 11 maart eiste hij bij ultimatum: 1) het afgelasten van de volksraadpleging; 2) de vervanging van Schuschnigg door Seyss-Inquart. President Miklas gaf toe. Seyss-Inquart deed beroep op de Duitse troepen. Op 13 maart was de Anschluss een voldongen feit. Nu waren het de nazi’s die de volksraadpleging organiseerden; de stemming zou op 10 april doorgaan. De politici, die tot hiertoe Dollfuss en Schuschnigg hadden gesteund, riepen het volk nu op in te stemmen met de Anschluss. Ook de Oostenrijkse bisschoppen – nog authentieke Kerkvorsten – spraken zich uit ten gunste van de aansluiting bij Duitsland. En ook de sociaaldemocraat K. Renner deed een oproep in dezelfde zin.

Na het plebisciet – dat uiteraard met 99 % van de stemmen werd gewonnen – begon de “Gleichschaltung” van Oostenrijk. Seyss-Inquart werd “Reichsstatthalter”. Onder het nazisme werd het net van de repressie – dat onder de vorige regimes nog enige gaten vertoonde – zo strak dicht gehaald dat er nergens nog enige bewegingsruimte overbleef. De revolutionaire socialistische organisatie werd door de middelen van de Gestapo totaal vernietigd.

Na de Anschluss oordeelde O. Bauer de toestand niet meer veilig in Tsjecho-Slowakije. Hij verplaatste het Auslandburo naar Parijs. Een paar maanden later overleed hij. Friedrich Adler ontbond het Auslandburo.

_______________
[1] Majoor PABST was destijds, omwille van zijn deelname aan de Kapp-putsch (1920) Duitsland ontvlucht. Hij had geen Oostenrijkse nationaliteit.
[2] Verkiezingen van 10 november 1930:
Socialisten — 72 zetels (+ 1)
Christ.-Socialen (+ Heimwehr van Maj. FEY) — 66 zetels (- 7)
Groot-Duitse Partij — 19 zetels (+ 7)
Heimwehr (Stahrenberg) — 8 zetels Nationaalsocialisten: 200.000 stemmen, geen zetel.
[3] E. DOLLFUSS (1892-1934): Katholiek fanaticus, die een paar zware frustraties te verwerken had. Hij was het onwettig kind van een boerendochter. Hij was merkwaardig klein van gestalte.
[4] In zijn brochure De Opstand van de Oostenrijkse Arbeiders (Amsterdam, 1934) schrijft O. Bauer (p. 25): “Wij hadden daarop de 15de maart met de algemene staking kunnen antwoorden. Nimmer waren de voorwaarden tot een succesvolle strijd zo gunstig als op die dag. De Duitse contrarevolutie, die juist toen in stormachtig tempo ging, had in Oostenrijk de massa wakker geschud. De arbeidersmassa verwachtte het teken tot de strijd. De spoorwegarbeiders waren toen nog niet zo geïntimideerd als elf maanden later. De militaire organisatie van de regering was toen veel zwakker dan in februari 1934. Toen hadden wij het wellicht kunnen winnen. Doch wij schrikten voor de strijd terug. Wij meenden nog door onderhandelingen tot een vreedzame oplossing te kunnen komen.”
[5] Op dat moment waren reeds 42 % van de gesyndikeerde arbeiders aangesloten hij christelijke, nationalistische en “gele” vakbonden.
[6] O. Bauer, op. cit., p. 18.
In dezelfde brochure (p. 21) wordt deze gedachte nogmaals herhaald. De partijleiding rekende op “een daad van de tegenstander die de woede en de hartstochten van de ganse arbeidersklasse zou oproepen”. Hoe kon men zulke reactie verwachten, nadat men gedurende jaren alles gedaan had wat mogelijk was om de geest van verzet te verlammen?
[7] In Oostenrijk werd de verantwoordelijkheid uitsluitend door de sociaaldemocratie gedragen. Het argument van de-schuld-van-de-communisten-als-verdelers-van-arbeidersklasse geldt niet voor Oostenrijk. De communistische partij was daarvoor te onbeduidend.
[8] J. BRAUNTHAL, die het goed kan weten, wijdt enkele bladzijden aan de sociaaldemocratische “Ausweichtaktik gegen den fascistischen Vorstoss” (cfr. Geschichte der Internationale, II, pp. 225-228). Braunthal toont aan hoe “das Vertrauen der Arbeiter in die Kampffähigkeit der Sozialdemokratie ... erschüttert, die Kampfkraft der Arbeiterklasse gemürbt, ihren Kampfwillen gebrochen” raakte, doordat de sociaaldemocraten de strijd altijd weer ontliepen.
[9] J. KOPLENIG. In de aanvangsjaren werd de Oostenrijkse communistische partij in hoofdzaak geleid door jonge, Joodse intellectuelen, waarvan velen naar het trotskisme evolueerden. In de tweede helft van de jaren ’20 werd Koplenig de algemene secretaris van een bestendig verzwakkende communistische partij, die hoe langer hoe nauwer bij het stalinisme aansloot. In 1933/34 vond de kritiek van de KPO op de “nachgiebige und unentschlossene Haltung” van de SDAP een zekere weerklank. De KPO won daardoor iets aan invloed.
[10] Pas in 1945, wanneer de tekenen van de komende ineenstorting van het naziregime overduidelijk waren, sloot Renner zich aan bij het verzet... Als arbeider van het elfde uur slaagde hij erin zich, na de verdwijning van het Derde Rijk, als president van de Oostenrijkse Republiek te doen verkiezen.

Hoofdstuk 4 / dl.3-B - Italië

De economische politiek van het fascisme dient in de eerste jaren als puur liberaal te worden bestempeld; de afzijdige staat liet het privékapitaal de vrije teugel. Maar vanaf 1926 begon de overgang naar enig dirigisme. Mussolini zette er alles op de verzwakte lire te consolideren. Daartoe voerde hij een uitgesproken deflatoire politiek. Zo werd het mogelijk de lire in 1927 tegen een hoge (te hoge) koers te stabiliseren. Het gevolg was dat de uitvoer aanzienlijk achteruitging, wat dan weer de betalingsmiddelen voor de invoer sterk afremde. Ten einde de import van graan, maïs, gerst, suiker, vlees en olie nog meer te weren, werden enerzijds de invoerrechten drastisch verhoogd, terwijl anderzijds (eerder succesrijke) maatregelen werden getroffen om de Italiaanse landbouwproductie op te voeren.[11] “Zo werd dan een eerste stap in de richting van de AUTARKIE gezet.[12] Om de industrie een ruimer afzetgebied te bezorgen, werd een politiek van openbare werken gevoerd.

Toen kwam de economische crisis van 1930. Ze was in Italië iets minder brutaal dan In de USA of Duitsland, maar ze bleef lang aanslepen; eerst in 1938 bereikte de industrieproductie opnieuw het peil van 1929. De uitvoer liep tussen 1929 en 1932 Van 14,5 naar 6,5 miljard terug, wat een daling is van 60 %. Tussen 1929 en 1933 daalden de groothandelsprijzen met 25 %, verminderde de industriële productie met 33 %, nam het spoorwegvervoer met 41 % af, zakte het nationaal inkomen per hoofd van 3.079 tot 2.868 lires en steeg de werkloosheid van 300.000 tot 1.020.000. De laagste bevolkingsgroepen leden gewoon honger; gratis voedselbedeling was in vele gevallen nodig om totale uitputting te voorkomen.
Vele ondernemingen en de grootste banken bevonden zich op de rand van het failliet. Zij vroegen – en bekwamen – massale hulp van de fascistische staat. Om die hulp kunnen verlenen werden zekere staatsuitgaven ingekrompen (vermindering van wedden in overheidsdienst), de lonen door het “corporatistisch” syndicalisme gedrukt,[13] de belastingen op het verbruik verhoogd, de belastingen op de investeringen afgeschaft, de productie voor openbare werken met productie van oorlogstuig uitgebreid, en steeds ruimere staatsleningen geplaatst. Kortom, deflatie aan de ene kant – ten koste van de massa – inflatie anderzijds – ten gunste van het kapitaal.

De fascistische regering zocht de oplossing van de economische crisis meer en meer in de autarkie. Niet alleen de landbouw, ook de voortbrengst van energie en grondstoffen, alsmede een eigen productie van afgewerkte goederen, werden onder de bescherming van hoge tolmuren ontwikkeld. Maar dat betekende productie tegen prijzen, die enorm hoog boven die van de wereldmarkt lagen. En vermits volstrekte autarkie nu eenmaal niet mogelijk is (er MOET ingevoerd, en dus MOET er uitgevoerd worden), zag Mussolini zich in 1936 verplicht de lire met 41 % te devalueren. Het bleek dat deze, trouwens al te laattijdige ontwaarding niet eens voldoende was.

In 1933 werd de IRI (Instituto per la ricostruzione industriale) opgericht, bestemd om de staatssteun aan de grote ondernemingen te organiseren. De IRI stichtte een ganse reeks STAATSHOLDINGS, die aanzienlijke hoeveelheden aandelen van de grote kapitalistische ondernemingen overnamen en daarvoor in de financiering van hun bedrijven voorzagen. De IRI werd een enorm apparaat van economisch beheer. Het is duidelijk dat daarmee allerlei vormen van staatsdirigisme tot ontwikkeling kwamen. De voorstelling alsof zich hier een of ander socialiseringsproces voltrok, gaat niet op. Zeker, een ganse reeks parastatale instellingen leidden de economie, maar deze instellingen waren in handen van vertegenwoordigers van het grootkapitaal, en zij bevoordeligden speciaal de monopolies door hun bemiddeling werden miljarden uit de staatskas overgepompt naar Ansaldo, Ilva, Fiat, Edison, Pirelli, Montecatini, Biella, enz. Naarmate de staat de monopolies etatiseerde, privatiseerden deze de staat.

Met het uitbreken van de Ethiopische oorlog in 1935 vergrootten de economische moeilijkheden aanzienlijk. Veel kan worden opgelost door de groei van de staatsschulden (146 miljard lire in 1939) ... maar die staatsschulden zelf worden dan een probleem. Uiteindelijk kwam alles neer op een aanzienlijke verlaging van de levensstandaard van het volk. Het regime trachtte de onvermijdelijke weerslag van deze situatie ideologisch op te vangen door alle spanningen op de komende oorlog te oriënteren. Het kwam erop aan de ontevredenheid in agressiviteit tegen het buitenland om te zetten. Het regime is daarin slechts gedeeltelijk geslaagd. Op geen enkel moment heeft Mussolini’s politiek die impact gehad op de ziel van de menigte, die Hitler in Duitsland bereikte. De aanhankelijkheid aan de Duce en het fascisme was voor een aanzienlijk deel hypocriet, sceptisch en ironisch.

De verovering van Ethiopië en de uitroeping op 5 mei 1936 van het Italiaanse Keizerrijk bezorgden Mussolini nochtans weer een moment van grote populariteit. Het herstel van het oude Romeinse Keizerrijk stond op de dagorde! De Middellandse Zee zou opnieuw een “mare nostrum” worden. Maar de Italiaanse interventie in de Spaanse burgeroorlog was al geen bron van geestdrift meer in Italië.

Mussolini’s buitenlandse politiek (na de oorlog om Ethiopië) streefde de vorming na van een steeds hechter en inniger bondgenootschap met nazi-Duitsland. Mussolini meende daarmee het sterkste kamp te kiezen. Momenteel was dat wel zo, maar het werd hoe langer hoe duidelijker dat Mussolini daarbij de tweede viool speelde, zich naar Hitlers beslissingen diende te schikken en zich in feite vernederingen moest laten welgevallen, zoals met de “Anschluss” van Oostenrijk. Tegelijkertijd begon Mussolini ook de antisemitische theorieën van het nationaalsocialisme toe te passen. Ook de “ganzenpas” (voor de gelegenheid “Romeinse pas” genoemd) en andere stijlelementen van het nazisme werden overgenomen. Maar naarmate de aansluiting bij de Duitse politiek toenam, kwam de populariteit van het fascisme in Italië in het gedrang. Mussolini behield nog wel EEN massabasis, maar – beslist vanaf 1938 – begon hij DE massa als basis steeds meer te verliezen. Grootsprakerigheid, bluf en politiek lawaai konden niet verborgen houden dat de avonturen in Ethiopië en Spanje het land zwaar hadden uitgeput. Bij het uitbreken van de oorlog was Italië gewoon niet voorbereid. Ten slotte zou het verloop van de oorlog bewijzen dat de Italiaanse soldaat er de voorkeur aan gaf niet voor de Duce te sterven.

* * *

Aan de arbeidersbeweging in Italië van 1930 tot 1939 kan UITERAARD slechts een klein hoofdstuk worden gewijd. Uiteraard, want het fascisme liet geen ruimte meer voor enige oppositionele beweging. Af en toe deden zich hier en daar stakingen voor in Italië (in 1933 kwamen 101 gevallen voor het Speciale Tribunaal). Het betrof spontane reacties, meestal van korte duur. De beweging bleef sporadisch.

De enige partij die erin slaagde te blijven voortbestaan, was de PCI ... maar dan uiterst verzwakt. Het dieptepunt werd in 1934 bereikt, toen ze nog ongeveer 2.500 leden telde.

Hoe zwak in dit tijdsbestek het actieve antifascistische verzet in Italië wel was, wordt bewezen door de clementiemaatregel die het regime – bij de tiende verjaardag van de mars op Rome – nam: 22.173 politieke gevangenen werden vrijgelaten; 337 hieven opgesloten. In de daaropvolgende jaren groeide hun aantal niet massaal.

De antifascistische strijd werd voor een deel vanuit de emigratie geleid. Terwijl de “Concentrazione Antifascista” steeds minder presteerde en in 1933 uiteenviel, bleef “Giustizia e Liberta” af en toe een sensationele stunt uithalen. In juli 1930 werden vanuit een vliegtuig massa’s pamfletten boven het centrum van Milaan uitgeworpen; in 1932 werd een gelijkaardige vlucht boven Rome ondernomen. De communisten noemden dat – ten onrechte – dilettantisch activisme. Niettemin kwam het tussen PCI en “Giustizia e Liberta” tot een blijvende samenwerking.

De communistische activiteit in Italië bestond uit de verspreiding van sluikpers, de uitdeling van manifesten, het aanplakken van affiches, het kalken van strijdleuzen en soms uit de organisatie van korte manifestaties en het aansporen tot stakingen. Globaal effect was: het bewijs dat men bleef voortbestaan, een “acte de présence” ... wat overigens, met het oog op de toekomst, een zeer belangrijk resultaat bleek te zijn. Regelmatig sloten militanten uit de emigratie – duidelijk bewust van het gevaar dat zij liepen – zich bij het binnenlandse front aan; meestal duurde het niet lang of ze werden aangehouden; verscheidene onder hen werden krankzinnig of overleden ten gevolge van de martelingen.

Met de sinds 1930 herenigde PSI kwamen de communisten aanvankelijk niet tot enig akkoord. Het was toch de periode, waarin de KI zich binnen haar meest sektaire stellingen had teruggetrokken, de periode waarin de KI haar afdelingen tot scherpe strijd tegen de sociaaldemocratie opriep en op de ene uitsluiting na de andere aandrong. In september 1929 besloot het in Brussel vergaderende CC van de PCI ANGELO TASCA wegens “rechts opportunisme” uit de partij te stoten. Rechts opportunisme werd in 1930 ook verweten aan “de drie” van het Politiek Bureau (Tresso, Ravazzoli en Leonetti); zij werden uitgesloten. Anderzijds was “gauchistisch trotskisme” dan weer het verwijt aan het adres van BORDIGA; ook hij werd uit de gelederen van de partij geschrapt. In 1931 werd de “opportunist” Ignazio Silone aan de deur gezet.
Van in 1933 begon de zwenking en startte de PCI de autokritiek op het sektarisme. Weldra werd een meer positieve houding tegenover de socialisten ingenomen. In augustus 1934 werd een akkoord tot samenwerking met de PSI afgesloten. Het volgende jaar organiseerden PCI en PSI te Brussel (in oktober 1935) een antifascistisch congres, waarbij ook “Giustizia e Liberta” en republikeinen zich aansloten.

De Spaanse burgeroorlog zou de Italiaanse antifascisten de gelegenheid geven hun vijand, die in Italië haast ongenaakbaar bleef, rechtstreeks te lijf te gaan. De gebroeders ROSSELLI waren in Spanje, en PIETRO NENNI, PACCIARDI, VIDALI, TOGLIATTI, LONGO en vele andere socialistische en communistische voormannen. Het aandeel van de communisten was aanzienlijk: van de 3.345 Italiaanse vrijwilligers, die zich aan de zijde van de Spaanse republiek inzetten, streden er 3.108 direct aan het front; 1.819 ervan behoorden tot de communistische partij.[14] 

In het raam van de Internationale Brigades vormden de Italianen de “GARIBALDI brigade” onder leiding van de communist Ilio BARONTINI. De Garibaldi-brigade had een belangrijke inbreng in de SLAG van GUADALAJARA in maart 1937. Hier werd een leger van 30.000 Italiaanse soldaten zwaar verslagen. Dat was de eerste harde nederlaag die de antifascistische “fuorisciti” Mussolini konden toebrengen.

Mussolini nam wraak. Enkele maanden later vond men de lijken van de gebroeders ROSSELLI achter een haag in Normandië. Tweehonderd duizend antifascisten volgden hun uitvaart in het Parijs van het Volksfront.

De strijd in Spanje, schouder aan schouder, bevorderde de toenadering en de verstandhouding tussen de socialistische en de communistische partijen van Italië. Terwijl het akkoord van augustus 1934 enkel de onmiddellijke doelstellingen betrof met een uitdrukkelijk voorbehoud inzake het uiteindelijke doel, ging de overeenkomst van 27 juli 1937 veel verder. De twee partijen erkenden als gemeenschappelijk streefdoel: “de vernietiging van het fascistisch regime en het kapitalisme en de vorming van een socialistische maatschappij.” De twee partijen stelden als etappen: “de verovering van de vrijheid en de democratie ... de instelling van een democratische, door de arbeiders geleide republiek, die de economische basis van de reactie en het fascisme zal vernietigen en de baan effenen voor de opmars naar het socialisme.”

* * *

Als er voor de directe politieke actie geen ruimte meer aanwezig is, blijft nog altijd de mogelijkheid over de strijd na te denken, erover te filosoferen en te theoretiseren. Dat was de situatie waarin de gekerkerde ANTONIO GRAMSCI zich bevond. In zekere mate was hij het symbool van de gekluisterde Italiaanse arbeidersbeweging.

Ondanks zijn bestendige lichamelijke miserie, studeerde en schreef hij. Het opzet van de openbare aanklager (Gramsci’s brein gedurende 20 jaar beletten te werken) slaagde niet. Duizenden bladzijden werden volgeschreven met bedenkingen en beschouwingen over arbeidersstrijd, geschiedenis en filosofie, en dan speciaal over de “filosofie van de praxis”.[15] 

Hoe geïsoleerd de opgesloten Gramsci ook was, toch beschikte hij – bij het binnentreden van de gevangenis – over ruim tien jaar actieve ondervinding in de arbeidersbeweging, tien jaar waarin de oorlog, de Oktoberrevolutie, de opgang van de Italiaanse arbeidersbeweging en haar vernietiging door het fascisme de meest schokkende ervaringen waren.

Het is wellicht niet overdreven Gramsci als de voornaamste marxistische theoreticus uit de periode tussen beide wereldoorlogen te waarderen. Hij wordt wel eens “de Lenin VAN VANDAAG” genoemd. Maar dat is even onhoudbaar als de bewering dat het leninisme “het marxisme van ONS TIJDPERK” is. Zowel Lenin als Gramsci zouden hiertegen verzet aantekenen, want beiden beklemtoonden dat alle theorieën – ook de hunne – historisch gebonden zijn, slechts zinvol zijn binnen een bepaalde historische context en hun geldigheid verliezen naarmate de wereld verandert ... en die is sindsdien veranderd! Niettemin blijft het zo dat de meest vruchtbare methode bij de analyse van de hedendaagse wereld de confrontatie is met de marxistische analyses uit het verleden. In dat opzicht blijft het werk van Gramsci belangrijk.

Gramsci kan beschouwd worden als de voortzetter van ANTONIO LABRIOLA († 1904), die het dialectisch aspect van het marxisme beklemtoonde, die betoogde dat de mensen “geen marionetten zijn, waarvan de touwtjes in handen worden gehouden, niet door de Voorzienigheid, maar door de economische categorieën.” Gramsci zet zich dan ook sterk af tegen het “orthodoxe” marxisme, zoals dat door KAUTSKY en BOECHARIN werd geformuleerd. Gramsci verwerpt de positivistische, economistische, mechanistische, deterministische interpretaties (misvormingen) van het marxisme. Hij onderschrijft het marxistische schema van basis en superstructuur, de basis zijnde de productieverhoudingen, d.i. de verhoudingen die in en door de productie tussen mensen en mensengroepen ontstaan; hij aanvaardt dat van deze basis een beslissende invloed uitgaat op de superstructuur, d.i. op de politieke en juridische instellingen, op de politieke strijd, op de ideologieën. Maar de relatie tussen basis en superstructuur is geen causaliteit in enkele richting; de superstructuur is niet slechts de passieve weerspiegeling van de infrastructuur; de basis “determineert” niet de bovenbouw; de geschiedenis is geen natuurwetenschappelijk proces. Basis en bovenbouw vormen een dialectisch geheel, een “historisch blok” zegt Gramsci. Er is wederzijdse beïnvloeding, er is wisselwerking, interferentie, interdependentie. De mens wordt in zijn denken en optreden niet zonder meer gedetermineerd door de gegevens van de economische en sociale verhoudingen. Hij wordt ermee geconfronteerd, hij kan er op inwerken, hij stelt zich actief op, hij heeft initiatief, hij heeft projecten, hij kan creatief optreden en de basisgegevens wijzigen. Gramsci verwerpt het materialistisch monisme, dat de autonomie van het subject uitschakelt. Evenzeer verwerpt hij ieder idealistisch monisme. De mens kan de realiteit niet willekeurig naar zijn hand zetten: hij moet bij zijn optreden de eigen wetmatigheid van de realiteit in acht nemen. De geschiedenis is een menselijke productie, maar de mens is een historisch product.

Gramsci sloot zich zeer duidelijk aan bij Lenin, maar stelde zich tevens de vraag in hoeverre de leninistische aanpak ook in West-Europa geldig was.

Sterk verwant aan Lenins opvattingen waren Gramsci’s ideeën over de rol van de revolutionaire partij, over haar verhouding tot de spontaniteit in de arbeidersbeweging, over de noodzaak van het democratisch centralisme in de partij (met een sterke afwijzing van het bureaucratisch centralisme), enz. Zeer veel nadruk legde Gramsci ook op de noodzaak van het bondgenootschap tussen de arbeidersklasse en de arme boeren. In het Italië van toen vormden de arme boeren in de Mezzogiorno, in delen van Midden-Italië en op de eilanden, een enorme massa. Gramsci paste hier Lenins ideeën toe op de toenmalige Italiaanse verhoudingen.
Bijzondere aandacht wijdde Gramsci aan de rol van de intellectuelen. Daarin ging zijn analyse verder dan die van Lenin, wat samenhing met de vraag in hoeverre de verhoudingen in West-Europa anders lagen dan in het Rusland van 1917. De landen van West-Europa behoorden tot de zone van het hoogontwikkelde kapitalisme. Dat was toch een belangrijk verschil met het tsaristische Rusland en het kon toch niet anders dat ook de revolutionaire aanpak anders moest zijn dan in Rusland.

Daarmee raken wij het kernprobleem dat Gramsci bezighield. Hij formuleert zijn oplossing in filosofische termen, waarvan sommige voor ons taalgevoel eerder stuntelig aandoen. Hij maakt onderscheid tussen “dominatie” en “hegemonie”, respectievelijk uitgeoefend door de “società politica” (politieke instellingen) en de “società civile” (civiele instellingen). De heersende klasse is per definitie heersend in de economische sfeer door het bezit van de productiemiddelen. Maar zij is het ook in de superstructuur en wel op een dubbel vlak. Zij “domineert” door middel van de dwanginstrumenten van het staatsapparaat: wetten, politie, justitie, gevangenissen, leger... De staat wordt hier opgevat in de enge zin van het marxistisch concept: het dwangapparaat, de bewaarder van “wet en orde”, de “nachtwaker”, de dictator in functie van de heersende klasse. Maar de bourgeoisie heerst niet alleen door de directe dwang van de staat. Hoe verder het kapitalisme zich ontwikkelt, hoe dichter het net wordt van instellingen (vroeger haast uitsluitend privé-instellingen en daarom spreekt Gramsci over “società civile”), die de ideologie van de heersende klasse doen binnendringen bij de onderdrukte klassen. Academiën, scholen, kerken, liefdadige instellingen, culturele en andere genootschappen en verenigingen, partijen (de reformistische sociaaldemocratische partijen en vakbonden incluis), pers, film, radio, reclame (ook reclame!) ... verspreiden de cultuur, de “waarden”, de zienswijze, de levensstijl en levensbeschouwing, de politieke ideeën, de morele opvattingen, de wereldbeschouwing ... kortom DE IDEOLOGIE VAN DE HEERSENDE KLASSE. Zij verspreiden deze ideologie dermate dat ook de onderdrukte klassen er diep van doordrongen geraken. De ideologie van de heersende klasse wordt de heersende ideologie, wordt universeel, doet de intellectuele en morele leiding van de bourgeoisie algemeen als vanzelfsprekend aanvaarden en ontwikkelt een CONSENSUS tussen de onderdrukten en het meesterschap van de heersers. Dat is wat Gramsci met “hegemonie” bedoelt.

Het zijn in de eerste plaats de intellectuelen, die de heersende ideologie vormen en verspreiden. Hoe onafhankelijk, hoe zelfstandig, hoe “au-dessus de la mêlée” zij zich ook aanbieden, in laatste instantie staan zij als “functionarissen van de ideologische superstructuur” in dienst van de heersende klasse. De uitzonderingen bevestigen slechts de regel. Precies doordat de burgerlijke ideologie zo diep geworteld zat in de middenstandslagen en ook in de gelederen van de arbeidersklasse, precies daardoor kon het gebeuren dat het fascisme een massabasis verwierf. Om dezelfde reden was het ook helemaal niet vanzelfsprekend dat een economische crisis, zelfs een zeer diepe, moest uitmonden in een revolutionaire betwisting van het kapitalistische regime (cfr. de positie van de KI sinds haar zesde congres in 1928). Gramsci verwierp dergelijk automatisme omwille van de rol die hij de “hegemonische” ideologie toebedeelde. Zijn inzicht werd door het succes van het Duitse nazisme ten overvloede bewezen.

Het verschil met het Rusland van 1917 was dat in het rijk van Nikolaas II en Raspoetin wel staatsdwang heerste – en niet weinig – maar geen diepgaande ideologische beïnvloeding vanwege de heersende klasse op de arbeiders en de boeren. Hoe minder schoolse opvoeding de “lagere” klassen hebben, hoe minder zij ideologisch “bewerkt” moeten worden. Hoe minder de democratische parlementaire instellingen ontwikkeld zijn, hoe minder noodzaak om de consensus van de onderdrukte klassen te bewerkstelligen.[16] Kortom, in Rusland was er de knoet als instrument van heerschappij en daarmee basta. Derhalve volstond het aldaar de staatsmacht te grijpen achter de staatsmacht was er niets meer; in zekere zin was er “maar één loopgraaf” te nemen. Dat kon in één stoot gebeuren, in een korte “bewegingsoorlog”.

In het Westen integendeel, in de hoogontwikkelde kapitalistische maatschappij omvat de verdediging van de heersende klasse niet alleen die ene loopgraaf, maar ook nog een in de diepte uitgebouwd systeem van “bunkers en kazematten”, het hele complex van uitdragers van bourgeoisideologie. In het Westen volstaat derhalve één stoot niet, volstaat de machtsgreep in één act niet, maar is een lange, taaie “stellingenoorlog” noodzakelijk, komt het erop aan eerst de ideologische hegemonie van de bourgeoisie zwaar aan te tasten, komt het er ook op aan dat de arbeidersklasse haar eigen ideologie ontwikkelt, een ideologie die is afgestemd op haar bevrijding uit de vervreemdingen. De arbeidersklasse treedt wel spontaan in strijd met de kapitalisten voor haar directe economische belangen. Daartoe is slechts een minimum aan groepsbewustzijn vereist. Maar met de strijd op dat niveau alleen komt de arbeidersklasse nooit tot de revolutie. Daarvoor is de vestiging van een eigen ideologie een eerste voorwaarde. In deze is de rol van de revolutionaire partij beslissend. Togliatti vatte Gramsci’s opvatting over de rol van de revolutionaire partij samen door de communistische partij de “collectieve intellectueel” van de arbeidersklasse te noemen.

_______________
[11] Enorme sommen werden ten gunste van de grootgrondbezitters uitgetrokken. De drooglegging van moerassen werd voorwerp van een bijzonder luidruchtige propaganda, waarbij Mussolini persoonlijk als ontginner in beeld werd gebracht.
[12] AUTARKIE of economische zelfgenoegzaamheid, d.i. vergaande uitschakeling van de invoer en vervanging door eigen productie.
[13] Index van de lonen:
1913 = 100
1927     121
1939     106
[14] Overigens waren er aan het front nog 310 socialisten en republikeinen en 1096 partijlozen (meestal door de PCI aangeworven). Van de 600 doden behoorden 356 tot de PCI.
[15] Met “filosofie van de praxis” bedoelde Gramsci het marxisme. Maar die term moest, het toezicht van de cipiers in acht genomen, vermeden worden. Om de gevangeniscontrole te omzeilen oordeelde Gramsci het geraden zijn ideeën op een hoog niveau van filosofische abstractie te formuleren. Dat vergemakkelijkt de lectuur geenszins en werkt een grote verscheidenheid van interpretaties in de hand.
De term “praxis” valt niet zonder meer samen met “praktijk”, maar beklemtoont de relatie theorie-praktijk; niet alleen handelen zonder meer wordt ermee aangeduid, maar een handelen dat is doordrongen van en verlicht door theoretisch inzicht.
[16] In het autocratische Rusland was slechts één instelling van ideologische beïnvloeding voorhanden, de Orthodoxe Kerk. Maar die was tevens grootgrondbezitter en haar rijkdommen waren voorwerp van intense boerenbegeerten. Dat bevorderde de ideologische uitstraling van de orthodoxe geestelijkheid niet!

Hoofdstuk 5 / dl.3-B - Frankrijk

Met het aftreden van POINCARE in juli 1929 eindigde een periode van grote regeringsstabiliteit. Nu namen achtereenvolgens BRIAND, TARDIEU, CHAUTEMPS, TARDIEU, STEEG, LAVAL en TARDIEU voor een korte tijd het bewind in handen.
Ondertussen had zich in Frankrijk de economische crisis geïnstalleerd, iets later en ook minder erg dan in de meeste andere kapitalistische landen, maar ernstig genoeg om de rechtse regeringen, die sinds lang het roer in handen hadden, te discrediteren. De verkiezingen van mei 1932 werden opnieuw een overwinning voor het “cartel des gauches”.

Opnieuw kwam er een HERRIOT-regering; weer met de steun van de socialisten en weer zonder hun toetreding, omdat hun voorwaarden Herriot onaanvaardbaar leken. De kans om succesvol te regeren was, gezien de economische crisis, eerder gering. Herriot was er vooral op bedacht ditmaal de rijke bezitters niet bang te maken of voor het hoofd te stoten; daarom precies had hij de socialistische voorwaarden verworpen. Hij meende dat het volstrekt nodig was de begroting in evenwicht te houden ondanks de door de crisis verminderde inkomsten. Vermits hij verhoging van directe belastingen politiek niet haalbaar achtte en ook bevreesd was voor het inflatoire karakter van nieuwe leningen, besloot hij de problemen op te lossen door budgettaire besparingen en verhoogde verbruiksbelastingen. Zo troffen zijn belastingen precies die bevolkingslagen waaraan het “cartel des gauches” zijn verkiezingssucces te danken had. Dat leidde tot verzet binnen de meerderheid en zo kwam op 14 december 1932 de regering Herriot ten val.

Een nieuwe radicale regering trad aan onder leiding van PAUL BONCOUR, weer met socialistische steun, maar zonder hun deelname. Ook Boncour stuurde aan op deflatie: zo wilde hij o.a. de wedden van het overheidspersoneel verlagen. De socialisten stemden tegen en op 28 januari 1933 moest Boncour ontslag nemen.

Hetzelfde zou zich herhalen met de daarop volgende radicale regeringen. Eerst met die van ED. DALADIER (29 januari-23 oktober 1933). Zijn politiek kan aldus samengevat worden: deflatie, budgettair evenwicht, vermindering van ambtenarenwedden. Over die laatste aangelegenheid struikelde hij. De regering SARRAUT, die dezelfde politiek wilde volgen, hield het slechts één maand uit. De regering CHAUTEMPS (26 november 1933-27 januari 1934) verschilde weer heel weinig van de voorgaande combinaties en wilde weer dezelfde politiek voeren. Ditmaal kon de wedde vermindering van de ambtenaren door het parlement bekrachtigd worden. Om een uitzichtloze crisis te vermijden waren de socialisten afwezig gebleven bij de stemming. Maar de regering Chautemps zou weldra op het STAVYSKY-SCHANDAAL stranden. Nu trad DALADIER weer aan, slechts voor enkele dagen, want hij capituleerde voor de MANIFESTATIE VAN 6 FEBRUARI 1934.

* * *

Hoe evolueerde ondertussen de SFIO?
Het ledental van de socialistische partij steeg van 119.000 in 1929 tot 125.000 in 1930, 130.000 in 1931 en 137.000 in 1932. Toen volgde een inzinking: 131.000 in 1933, 110.000 in 1934.

Met de verkiezingen van 1932 hadden economische crisis en ministeriële instabiliteit de rechterzijde volledig gediscrediteerd. De SFIO, in kiesalliantie met de radicalen, behaalde 1.930.000 stemmen in de eerste ronde[17] en kreeg 130 verkozenen. De radicalen gingen nog meer vooruit en behaalden 157 zetels. Op voorstel van Herriot tot de regering toe te treden, stelden de socialisten o.a. volgende voorwaarden: – aanzienlijke vermindering van militaire uitgaven, – nationalisatie van wapenfabrieken, – evenwichtige begroting zonder aan de sociale uitgaven te raken, – controle op de banken, – nationalisatie van de spoorwegen, – idem voor verzekeringsmaatschappijen, – uitbreiding van werkloosheidsvergoeding, – veertigurenweek. Deze voorwaarden werden niet aanvaard. Zoals hierboven werd medegedeeld, oriënteerde Herriot zijn beleid in tegengestelde richting.

Feit is dat in de dertiger jaren het parlementarisme hij brede lagen van de openbare opinie in Frankrijk als weinig geloofwaardig overkwam. Wel enigszins begrijpelijk, gezien de machteloosheid van de regeringen ten overstaan van de economische crisis, gezien ook de instabiliteit van de regeringen (van de rechtse eerst, van de radicale nadien). Er ging ook invloed uit van het nazi-succes in Duitsland. Met het opportunisme, dat congenitaal is in een reformistische partij, kon het niet anders of een fascistoïde stroming moest ook in de SFIO tot gelding komen. Zij noemde zich “neosocialisme”. Haar voormannen waren MARCEL DEAT, die de reputatie had een belangrijk theoreticus te zijn in de partij, ADRIEN MARQUET, burgemeester van Bordeaux en BARTHELEMY MONTAGNON, volksvertegenwoordiger uit het Seine-departement. Hun betoog was uiterst dubbelzinnig; men kon er alle kanten mee uit. Het stond nog niet vast dat Marquet en cie bij het fascisme zouden terechtkomen; dat zou door de loop van de gebeurtenissen worden bepaald.[18] 

Het socialisme, zo luidde hun stelling, moest “herdacht” worden; formules, die op de 19de-eeuwse verhoudingen van toepassing waren, moesten verworpen worden, waarmee dan “het bankroet van het marxisme” werd bedoeld. Zij eisten het herstel van het gezag in het land, waren voorstander van socialistische deelname aan een stabiele “nationale” regering; zij achtten de klassenstrijd achterhaald; zij stonden corporatistische oplossingen voor (institutionele samenwerking tussen arbeiders en patroons per beroep); zij wilden het socialisme “in een nationaal kader” plaatsen. Marquet kwam op een bepaald moment tot de formule “Ordre, Autorité, Nation” ... Pétainisme avant la lettre. Aandacht verdient de visie van de neosocialisten op het fascisme. Zij meenden hierin een “intermediair type” van een maatschappij tussen kapitalisme en socialisme te erkennen. Nu is het maar een kleine stap om zulk “intermediair type” te interpreteren als een overgangsstadium van kapitalisme naar socialisme en het dus als een streefdoel te poneren.

Ditmaal werd het L. Blum en de Franse socialisten toch al te gortig. In november 1933 haalde in de Nationale Raad de motie voor de uitsluiting van 7 “neosocialistische” volksvertegenwoordigers een aanzienlijke meerderheid: 3036 stemmen tegen 863 en 111 onthoudingen. Eveneens 9 senatoren namen ontslag uit de partij. Samen met de eigenlijke neosocialisten verlieten ook zekere traditionele rechtse leiders, zo RENAUDEL en RAMADIER, de SFIO. Een vijftal federaties – alles te samen een 20.000 – scheurden zich af van de socialistische partij.
De neosocialisten vormden een nieuwe partij, de “Parti Socialiste de France. Union Jean Jaurès”. Hun manifest zette een verzameling van fascistoïde oprispingen op een rijtje.[19] 

De PC (SFIC) kende in dezelfde periode een diepe inzinking; nooit had men zo weinig leden geteld,[20] nooit was men zo geïsoleerd geweest.

Sinds april 1929 was een collectief secretariaat van vier leden aangesteld: THOREZ, FRACHON, BARBE, CELOR. Maar de eerste twee belandden weldra in de gevangenis, zodat Barbé en Célor de teugels in handen hielden. Samen met nog enkele leden van het Politiek Bureau (Fr. Billoux, R. Guyot, A. Ferrat en H. Lozeray) vormden zij “de groep” die de partij volgens uiterst sektaire en autoritaire lijnen bestuurde. Bij hun aanvallen op de socialistische leiding kwamen uitdrukkingen als “social-fasciste” en “social-flic” bestendig van pas. Dat was de vuist naar de socialistische leiding en de uitgestoken hand naar de basis, wat een totaal onmogelijke politiek was.
Midden 1930 werd M. THOREZ algemeen secretaris van de partij.[21] Dit aantreden werd wel eens als “tournant décisif” in de geschiedenis van de PCF voorgesteld. Dat is beslist overdreven. Vooreerst bleef het ledental nog steeds afbrokkelen. In 1931 zakte men af naar een ongekend dieptepunt: beneden de 30.000 aangeslotenen. Paul Faure, secretaris van de SFIO, kon op het congres van zijn partij in 1931 met genoegen verklaren dat de KP nog slechts “un amas de ruines” was. Ten tweede bleven – naast Thorez – Barbé, Célor en hun vrienden een grote invloed uitoefenen. De sektaire politiek, die zij voerden, was die van de KI in die jaren. Thorez veranderde daar vooralsnog niets fundamenteels aan. Zelfs het conflict dat zich in 1931 voordeed en op de uitschakeling van Barbé en Célor uitliep, veroorzaakte nog geen ware “tournant” in de Franse communistische partij. Moskou stelde de “Barbé-Célorgroep” – term waaraan een conspiratieve inhoud werd gegeven – verantwoordelijk voor de slechte resultaten in Frankrijk. Maar het ware motief van deze intrige is niet duidelijk.[22] Een ding is zeker: M. Thorez maakte van de gelegenheid gebruik enkele rake kritieken op de partijwerking te uiten. Hij wierp zich op als verdediger van de democratie. In zijn autobiografie Fils du Peuple omschreef hij de verhoudingen in de Franse KP aldus: “Des décisions arbitraires en haut, une discipline passive exigée à tous les échelons, l’étouffement de toute discussion libre, le silence à défaut d’acquiescement, les bouches cousues, aucune critique féconde – voilà comment le groupe avait interprété le centralisme démocratique défini par Lénine.” In augustus 1931 schreef hij een opzienbarend artikel, Pas de mannequins, met daarin de pertinente opmerking: “Si quelqu’un sort une idée, on se demande tout de suite: Quelle peut être sa déviation?” Een paar weken later, aan de hand van vele toegekomen brieven – schreef Thorez: “Enfin on va disctiter! Tel est le cri de satisfaction – et de soulagement – qui monte du parti.” In december 1931 werd het proces van “de groep” gemaakt: Barbé en Célor werden van alle verantwoordelijkheden ontheven en “aan de basis” gesteld.[23] 

Alles wijst erop dat Thorez, die de Kominterninstructies schijnbaar volmondig onderschreef, in zijn binnenste wel enig voorbehoud had en minstens een soepeler toepassing beoogde. Maar veel verandering trad voorlopig niet op. Thorez, die hierin de stellingen van de KI volgde, was ervan overtuigd dat de economische crisis irreversibel was, dat ze deel uitmaakte van de eindcrisis van het kapitalisme en moest uitmonden in een machtige revolutionaire stroming in de arbeidersklasse. Maar ontevredenheid is niet noodzakelijk de basis van een revolutionaire stemming en in 1932 waren de verkiezingen een ramp voor de PCF: van 1.064.000 stemmen of 9,3 % (in 1928) viel men terug op 785.000 of 6,8 %. In de tweede ronde werd nog veel meer verlies geleden. De communistische fractie in het parlement werd tot 10 leden herleid.

Ten slotte kan de vraag worden gesteld of door Thorez’ ingrijpen de democratie in de partij werd bevestigd. In zekere mate wel, maar democratisch centralisme + stalinistische invloed resulteert onvermijdelijk meer in centralisme dan in democratie. Dus ook in dit opzicht was er amper sprake van een “tournant”.

* * *

De STAVISKY-AFFAIRE, die de regering Chautemps zou ten val brengen, was een van die politico-financiële schandalen, zoals Frankrijk er verschillende heeft gekend (Panama in 1892, Hanau in 1928, Oustric in 1929). Naar de omvang was het niet eens zo’n groot schandaal. Maar het gespannen politieke klimaat van het moment liet de rechtse antiparlementaire demagogie toe de Stavisky-zaak op te blazen tot een schandaal zonder weerga. Stavisky, een aftroggelaar met de allures van een grootscheepse brasseur d’affaires, was sinds jaren door de mazen van het gerecht geglipt (een proces tegen hem was reeds 19 maal verdaagd) dankzij de bescherming van hooggeplaatste – meestal radicale – politici. Dezelfde bescherming liet hem toe te Bayonne een “Crédit Municipal” op te richten, een frauduleuze onderneming die in december 1933 met een bankroet eindigde. Stavisky werd enige dagen later in een villa te Chamonix dood aangetroffen. Officieel was het zelfmoord. Maar de rechtse sensatiepers beweerde dat men Stavisky vermoord had om hem te beletten de namen bekend te maken van zijn medeplichtigen uit het parlementaire milieu. Twee ministers moesten ontslag nemen, twee volksvertegenwoordigers werden aangehouden. De uiterst rechtse groepen zagen hier de kans schoon massa’s kleinburgers tegen het parlementair regime in het harnas te jagen. Avond na avond waren er in Parijs heftige, steeds massaler wordende straatmanifestaties. Onder die druk trad Chautemps af op 27 januari 1934.
DALADIER, die hem opvolgde, had (ten onrechte) de reputatie een energieke figuur te zijn, een man met een stevige hand. Zijn eerste optreden scheen die indruk te bevestigen. Op 3 februari onthief Daladier de politieprefect van Parijs, de Corsicaan CHIAPPE, uit zijn functie. Chiappe was een fascist die zijn politie bijzonder hard liet losslaan op linkse manifestaties en niet aarzelde militanten preventief te doen aanhouden, terwijl hij de rechtse organisaties de vrije hand liet. Bovendien was te vrezen dat Chiappe, die zijn populariteit bij de politie goed verzorgde, er op uit was bij de eerste gelegenheid een machtsgreep door te voeren. Het ontslag van Chiappe, samen met de verhitte atmosfeer rond de Stavisky-zaak, was de aanleiding tot de rechtse troebelen van 6 FEBRUARI 1934, dag waarop Daladier zijn regering aan de Kamer voorstelde.

Promotors van deze manifestaties waren de “ligues”, rechtse gewapende milities, fascistische knokploegen als: – ACTION FRANCAISE, de oudste, uiterst rechtse beweging van monarchisten onder leiding van CH. MAURRAS en L. DAUDET, – CAMELOTS DU ROI onder leiding van Jacques BAINVILLE, – JEUNESSES PATRIOTES, met blauwe regenmantel en béret als uniform, geleid door PIERRE TAITTINGER, – SOLIDARITE FRANCAISE, gefinancierd door COTY, “koning” van de parfumerie en de cosmetica in Frankrijk, – CROIX DE FEU, de organisatie die het gros van de troepen leverde, die onder leiding stond van kolonel DE LA ROCQUE en gegroeid was uit oud-strijdersorganisaties die een rechts apolitisme huldigden. Maar niet alleen de “ligues” waren present op 6 februari 1934. Een massa kleinburgers was erbij, opgeroepen door dagbladen als “Le Matin” en “Le Journal” en opgezweept door venijnige campagnes van ultrarechtse bladen als “Candide”, “Je suis partout” en “Gringoire” (het fascistische rioolblad hij uitstek, geleid door Carbucci, schoonzoon van Chiappe).

Enorme massa’s Parijzenaars stroomden in de avond van 6 februari op de Place de la Concorde samen; vandaar zette de menigte zich in beweging naar het Palais Bourbon (het parlement) onder de kreet “A bas les voleurs”. De politiekordons werden op sommige momenten doorbroken; het kwam tot harde straatgevechten, er werd geschoten, er vielen 16 doden en meer dan 200 gekwetsten (hoofdzakelijk onder de ordediensten).

Ondertussen schonk de Kamer met grote meerderheid haar vertrouwen aan Daladier; de socialisten stemden voor de regering om hun verzet tegen het rechtse straatgeweld tot uitdrukking te brengen. Niettemin nam Daladier ’s anderendaags ontslag. Tot hiertoe werd de electorale basis van de radicalen door de kleinburgerij gevormd. Die scheen nu weg te vallen. Bovendien stelde Daladier vast dat het leger weinig zeker was, dat de Senaat aarzelde en dat ook de President (Lebrun) voorbehoud had. Met het motief dat hij de soldaten niet op andere Fransen (het waren geen arbeiders) wilde laten schieten, nam Daladier ontslag.

De troebelen van 6 februari hadden alle kenmerken van een fascistische aanval: een kleine kern bewuste fascisten, een grote menigte kleinburgers, meegesleurd in hun verbolgenheid over “de corruptie van het parlementaire regime.” Voorwerp van kleinburgerlijke haat, steeds in termen van morele verontwaardiging vertaald, werd dan meteen: de republiek, de partijen, de democraten, de joden, de socialisten, de communisten ... vooral de communisten.

Bijzonder eigenaardig was dan ook de aanwezigheid in een parallelle betoging van een communistische groep; “L’Humanité” had inderdaad een oud-strijdersorganisatie, die onder communistische leiding stond, opgeroepen te betogen op het “rond-point des Champs Elysées”, d.i. in de nabijheid van de Place de la Concorde, waar de fascisten die avond verzamelden. De communistische betoging was gericht: – enerzijds tegen de regering en haar schandalen en ook tegen de socialisten, – anderzijds tegen de fascisten. Men marcheerde tegelijkertijd met en tegen de fascisten. Deze onmogelijke politiek was de toepassing van de Kominternlijn, zoals die in “L’Humanité” van 6 februari nog eens werd omschreven: “On ne peut pas combattre les bandes fascistes sans lutter en même temps contre le gouvernement qui permet, facilite, aide à leur développement. Enfin, on ne peut lutter contre la fascisme sans lutter contre la socialdémocratie.”

Er was nochtans bij de socialisten iets veranderd. De tragiek van de Duitse sociaaldemocratie had indruk gemaakt op een man als L. BLUM. In november 1933 verdedigde JEAN ZYROMSKI, een leider van de federatie van de Seine, de stelling dat de arbeiderspartijen tot eenheid van actie moesten komen. Met de manifestatie van 6 februari trad het fascisme op als een directe bedreiging, die de SFIO niet onberoerd kon laten. Dat verklaart waarom de SFIO-leiding – voor de eerste maal sinds het congres van Tours – nog dezelfde avond demarches bij de PCF ondernam om samen, op 8 februari, een antifascistische manifestatie te organiseren. Ook vanuit de socialistische federaties van de Seine en van Seine et Oise kwamen gelijkaardige voorstellen. Maar de communistische leiding weigerde. Zo eiste nu eenmaal de Kominternpolitiek. Op 7 februari werd in “L’Humanité” die weigering gerechtvaardigd in uiterst sektaire taal: de socialistische partij “dernier rempart de la société capitaliste... principal soutien de la bourgeoisie... plus que jamais nous dénonçons les chefs socialistes, le parti socialiste, serviteurs de la bourgeoisie”, enz. De socialisten verdaagden hun manifestatie van 8 februari.

De communistische partij besloot, samen met de CGTU, zelf een manifestatie op touw te zetten op 9 februari, ondanks verbod vanwege de regering. Voor deze betoging deed de PCF – trouw aan haar formule “eenheid aan de basis” – een directe oproep tot de socialistische arbeiders, zonder de leiding van de SFIO of de CGT te kennen. De manifestatie was aanzienlijk: een 50.000 deelnemers. Ook socialisten waren opgekomen. Er werd hard gevochten rond de Place de la République: een duizendtal manifestanten werd gewond, zes arbeiders werden gedood. In “Le Populaire”, orgaan van de SFIO, werd deze betoging ’s anderendaags begroet als een eerste grote daad van verzet tegen het dreigend fascisme.
De CGT deed, samen met de SFIO, een oproep tot een algemene 24-urenstaking en een manifestatie van de Porte de Vincennes naar de Place de la Nation op 12 februari. Het werd een succes dat alle verwachtingen overtrof. De PCF en de CGTU werden niet gevraagd mee te doen. Desondanks riepen zij hun volgelingen op zowel aan de staking als aan de manifestatie deel te nemen. Zodat op 12 februari TWEE STOETEN van de Porte de Vincennes vertrokken en 80.00 man parallel, langs dezelfde boulevards, de ene rechts, de anderen links van de baan voortschreden. Een moment werd voor handtastelijkheden gevreesd. Maar bij het einde van de manifestatie, op de Place de la Nation, kwam het spontaan tot verbroedering. “Eenheid” was de allesoverheersende leuze. Ook in tal van provinciesteden werden die dag machtige optochten gehouden.
Eenheid was een niet meer te negeren eis van de basis geworden. Maar aan een eenheidsfront tussen SFIO en SFIC was men nog niet toe.

Na het ontslag van Daladier werd beroep gedaan op GASTON DOUMERGUE. Deze gewezen president van de republiek was conservatief genoeg om de ultrarechtse agitatie te doen ophouden. Hij vormde een regering van “nationale eenheid”, die de radicalen tot uiterst rechts omvatte en tot november 1934 zou standhouden. Enkel socialisten en communisten stemden tegen. Doumergue regeerde door middel van decreetwetten en voerde een deflatoire politiek. Maar weldra vond Doumergue dat volmachten niet volstonden. Hij stelde voor de grondwet in autoritaire zin te hervormen: de Premier zou daarbij het recht verwerven de Kamer – zonder advies van de Senaat – te ontbinden; ook zou de beslissing omtrent het budget in grote mate aan het parlement onttrokken worden. De campagne van de linkerzijde hiertegen was heel vinnig en ook de Radicalen vonden dat Doumergue te ver ging. De coalitie viel uiteen.

De regering FLANDIN (november 1934-31 mei 1935) toonde zich even machteloos inzake het economisch herstel, vroeg volmachten voor een nog strenger geaccentueerde deflatiepolitiek en kwam ten val.

Toen was het de beurt aan PIERRE LAVAL (17 juni 1935-22 januari 1936), een gewezen linkse socialist, die tijdens de oorlog “defaitistische” posities verdedigde en daarom in 1919 niet verkozen werd. Maar dat was een ver verleden. Sindsdien was Laval steeds verder naar rechts geëvolueerd. Zijn ministerie omvatte wel enkele Radicalen (o.a. Herriot), maar verscheidene Radicalen stonden samen met de socialisten en de communisten in de oppositie. Ook Laval regeerde met volmachten en ook zijn politiek was deflatoir: de decreetwetten van juli 1935 bepaalden een aanzienlijke vermindering van de ambtenarenwedden en verwekten grote beroering. De economische crisis en de werkloosheid verminderden niet, integendeel.[24] In januari 1936 kwam het tot een breuk met de Radicalen en Laval trad af.

De nu volgende regering van de Radicaal ALBERT SARRAUT moest eigenlijk maar dienen om het land tot aan de verkiezingen van mei 1936 te regeren.

Het is nodig even aandacht te besteden aan de buitenlandse politiek die deze regeringen voerden. BARTHOU (die deel uitmaakte van de Doumergue-regering) was nog voorstander geweest van een krachtdadige politiek ten overstaan van Mussolini en Hitler. Maar Barthou werd vermoord. Laval (cfr. het Laval-Hoareplan) gaf blijk van heel veel inschikkelijkheid tegenover Mussolini’s oorlogsvoering in Abessinië. Onder Sarraut deed zich een sensationele ontwikkeling voor: op 7 maart 1936 ging Hitler over tot de remilitarisatie van het Rijnland. De reactie van de regering Sarraut was er een van berusting. Waarom deze slappe houding van de Franse regering? Zeker heeft de positie van Engeland hierbij een belangrijke rol gespeeld. Ook is het zo dat Sarraut moest rekening houden met de “état major”, die beweerde dat het Franse leger (ondanks de miljarden die er gedurende 15 jaar ingepompt werden) gewoon te zwak uitgerust was om enig militair optreden te kunnen wagen. De militaire macht, waarover Hitler toen beschikte, werd enorm overschat.[25] Dat was geen toeval. Al wat rechts en reactionair was in het toenmalige Frankrijk had een zekere sympathie voor fascistische regimes. Rechts zag in het fascisme een dam tegen de zo gevreesde rode vloedgolf en wenste die dam niet te vernietigen, zelfs als de eigen nationale onafhankelijkheid daarmee in gevaar werd gebracht.

Speciaal in Frankrijk meende de bourgeoisie ernstige redenen te hebben om die vloedgolf te vrezen. Want de Franse arbeidersbeweging beleefde opwindende dagen in die tijd. De sinds 1920 verbroken eenheid raakte in zekere mate hersteld.

* * *

Hoewel de manifestatie van 12 februari 1934 tot een eenheid aan de basis had geleid, toch bleven de leidingen van de beide arbeiderspartijen nog sterk afwijzend tegenover iedere samenwerking.
Langs communistische zijde bleef men nog enige tijd vasthouden aan de sektaire posities. Op 10 maart 1934 verklaarde het CC: “le PC ne tolérera jamais une politique d’entente au sommet”. Het was niet de laatste maal dat zulke taal werd gesproken. Deze houding had trouwens te maken met een innerlijk (en tevens persoonlijk) conflict tussen Thorez en Doriot.

JACQUES DORIOT, député en burgemeester van Saint-Denis, een man met grote organisatorische talenten, een vechtersbaas en geweldenaar van nature, bezeten van een grenzeloze ambitie, was in feite een princieploos avonturier. Alleen de macht van de leidersfiguur interesseerde hem. Doriot was karakterieel een fascist. Zodra hij had uitgemaakt dat hij de opperste leiding niet in handen zou krijgen, brak hij met de KP.[26] 

Paradoxaal genoeg was Doriot tijdens zijn conflict met Thorez – dus gedurende de eerste maanden van 1934 – voorstander van een politiek, die toen nog niet door de Komintern werd aanvaard, maar die weldra de algemene lijn van de communisten zou worden. Doriot sprak zich inderdaad uit voor eenheid van actie met de SFIO, haar leiding incluis. Thorez bestreed hem op dat punt met de beschuldiging van opportunisme. Maar Thorez werd – direct na Doriots uitsluiting – stuwende kracht bij de doorvoering van de grote zwenking.

Reeds op de partijconferentie van Ivry (23-26 juni 1934) kwam de PCF tot het besluit dat ENKEL het fascisme als hoofdvijand diende erkend nu was niet langer de strijd tegen, maar het bondgenootschap met de socialistische partij de voorafgaandelijke opdracht; hier was niet langer sprake van eenheid “aan de basis” (d.i. tegen de leiding) maar van frontvorming tussen de organisaties, dus ook aan de top.

Welke omstandigheden hebben de PCF tot deze nieuwe positie gebracht?
In de eerste plaats mag niet worden vergeten dat een belangrijke politieke zwenking in de PCF niet mogelijk was zonder instemming van de KI, d.i. van het EKKI, d.i. van de KPSU, d.i. dus uiteindelijk van Stalin. Maar de voorstelling dat de zwenking enkel op initiatief van Moskou tot stand kwam, gaat niet op. Het omgekeerde, dat het initiatief enkel uit Frankrijk kwam en de Internationale meesleurde, is evenmin waar. Ten slotte werd men in Moskou en Parijs met dezelfde realiteiten geconfronteerd. In de eerste plaats was daar de tragische ervaring van Duitsland. Met de dag raakte men dieper onder de indruk. Die ervaring werd nog verergerd met de verplettering van de Weense arbeidersbeweging door Dollfuss in februari 1934. Daarmee gepaard groeide het besef dat de Hitler-politiek op agressie moest uitlopen. En ook Stalin kwam tot de conclusie dat de USSR niet zozeer vanwege het Franse of het Engelse, maar wel vanwege het Duitse imperialisme groot gevaar liep. Besprekingen over toenadering tot Frankrijk (tegen Hitler) en van toetreding van de USSR tot de Volkerenbond kwamen sinds enige tijd op gang. Het antifascisme in Frankrijk centraal stellen viel compleet samen met de beveiliging van de USSR. De Franse communisten werden zich steeds duidelijker van het gevaar bewust, gezien de groeiende aanhang van de fascistische “ligues” (speciaal van de Croix de Feu) die iedere maand een massa leden bijwonnen.[27] Verder dreigde de rampzalige deflatoire regeringspolitiek. Ten slotte werden door de ordestrijdkrachten van de regering Doumergue regelmatig communistische manifestanten doodgeschoten; in juni 1934 telde men reeds het 16e slachtoffer. Men stelde vast dat steeds meer socialistische militanten aan de uitvaart van communistische slachtoffers deelnamen. Er waren verschillende aanwijzingen dat de eenheidsstemming aan de basis een steeds massalere betrachting werd. Kortom, eenheid leek niet alleen wenselijk, maar ook al mogelijk. Daarover pleegde Thorez regelmatig overleg met de instructeur van de Komintern, de Tsjech EUG. FRIED.

Als besluit van haar conferentie te Ivry deed de PCF formeel het voorstel aan de SIIO tot de vorming van een eenheidsfront over te gaan.

In de SFIO was men op dat moment nog niet zo ver. Op het zo-even gehouden socialistisch congres (van 9 tot 12 juni) was de MOTIE ZYROMSKY (voorstel tot eenheid van actie met de communisten) verworpen met 2025 tegen 777 stemmen. De socialistische federatie van de Seine stoorde zich echter niet aan het congresbesluit en sloot op 25 juni een akkoord met de communisten ter plaatse om samen acties te voeren. Een paar gezamenlijke meetings begin juli kenden een verbluffend succes. Er liet zich nu eenmaal bij de arbeidersmassa’s een stroming gelden, die zo machtig werd dat de SFIO, ondanks voorbehoud, wantrouwen en vijandigheid van menig leider, toch een pact moest afsluiten. Dat geschiedde op 27 JULI 1934.
Het akkoord voorzag dat beide partijen gezamenlijk meetings en manifestaties zouden organiseren om de werkende bevolking te mobiliseren tegen de fascistische organisaties, tegen de decreetwetten, tegen de terreur in Duitsland en Oostenrijk, voor de verdediging van de democratische vrijheden en voor de vrede. Er werd bepaald dat in de gemeenschappelijke actie de partijen zich van wederzijdse aanvallen en kritieken zouden onthouden. Buiten de gemeenschappelijke actie behielden de partijen hun volle onafhankelijkheid bij de ontplooiing van hun propaganda, maar “sans injures ni outrages”.

Het pact tussen socialisten en communisten dient als een eerste etappe naar de vorming van een VOLKSFRONT te worden gezien, maar het was nog geen Volksfront. Er werd veel nadruk gelegd op de klassenpositie, op de strijd van de arbeiders tegen de deflatiepolitiek van de regering Doumergue, een regering waarin de Radicalen (o.a. Herriot en Sarraut) toch ruim vertegenwoordigd waren.

* * *

Op 9 oktober 1934 stelde M. Thorez voor het eenheidsfront uit te breiden tot de Radicalen, m.a.w. een antifascistisch bondgenootschap tussen arbeiders en middenstanders van stad en land te vormen.[28] Tegenover het fascisme, als reactionaire uitdrukking van het grootkapitaal zou het logisch zijn dat de kleine burgerij zich samen met de arbeidersklasse tegen het fascisme opstelt. De Duitse ervaring had echter getoond dat de middenstand erg geneigd was naar het fascisme over te lopen. Voor een deel was dat ook in Frankrijk zo. Maar toch was de Franse traditie niet de Duitse. De Franse middenstand was sinds jaren met de Radicale partij verbonden. Deze partij had vanaf haar ontstaan (1901) de “défence républicaine” (en daarmee werd ook het parlementaire regime bedoeld) in haar vaandel geschreven. Ten overstaan van de fascistische bedreiging kon de Radicale partij moeilijk afzijdig blijven, zonder haar bestaansredenen te verloochenen. Wel was er bij de Radicalen angst dat zij, in een kartel met de linkse partijen en speciaal met de PCF, door een deel van hun kiezers – meestal toch kleine bezitters – niet zouden worden gevolgd. Maar anderzijds speelde de berekening dat een geïsoleerde positie in de tweede ronde ook op zware electorale verliezen zou uitlopen. Alles te samen waren de Radicalen maar weinig positief gemotiveerd. Maar de antifascistische arbeidersbeweging groeide bestendig en werd bepalend voor het politieke klimaat in Frankrijk.

Ongetwijfeld heeft het optreden van een groep intellectuelen mee de geesten voorbereid, eerst bij de vorming van het eenheidsfront, nadien bij de wording van het Volksfront; zowel de beweging AMSTERDAM-PLEYEL als het “Comité de Vigilante des Intellectuels Antifascistes” (CVIA) leverden een bijdrage tot de gedachte van een antifascistische eenheid.[29] 

Van belang was ook het afsluiten in mei 1935 van het franco-sovjet pact. In het communiqué, mee door Lava] ondertekend, kwam de mededeling voor dat Stalin de “nationale verdediging van Frankrijk begrijpt en goedkeurt”. Voor de communisten die nog steeds in termen van de “imperialistische oorlogstheorie” dachten, die derhalve nog steeds de nationale verdediging, het leger en de militaire budgetten verwierpen, was Stalins uitspraak een zeer zware schok. Plots werden zij zich bewust dat tegenover de waarschijnlijke Hitler-agressie een leger nodig was.[30] Dat vergemakkelijkte het afsluiten van politieke akkoorden met de socialisten en de Radicalen.

Na lange onderhandelingen werd op 17 juni 1935 de vorming bereikt van het “Rassemblement Populaire”. Communisten, socialisten, radicalen, syndicalisten, democraten en antifascisten gingen akkoord over de ordewoorden van de komende gemeenschappelijke 14 juli manifestaties. Weldra zou de term FRONT POPULAIRE, die men omwille van zijn al te revolutionaire klank had willen vermijden, algemeen in gebruik raken.

Ter voorbereiding van de 14de juli werden (overigens in akkoord met de minister van binnenlandse zaken, de radicaal Paganon) uitgebreide voorzorgsmaatregelen getroffen om alle wanordelijkheden te vermijden; kwestie van de radicalen niet af te schrikken. Zo werd besloten de manifestatie van de Place de la Bastille naar de Place de la Nation te laten marcheren, d.i. naar de buitenkant van de stad. Diezelfde dag hielden inderdaad de Croix de Feu een massabijeenkomst aan de Arc de Triomphe (een 50.000 man). De volksfrontbetoging werd een overweldigend succes. Honderdduizenden deelnemers marcheerden door de straten van Parijs. Ook nog in tientallen andere steden werden machtige betogingen gehouden. Overal was er geestdrift. Die dag werd Frankrijk zich bewust van het “Front Populaire”. Aan de basis was de drang naar eenheid nu beslist onweerstaanbaar geworden. De aangegane akkoorden konden niet meer verbroken worden. Het bondgenootschap dat in principe enkel de manifestaties van 14 juli betrof, moest worden voortgezet.

Het comité van het “Rassemblement” besloot zich te bestendigen. Na enige tijd waren 98 organisaties (zeer grote en ook weinig belangrijke) aangesloten. De leiding werd waargenomen door de afgevaardigden van de aanzienlijkste organisaties:

- 4 partijen: PCF, SFIO, USR en Radicalen;

- 2 syndicale organisaties: CGT en CGTU;

- 4 genootschappen: Ligue des Droits de l’Homme, Mouvement Amsterdam-Pleyel, CVIA en Mouvement d’Action combattante (oud-strijders).

In het comité van het FP werden de besluiten niet met meerderheid tegen minderheid genomen. Om het front samen te houden, onderhandelde men tot eenparige conclusies werden bereikt. Men zocht bestendig een grootste gemene deler. In die geest werd het programma uitgewerkt, waarbij dient opgemerkt dat speciaal de communisten zich hoedden geen punten op te dringen, die het bondgenootschap met de radicalen in gevaar kon brengen.

De Franse communisten namen daarbij de richtlijnen in acht van het VIIe Kominterncongres (juli-augustus 1935). De hier gegeven oriëntatie – die overigens voor een aanzienlijk deel voortvloeide uit de in Frankrijk reeds bereikte resultaten – drong aan op het overwinnen van alle vormen van sektarisme. Niet het socialisme, wel de verdediging en de uitbreiding van de democratie stond op de dagorde.

Het programma van het Volksfront werd samengevat in de leuzen: “pour le pain, la paix, la liberté” en “contre les 200 familles”.[31] Dezelfde gedachte vond men in de slogan “Pour une France libre, forte et heureuse.” Met “le pain” werd de strijd tegen de decreetwetten van Laval,[32] tegen de deflatiepolitiek en voor de uitbreiding van de koopkracht bedoeld. Met “la paix” en “une France forte” beoogde men dat de Italiaanse agressie door een politiek van collectieve veiligheid moest worden geblokkeerd en nam men stelling (zij het niet al te expliciet) voor een militair sterk Frankrijk.[33] “La liberté” betekende de strijd tegen de fascistische bedreiging en ontbinding van de “ligues”. “Contre les 200 familles” hield de strijd in tegen de heerschappij van de “féodalités industrielles et financières” en voor de hervorming van de Banque de France. Specifiek socialistische maatregelen werden terzijde gelaten. Nationalisatie van de industrie bv. kwam niet in het programma voor, overigens tot ontevredenheid van de socialisten. Zij beklaagden er zich inderdaad over dat “geen enkele wezenlijk socialistische maatregel” werd ingeschreven. Zij oordeelden de communistische voorstellen te gematigd.[34] De socialisten eisten een heel gamma van nationalisaties, wat door de communisten werd afgewezen. De communisten betoogden dat zich niet het alternatief fascisme of socialisme stelt, maar wel de keuze tussen fascisme en democratie.

Enkel de nationalisatie van de wapennijverheid werd voorzien, maar dit punt werd in de paragraaf over de nationale verdediging ondergebracht en niet in het deel over de economie. Tevens sprak men zich uit tegen de devaluatie van de franc, een maatregel die nochtans onvermijdelijk zou worden. Maar men wilde de achterban van de Radicalen niet afschrikken; men wilde de fascistische demagogie op dit thema niet in de kaart spelen. Ten slotte omvatte het programma verschillende maatregelen ten gunste van de boeren, zoals de instelling van een “office national du blé”. Op 10 januari 1936 werd het programma gepubliceerd en op rechtse vijandschap onthaald.

Enkele weken later deed zich het incident L. Blum voor. De wagen waarmee L. Blum door vrienden huiswaarts werd gevoerd, stuitte op de begrafenisstoet van de reactionaire historicus J. Bainville. L. Blum werd door de royalisten herkend, overvallen, ernstig aan het gelaat gekwetst en op het nippertje door toegelopen bouwvakarbeiders geholpen. Dergelijke incidenten scheppen broederbanden onder arbeiders van verschillende strekking. De regering Sarraut ontbond de “ligue de l’Action française” en Ch. Maurras werd voor aansporing tot moord veroordeeld. Op 16 februari betoogden 200.000 – sommigen telden een half miljoen – Parijse arbeiders tegen de fascistische bendes.

Hoe sterk de drang naar eenheid in de arbeidersbeweging was, werd bijzonder duidelijk op syndicaal vlak. In 1934 waren de vakbonden erg zwak; hun ledental was met de crisis fel achteruit gelopen: de CGT, die in 1930 nog 577.000 leden telde, was tot 490.000 gedaald; de CGTU had er 260.000. Haar leider, BENOIT FRACHON, zette er alles op niet alleen tot eenheid van actie, maar ook tot organisatorische eenheid te komen. Eind september 1934 hadden gelijktijdig twee syndicale congressen plaats. Na afloop werd een gemeenschappelijke zitting gehouden, waarop het principe van een hereniging werd aanvaard. Tevens was men akkoord dat een hereniging NIET EEN OPSLORPING van de CGTU door de CGT zou worden, maar EEN FUSIE van alle vakbonden. Op het congres van Toulouse (2 maart 1936) werd de samenvoeging in een nieuwe CGT bezegeld. Jouhaux en Frachon zaten beiden in de leiding. Met honderdduizenden stroomden de leden toe.

* * *

Bij de verkiezingen van april-mei 1936 hadden de partijen van het Volksfront in de eerste ronde de volle vrijheid overal hun eigen kandidaten met een eigen programma voor te dragen. Maar in de tweede ronde zouden de kandidaten met minder stemmen zich ten gunste van de best geplaatste terugtrekken. De eerste ronde gaf een aanzienlijke vooruitgang voor de communisten, een licht verlies voor de SFIO en een zwaar verlies voor de Radicalen.[35] Twee minder gunstige vaststellingen drongen zich op. Ten eerste: er had zich geen vloedgolf ten gunste van het Volksfront voorgedaan; het globale stemmenaantal van de partijen, die tot het Volksfront behoorden, was sinds 1932 heel weinig gestegen: van 44,48 % naar 45,94 %. Ten tweede: de Radicalen hadden een massa kiezers verloren, die naar meer rechtse formaties waren overgeschakeld.

Bij de tweede ronde werd een grote tucht door de kandidaten en zelfs door de kiezers in acht genomen. Resultaat was dat communisten en socialisten zeer veel zetels wonnen, terwijl de Radicale Partij – voordien de sterkste parlementaire groep – ook in aantal mandaten een zware aderlating onderging.[36] Zonder de Radicalen had het Volksfront geen parlementaire meerderheid. Het was dus op voorhand duidelijk dat een van de zwakten van het Volksfront in het bondgenootschap met de Radicalen was gelegen. Hoeveel concessies zou men niet moeten doen om de vertegenwoordigers van de kleinburgerij in de coalitie te houden? Zou de reactie deze situatie niet exploiteren?
De sterkste partij was de SFIO en het kwam haar toe een regering te vormen. L. Blum verklaarde zich daartoe onmiddellijk bereid, maar hij wenste de grondwettelijke bepaling te eerbiedigen, die stipuleerde dat na verkiezingen de nieuwe regering pas een maand nadien zou aantreden. In afwachting bleef Sarraut de lopende zaken afhandelen.

De Kamer kwam samen op 1 juni en verkoos Ed. Herriot tot voorzitter. Op 4 juni stelde L. Blum zijn regering – de honderdste van de 3e Republiek – aan de Kamer voor. Voor de eerste maal in de geschiedenis van Frankrijk trad een regering onder socialistische leiding aan. Socialisten, Radicalen, Soc. Republikeinen maakten er deel van uit: 21 ministers, 14 onderstaatssecretarissen, 3 vrouwen (voor de eerste maal in de parlementaire geschiedenis) waaronder Irène Joliot-Curie. De communisten hadden de voorkeur gegeven niet toe te treden tot de Volksfrontregering. Hun tegenwoordigheid, zo oordeelden zij, kon bij de rechterzijde een campagne van paniek en “affolement” uitlokken. Wel verleende de communistische groep haar parlementaire steun. Het vertrouwen werd met 381 tegen 220 geschonken. L. Blum, een literair criticus, estheticus, subtiel theoreticus, jurist en redenaar met een piepstemmetje, was wellicht niet de best geplaatste figuur om het roer in handen te nemen. Hij miste een voldoende vaste hand om de reusachtige onderneming, die het Volksfront toch was, succesvol door te zetten. Overigens had hij ook niet de nodige flair om de reacties van de arbeider, de kleine boer of de middenstander aan te voelen.

L. Blum werd op slag geconfronteerd met een formidabele eisenbeweging. Die was in de tweede helft van mei tot uitbarsting gekomen. De Franse arbeidersklasse beleefde een van die momenten, die slechts één of tweemaal in een arbeidersbestaan voorkomen. Overal staking, steeds massaler. En daarbij fabrieksbezetting, “la grève sur le tas”. De beweging was volkomen spontaan. Generaties lang was de arbeider zeer weinig ten deel gevallen: de arbeids- en levensomstandigheden waren voor miljoenen nog steeds heel ongunstig. Bij de arbeiders laaide de hoop nu plots zeer hoog op. Nu HUN voormannen de staat in handen namen, meenden zij dat het moment gekomen was eindelijk hun verzuchtingen te verwezenlijken: loon, werkduur, verlof, enz. Hun optreden was een uitbarsting van lang ingehouden woede. Maar het was tevens een feest. In de geest van de fabrieksbezetters ging het niet alleen om loon en dergelijke. Het ging om de menselijke bevrijding, om opheffing van de aliënatie. Men genoot de voldoening dat frustraties van vele jaren konden gewroken worden: de fabriek was nu van de arbeiders, de bezetting impliceerde de betwisting van het kapitalistisch bezit der productiemiddelen; het gezag van de patroons was momenteel verzwonden; de gendarmes konden er voor eenmaal niet ongebreideld op los timmeren; de angst voor de baas, de knechtschap en vernedering waren overwonnen. Een nieuwe tijd was aangebroken! Althans zo voelde men het aan. De strijd was een feest, want voor de eerste maal in hun leven waren de arbeiders volwaardig MENS. Er werd gezongen in de fabrieken en de foto’s tonen ons lange stoeten arbeiders met lachende gezichten en geheven vuisten. Bij mensenheugenis had men zulk elan niet meegemaakt. Het was een alles meesleurende, enorm opzwellende golf van klassenstrijd. De CGT lag niet aan de oorsprong van de beweging, maar was wel zo wijs ze onmiddellijk bij te treden, te ondersteunen en uit te breiden.[37] 

De fabrieksbezetting was een geducht wapen in handen van de arbeidersklasse: de mogelijkheid onderkruipers in te schakelen werd er door uitgesloten de kapitalist werd tot in het diepst van zijn vlees gesneden en kon dus makkelijk tot ruime concessies worden gedwongen. Begin juni 1936 waren er 12.000 bedrijven in staking, waarvan 9000 met bezetting.

Maar reeds spanden sommige socialistische leiders zich in het elan te breken. De minister van binnenlandse zaken, de socialist SALENGRO – nog voor hij zijn ministeriële functie had opgenomen en nog voor de arbeiders iets hadden bekomen – hield eraan te laten weten: “Que ceux qui ont pour mission de guider les organisations ouvrières fassent leur devoir. Qu’ils s’empressent de mettre un frein à cette agitation injustifiée. Pour ma part, mon choix est fait entre l’ordre et l’anarchie. Je maintiendrai l’ordre envers et contre tous.”

Blum van zijn kant spande zich in de bourgeoisie gerust te stellen: hij benadrukte dat zijn regering slechts “l’exercice du pouvoir” en geenszins “la conquête du pouvoir” beoogde, dat hij “dans le cadre constitutionnel” zou regeren, “à l’interieur du régime actuel”, enz., enz.

Ondertussen was het kapitaal reeds volop zijn sabotage activiteiten begonnen: in de maand respijt die L. Blum liet, waren reeds 4 miljard francs naar Zwitserland en Nederland gevlucht. Tientallen miljarden zouden volgen.

Natuurlijk was de fabrieksbezetting van aard om ook de kleinburgerij en haar Radicale vertegenwoordigers af te schrikken. Overigens brengen langdurige, uitgebreide stakingen heel wat ongemakken voor de bevolking mee, wat de beweging onpopulair maakt en de stakers isoleert. Het kwam er dus op aan de staking zo snel mogelijk tot een voor de arbeiders bevredigend resultaat te brengen en ze te beëindigen. Dat was niet alleen de mening van L. Blum, maar ook van Thorez, niet alleen van Jouhaux, maar ook van Frachon.

* * *

Reeds op 5 juni werden in het HOTEL MATIGNON te Parijs de onderhandelingen gevoerd tussen L. Blum en de patronale en syndicale afgevaardigden. In de nacht van 7 juni kwam men rond de volgende punten tot een akkoord: – collectieve arbeidsovereenkomst en arbitrage, – het recht van de arbeiders zich te syndikeren mag door geen enkele patronale sanctie worden beknot, – bepaling van een (verhoogd) minimumloon, – een algemene loonstijging van 7 tot 15 %, omgekeerd in verhouding tot het bedrag van de lonen, – verkiezing van arbeidersafgevaardigden in de bedrijven.

Daarmee waren de stakingen geenszins voorbij. Het MATIGNON-AKKOORD omvatte een reeks aanbevelingen, die nu per bedrijfstak en per bedrijf in concrete contracten moesten worden omgezet. Bovendien wensten de arbeiders van de gelegenheid gebruik te maken om nog twee andere eisen door te drukken: de 40-urenweek en het betaald verlof, twee eisen die geen deel uitmaakten van het Volksfront-, maar wel van het CGT-programma. Daarom nam de beweging nog aanzienlijke uitbreiding: op 11 juni noteerde men bij de 2 miljoen stakers. De werkschorsingen bleven nog gedurende weken aanhouden. Zij eindigden slechts met stukjes en brokjes, naarmate resultaten werden bekrachtigd.[38] 

Met de ontplooiing van deze zo machtige beweging groeiden ook de verschillende organisaties van de arbeidersklasse. De CGT steeg tot 2.600.000 leden in 1936 en tot 4.936.000 in 1937. Zelfs de christelijke vakbond (CFTC), die nooit meer dan 100.000 leden had geteld, bereikte nu 400.000 aangeslotenen.[39] Voor de eerste maal in de geschiedenis van de Franse arbeidersklasse werd de vakbond een waarachtige massaorganisatie, en voor korte tijd kende men ook in Frankrijk een tamelijk hoge graad van syndicalisatie: van 45 tot 55 %. Ook de SFIO groeide aanzienlijk: zij steeg tot 280.000 leden in 1937.[40] Nog indrukwekkender was de opgang van de PCF, die met 340.000 leden in 1937 zelfs de SFIO voorbijstevende.[41] 

De optocht van 14 juli 1936 was indrukwekkender dan ooit; misschien wel een miljoen deelnemers in Parijs.

De resultaten die de arbeiders in die dagen behaalden, mogen niet worden onderschat.

De bepalingen over COLLECTIEVE ARBEIDSOVEREENKOMSTEN en arbitrage werden bij wet vastgelegd. Tot hiertoe was het bepalen van de arbeidsvoorwaarden een aangelegenheid tussen de individuele arbeider en de patroon. Van nu af zou dat geschieden door bemiddeling van het syndicaat als woordvoerder van alle arbeiders. Een stuk liberaal kapitalisme werd hier ten gunste van de arbeidersklasse overwonnen.

Bij de LOONSVERHOGING, die op zichzelf gemiddeld 12 % per bedrijf bedroeg, diende de toeslag gevoegd die uit de (wettelijk bepaalde) 40-urenweek voortvloeide. De kortere werkduur moest hetzelfde globaal weekloon opbrengen; het loon van de weggevallen werktijd moest dus bij het uurloon worden gevoegd. Uiteindelijk resulteerde dat alles in een loontoeslag van 25 % per uur. Overigens werden ook de decreetwetten ongedaan gemaakt, zodat wedden en pensioenen in overheidsdienst op hun vroeger peil werden hersteld.

Het patronaat had geen al te grote bezwaren tegen de instelling van ARBEIDERS-AFGEVAARDIGDEN, daar zij hoopten dat die als bemiddelaars zouden bijdragen tot de verzoening en het vermijden van harde conflicten. Daarom stonden de patroons erop dat de kandidaat-afgevaardigden niet door het syndicaat zouden worden aangeduid. Dat werd aanvaard. Maar in de regel spraken de arbeiders toch hun voorkeur uit voor kandidaten die de vakbond vooropstelde. Officieel mochten de personeelsafgevaardigden enkel individuele klachten aan de directie overmaken. In feite verdedigden ze ook collectieve aangelegenheden.

De meest populaire en spectaculaire verovering was de invoering van VEERTIEN DAGEN BETAALD VERLOF + goedkopere spoorwegkaartjes heen en weer voor vakantiegangers. Voor de eerste maal in hun leven konden honderdduizenden arbeiders zich gedurende een paar weken een verblijf aan zee of een vakantiereis permitteren; in de badplaatsen en vakantieoorden kwamen plots massa’s “congés payés” hun luidruchtige vreugde uitleven: de bourgeois hadden het gevoel dat een van hun privilegies door een barbaarse invasie werd vertrappeld.

Nog andere hervormingen werden door de Volksfrontregering verwezenlijkt. Bij wet van 21 juni werd de schoolplicht van 13 tot 14 jaar verlengd en werden de klasnormen verbeterd (splitsing vanaf 35 leerlingen). Een wet van 17 juli voorzag de NATIONALISATIE VAN DE OORLOGSINDUSTRIE en in toepassing daarvan werden maatschappijen voor vliegtuigbouw met een 2/3 staatsparticipatie opgericht. Een wet van 25 juli bracht enige wijziging in de organisatie van de BANQUE DE FRANCE.[42] Een wet van 31 augustus smolt de bestaande SPOORWEGMAATSCHAPPIJEN samen in één nationale (en grotendeels genationaliseerde) maatschappij, de SNCF.[43] Voor de boeren werd het “Office du Blé” opgericht, waardoor de landbouwers een minimumprijs voor graan werd verzekerd. Tevens kregen de landbouwcoöperatieven een belangrijke rol toebedeeld en werd het landbouwkrediet begunstigd. Achteraf werden de voordelen, die oorspronkelijk enkel voor de industriearbeiders golden, tot de landarbeiders uitgebreid. Om de economische crisis te milderen, werd een aanzienlijk programma van openbare werken op touw gezet.

De regering Blum liet ook een wet stemmen, die de ONTBINDING VAN DE FASCISTISCHE LIGUES gebood.

Een paar belangrijke kiesbeloften, zoals de verbetering van het arbeidspensioen en de oprichting van een nationaal werklozenfonds, werden niet ingelost.

* * *

Gedurende een paar maanden aanvaardde de bourgeoisie, bevend van angst dat het nog erger kon worden, alle door het Volksfront voorgestelde wetten en besluiten. Het was de prijs die zij wilde betalen voor het beëindigen – met de hulp van de regering – van de fabrieksbezettingen. Maar zodra de storm enigszins geluwd was, herpakten de kapitalisten zich en begonnen het verzet te organiseren.

De patroonorganisatie, de sinds 1919 bestaande “Confédération générale DE LA PRODUCTION française”, die tot hiertoe niet veel gezag had in de bij haar aangesloten sektoriële organisaties, veranderde van naam, werd de “Confédération général DU PATRONAT français”, zette de leiders die de Matignon-akkoorden hadden getekend aan de dijk[44] en verstevigde haar innerlijke structuur.

De regering had verwacht dat een verhoging van de koopkracht als een stimulans voor de productie zou werken. Die berekening is niet uitgekomen. De Franse industrie was dringend aan modernisering toe. Maar dat precies was niet de politiek van de kapitalisten onder een Volksfrontregering; integendeel, zij remden de investeringen af. De gestegen loonkosten werden aldus niet door de productiviteitsstijging vereffend, maar werden eenvoudig in de prijzen doorberekend.

De communisten stelden voor het elan van de beginperiode op peil te houden door direct beroep te doen op de massa’s, door agitatorisch op te treden, door bijvoorbeeld basiscomités te gelasten met het toezicht op de prijzen. Men kan natuurlijk de geschiedenis niet in de conditionele wijze schrijven; men weet niet wal het resultaat zou geweest zijn indien... Feit is dat de socialisten iedere beweging aan de basis afwezen en zich integendeel inspanden de massa’s te demoraliseren. Om verschillende redenen: 1) omdat zulks sinds onheugelijke tijden in de lijn van het reformisme lag; 2) omdat zij vreesden dat de radicalisatie van de massa’s de communistische partij ten goede zou komen; 3) uit angst het bondgenootschap van de radicalen te verliezen.[45] 

De prijsstijgingen zorgden ervoor dat de door de arbeiders behaalde voordelen weldra opnieuw verzwonden. Alles samen bleef de koopkracht van de lonen ongeveer onveranderd van 1935 tot 1938. Tegelijkertijd werd de Franse productie minder competitief op de internationale markt. De uitvoer daalde, de handelsbalans vertoonde een stijgend deficit; de productie steeg niet, de werkloosheid daalde slechts matig.[46] Het verzet van de kapitaalbezitters nam scherpere vormen aan. Zij organiseerden de kapitaalvlucht (18 miljard franc werd van juni tot september 1936 naar het buitenland gebracht) en speculeerden tegen de franc. Kortom, zij deden wat het kapitaal normaal doet als een regering het waagt iets tegen de bourgeoisie te ondernemen. L. Blum – voor wie mobilisatie van het volksverzet niet in aanmerking kwam – nam zijn toevlucht tot de klassieke middelen: – verhoging van de discontovoet van 3 naar 5 % (24 september 1936); – embargo op gouduitvoer en opheffing van de convertibiliteit van de bankbiljetten (26 september); – DEVALUATIE VAN DE FRANC met 29 % (28 september) en oprichting van een fonds voor de stabilisatie van de wisselkoers (1 oktober).

Naarmate de arbeiders zich rekenschap gaven dat hun veroveringen te niet werden gedaan, kwamen ze terug in verzet. Van in de herfst 1936 begonnen er overal opnieuw stakingen met fabrieksbezetting. Dikwijls ging het over de toepassing van de 40-urenweek. Soms kwamen nieuwe looneisen en zelfs eisen van controle op het bedrijfsleven op het voorplan. Maar de periode van de feestelijke blijheid was voorbij, de arbeiders werden grimmig. De houding van het patronaat was veel stugger geworden. En ook de regering vertoonde niet de minste inschikkelijkheid meer. Integendeel, ze raakte financieel in de knel[47] en stelde zich hoe langer hoe harder op tegen de arbeiders.

Op 13 februari 1937 kondigde L. Blum de “sociale pauze” aan: d.w.z. geen nieuwe voordelen meer voor de arbeiders en geen hogere staatsuitgaven zonder hogere inkomsten. M.a.w. de Volksfrontregering keerde terug naar de door haar zo bestreden deflatoire politiek. Maar daarmee vond ze nog geen genade bij de bourgeoisie. Het kapitaal had zich nu eenmaal de val van de Volksfrontregering tot doel gesteld en ging resoluut in het offensief. De Franse economie werd hardnekkig gesaboteerd. De kapitaalvlucht bedroeg 3 à 4 miljard per maand in de eerste semester van 1937, steeg tot 8 miljard tijdens de eerste drie weken van juni. Tegelijkertijd werd nog een tweede wapen aangewend: begin juni eisten de banken voor 400 miljoen schatkistbons (d.i. kortlopende staatsschulden) terug en enkele dagen later vorderden zij de terugstorting van 1,8 miljard franc. De bedoeling was de staatsfinanciën te kelderen en een algemene paniek te veroorzaken. Zo zag Blum zich verplicht volmachten aan het parlement te vragen. M.a.w. de regering werd gedwongen dat te doen wat het Volksfront aan de vorige regeringen verweten had. Blum wenste volmachten, o.a. inzake de wisselcontrole om de kapitaalvlucht tegen te gaan. De Kamer stemde toe, maar de Senaat niet. Waarop de regering Blum ONTSLAG nam (21 juni 1937).

De machtige volksbeweging was weggedeind. De regering Blum had niets gedaan om ze in stand te houden. Daarmee moesten ook haar pogingen op een mislukking uitlopen.

Er was vooreerst het verzet van de bureaucratie: het staatsapparaat was in handen van functionarissen, die vijandig stonden tegenover het Volksfront en die precies wisten hoe een regering in haar actie kon verlamd worden.

Ten tweede werd de regering Blum getroffen in een van haar leden. Op een bepaald moment werd de socialistische minister van binnenlandse zaken R. SALENGRO, burgemeester van Lille, door rechtse snertbladen beschuldigd dat hij in 1915 aan het front zou gedeserteerd zijn. Ondanks een motie van de Kamer, die de minister van alle blaam vrij verklaarde, eindigde het met de zelfmoord van Salengro (november 1936).

Maar veel zwaarder waren uiteraard de politieke gevolgen van het uitbreken van de SPAANSE BURGEROORLOG op 17 juli 1936. Ongetwijfeld had L. Blum er de voorkeur aan gegeven de Spaanse republikeinse regering ter hulp te komen of minstens wapens te leveren. Maar de Londense regering oefende zware druk uit op L. Blum.[48] Bovendien hieven alle rechtse krachten in Frankrijk een huilkoor van haat aan tegen de Spaanse Republiek. Sommige radicale ministers waren zo diep onder de indruk dat ze zich tegen ieder gebaar ten gunste van de Spaanse Republiek verzetten. Anderzijds was er voor de zaak van het “Frente Popular” zoveel geestdrift bij de Franse arbeiders dat een overrompelende mobilisatie nog tot de mogelijkheden behoorde. Maar dat waagde L. Blum niet. Het aandringen van de communisten, van de linkse socialisten (strekking J. Zyromski) en zelfs van Jouhaux (sic!) volstond niet om de NON-INTERVENTIE, waartoe Blum had besloten, tegen te houden. De Spaanse aangelegenheid zou onophoudelijk als een element van ontbinding in het Volksfront doorwerken. Bij de stemming over de buitenlandse politiek (4 december 1936) onthielden de communisten zich.

Met het ontslag van L. Blum in juni 1937 eindigde in feite het Volksfront, hoewel de regering CHAUTEMPS nog als een Volksfrontformatie werd beschouwd.[49] Het verschil met het voorgaande kabinet was dat de leiding hij een Radicaal lag en dat het ministerie van financiën in handen van G. BONNET kwam, een man die de bankiers vertrouwen inboezemde. Dankzij dit vertrouwen slaagde Bonnet erin de uiterst benarde financiële situatie enigszins te herstellen. Om de export te stimuleren werd de franc nogmaals gedevalueerd.[50] Einde 1937 werd de 40-URENWEEK aangetast: allerlei afwijkingen werden voorzien. De ontevredenheid van de arbeiders kwam tot uitdrukking in een nieuwe reeks stakingen met bedrijfsbezetting (december ’37-januari ’38). Arbeiders en ambtenaren eisten “l’échelle mobile” (d.i. automatische indexering van de lonen), betere pensioenen, ruimere werklozensteun, uitbreiding van de 40-URENWEEK tot de postmannen, enz. De communistische partij onderschreef al deze eisen. Zij drong tevens aan op hulp aan de Spaanse Republiek en was voorstander van een bondgenootschap met de Sovjet-Unie tegen Hitler. Chautemps verklaarde dan af te zien van de communistische parlementaire steun. Hierop verlieten de socialisten de regering en Chautemps trad af.

Een paar dagen later vormde hij een tweede regering, waarin de socialisten door Radicalen werden vervangen. Deze formatie hield niet lang stand (18 januari-10 staart 1938). Ten overstaan van wat op internationaal vlak te gebeuren stond, oordeelde Chautemps dat hij over onvoldoende gezag beschikte. Hij trad af op 10 maart en zorgde er aldus voor dat op de dag van de Oostenrijkse “Anschluss” Frankrijk geen regering had.

Ook de volgende regering, die opnieuw onder leiding van L. Blum tot stand kwam, zou van korte duur zijn (13 maart-10 april 1938). Aan te stippen valt dat Blum aanvankelijk niet de bedoeling had een Volksfrontregering tot stand te brengen, maar wel een regering van “nationale eenheid”. Onder indruk van de Oostenrijkse “Anschluss” achtte hij zulks nodig om het Duitse gevaar beter het hoofd te kunnen bieden. Hij ging zo ver zijn ontwerp aan een vergadering van alle rechtse oppositiegroepen voor te leggen. Wel een heel zonderlinge demarche, in acht genomen dat deze rechtse groepen in de regel iedere politiek van verzet tegen Hitler afwezen. De weigering van de aangezochten met L. Blum samen te gaan was haast eenparig. Tegen wil en dank moest L. Blum dan de Volksfrontformule hernemen.

Maar al direct ging een nieuwe stakingsgolf door het land. De strijd ging om de herziening van de collectieve arbeidsovereenkomsten. De patroons weigerden. Vooral in het bekken van Parijs was de beweging omvangrijk: bij Citroen, bij Renault, in de vliegtuigfabrieken... De staking breidde zich uit tot 110 bedrijven (waarvan velen weer werden bezet); 160.000 arbeiders raakten erbij betrokken.

Bovendien vroeg Blum nog volmachten: – om een belasting van 4 tot 17 % op het kapitaal boven de 150.000 fr. te heffen; – om titels aan houder door titels op naam te vervangen; – om de wisselcontrole in te stellen. Daarmee was de maat vol. De tweede Blum-regering kwam zoals de eerste in de Senaat ten val. Zij had zich 26 dagen gehandhaafd.

In de regering DALADIER, die op 10 april 1938 aantrad, zetelden geen socialisten meer van de SFIO; zij omvatte vooral Radicalen, enkele elementen van het “Centre” en twee leden van de USR. De communisten stemden voor (sic), de socialisten onthielden zich. Deze regering betekende het definitieve einde van het Volksfront als regeringsformule. Ook het Volksfront als beweging viel uiteen.

De naam Daladier blijft verbonden aan de AKKOORDEN VAN MUNCHEN. Enkel de communisten stemden tegen. L. Blum vond het nodig Chamberlain en Daladier te danken, omdat zij “de vrede gered” hadden.[51] Zelden was het zo duidelijk hoe diep de rechtse ideologie in een arbeiderspartij kan doordringen.

Op sociaal vlak was het Daladiers hoofdbekommernis de verworvenheden van de Volksfrontpolitiek af te breken. Daartoe vroeg hij volmachten op 4 oktober. De communisten stemden tegen, de socialisten onthielden zich en de regeringsmeerderheid werd van nu af door rechtse groepen aangevuld. Dat bepaalde de inhoud van de decreten van 12 en 13 november 1938: – verhoging van een reeks belastingen op het verbruik; – een aantal beschikkingen waardoor de 40-urenweek aanzienlijk kon verlengd worden, terwijl de premies voor overuren merkelijk daalden; – herstel van het stukloon (afgeschaft door de CAO’s); – ruimere mogelijkheden voor de regering om tegen de syndicale organisaties op te treden; – een devaluatie.

In antwoord op deze “décrets-lois de misère” braken weer talrijke stakingen uit. Renault werd door de arbeiders bezet, maar de bezetting werd met ruwe politiemacht ongedaan gemaakt en 285 arbeiders werden veroordeeld. De CGT kondigde een ALGEMENE STAKING OP 30 NOVEMBER aan. Maar de leiding van de CGT trad aarzelend op. Van haar kant pakte de regering de zaak zeer resoluut aan: leger en politie werden in paraatheid gebracht; in Parijs werd ieder soldaat van 30 patronen voorzien. De regering zorgde ervoor haar repressiemaatregelen (o.a. langs de radio) een maximum aan bekendheid te geven. Het personeel van de openbare diensten, van PTT, van spoor, metro en autobussen werd opgeëist. In al die diensten werd op 30 november dan ook niet gestaakt. In de privé-industrie waren er wel aanzienlijke bewegingen, maar de hoop op overwinning ontbrak. De staking kende partiële successen, maar werd, globaal, een mislukking. DERTIG NOVEMBER 1938 is een historische datum: hij betekent het einde van een grote vloedgolf in de Franse arbeidersbeweging. Van nu af was de dynamiek eruit.

De repressie sloeg hard toe: meer dan 500 militanten werden tot gevangenisstraffen veroordeeld. De patroons traden in het offensief: in menige onderneming werd het personeel en bloc afgedankt en dan individueel tegen slechtere voorwaarden terug in dienst genomen. Gedaan met de collectieve overeenkomsten! Honderdduizenden namen ontslag uit de CGT, die begin 1939 op 1.765.000 leden terugviel. De bourgeoisie triomfeerde, het Front Populaire behoorde tot het verleden.

In 1939 ging de politiek van de sociale afbraak verder. In bedrijven die voor de nationale verdediging werkten (maar waar lag de grens?), werd de arbeidsweek tot 60 uren opgedreven, en praktisch zonder toeslag voor de overuren. Gerechtelijke vervolging trof ieder weigering.

Terwijl enerzijds de “nationale verdediging” als voorwendsel diende om de arbeiders verhoogd uit te buiten, werd anderzijds een buitenlandse politiek gevoerd, die regelrecht de nationale verdediging saboteerde.

Op 4 oktober 1938 werd een Franse ambassadeur naar Rome gestuurd, wat de officiële erkenning van het Italiaans imperium in Afrika betekende.

Op 6 december werd de verklaring RIBBENTROP-BONNET getekend, waarin bevestigd werd dat Duitsland en Frankrijk elkaar nooit de oorlog zouden verklaren. De diepere zin van dit akkoord werd verhelderd door Bonnets belofte aan Ribbentrop eens grondig met de Franse communisten af te rekenen.

Op 25 februari 1939 werd het Francoregime de jure door Parijs erkend en enkele dagen later nam PETAIN zijn post van ambassadeur in BURGOS op. Een Kamer, ontstaan uit een Volksfrontoverwinning, bekrachtigde dat met 363 tegen 261 stemmen.

Toen op 15 maart 1939 Tsjecho-Slowakije werd opgedoekt, bleef de Franse reactie uit.

De houding van de Franse afvaardiging bij de onderhandelingen te Moskou speelde Hitler in de kaart. Marcel Déat stelde in “L’Oeuvre”, een door de Italiaanse regering gesubsidieerd blad, de vraag: “Mourir pour Danzig?” en de regering Daladier handelde in die geest. “Plûtot Hitler que le Front Populaire” was de leuze van de Franse bourgeoisie. Haar wens zou in vervulling gaan.

Achteraf beschouwd MOEST het Volksfront mislukken.[52] Een vooruitstrevend programma – hoe gematigd ook – stuit bij zijn verwezenlijking direct op zulke heftige weerstanden dat maatregelen, DIE VERDER GAAN DAN WAT IN HET OORSPRONKELIJKE PROGRAMMA WAS VOORZIEN, dienen te worden genomen. Maar met de aanwezigheid in het bondgenootschap van de Radicalen en van hun kleinburgerlijke achterban, was dat wel bijzonder moeilijk. Bovendien was van een regering onder leiding van L. Blum niet te verwachten dat zij zou doordrukken. L. Blum was daarvoor niet de figuur. Maar ook de SFIO was niet afgestemd op een waarachtig offensieve politiek. De beweging in het land was er, maar niet de wil bij de leiding. L. Blum zelf vermeldt twee momenten – er waren er veel meer – waarop hij afremde. Twee maal werd hij in de Senaat ten val gebracht. Tweemaal, verklaart L. Blum, “zou het hem gemakkelijk geweest zijn die oppositie te breken door – zelfs zonder er beroep op te doen – de volksbeweging vrije loop te laten.”[53] 

* * *

Ten aanzien van het internationaal oprukkende fascisme kwam het tot meningsverschillen in de SFIO. Men kan de vele strekkingen, in grote lijnen, in een drietal richtingen samenvatten; drie richtingen, drie namen: ZYROMSKI, BLUM, FAURE.

Zyromski verwierp de non-interventiepolitiek en verweet L. Blum voor het fascisme te capituleren. Verder betoogde hij dat men de nazi-agressie kordaat halt diende toe te roepen door een stevig bondgenootschap aan te gaan met alle antifascistische mogendheden, in de eerste plaats met de Sovjet-Unie. Zyromski werd door de rechtse partijleden verweten (sic) dat hij de “klassenstrijd op internationaal vlak” voorstond en dat hij zich aan een “antifascisme belliqueux” schuldig maakte. Zyromski nam stelling tegen de akkoorden van München.[54] 

Sinds jaar en dag waren de twee meest eminente leiders van de SFIO L. Blum en Paul Faure. Tussen beiden was er steeds een hartelijke samenwerking geweest. Maar ten aanzien van de Hitler-agressie begon zich stilaan onenigheid af te tekenen.

Wat L. Blum wilde, was niet altijd duidelijk. Zijn optreden tegenover Hitlers politiek geeft de verwarrende en onthutsende indruk van een man, die tussen hoop en wanhoop over en weer slingert en die niet in staat is een politieke lijn vast te leggen. Inzake Hitler vergiste Blum zich haast doorlopend. Op 8 november 1932 schreef hij: “Hitler est désormais exclu du pouvoir”. ’s Anderendaags betitelde hij een artikel in “Le Populaire”: “La fin de Hitler”. Na de machtsgreep van Hitler betoogde L. Blum: “Hitler installé au pouvoir, ne se livrera pas à une politique de provocation à l’extérieur.” Maar het bleek anders te verlopen en in 1935 werd Blum voorstander van het Frans-Sovjet pact. Tijdens zijn tweede bewindsperiode hernieuwde Blum de verbintenissen van Frankrijk tegenover Tsjecho-Slowakije. Op het partijcongres van juni 1938 verzamelde zich een aanzienlijke meerderheid rond de motie-Blum, die niet alleen de verdediging van Frankrijk vooropstelde, maar ook “l’indépendance de toutes les nations couvertes par la signature de la France”. Hiermee werd in de eerste plaats het direct bedreigde Tsjecho-Slowakije bedoeld. Maar naarmate die bedreiging zich duidelijker aftekende, bond L. Blum weer in. In de fantastisch agressieve rede van Hitler op 13 september 1938 te Nürnberg meende Blum “noch Diktat, noch ultimatum” te herkennen. Als twee dagen later Chamberlain naar Berchtesgaden vloog, werd hij door Blum “toegejuicht”. Ondertussen had de socialistische parlementaire groep ontdekt – weer een typisch distinguo à la Blum – dat “wel het BESTAAN van Tsjecho-Slowakije, maar NIET ZIJN GRENZEN” moesten verdedigd worden. Men onderschreef het standpunt van “Le Canard enchaîné”, die ook vond dat men geen oorlog moest voeren “als drie miljoen Duitsers Duits willen worden”. Toen Daladier dan met de akkoorden van München voor het parlement verscheen, vertolkte L. Blum de “tegenstrijdige gevoelens” van zijn groep: enerzijds “een diepe vreugde” omdat de vrede gered was, maar anderzijds “een diepe smart” voor de ongelukkige Tsjechische “nation amie et fidèle qui a du sacrifier à la tranquilité de l’Europe son intégrité et une partie de son indépendance.” Slijmiger was moeilijk in te denken. De socialistische parlementaire groep stemde, op één onthouding na, de overeenkomst van München. Maar het bleek al heel snel dat de vrede niet gered was. De SFIO bleef dus met het probleem geconfronteerd. Twee tendensen (behalve die van de reeds genoemde groep Zyromski) tekenden zich af: – er waren voorstanders van kordaat verzet tegen iedere verdere agressie; – er waren voorstanders van “onderhandelingen” met Hitler (in feite bedoelde men “toegevingen”). Deze twee strekkingen begonnen zich rond de namen Blum en Faure te groeperen. Blum was voorstander van een bondgenootschap met Moskou en zag het Franse verzet het best verwezenlijkt door een regering “van nationale eenheid”... Faure verwierp de “nationale eenheid” en was “farouchement hostile” tegen ieder pact met de Sovjet-Unie. Dat waren de stellingen: maar in hun moties legden Blum en Faure het er op aan hun zienswijze niet al te precies en niet al te volledig te formuleren, kwestie een zo breed mogelijke waaier van partijgangers te winnen. Op het congres van december 1938 haalde de motie Blum 4.322 stemmen tegen 2.837 voor de motie Faure. Op de Nationale Raad van maart 1939 werd de strijd hervat. Ditmaal werden de moties door tussenpersonen (Lekas voor Blum en Spinasse voor Faure) ingediend. De stemming vertoonde een lichte verschuiving: – tendens Blum 4.025, tendens Faure 3.133. Einde mei 1939, op het congres van Nantes, stonden de tendensen aanvankelijk weer dwars tegenover elkaar. Een scheuring dreigde. Maar toen viel L. Blum ziek en Faure ging hem opzoeken. Een opperste poging tot verzoening werd ondernomen. Een zorgvuldig gedoseerde resolutiecommissie werd ingesteld met de opdracht “une motion de synthèse” uit te dokteren. Die motie kwam er; het was een schoolvoorbeeld van dubbelzinnigheid: enerzijds onderschreef men het verzet tegen de Hitler-agressie en sprak men zich uit voor onderhandelingen met de Sovjet-Unie; maar anderzijds noemde men zich ook voorstander van onderhandelingen met Hitler en stelde men een internationale conferentie voor “en vue d’assurer à chacun sa juste part dans la répartition des richesses.” Kortom, het standpunt van de SFIO sloot uiterst nauwkeurig aan bij de “appeasement”-politiek van Chamberlain. Paul Faure, die de SFIO in die richting had geduwd, was een toekomstig minister van Pétain.

* * *

Het initiatief tot de vorming van een Volksfront lag bij de communisten. Zij waren het die de socialisten eerst, de Radicalen achteraf tot samengaan overhaalden. Het lag voor de hand dat de trotskisten de PCF van verraad beschuldigden.[55] Trotski en zijn geestesgenoten voorspelden dat, bij gebrek aan revolutionaire ordewoorden, de steun van de massa’s zou verloren gaan, wat het kapitaal zou toelaten het tegenoffensief in te zetten. Alsof revolutionaire ordewoorden volstonden om de massa’s voor de revolutie te doen marcheren.

Maurice Thorez, die in deze periode zijn grootste triomfen beleefde[56] en rond wiens figuur een uitgesproken personencultus tot stand kwam, legde er de grootste nadruk op dat er geen sprake was van een revolutionaire machtsgreep in die dagen. Doel van het Volksfront was een dam op te werpen tegen het fascisme, d.i. door het politieke bondgenootschap met de arbeidersklasse VERHINDEREN DAT DE MIDDENSTANDSLAGEN NAAR HET FASCISME ZOUDEN OVERLOPEN. Het Volksfront werd tegelijkertijd opgevat als een gelegenheid voor de arbeidersklasse om zekere voordelen van het kapitaal af te dwingen. De moeilijke opgave, die de communisten zich stelden, bestond er zowel in het elan van de arbeidersbeweging niet te breken (dus mede te ijveren voor de verwezenlijking van de directe eisen), alsook het bondgenootschap met de middenstandslagen te behouden. Het is kenmerkend voor de communisten dat zij, eenmaal een bepaalde strategie vastgelegd, alle consequenties aanvaarden die er uit voortvloeien. En onvermijdelijk is het dan zo dat men, in het raam van een bepaalde politieke optie, soms dingen moet doen die – op zichzelf genomen – haast als verraad voorkomen. Voor diegenen die buiten de reële beweging staan, is het niet moeilijk actieve militanten namens smetteloos zuivere principes te verketteren. Reine handen kunnen alleen zij behouden die de materie geschiedenis niet aanraken.
Thorez en de Franse communisten waren bereid zeer ver de weg van de concessies te volgen, tot op de uiterste rand van het aanvaardbare.
Aanvankelijk hoopten zij stuwkracht vanuit de basis te organiseren door middel van comités in bedrijven en de lokaliteiten. In hun geest moesten deze comités VERKOZEN worden en ook openstaan voor niet-georganiseerden. Maar de socialisten en de radicalen wilden daar niet van weten. Zij waren enkel akkoord met comités, waarvan de leden door de verschillende deelnemende organisaties zouden worden aangeduid, zodat de communisten altijd slechts een minderheid zouden vormen. De communisten aanvaardden dat.

Thorez, die het er gedurende enige tijd op aanlegde het Volksfront tot een “union de la nation française” uit te breiden, deed het gebaar van de “uitgestoken hand naar de christenen”. Het traditionele antiklerikale sektarisme werd resoluut over boord geworpen. Niet zozeer het radicaliseren, wel het verbreden van de beweging werd als hoofdzaak beschouwd. De “union française” kwam er niet, maar de “uitgestoken hand” bleef een verworvenheid in het communistische optreden.

Als de gauchist MARCEAU PIVERT – toen nog lid van de SFIO[57] – op 27 mei 1936 zijn grenzeloos geestdriftig artikel schreef, getiteld “Tout est possible”, dan was het antwoord van Thorez: “Non, tout n’est pas possible maintenant.” De situatie in Frankrijk, aldus Thorez, is niet revolutionair, zelfs niet prerevolutionair.

Toen na de akkoorden van Matignon de stakingen toch bleven aanhouden, was het Thorez die aandrong op hun beëindiging: “Il faut savoir terminer une grève.”

In de loop van de volgende maanden, in 1937 en ’38 trad de PCF in menige stakingsbeweging afremmend op: ze nam o.a. dikwijls stelling tegen de fabrieksbezettingen. Niet de strijd tot het uiterste, wel het compromis was de leidraad in de communistische houding ten tijde van het Volksfront. Meermaals leidde dat tot uitsluiting van communistische militanten, die hun partij van “reformisme”, zo niet van verraad beschuldigden. Vanzelfsprekend was ook de kritiek van allerlei gauchistische groepen niet mals. Sommige onder hen – o.a. de trotskistische “groupuscules” POI en PCI – zagen in het opdrijven van de meest extreme bewegingen het middel bij uitstek om het Volksfront te doen uiteenvallen. Precies daarom, precies omdat zij aan het behoud van het Volksfront absolute prioriteit verleenden, zagen de communisten zich herhaaldelijk verplicht af te remmen. Meestal betrof het spontane bewegingen, waarvan de gauchisten hun zaak trachtten te maken. De PCF aarzelde dan ook niet haar toevlucht te nemen tot het gekende recept, dat erin bestaat die bewegingen als manoeuvres van “avonturiers”, “twijfelachtige elementen”, “provocateurs”, enz. te discrediteren. Dergelijk optreden kon niet anders dan tot ontmoediging leiden. Maar er was niet aan te ontkomen.[58] 

Moeilijker nog, haast onhoudbaar werd de positie van de PCF inzake de Spaanse burgeroorlog. De Franse communisten hebben zich tot het uiterste ingespannen om de fascistische agressie in Spanje af te slaan. Het was mede Thorez die aan de basis lag van het besluit tot de oprichting van de INTERNATIONALE BRIGADES. Tienduizend Franse vrijwilligers maakten er deel van uit; 3000 sneuvelden in Spanje. De leiding was in handen van ANDRE MARTY. De Franse communisten loodsten duizenden buitenlandse vrijwilligers door hun land en speelden een kapitale rol bij de clandestiene verzending van wapens naar de Spaanse republikeinen. Thorez en Cachin hebben zich ook ingespannen de beide Internationales tot samenwerking te bewegen. Hun pogingen waren vruchteloos. De PCF drong tenslotte hij Blum aan dat hij zijn rampzalige politiek van niet-inmenging zou afschrijven. Tijdens het bewogen parlementaire debat daarover, op 4 december 1936, verwierp J. DUCLOS de houding van de Volksfrontregering in zeer harde termen. Hij eindigde zijn tussenkomst met de woorden: “Wij zouden moeten tegenstemmen ... maar wij denken aan het Volksfront.” De communistische mandatarissen onthielden zich.

Pijnlijk was ook de positie van de PCF tengevolge de zware incidenten van 16 maart 1937. De vroegere “Croix de Feu” van kolonel de la Roque hadden zich van verboden militie tot toegelaten parlementaire partij omgevormd onder de naam “Parti Social Français”. Deze machtige fascistische beweging had een BETOGING TE CLICHY gepland, het communistisch bolwerk hij uitstek van de Parijse “ceinture rouge”. De betoging werd door het communistische gemeentebestuur verboden, maar door de regering toegelaten. De communistische tegenbetoging werd door de “gardes mobiles” met scherp te lijf gegaan: er vielen 5 doden en meer dan 200 gekwetsten. Als protest werd in Parijs en omgeving een staking van een halve dag gehouden. Ondanks dit voorval bleef de PCF de regering Blum steunen.

Na de val van L. Blum stemden de communisten ook voor de regering Chautemps. Ook de tweede regering Blum kon in het parlement op de communisten rekenen. Zelfs de regering Daladier verwierf, toen zij zich op 10 april 1938 voorstelde, de stemmen van de communistische afgevaardigden. Die waren zich wel bewust dat Daladier het er op aanlegde de Volksfrontpolitiek definitief af te schrijven, maar zij hoopten de volksmassa’s te kunnen mobiliseren tot een kracht waarmee de regering diende rekening te houden. Die hoop was ijdel. Er was te veel spontaniteit uitgedoofd. De arbeidersklasse is geen leger dat men naar believen kan inzetten.
De strijd van de PCF tegen de buitenlandse politiek van Daladier liep uit op een nederlaag. Eerst was er de strijd tegen de capitulatiepolitiek die Daladier naar München bracht. In “L’Humanité” was het GABRIEL PERI die de toon aangaf.[59] Maar de München-akkoorden werden getekend. In de Kamer waren de communisten de enigen om tegen te stemmen. Gabriel Péri, die destijds aan de strijd tegen de Ruhr-bezetting had deelgenomen, stelde het zo: “On se demandera demain avec stupeur comment une bourgeoisie qui a occupé la Ruhr à l’époque de l’allemagne républicaine, abandonne à l’Allemagne de Hitler la Rhénanie, l’Autriche et la Tchécoslovaquie...” De propaganda en voorlichting van de PCF in 1939 stonden geheel in het teken van de strijd tegen de opmars naar de oorlog. De besprekingen te Moskou werden van Franse zijde gesaboteerd. Het niet-aanvalspact tussen Duitsland en de USSR (23 augustus 1939) had het Westen aan zich zelf te danken.
Men weet dat de communistische partijen rond 10 september 1939, op aanwijzing van Moskou, een erg betwistbare houding ten aanzien van de oorlog innamen. Maar de regering Daladier heeft daarop niet gewacht om toe te slaan. Op 27 augustus werd “l’Humanité” in beslag genomen, waarin nochtans deze stelling werd verdedigd: “L’heure est à l’union des Français. Si Hitler ose le geste qu’il médite, les communistes français... seront au premier rang des défenseurs de l’indépendance des peuples, de la démocratie et de la France républicaine menacée.” Op 27 augustus werden alle bladen en tijdschriften van de PCF verboden...

_______________
[17] Verkiezingsuitslagen van de SFIO:
1924: 1.500.000
1928: 1.700.000
1932: 1.932.000
1936: 1.887.000
[18] In 1935 sloten zij zich aan bij het antifascistische kamp, maar tijdens de nazibezetting belandden zij in de collaboratie.
[19] Genoemd manifest veroordeelde “liberalisme, autoritarisme conservateur et socialisme messianique et ossifié”; het beschimpte “l’impuissance pertinante des vieux groupements politiques” en “la passivité complaisante” van het parlementarisme. Het programma voorzag de verwezenlijking van genoemd “régime intermédiare”, omschreven als “la collectivité nationale contrôlant la production et les échanges capitalistes”, of nog “une république sociale qui ... usera de son autorité pour subordonner la puissance et les privilèges capitalistes à l’intérêt général de la nation”. Dat was Mussolini haast letterlijk uit de mond genomen.
[20] Ledental van PCF:
1929: 45.000
1930: 38.000
1931: 29.515
1932: 32.000
[21] MAURICE THOREZ: geboren in 1900, lid van het CC sinds 1924, van het PB sinds 1925, van het collectieve secretariaat sinds april 1929, aangehouden in juni 1929, uit de gevangenis ontslagen in april 1930 werd in juli 1930 algemeen secretaris van de PCF.
[22] Philippe Robrieux (in Maurice Thorez, vie secrète et publique) wijdt vele bladzijden aan deze geschiedenis. De interventie uit Moskou lijkt zeker, het eigenlijke motief blijft in het duister.
[23] Célor werd in 1932, Barbé in 1934 uitgesloten. Beiden traden toe tot de PPF van Doriot en alle drie eindigden zij in het verraad tijdens de bezetting.
[24] Index van de industriële productie:
1928 100 1933 88
1930 108 1934 82
1931 94 1935 80
1932 79
[25] A.S. Milward, The German Economy at War, hoofdstuk 1.
[26] De verdere evolutie van DORIOT is afschuwelijk geweest. In 1936 vormde hij de PPF (Parti populaire français), een fascistische organisatie die in 1937 wellicht tot 130.000 leden telde, maar in 1939 door innerlijke twisten tot ontbinding kwam. Tijdens de bezetting organiseerde Doriot zijn volgelingen tot een terroristische stootgroep in dienst van de nazi’s.
[27] In februari 1934 telde de “Croix de Feu” 35.000 leden; een jaar later werd beweerd dat er 300.000 aanhangers waren.
[28] Men rekent dat de arbeidersklasse rond die tijd 13 miljoen mensen telde. 4 miljoen verbonden aan het artisanaat, 9 miljoen verbonden aan de fabriek. De middenstand vormde EEN GROTERE MASSA, nl. ongeveer 12 miljoen in de steden (renteniers, winkeliers, ambachtslieden, kleine patroons, vrije beroepen, middenlagen van functionarissen en kaderpersoneel) + 14 miljoen kleine en middelboeren. Deze cijfers dienen slechts als een orde van grootheid te worden verstaan, want de middenstandslagen kunnen moeilijk precies afgebakend worden. Maar het feit blijft dat zij een geweldige massa betekenden. De middenstandslagen spelen wel een belangrijke, maar geen zelfstandige rol in de geschiedenis.
[29] AMSTERDAM-PLEYEL: Op initiatief van de Franse schrijvers H. Barbusse en Romain Rolland werd in augustus 1932 te Amsterdam een antifascistisch wereldcongres samengeroepen, waaraan grote namen (Gorki, Einstein, H. Mann, J. Dos Passus, Upton Sinclair) hun bescherming verleenden. Er waren 2200 deelnemers uit 29 naties aanwezig, vele communisten en personaliteiten van verschillende horizonten die min of meer als “fellowtravellers” werden beschouwd. Ook 291 socialisten waren present, onder wie 20 leden van de SFIO en dit ondanks het uitdrukkelijk verbod van hun partij. Het Franse comité, dat hier werd gevormd, organiseerde op zijn beurt in juni 1933 een congres in de zaad Pleyel te Parijs. Vandaar de naam “Comité Amsterdam-Pleyel”. Voor de communisten was deze beweging belangrijk als bewijs dat de mogelijkheid van ruimere bondgenootschappen niet onbestaande was. Amsterdam-Pleyel was tevens een aansporing voor de communisten om het sektarisme in hun gelederen te overwinnen.
Het CVIA of “Comité de Vigilance des Intellectuels Antifascistes” werd in maart 1934 gesticht. Aan de basis lagen drie grote namen: de etnoloog Paul RIVET (SFIO), de natuurkundige Paul LANGEVIN (communistisch sympathisant) en de filosoof E.C. ALAIN (Radicaal). Het CVIA publiceerde een manifest waarin de fascistische demagogie werd ontmaskerd. Omtrent het aanklagen van de politico-financiële schandalen door de fascisten werd betoogd: “Nous ne laisserons pas invoquer la vertu par les corrompus et les corrupteurs. La colère que soulevent les scandales de l’argent, nous ne la laisserons pas détourner par les banques, les trusts, les marchands de canons, contre la République...” Dit manifest werd door duizenden intellectuelen ondertekend.
[30] Hadden de communisten zelfstandiger gedacht, dan waren zij wellicht vroeger en zonder de hulp van Stalin, tot dit inzicht gekomen. Het blijkt dat de Franse communisten een schok van buiten uit nodig hadden om een voor hen traditioneel denkschema (de oorlog is imperialistisch en daarmee basta) te doorbreken. De intellectuelen van het CVIA echter hadden nog veel grotere moeilijkheden om hun gevestigde opvattingen (integraal pacifisme en daarmee basta) te overwinnen. In december 1934 eiste het CVIA een genegotieerde vrede en nam het stelling tegen ieder antifascistische oorlog: “Contre l’épouvantail des armements allemands... Le vrai danger c’est la politique de surarmement et d’intimidation...; la pierre de touche de la volonté de paix c’est le désarmement; il faut conclure enfin un traité de paix véritable fondé sur l’égalité des droits et la limitation des souverainetés nationales...” Nog op het congres van 21 januari 1936 haalde de motie van Fr. DELAISI het met 2.118 stemmen tegen die van J. Richard BLOCH (1.316 stemmen). De motie Delaisi hield vast aan het integraal pacifisme, stuurde aan op een goede vrede met Hitler-Duitsland! J.R. Bloch, Baby, Maublanc, Pregnant, Langevin, Wallon, Joliot ... wezen op de totale irrelevantie van de meerderheidspositie. Zij stelden collectieve veiligheid tegenover pacifisme.
[31] “Les deux cents familles” symboliseerden het geconcentreerde grootkapitaal in Frankrijk. Zo genoemd naar de 200 grootste aandeelhouders van de Banque de France, de enige aandeelhouders die de regenten van de centrale bank verkozen; zij vertegenwoordigden de voornaamste geldmachten in Frankrijk, de families die de zetels van de beheerraden onder elkaar verdeelden.
[32] Decreetwetten van Laval:
- de wedde van het personeel in overheidsdienst wordt met 10 % verminderd;
- voor de gezinnen van ambtenaren wordt de “deuxième indemnité de résidence” afgeschaft;
- de bevorderingstermijnen worden verlengd;
- de toelagen van de staat aan de kas van sociale voorzieningen wordt met 420 miljoen fr. verminderd.
[33] Op dat punt moest men in het vage blijven, gezien het verzet van de CVIA. Ook in de SFIO was er verzet. Sommigen waren voor “collectieve veiligheid”, anderen bleven vasthouden aan de formule van de “ontwapening”, alsof Hitler de ontwapeningsformule en de Volkerenbond niet had verlaten en alsof hij niet bezig was de oorlog voor te bereiden. L. Blum fabriceerde formules waarin de tegenstrijdige standpunten op de meest onwaarschijnlijke wijze werden samengebracht (cfr. Histoire du réformisme en France, t.I. pp. 134-135).
[34] Als achteraf de Volksfrontregering gevormd was, geraakten de rollen omgekeerd. De communisten voelden zich bestendig genoodzaakt pressie uit te oefenen op de socialistische regeerders om van hen te bekomen dat ze niet BENEDEN het zo gematigde programma zouden blijven.
[35] Verkiezingsuitslagen van 1932 en 1936:

1932

1936

Communisten

796.000

1.453.000

PUP

78.000

129.000

Socialisten

1.964.000

1.887.000

USR

515.000

587.000

Radicalen

955.000

690.000

[36] Aantal zetels en verschil met 1932:
Communisten — 72 (+ 62)
PUP en aanverwanten — 26 (- 1)
Socialisten — 147 (+ 46)
USR — 25 (- 19)
Radicalen — 106 (- 51)
Het Volksfront telde 376 zetels op een totaal van 614 kamerleden.
[37] Het is normaal dat precies de bewegingen met de grootste diepgang en de geweldigste stuwkracht NIET op bevel van de syndicale organisatie tot stand komen. Men kan een syndicale leiding niet het verwijt maken dat ze een dergelijke beweging NIET VOORZIEN heeft. Ook de honderdduizenden arbeiders, die aan de beweging deelnemen, wisten enkele dagen voordien niet wat komende was. Is het dan zo dat de syndicale (en de politieke) organisaties geen factor van betekenis zouden zijn bij het spontaan uitbreken van strijd? Geenszins. Het feit dat er een organisatie is, waarop men beroep kan doen, speelt een kapitale rol bij het uitbreken van overigens spontane bewegingen.
[38] 

Aantal bezette bedrijven

Aantal stakers

7 juli

1.171

120.000

11 juli

1.007

98.000

14 juli

613

74.000

[39] De “Confédération française des travaileurs chrétiens” verwierf aanhang speciaal bij het personeel van banken en assurantiemaatschappijen. Hoewel de CFTC de klassenstrijd in principe verwierp, bleef zij toch niet altijd afzijdig.
[40] Ledental SFIO:
1935 — 120.000
1936 — 200.000
1937 — 280.000
1938 — 260.000
[41] Ledental PCF:
1932 — 35.000
1934 — 55.000
1936 — 284.000
1937 — 340.000
[42] BANQUE DE FRANCE. In de plans van de regenten, verkozen door de 200 voornaamste aandeelhouders, kwam nu een beheerraad, samengesteld uit: 2 afgevaardigden van (alle) aandeelhouders, 1 afgevaardigde van het personeel, vertegenwoordigers van verschillende administraties, van kredietinstellingen, van coöperatieve verenigingen, van arbeiders- en patroonssyndicaten.
[43] SNCF: 51 % van de aandelen kwamen toe aan de staat; de vroegere actionarissen behielden 5 van de 20 zetels in de beheerraad; voor de privéaandeelhouders werd een vaste intrest voorzien; de voornaamste leidende posten werden door de staat begeven.
[44] Met uitzondering van LAMBERT-RIBOT van het “Comité des Forges”, een van de grondpeilers van het patronale syndicaat.
[45] Voor de kleinere bedrijven was de verzwaring van de loonkost in vele gevallen ondraaglijk. De wet van 19 augustus 1936 voorzag daarom staatsleningen aan gunstvoorwaarden. Haast 16.000 kleine ondernemingen genoten ervan. Niettemin bleven de kleine kapitalisten erg ontevreden over de Volksfrontpolitiek.
[46] Gegevens ontleend aan A. SAUVY, Histoire economique de la France entre les deus gueurres.
Handelsbalans: deficit in augustus 1936 — 591 miljoen
In februari 1937 — 1.986 miljoen
Index van industriële productie:
1928 — 100
maart 1936 — 88
sept. 1936 — 81
febr. 1937 — 93
maart 1937 — 89
Aantal ondersteunde werklozen:
1935: 425.000
1936: 433.000
1937: 351.000
1938: 374.000
[47] Het budget dat op 2 januari 1937 werd gestemd, voorzag een deficit van 30 miljard franc. Een maand later werd reeds een tekort van 50 miljard voorzien. Het “plafond” van de voorschotten van de Banque de France aan de staat werd herhaaldelijk en aanzienlijk verhoogd, maar dreigde telkens weer opnieuw te worden doorbroken.
[48] Indien Frankrijk groot belang had bij het Engelse bondgenootschap, dan was het omgekeerde evenzeer waar. Bovendien had Frankrijk zijn positie kunnen consolideren door het pact met de Sovjet-Unie aan de hand van militaire conventies operationeel te maken.
[49] De regering CHAUTEMPS telde 13 Radicalen, 13 socialisten (o.w. L. Blum als ondervoorzitter van de ministerraad), 2 USR en 1 onafhankelijk socialist. Deze regering werd, evenals de voorgaande, door de communisten gesteund.
[50] Daar kwam het in feite op neer. Op 1 juli werd de franc “vlottende munt”; d.i. dat zijn waarde enkel door vraag en aanbod op de wisselmarkt werd bepaald. De prijs voor één pond steeg van 110 fr. tot 147 fr. (in september ’37) en tot 179 fr. (in april ’38).
[51] Omtrent “München” schreef L. Blum in “Le Populaire” van 1 oktober 1938: “La guerre est écartée, le fléau s’éloigne. La vie est redevenue naturelle. On peut reprendre son travail et retrouver son sommeil. On peut jouir de la beauté d’un soleil d’automne.”
[52] Daarmee is niet gezegd dat het Volksfront historisch zonder betekenis zou geweest zijn. Een machtige beweging laat altijd sporen na, die doorwegen.
[53] G. Lefranc, Le mouvement socialiste sous la Troisième République, p. 349.
[54] In het communistische dagblad “Ce Soir” schreef hij: “La paix ne saurait être achetée au prix du sacrifice des indépendances nationales et des libertés démocratiques. Jamais le socialisme international, force de paix au sein du régime capitaliste, n’a entendu la paix comme devant être “la paix à tout prix”... Les capitulations successives mènent à la guerre, elles ne sauvent pas la paix.”
[55] In februari 1935 schreef Trotski: “Ce qu’on appelle le Front Populaire, c’est à dire le bloc avec les radicaux pour la lutte parlementaire, c’est la plus criminelle trahison contre le peuple que se soient jamais permise les partis ouvriers depuis la guerre; et ils se sont permis bien des choses.” (Journal d’exil, p. 49, geciteerd door G. Lefranc).
[56] In 1937 bereikte de PCF 340.000 leden; daarnaast telde de communistische jeugd 100.000 leden. Door het congres van januari 1936 werd een Politiek Bureau van 9 leden verkozen:
- de secretaris-generaal Maurice Thorez;
- de redacteur van “L’Humanite” Marcel Cachin;
- twee secretarissen: Jacques Duclos en Marcel Gitton;
- 5 leden: André Marty, Benoit Frachon, Pierre Sémard, Lucien Midol, Gaston Monmousseau.
Marcel Gitton, sinds 1928 lid van het CC, was ingevolge een zedenzaak in de greep van de politie geraakt. Eerst jaren nadien kwam dat aan het licht. Men liet hem nog een tijd ter plaatse om beter de politionele reacties te kunnen nagaan. Toen Gitton in 1941 een gevaar was geworden, werd hij opgeruimd.
[57] Sinds 1935 groepeerde MARCEAU PIVERT rondom zich “la gauche révolutionnaire” van de SFIO. Pivert sprak zich uit voor een “Front Populaire de combat”. Zijn fractie werd door het partijcongres van juni 1938 veroordeeld. De aanhangers verlieten de SFIO en stichtten de “Parti socialiste ouvrier et paysan”, een splintergroep zonder veel belang.
[58] Wij verwerpen de bewering dat er dan eigenlijk geen verschil was tussen de houding van de PCF en die van de SFIO. Er was nog altijd een enorm verschil. Wij verwerpen eveneens de stelling die vervat zit in de titel van DANIEL GUERINS boek: Front Populaire, révolution manquée.
Cfr. tevens Pierre BROUE & Nicole DOREY, Critiques de gauche et opposition révolutionnaire au Front Populaire in “Le Mouvement social, revue trimestrielle de l’Institut français d’histoire sociale”. 1966, nr. 54.
[59] GABRIEL PERI, een intellectueel van burgerlijke afkomst; was door de analyse van de eerste wereldoorlog tot socialistische overtuigingen gekomen; werd na het congres van Tours lid van de communistische jeugd; werd een eerste maal in 1921, opnieuw in 1923 en nog eens in 1929 aangehouden. Sinds 1933 leidde hij op de redactie van “L’Humanité” de rubriek buitenlandse politiek. Deze uiterst verfijnde, zeer helder denkende journalist zou, 39 jaar oud, in december 1941 door de Duitsers gefusilleerd worden. In zijn laatste brief, een paar uur voor de executie schreef hij: “Je vais préparer tout à l’heure les lendemains qui chantent.”

Hoofdstuk 6 / dl.3-B - Groot-Brittannië

De tweede regering, die in juni 1929 onder leiding van RAMSEY MACDONALD tot stand kwam, was rechtser georiënteerd dan de eerste. De ministers William Javit, Wedgwood Benn, Lord Sankey, Margaret Bondfield, Jimmy Thomas en Philip Snowden waren allen uitgesproken rechtse personages. Arthur Henderson[60] kan als een centrumfiguur en George Lansbury als een radicaal worden bestempeld. Als beslist links gold OSWALD MOSLEY, een gewezen conservatief en toekomstig fascist.[61] 

De Labourregering was een zestal maanden in functie, toen de grote economische crisis een aanvang nam. Groot-Brittannië, dat al sinds jaren onder een structurele crisis leed (de industrieproductie van 1929 bereikte amper het peil van 1913), werd nu ook nog door een slechte conjunctuur getroffen. De uitvoer daalde met 60 %. In sommige takken was de recessie aanzienlijk: de ijzer- en staalproductie viel tot de helft terug. Begin 1931 waren in de metaalnijverheid 45 % van de arbeiders werkloos, voor de scheepsbouw was dat 55 % en voor de katoennijverheid (in Lancashire) 60 %. De globale werkloosheid steeg angstwekkend: tot 21/2 miljoen in 1910, tot 31/4 miljoen in 1931, tot een piek van 33/4 miljoen in september 1932, op dat moment leefden 6 à 7 miljoen Engelsen uitsluitend van werklozensteun.

De regering had niet de minste verklaring voor de economische crisis en wist gewoon niet wat ertegen te beginnen. Wel telde zij een “minister van tewerkstelling”. THOMAS, de beruchte secretaris van de vakbond van het spoor, maar die deed niets.
Lansbury zorgde voor enige – niet veel – openbare werken en verder werd nog een beperkte “Hausing Act” (1930) ter opruiming van de krotwoningen gestemd, maar dat volstond niet. De economische politiek van de regering werd in hoofdzaak bepaald door PHILIP SNOWDEN, verantwoordelijk voor de financiën en de enige minister die de reputatie had een ingewijde in financiële aangelegenheden te zijn. Snowdens visie onderscheidde zich in niets van die van een doorsnee bankier. Zijn redenering was van een liberale eenvoud: wij kunnen de concurrentie op de wereldmarkt niet aan en zijn onvoldoende competitief, maar wij moeten het worden door de prijzen te drukken. Deflatiepolitiek was zijn leuze. De overige artikels van zijn liberaal geloof luidden: vrijhandel, goudstandaard en budgettair evenwicht.[62] Snowdens politiek kon alleen maar de zaak verergeren.

De strijd van de regering was meer gericht tegen de werklozen dan tegen de werkloosheid. MARGARET BONDFIELD, minister van arbeid, hernam direct haar jacht op de “profiteurs”. In juni 1930 was zij klaar met een memorandum van 42 bladzijden om aan te tonen dat er nog gaten waren in het net dat de “misbruiken” moest tegenhouden. Daarin werd enkele weken later voorzien door de “Anomalies Act”. Door de toepassing ervan verloren vele werklozen, vooral gehuwde vrouwen, hun steun.[63] Voor Miss Bondfield was een werkloze van ambtswege een profiteur, tenzij hij het tegendeel kon bewijzen.

In maart 1931 werd een comité aangesteld om, onder leiding van SIR GEORGE MAY, de staatsfinanciën te onderzoeken. Dat comité legde zijn rapport voor op 31 juli. Het rapport May verwachtte dat er een begrotingsdeficit van 120 miljoen pond zou zijn en wilde het evenwicht herstellen door de invoering van 24 miljoen nieuwe belastingen enerzijds, en door besparingen ten belopen van 96 miljoen anderzijds. Ruim 2/3 van die besparingen zouden door vermindering van de werklozensteun moeten verwezenlijkt worden.

Overigens stelde genoemd rapport May de zaken nog somberder voor dan ze in feite waren, zodat het kapitaal aan de solvabiliteit van de Britse Staat begon te twijfelen, te meer daar het verzet tegen de voorgestelde vermindering van de werklozensteun heftiger werd. Kortom, vanaf 1 augustus begon de kapitaalvlucht, wat de goudreserve aantastte. De regering slaagde erin een lening van 80 miljoen pond van de Centrale Banken van Frankrijk en de USA te bekomen. Maar de reserves werden door de kapitaalvlucht en de speculatie tegen het pond verder aangevreten, zodat nieuwe leningen nodig werden. Op dat moment greep MONTAGU NORMAN in, de reactionaire gouverneur van de Bank of England. Om het diskrediet nog te verergeren berichtte hij de wereld dat Groot-Brittannië zich voor een “imminente financiële crisis” bevond. Bovendien spoorde hij de buitenlandse geldschieters aan het verstrekken van verdere leningen te doen afhangen van bepaalde voorwaarden, zoals de uitvoering van de May-besluiten. Zonder buitenlandse steun, zo betoogde hij, kon de goudstandaard niet gehandhaafd blijven. Mac Donald, Snowden, Thomas ... meenden dat moest toegegeven worden en stelden voor de werklozensteun gevoelig te verminderen. Maar E. BEVIN en W. CITRINE lieten namens de Algemene Raad van het TUC weten dat de vakbonden zich verzetten. Daarmee namen ook verschillende ministers onder leiding van Henderson kordaat stelling tegen Snowden. De tweespalt in de Labourregering was nu zo groot dat MacDonald op 23 augustus 1931 besloot af te treden.

* * *

Tot stomme verbazing van de ganse arbeidersbeweging aanvaardde MacDonald een “Nationale Regering” te vormen met Conservatieven als S. Baldwin. N. Chamberlain en S. Hoare, en met liberalen als Sir John Simon, H. Samuel en Lord Reading. Naast MacDonald maakten ook Snowden, Thomas en Lord Sankey deel uit van de nieuwe coalitie. Zij werden door de LP en door het TUC als verraders uitgesloten. MacDonald had gehandeld zonder zijn partij, de Labourfractie of zijn collega’s te raadplegen. In feite had hij zich al een hele tijd vervreemd van de LP. Als man van zeer nederige afkomst, die bovendien de frustratie van een onwettige geboorte te verwerken had, voelde MacDonald zich in zijn ijdelheid gevleid door het verkeer in het mondain aristocratische milieu. Ook bij de kortzichtige Snowden, die nu in de adelstand werd verheven, was ieder spoor van socialistische overtuiging zoek geraakt. Thomas was een vulgair opportunist zonder meer. Lord Sankey was eigenlijk nooit socialist geweest. Als de nieuwe regering op 8 september 1931 voor het Parlement verscheen, werd ze door de totaliteit van de Conservatieven en de grote meerderheid van de Liberalen gesteund, maar slechts 12 Labour-afgevaardigden gaven hun stem aan MacDonald en cie.

Nu het vertrouwen van de geldmachten was hersteld, werd een Amerikaanse lening van 50 miljoen pond verkregen. Wel moest daarvoor een hoge prijs worden betaald. Op voorstel van Snowden besloot de regering het inkomen van onderwijzers, politieagenten en soldaten met 15 % te verminderen. De werklozensteun werd met 10 % omlaag gehaald. Harde protestmanifestaties (o.a. van onderwijzers en werklozen in Londen) en een muiterij bij de matrozen in INVERGORDON (drie slagschepen en één kruiser) drongen de regering iets achteruit; de vermindering werd 10 % i.p.v. 15 % voor de werkenden, maar bleef 10 % voor de werklozen.

Onder druk van de Conservatieven moest Snowden ook nog instemmen dat op 21 september de goudstandaard werd opgeheven. Wel merkwaardig, als men bedenkt dat de verdediging van de goudstandaard HET argument was, waarmee Snowden de vorming van een “nationale regering” had verdedigd.

De arbeidersbeweging, die de demoralisatie van 1926 nog niet te boven was gekomen, kreeg met de desertie van MacDonald en cie een tweede harde klap te verduren. Vooral bij de werklozen was de weerslag ernstig. Een kleine minderheid trok revolutionaire conclusies uit de situatie. Maar de grote massa verviel in sombere apathie en berusting: ze zag geen reden meer liever Labour dan Tory te stemmen of nam eenvoudig niet meer deel aan de verkiezingen. De LP leek hen niet langer een alternatief. Speciaal de werklozen hadden het gevoel te zijn overgeleverd aan krachten waarop ze geen vat hadden.

De nieuwe regering besloot onmiddellijk (in oktober 1931) vervroegde verkiezingen uit te schrijven. Hierbij stelden Conservatieven, Liberalen en ex-Labourleden die de regering steunden zich op als kandidaten van de NATIONALE COALITIE. Zij wonnen 554 van de 615 zetels. De Labourpartij leed een verlies van ongeveer 2 miljoen stemmen en viel van 288 op 46 zetels terug. Daarbij kwamen nog 6 socialistische mandaten, die tot de ILP behoorden of eraan verwant waren, maar die zich niet onder de auspiciën van de LP hadden aangeboden.

De ILP, formeel nog steeds een deel van de LP, leefde sinds een paar jaar op de rand van de breuk. James MAXTON, H.N. BRAILSFORD en hun geestesgenoten hadden zoveel kritiek op de rechtse politiek van Labour, dat zij in de verkiezingen van oktober 1931 hun kandidaten buiten de LP hadden opgesteld. Het conflict milderde niet[64] en in juli 1932 besloot een conferentie van de ILP met 241 tegen 141 stemmen de LP te verlaten. De grote meerderheid meende haar “Socialism of our Time” met meer succes buiten dan binnen de LP te kunnen verdedigen. Men had gehoopt door een massa te worden gevolgd, maar dat was een misrekening; een jaar na de afscheuring was het aantal afdelingen van 653 tot 452 verminderd en het aantal leden van 16.773 tot 11.092 gedaald. In 1935 had de ILP nog slechts 4.400 leden, zij was in de isolatie gesukkeld.

Trouwens. niet alle ILP-leden hadden Labour verlaten. Op initiatief van E.F. Wise besloot een deel binnen de LP een aparte fractie te vormen, de zogenaamde SOCIALIST LEAGUE, die in oktober 1932 werd gesticht en de volgende maand door de LP als samenstellend deel werd aanvaard. De Socialist League werd een propagandagroep van beperkte omvang, met maximum een 3000 aanhangers. De meeste leden woonden in Londen; het aandeel van de intellectuelen (Stafford Cripps, H.N. Brailsford, D.N. Pritt, Sir Charles Travelyan) was aanzienlijk, de basis bij de industriearbeiders haast onbestaande en de invloed op de LP heel gering. De voorstellen van de Socialist League werden op de jaarlijkse Labourconferenties telkens met overweldigende meerderheid weggestemd. De Socialist League uitte pertinente kritiek op het reformisme en verdedigde onhoudbare pacifistische stellingen (cfr. Verder).

* * *

Van haar kant was de communistische partij, de CPGB, nog steeds niet uit haar isolatie geraakt. Met de in deze jaren gevoerde politiek was dat niet verwonderlijk; het was de periode waarin het antisociaaldemocratisch sektarisme op de spits werd gedreven. Bij de verkiezingen van oktober 1931 had de communistische partij in 26 districten een kandidaat gesteld; met haar arme 75.000 stemmen behaalde zij geen enkel mandaat. Electoraal en parlementair was de KP onbestaande.

In november 1929 werd William GALLACHER, die er niet in geslaagd was bedrijfscellen te vormen, als algemeen secretaris van de KP vervangen door Harry POLLITT. Maar de nieuwe partijleiding slaagde er evenmin in de bedrijfscellen tot ontwikkeling te brengen: in 1932 telde men in de vele duizenden fabrieken slechts 82 bedrijfscellen met alles te samen een 550 militanten. Het ledental was sinds 1926 (10.800 ingeschrevenen) steeds maar achteruitgelopen en daalde in 1930 tot 2.500. Van dan af tekende zich een zekere groei af: 6000 in 1931, 9000 leden in 1932. De KP was toen vooral een partij van werklozen: in 1932 maakten die 60 % van het ledental uit.

De CPGB begon enige invloed te verwerven bij de massa’s, die door de kapitalistische economie uitgestoten bleven. De door de communisten opgerichte “Nationale Beweging van Werklozen” werd onder leiding van een moedig agitator als Wal HANNINGTON een zeer actieve groep, die talloze, soms aanzienlijke manifestaties op touw zette tegen de aanslagen van de regering. Zo werden met stijgend succes – in 1930, 1932, 1934 en 1936 – nationale hongermarsen op Londen georganiseerd.

Ook in menige stakingsbeweging speelden de communisten een beslissende rol. Einde 1931 wilden de patroons in Lancashire de wevers dwingen 8 i.p.v. 4 weefstoelen te bedienen. De arbeiders namen dat niet en – alle pogingen van de syndicaten ten spijt – 200.000 wevers gingen in staking. Na 11/2 maand strijd, op 13 februari 1932, moesten de textielkapitalisten hun poging opgeven. Aan deze overwinning van de arbeiders was het optreden van de communistische militanten niet vreemd. Verscheidene voorbeelden van die aard kunnen geciteerd worden.

De KP huldigde de stelling dat strijd voor directe eisen als uitgangspunt, als ervaringsgegeven moesten aangegrepen worden om de arbeiders meer visie op de fundamentele problemen bij te brengen. Maar precies in dat opzicht mislukten de communisten volledig. Zij werden door de strijdende groepen in de actie voor directe eisen wel aanvaard en dikwijls gevolgd, maar eenmaal de strijd voorbij had men de communistische militanten niet meer nodig. Er groeide uit die acties geen politiek bewustzijn, geen revolutionaire visie. Uit de gevoerde acties bleef geen voedingsbodem voor de verdere ontwikkeling van de KP behouden. Men moest telkens opnieuw op nul beginnen. Het is dé miserie van de KP in de hooggeïndustrialiseerde landen met een overheersend reformistisch klimaat. Het was deze ervaring, die ertoe bijdroeg dat de CPGB vanaf 1934 een koerswijziging doorvoerde; zij keek nl. naar middelen uit om tot eenheid van actie en frontvorming met de LP te komen. Maar was zulke frontvorming mogelijk? Waren de verschillen niet al te principieel?

Een voorbeeld: het koloniale probleem. De communisten namen radicaal stelling tegen de Britse repressie in India en spraken zich uit voor de onafhankelijkheid van deze kolonies. De KP was volstrekt de enige partij in Engeland die zich zo opstelde. Die houding hing samen met de algemene visie van de communisten op de strijd tegen het imperialisme: zij stuurden aan op een bondgenootschap van de nationale bevrijdingsbeweging in de kolonie met de strijd van de arbeidersklasse in het “moederland”. Zolang echter de beweging in de kolonie niet met onstuitbaar geweld optreedt, zodat ook de inwoners van het moederland een zware tol aan manschappen en geld moeten betalen ... zolang heeft dergelijke propaganda geen aanzienlijke uitstraling. Evenmin is uit dergelijke houding enige toestroming tot de KP te verwachten.[65] De houding tegenover het koloniaal probleem illustreert heel duidelijk het verschil tussen een communistische partij en een LP. Een reformistische partij spreekt zich voor een progressistische beweging – in casu in India – maar uit NADAT die beweging reeds onstuitbaar is geworden. Zij neemt slechts stelling ten gunste van een bepaalde ontwikkeling, als de historische evolutie zich ook zonder haar bijdrage zou voltrekken.

* * *

De regeringsformule die – ten onrechte – “nationale” coalitie werd genoemd, bleef behouden tot de Tweede Wereldoorlog.

Het kabinet MacDonald – zoals het er na de verkiezingen van oktober 1931 uitzag – omvatte 11 Conservatieven, 5 Liberalen en 4 ex-Labourleden. Weldra ontstond betwisting omtrent de te voeren economische politiek. NEVILLE CHAMBERLAIN, verantwoordelijk voor de financiën, zag maar één oplossing voor de crisis: protectionisme. Op zijn aandringen werd de invoer door aanzienlijk verhoogde douanerechten afgeremd. Op de imperiale economische conferentie van Ottawa trachtte Chamberlain een systeem van vrijhandel binnen de Commonwealth te verbinden met een protectionistische buitentarief van de Commonwealth tegenover de rest van de wereld. Maar de dominions stelden zelf eisen van protectionisme en het werd een complex loven en bieden.
De vrijhandelaars Snowden, Samuel en Sinclair (die laatste twee waren liberalen) namen daarom ontslag in september 1932. Daarmee werd het conservatief overwicht nog aanzienlijker in de regering. Die richting zou in de loop van de volgende jaren bepalend worden.

In juni 1935 moest R. MacDonald, oud en uitgeput, het roer afstaan aan S. BALDWIN. Het nieuwe kabinet, nog steeds “nationaal” genoemd, telde 16 Conservatieven, 4 Liberalen en 2 ex-Labourleden (Thomas en Malcolm MacDonald, de zoon van Ramsay).

Ook na de verkiezingen van november 1935, waarin de Conservatieven 432, Labour 145 en de Liberalen 20 zetels behaalden, bleef Labour buiten spel. De nieuwe Baldwin-regering vertoonde ongeveer dezelfde samenstelling als de vorige.

Verwikkelingen rond de monarchie eisten de aandacht enige tijd op,[66] maar van nu af werden de bekommernissen om de internationale politiek de hoofdzaak. De oorlog in Ethiopië, de remilitarisatie van het Rijngebied en het uitbreken van de Spaanse burgeroorlog waren gebeurtenissen die Engeland diep beroerden. Het plan Laval-Hoare, dat Ethiopië aan Mussolini ten prooi wilde laten lang voor het werd veroverd, verwekte zulk schandaal in Engeland dat Hoare op het “Foreign Office” moest vervangen worden door ANTHONY EDEN. Maar Baldwin stapte verder op de weg van de capitulatie voor het oprukkende fascisme in Europa.

In mei 1937 werd de leiding van de regering overgenomen door NEVILLE CHAMBERLAIN. Van nu af werd de politiek van toegevingen aan de nazi-agressie systematisch en tot in zijn uiterste consequenties doorgevoerd. Dat was Chamberlains “appeasement”-politiek. Ook de Franse regering faalde schromelijk in die dagen. Niet Parijs, maar Londen had het initiatief in de capitulatiepolitiek. De Oostenrijkse “Anschluss” was maar pas voltrokken (maart 1938) en reeds liet Chamberlain Parijs weten dat hij in alle gevallen zou weigeren Tsjecho-Slowakije enige steun te verlenen. Dat liep uit op het beruchte verraad van München (29 september 1938).

Op 8 maart 1939 kwam Chamberlain te weten dat Hitler plannen koesterde Tsjecho-Slowakije binnen enkele dagen op te doeken. Maar op 10 maart liet Chamberlain de wereld weten dat Europa zich “aan de vooravond van een rustige periode bevindt.”

De Engelse pers voerde in die dagen een door de regering geïnspireerde campagne rond het thema van het “Gouden Tijdperk”: de vooruitzichten op vrede zijn zo gunstig dat wellicht tegen het einde van het jaar een nieuwe ontwapeningsconferentie kan worden verhoopt! In München had Groot-Brittannië Tsjecho-Slowakije een lening van 30 miljoen pond toegezegd. Toen op 15 maart ’39 de nazitroepen Praag binnenrukten, waren slechts 20 miljoen opgenomen. De overige 10 miljoen werden door de Engelse regering Duitsland ter beschikking gesteld.

Achteraf heeft Chamberlain gedaan wat mogelijk was om de besprekingen met Moskou te doen mislukken. De nefaste politiek van de Engelse Conservatieven werd heel bewust vanuit een klassestandpunt bepaald.[67] De Engelse Conservatieven – zoals de conservatieven van alle landen toen (en vandaag) – apprecieerden het fascisme als een wapen tegen de revolutie. Tevens hoopten zij dat Hitler zijn agressie tegen het Oosten en niet tegen het Westen zou richten.

Als de Conservatieven zo lang in het zadel bleven, dan hing dat voor een deel samen met de economische verbetering die sinds einde 1933 intrad. De werkloosheid bleef aanzienlijk, maar verminderde toch.[68] Enkele nieuwe industrieën (chemische producten, rayonne, auto’s, radio’s) werden ontwikkeld en de huizenbouw kende een ware boomperiode. Maar de meeste sectoren bleven in grote moeilijkheden verkeren. De crisis was ook structureel. Vele gewesten verkeerden in een sombere wanhoop. Het zuiden van Engeland werd gemoderniseerd, kende expansie en trad binnen in de twintigste eeuw, maar Noord-Engeland en Schotland (kolen, ijzer, scheepsbouw, textiel) vertoonden het beeld van de 19de eeuw in verval. In de “depressed areas” was er voor vele honderdduizenden, die al heel lang werkloos waren, geen perspectief meer nog ooit aan de slag te geraken. Hun bekwaamheid en zelfrespect gingen verloren: gedemoraliseerde berusting was al wat hen bleef. Te meer daar de uitkering van de werklozensteun ook nog gepaard ging met allerlei vernederingen en plagerijen. In 1934 werd de controle op de staat van behoeftigheid, tot hiertoe door de gemeente uitgeoefend, verscherpt en overgedragen aan een gecentraliseerd bureaucratisch apparaat. Tevens werd de steun verminderd als andere leden van de familie een inkomen hadden. Zo gebeurde het dat het steungeld van de vader werd verminderd, omdat de zoon of de dochter werk vonden. En zo werd steeds meer bitterheid en conflict in het arbeidersgezin gebracht.

Toch dient benadrukt dat voor velen in deze periode de levensstandaard verbeterde: ten eerste door de gunstiger economische conjunctuur en de oprichting van nieuwe industrieën, ten tweede door een verbetering van de ruilvoet: de ingevoerde producten vertoonden een aanzienlijke prijsdaling, terwijl de prijzen van de uitvoer beter op peil bleven.

* * *

Hoe reageerde de arbeidersbeweging op deze economische en politieke ontwikkelingen? Vooreerst: syndicaal. Zoals reeds eerder bleek, viel na de ontgoocheling van 1926 een daling te bespeuren zowel van het aantal gesyndikeerden in het algemeen als van het aantal TUC-aangeslotenen. De grote economische crisis betekende weer een aderlating voor de vakbonden. Het dieptepunt was 1933. Toen begon het ledental opnieuw langzaam te stijgen.[69] Het aantal stakingsdagen bewijst dat de periode na 1930 bijzonder rustig was in vergelijking met het vorige decennium.[70] 

Ook op politiek vlak was apathie kenmerkend voor de Labourbeweging van de jaren ’30. Na de verkiezingsnederlaag van 1931 slaagden W. Citrine en de leiding van het TUC erin de invloed van de vakbonden op de LP te vergroten en te institutionaliseren. Het NATIONAL JOINT COUNCIL, dat sinds jaren geacht werd de coördinatie tussen vakbond en partij te verwezenlijken, kwam tot dan toe slechts zelden samen. Voortaan zou er iedere maand een bijeenkomst zijn. Tevens verwierven de Trade Unions een overwicht in de Joint Council: 7 vertegenwoordigers van het TUC, tegenover 3 van de parlementsgroep plus 3 van het uitvoerend bestuur van de LP.[71] Van nu af werden E. BEVIN en W. CITRINE de machtigste figuren van de Labourbeweging: beiden evolueerden steeds verder naar rechts. In 1935 liet W. Citrine het zich welgevallen dat hij, op aanbeveling van MacDonald, in de adelstand werd verheven.

De Joint Council, sinds 1934 NATIONAL COUNCIL OF LABOUR genoemd, waakte erover dat de LP enkel parlementair zou optreden. Politieke acties in het land, in de bedrijven of op de straat werden als inbreuken op de democratie verworpen. In zoverre men het niet kon verhinderen, liet men dat over aan de communisten. Overigens werden alle communistische voorstellen tot eenheid van actie prompt afgewezen. Zodra zich enig teken van groeiend communistisch succes voordeed, werden scherpere maatregelen getroffen. Dat was het geval in 1934 toen de Algemene Raad van het TUC op 26 oktober een “zwarte omzendbrief” uitgaf, waarbij bepaald werd dat de communisten uit alle verantwoordelijke syndicale functies moesten verwijderd worden. Toen in 1937 de SOCIALIST LEAGUE het waagde een “Unity Manifesto” uit te geven, waarin samenwerking met de ILP en de CPGB werd voorgesteld, dreigde het uitvoerend bestuur van de LP direct met uitsluiting. Om daaraan te ontsnappen besloot de Socialist League zichzelf te ontbinden. Wel hoopte men dat de leden individueel konden voortdoen met hun overtuigingswerk. Maar ook dat mocht niet. Een oekaze van het uitvoerend bestuur – achteraf door de jaarlijkse conferentie bekrachtigd – bepaalde dat een lid, dat andere leden voor de gedachte van het eenheidsfront trachtte te winnen, diende uitgestoten. Zeker, men was zeer breed in de LP: allerlei afwijkende meningen waren geoorloofd, behalve op één punt: dat van het anticommunisme.[72] 

De traditie in de LP was dat de optocht van “May Day” niet op 1 mei, maar op de eerste zondag van de maand mei werd gehouden.[73] Op die manier werd een te revolutionaire werkonderbreking vermeden. In 1937 ging de Labourmanifestatie op zondag 2 mei door. De “Engelse week” in acht genomen, zou dat jaar een optocht op zaterdagnamiddag zonder moeilijkheden mogelijk geweest zijn. De LP hield zich echter aan zondag, omdat de KP altijd op 1 mei in Londen manifesteerde. Een Labourstoet op de dag van de communisten zou als een gebaar in de richting van het eenheidsfront kunnen geïnterpreteerd worden. En dat mocht niet.

Op geen enkel moment deed de LP ook maar de minste poging de werklozen – die toch een indrukwekkende massa vormden – voor hun belangen te mobiliseren. Op 8 november 1936 nochtans, bij de aankomst in Hyde Park van de door de communisten georganiseerde hongermars, vond Cl. ATTLEE het nuttig de manifestanten toe te spreken. Ze waren zo talrijk dat het niet opportuun was hen te negeren.

Evenmin ondernam de LP iets tegen de bedreiging van het fascisme, noch op binnenlands, noch op internationaal vlak. In september 1934 had in Londen een antifascistische manifestatie plaats met 150.000 deelnemers. Niet Labour, maar wel de communisten hadden daartoe het initiatief genomen. Op 4 oktober 1936 werd de lang aangekondigde mars van de Mosley-fascisten verhinderd door het optreden van de Londense antifascisten. Dat was een communistisch initiatief; de LP bleef afzijdig.

Ten aanzien van de buitenlandse politiek duurde het heel lang voordat de Engelse socialisten zich rekenschap gaven dat het pacifisme uit de periode van de Volkerenbond-illusies, het Kellogg-pact en de Briand-Stresemann samenwerking geen zin meer hadden. Fascistische agressie wordt niet met “pacifisme bêlant” beantwoord, maar met militaire bondgenootschappen en bewapening. Dat drong bij de Engelse socialisten slechts heel langzaam en gedeeltelijk door. Ook linkse socialisten konden dat moeilijk bijtreden.[74] Zelfs de communisten hadden tijd nodig zich van de nieuwe verhoudingen bewust te worden.[75] 

De LP had in 1931 de leiding toevertrouwd aan GEORGE LANSBURY, een veteraan van de beweging, die zich in de regel eerder links opstelde en vooral bekend stond om zijn evangelisch, integraal en onvoorwaardelijk pacifisme, dat hij – zonder inachtneming van de concrete politieke situatie – als een absolute imperatief beleefde en beleed. Voor de Engelse socialisten, die gedurende vele jaren bij de wilsoniaanse ideeën van Volkerenbond en Ontwapeningsconferentie zwoeren, was Lansbury een man naar hun hart. Op geen enkel moment wellicht was het idealistisch pacifisme in Engeland zo populair als in die jaren. Vrede door ontwapening, zelfs eenzijdige ontwapening, behoorde tot het volksgeloof. De ironie van de geschiedenis wil dat dergelijke ideeën, die in de jaren ’20 zo heilzaam hadden kunnen werken, hun grootste aanhang vonden op het moment dat ze door de internationale verhoudingen waren achterhaald.

Sommigen in de LP begonnen zich nochtans te realiseren dat het er op aankwam een dam op te werpen tegen de fascistische agressie, en dat daartoe bewapening noodzakelijk was. Deze gedachte kwam voor de eerste maal – zij het nog erg verward en aarzelend – tot uitdrukking op de Labourconferentie van oktober 1935, en wel bij monde van Bevin, die namens het National Council sprak. Hij verwierp Lansbury’s sentimenteel pacifisme. Een paar dagen voordien had Mussolini de aanval op Ethiopië ingezet. Bevin verdedigde een resolutie, waarin de partij zich uitsprak voor sancties tegen Mussolini. Deze stelling werd met 2.168.000 tegen 102.000 bijgetreden. Lansbury werd aan de leiding vervangen door CLEMENT ATTLEE.

Van een consequente houding was nochtans geen sprake. Het besluit omtrent de noodzaak van een snelle opvoering van de bewapening werd nog in 1936 verdaagd en eerst op het partijcongres van 1937 aanvaard. Ten aanzien van de Spaanse burgeroorlog bleef de LP zoveel mogelijk op de vlakte. Natuurlijk verwierp zij in het parlement de regeringspolitiek, maar daarbuiten werd niets ondernomen. De LP bleef aarzelen. Telkens Chamberlain, die speculeerde op de schrik bij de bevolking voor de oorlog, erin slaagde zijn politiek als een bijdrage tot de vrede te doen toejuichen, hoedde Labour zich die capitulatie aan te klagen.

Begin 1938 ondernamen enkele aanhangers van de ontbonden Socialist League een poging een zeer breed anti-appeasement front op te richten, waartoe naast de LP en de ILP ook liberalen en communisten zouden behoren. De poging behaalde, vooral na München, enig succes. Maar de Labourleiding verzette zich scherp en aarzelde niet tot uitsluitingen over te gaan: Stafford CRIPPS, de historicus TREVELYAN en zelfs de uiterst gematigde ANEURIN BEVAN werden geroyeerd. Die sancties werden door het Labourcongres in de lente 1939 bekrachtigd.

Toen E. BEVIN in 1941 de vraag stelde wie de schuld trof dat het zover gekomen was, luidde zijn antwoord: “All of us... But what is the use of blaming everyhody?” Een wel zeer karakteristieke uitlating. De reformist roeit nooit tegen de stroom op. In de jaren ’30 verzet hij zich niet tegen de “appeasement”-politiek, maar in de jaren ’40 doet hij dat wel, omdat nu iedereen die politiek veroordeelt. Maar dan zorgt Bevin ervoor de schuld over allen te verspreiden, zodat niemand schuld treft. Ook al lijkt het niet zo, toch is het reformisme een coherente houding.

Wie wel tegen de stroom oproeiden, waren de Engelse communisten.[76] Iedere nieuwe fascistische agressie werd door hen aangegrepen om de openbare opinie te mobiliseren. De Engelse bijdrage tot de Internationale Brigades in Spanje was haast uitsluitend communistisch. In de laatste jaren vóór de oorlog groeide het ledental van de CPGB opnieuw: in 1939 bereikte men 18.000 leden. Tevens verwierf de KP een groter gehoor: de oplage van het weekblad “Daily Worker” steeg in 1937 van 180.000 naar 425.000. Maar de communisten werden, in Engeland zoals elders, in hun geloofwaardigheid gehinderd door de weerklank van de stalinistische processen. Vele antifascisten hadden op grond daarvan voorbehoud om met de communisten scheep te gaan.[77] 

In de laatste jaren voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog vertoonde de linkerzijde in Engeland plots belangstelling voor theoretische bezinning met marxistische inslag. Relatief groot was inderdaad het succes van de in mei 1936 opgerichte LEFT BOOK CLUB, die onder leiding stond van uitgever Victor GOLLANCZ, Prof. Harold LASKI en John STRACHEY (in die tijd een sympathisant van de KP). Iedere maand gaf de Left Book Club een boek uit dat handelde over de grote problemen van de actualiteit. Ook communisten werkten mee, maar zonder de leiding te hebben. Na één jaar telde de club reeds 50.000 leden en 1200 lokale groepen. Iedere publicatie was een bijdrage ter verspreiding van linkse ideeën. Grote invloed in dezelfde zin ging ook uit van het weekblad NEW STATESMAN AND NATION en het tijdschrift LEFT REVIEW. Voor de eerste maal in de geschiedenis van de Engelse socialistische beweging kwam ook de theoretische analyse tot haar recht. Voor de eerste maal bestond in Engeland belangstelling voor problemen die verder reikten dan een electorale berekening. Maar het was erg laat...

_______________
[60] A. Henderson, minister van buitenlandse zaken, herstelde de diplomatieke betrekkingen met de USSR in november 1929.
[61] O. MOSLEY was het oneens over de economische politiek van Snowden, verliet de regering in mei 1930, zag zijn voorstellen door de partijconferentie van oktober 1930 met een nipte meerderheid afwijzen en verliet de LP in maart 1931. Hij had gehoopt een ruime aanhang mee te sleuren, maar haast niemand volgde hem. Mosley schakelde dan over naar het fascisme. Zijn beweging, de in 1932 gestichte “British Union of Fascists”, zou nooit een grote aanhang verwerven.
[62] Snowden bleef vasthouden aan die ideeën, ondanks aanbevelingen van een studiecommissie waarin o.a. J.M. Keynes, G.D.H. Cole en verscheidene ministers zetelden.
[63] Tegen april 1933 telde men een 300.000 uitgeslotenen, waaronder 251.000 vrouwen.
[64] Op de jaarlijkse Labourconferentie van 1931 werd de motie van de ILP met 2.117.000 tegen 193.000 afgewezen.
[65] Toch is deze houding de enig mogelijke vanuit revolutionair standpunt. Op langere termijn gaat er overigens wel een zekere stuwing van uit.
[66] GEORGE V, die sinds 1910 regeerde, werd in januari 1936 opgevolgd door zijn zoon EDUARD VIII. Die besloot de tweemaal gescheiden Miss Simpson te huwen. Baldwin oordeelde dat het imago van de monarchie hierdoor ernstig zou geschonden worden en dwong EDUARD VIII tot troonsafstand. GEORGE VI werd koning.
[67] In het dagboek van Harold Wilson – en die kon het weten – leest men op datum van 6 juni 1938: “People of the governing classes think only of their own fortunes, which means hatred of the Reds. This creates a perfectly artificial but at present most effective secret bond between ourselves and Hitler. Our class interests, on both sides, cut across our national interests.”
[68] Index van de industriële productie:
1929 — 100
1931 — 84
1933 — 93
1935 — 110
1937 — 124
De werkloosheid daalde van 3.750.000 in 1932
tot 2.086.000 in 1934
tot 1.858.000 in 1935
tot 1.622.000 in 1936
Wel dient opgemerkt dat het aantal lieden bij de openbare onderstand ondertussen van 458.000 tot 1.474.000 was gestegen.
[69] 

Totaal aantal gesyndikeerden

Bij TUC aangesloten

1929

4.858.000

3.744.000

1930

4.842.000

3.719.000

1931

4.624.000

3.613.000

1932

4.444.000

3.367.000

1933

4.392.000

3.294.000

1934

4.590.000

3.388.000

1935

4.867.000

3.614.000

1936

5.295.000

4.008.000

1937

5.842.000

4.460.000

1938

6.053.000

4.669.000

1939

6.613.000

4.866.000

[70] Aantal stakingsdagen:

1919 — 34 miljoen

1931 — 7 miljoen

1936 — 1,8 miljoen

1920 — 26 miljoen

1932 — 6 miljoen

1937 — 3,4 miljoen

1921 — 85 miljoen

1933 — 1 miljoen

1938 — 1,3 miljoen

1926 — 162 miljoen

1934 — 960.000

1939 — 1,3 miljoen

1935 — 1,9 miljoen

[71] In het Uitvoerend Bestuur van de LP bestond op zich reeds een aanzienlijk vakbondsoverwicht: van de 23 leden werden 13 aangeduid door het TUC. Dit overwicht beantwoordde trouwens aan de samenstelling van de LP: op haar conferenties waren in de regel een 2 miljoen gesyndikeerden vertegenwoordigd tegenover 4 à 500.000 leden van alle andere groepen.
[72] De Labourleider Harold SHEPHERD drukte het zo uit: “We always allow lattitude for differences on particular points, but we do not believe that the doors of our party should be open to persons who want to come in merely for the purpose of changing its policy.”
[73] In Groot-Brittannië, het land met de oudste arbeidersbeweging, zou men tot 1978 (sic) moeten wachten vooraleer 1 mei een officiële feestdag werd.
[74] Stafford Cripps, voorzitter van de Socialist League, verdedigde nog in 1936 de stelling “that in the event of a war between Britain and Germany the British working class would not necessary suffer if there was a German victory.”
[75] Pas twee jaar nadat Hitler aan de macht kwam, verliet de CPGB de stelling dat alle oorlogen imperialistisch waren en dat de arbeidersklasse er niets mee te maken had.
[76] Met de verkiezing van W. Gallacher in november 1935 behaalde de Britse KP eindelijk één mandaat in het parlement. De KP had slechts in twee (mijn)districten kandidaten gesteld. Elders stemden zij voor Labour.
[77] Toch zou het verkeerd zijn te menen dat alleen de communisten positief stonden tegenover Stalin en de Sovjet-Unie. Zowel H.G. WELLS (interview met Stalin in 1934) als JOHN GUNTHER (Inside Europe, 1936) hadden een zeer gunstige indruk over de persoonlijkheid van Stalin. Zelfs W. CITRINE, die in zijn boek In Search for Truth in Russia zeer kritisch stond tegenover de ontwikkeling in dat land, gaf een eerder gunstig beeld van Stalin. De helemaal niet links georiënteerde “Fabians” BEATRICE & SIDNEY WEBB publiceerden in 1935 Soviet Communism. A New Civilisation, waarin heel wat waardering werd uitgesproken. Dat was helemaal niet uniek. Begin december 1935 werd in Londen een “Congress of Peace and Friendship with the USSR” gehouden. De 773 afgevaardigden maakten er aanspraak op meer dan 11/2 miljoen lieden te vertegenwoordigen. Onder de deelnemers trof men zeer vooraanstaande politieke, literaire en wetenschappelijke personaliteiten aan. Allen spraken met veel lof over de grote prestaties van de opbouw in de Sovjet-Unie. Zelfs de beruchte Moskouprocessen werden niet door iedereen als een aanfluiting van het recht beschouwd. D.N. PRITT, een zeer gewaardeerd links rechtskundige, bracht verslag uit over het eerste proces en twijfelde niet aan de ernst ervan.

Hoofdstuk 7 / dl.3-B - Spanje

Spanje – van 1936 tot 1939 – betekende niet alleen een revolutionaire doorbraak (althans in de eerste maanden) en een burgeroorlog. Spanje was tevens een internationale confrontatie tussen fascisme en democratie. Al wie in de wereld democratisch, vooruitstrevend of revolutionair was, volgde met spanning het verloop van de strijd in Spanje. Ook kan gesteld dat de Spaanse burgeroorlog zowat het voorspel tot de Tweede Wereldoorlog werd.

Van de zeer vele historische werken, gewijd aan de Spaanse burgeroorlog, lijkt ons het luxueus uitgegeven en rijk geïllustreerde standaardwerk van GEORGES SORIA[78] het meest evenwichtige en meest betrouwbare overzicht. Op de vele punten waar wij Soria met andere historici confronteerden, leek ons zijn inzicht steeds het meest waardevolle, het meest kritische. Dit hoofdstuk stoelt dan ook in de eerste plaats op het schitterende werk van Soria.

Hét grote debat – althans voor de gauchistische intellectuelen – over het gebeuren in deze jaren betreft de rol van de Spaanse communistische partij. Wij noteren een drietal aanvallen: het werk van P. BROUE & E. TEMINE,[79] de bladzijden door N. CHOMSKY[80] en F. CLAUDIN[81] aan de zaak gewijd.

BROUE & TEMINE, die tot de trotskistische traditie behoren, zijn iets minder uitdrukkelijk in hun stellingname. Niettemin is het duidelijk dat de POUM hen nauw aan het hart ligt. Men dient in acht te nemen dat de trotskisten – die van de POUM en alle anderen – altijd geweten hebben wat moest gebeuren maar er nooit in geslaagd zijn het te doen gebeuren.

N. CHOMSKY, een beroemd Amerikaans linguïst, is een belijder van het anarchisme. Wij zijn geneigd te zeggen: DUS begrijpt hij niet wat historische processen zijn. Ter illustratie zijn beschrijving van het dorp MEMBRILLA, overgenomen uit een anarchistische studie over de agrarische collectivisering in 1937. “In hun ellendige hutten leven de arme inwoners van een arme provincie; 8000 mensen, maar straten zonder plaveisel; het stadje heeft geen nieuwsblad, geen bioscoop, geen herberg, geen bibliotheek. Wel had het verschillende kerken die werden afgebrand.” Na de mislukking van de Franco-opstand in dit gewest, werd het grondbezit onteigend en het dorpsleven gecollectiviseerd. “Voedsel, kleding en gereedschap werden gelijk verdeeld onder de ganse bevolking. Het geld werd afgeschaft, het werk gecollectiviseerd, alle goederen gingen over naar de gemeenschap, het verbruik werd gesocialiseerd. Het was evenwel geen socialisatie van weelde maar van armoede... De ganse bevolking leefde als in één grote familie: de functionarissen, de afgevaardigden, de secretarissen van de syndicaten, de leden van de gemeenteraad, allen verkozen, traden op als hoofden van een familie. MAAR ZE WERDEN GECONTROLEERD (onderstreping door ons), omdat privileges en corruptie niet konden geduld worden.”

Chomsky maakt daarbij de opmerking dat dergelijk verschijnsel “must appear very strange to the consciousness of the sophisticated intellectual”, die geen begrip heeft voor de creativiteit van het volk in revolutie. Maar precies de voorstelling alsof de inwoners van dat dorp spontaan, uit eigen inzicht, tot die vorm van samenleven konden komen... precies die voorstelling is gesproten uit het brein van een “gesofistikeerd” intellectueel. Wat in Mambrilla werd opgebouwd was het werk van ideologische doorduwers, van anarchisten die hun visie oplegden aan onmondigen. De “controle” waarover sprake op het einde van aangehaalde tekst, is de controle door de anarchistische profeten. Maar socialisme wordt niet direct opgebouwd uit armoede en paternalisme. Socialisme van de armoe is een contradictie in de termen.

Wat F. CLAUDIN betreft, die heeft gedurende tientallen jaren als bestendige deelgenomen aan de leiding van de Spaanse communistische partij. Maar in 1965 kwam het – na een heftig conflict – tot een breuk. Zo werd frustratie de basis van zijn politieke ontledingen. Zijn boek over de communistische Internationale is één verontwaardiging, één aanklacht. Claudin schrijft geschiedenis in de trotskistische traditie. Niet wat gebeurd is, maar wat had moeten gebeuren, is voor hem geschiedenis. Bestendig stuit men op speculaties van de volgende soort: had men dit en had men dat... dan zou dit en dat. De voorwaardelijke wijze van het werkwoord behoort zeer ruim tot dat soort geschiedschrijving.

Er zijn natuurlijk grote verschillen tussen de drie aangehaalde schrijvers. Maar hierover zijn zij het wel eens: als de zaak in Spanje ten slotte is mislukt, dan moet dat in hoofdzaak (zo niet uitsluitend) de Spaanse communistische partij verweten worden, die handelde op bevel van de Komintern, die handelde op bevel van Stalin. De Spaanse communisten traden op in functie van Stalins buitenlandse politiek. Deze politiek was er op afgestemd tegen Hitler een akkoord met de Westerse democratische mogendheden te bereiken. Dat kon alleen als in Spanje, aan de kant van de Republiek, geen zichtbare proletarische revolutie plaatsgreep. Want een proletarische omwenteling in Spanje zou de Westerse bourgeoisie weerhouden de Spaanse Republiek te steunen, zou haar in de armen van het fascisme drijven, zou het bondgenootschap met de Sovjet-Unie tegen het fascisme in Europa in de weg staan. Daarom – oordeelden Stalin, en dus de KI, en dus de Spaanse communisten – ging in Spanje de strijd niet tussen revolutie en fascisme, maar wel tussen democratie en fascisme. Daarom heeft de Spaanse KP de revolutie in Spanje gesmoord en daarmee de dynamiek van de strijd tegen Franco gebroken. De Spaanse KP werd aldus de voorhoede van de contrarevolutie. Dat is het requisitoir van genoemde schrijvers.

Het is inderdaad waar – wij komen er op terug – dat de Spaanse communisten het accent van de revolutie naar de oorlog tegen het fascisme wilden verleggen... met alle gevolgen van dien.

Hing dat samen, was dat in overeenstemming met de buitenlandse politiek van de Sovjet-Unie? Beslist. Maar betekent dat een argument tegen de door de communisten in Spanje gevoerde politiek? Geenszins. Niets was zo belangrijk in die dagen als de vorming van het door de Sovjet-Unie voorgestelde bondgenootschap.

Natuurlijk was in Spanje een politiek, die paste in bovengenoemd streven van de Sovjet-Unie, slechts juist wanneer deze politiek ook in overeenstemming was met de situatie in Spanje zelf en met de situatie van Spanje in Europa.

Vergeten we niet dat de Volksfrontpolitiek in de eerste plaats werd ingegeven door de bittere ervaring van de fascistische overwinningen in Europa. Het Volksfront was het enig mogelijke antwoord op de extreemrechtse agressie, waarmee het Spaanse volk werd geconfronteerd. De gauchistische schrijvers wijzen met veel sarcasme naar de houding van de Westerse democratieën. Ondanks – zo luidt hun betoog – de inspanningen van de communisten het regime van de Spaanse Republiek zo “braaf” mogelijk te houden, vergiste de bourgeoisie van Londen, Parijs en elders zich niet. Zij bleef vijandig en kelderde de Spaanse Republiek met haar non-interventiepolitiek. Zeker, maar daarmee is niet alles gezegd.

De “gematigdheid” van de Volksfrontpolitiek in Spanje diende niet in de eerste plaats om DIRECT de regeringen van de Westerse democratieën inschikkelijk te maken. Deze politiek richtte zich tot alle democratische volkskrachten in Europa en Amerika. Het kwam er op aan in Frankrijk, in Engeland, in de USA, in België... ALLE antifascistische krachten dermate te mobiliseren dat de Westerse regeringen de Spaanse Republiek niet zouden kelderen.

Wat de “revolutionaire” doorduwers altijd vergeten, is dat de Europese conjunctuur in die dagen NIET REVOLUTIONAIR was. De stroming in het toenmalige Europa kwam heel evident van rechts. Antifascisme was het MAXIMUM dat men toen kon vooropstellen. De revolutie in Spanje radicaliseren, accentueren, opdrijven ... dat was in de omstandigheden van toen de kortste weg naar de nederlaag. Niet alleen Duitsland en Italië, maar ALLE Europese regeringen hadden dan DIRECT toegeslagen.

Daarmee zijn wij nu ook in de conditionele schrijfwijze verzeild geraakt. Maar dat komt, omdat wij uitgaan van veronderstellingen die niet de onze zijn.

Dat behoudsgezinden ten allen tijde, bij iedere beweging, buitenlandse agenten in actie zien, is normaal. Maar linkse revolutionairen zouden dat moeten afleren. Als Chomsky vaststelt dat de Spaanse communisten zich soms scherp tegen de anarchisten opstellen, dan meent hij dat dit krachtens instructies uit Rusland gebeurt. Maar het dispuut tussen Marx en Bakoenin was al zeer heftig in de jaren ’70 van de vorige eeuw!

Ten slotte verwijten wij genoemde gauchistische historici dat zij zich bij de voorstelling van zaken toespitsen op de excessen van de tegenpartij. Het is evident dat bij zeer intense politieke spanningen de partijen in hun onderlinge strijd hun toevlucht nemen tot heel twijfelachtige methodes. Het optreden van de Spaanse communisten tegenover de anarchisten en de POUM is niet altijd fraai geweest. Maar omgekeerd gold dat ook. In kritieke situaties leiden politieke tegenstellingen altijd tot afrekeningen. Natuurlijk behoort ook dat tot de geschiedenis, maar eerder marginaal. Stelt men de afrekeningen centraal en haalt men ze bovendien slechts langs één kant aan, dan vervalst men de geschiedenis.

Vermits Spanje in de voorgaande hoofdstukken van dit werk niet aan bod kwam, lijkt het aangewezen die leemte op deze plaats op te vullen met een historisch overzicht.

Meer nog dan Italië bevond Spanje zich aan de periferie van kapitalistisch Europa. De moderne ontwikkeling werd slechts laattijdig en erg partieel ingezet. De aristocratie bleef overheersend. De bourgeoisie verwierf een slechts bescheiden aandeel in de macht. Spanje heeft geen Franse Revolutie gekend. Daardoor vertoonde het nog een erg archaïsch beeld. Het was een land met nog zichtbare feodale overblijfselen.

In 1808 werd Spanje door NAPOLEON overrompeld. Daartegen ontwikkelde zich een zeer harde guerrillastrijd. Het land geraakte bevrijd en in 1812 stelden de CORTES (vertegenwoordigers uit alle delen van het land) een grondwet op, waarin de ideeën van de Franse Revolutie enigszins werden toegepast. Maar reeds in 1813 zette de restauratie van de BOURBONS in: FERDINAND VII werd door de Cortes als koning aanvaard. Hij had beloofd de grondwet te eerbiedigen, maar vernietigde ze brutaal en herstelde het vorstelijke absolutisme. Ferdinand VII werd in 1833 door zijn dochter ISABELLA opgevolgd. Die opvolging werd betwist door CARLOS, de broer van Ferdinand VII. Dat is de oorsprong van het CARLISME in Spanje.[82] Carlos werd gesteund door de conservatieven. Isabella werd aanvankelijk bijgetreden door de liberalen, maar achteraf werd haar bewind uiterst conservatief, absolutistisch en repressief.

De Spaanse geschiedenis van de 19de eeuw kent vele PRONUNCIAMENTOS, dit zijn pogingen van het leger (in feite een groep officieren) in te grijpen in de politieke machtsstrijd. Sommige pronunciamentos waren liberaal, andere conservatief geïnspireerd.

In 1868 werd Isabella door een stel liberaal-monarchistische officieren van de troon verjaagd. Spanje kende toen enkele jaren van ongemeen heftige politieke gisting en onder invloed van de intellectuelere elementen van de bourgeoisie besloten de Cortes het land tot REPUBLIEK uit te roepen (februari 1873). Die EERSTE republiek zou van korte duur zijn. Opnieuw grepen generaals in en in 1874 werden de Bourbons hersteld in de persoon van ALFONSO XII (zoon van Isabella). Onder zijn bewind stelde de grondwet van 1876 een min of meer parlementair stelsel in; de koninklijke prerogatieven bleven uitgebreid en een van beide kamers werd verkozen op basis van een hoge cijns.

Toen Alfonso XII in 1885 stierf, werd het regentschap waargenomen door zijn weduwe MARIA CHRISTINA. Onder haar bewind werd in 1890 het kiesrecht voor de Kamer veralgemeend. Vooralsnog had dat niet veel te betekenen; vooral de plattelandsbevolking stemde volgens de bevelen van de geestelijkheid in akkoord met de CACIQUES, dorpspotentaten, die hun toezicht op de verkiezingen onontkoombaar organiseerden.

Onder dit bewind gingen ook CUBA en de FILIPPIJNEN – mede door de ingreep van de USA – als koloniën verloren. Van het voordien enorme Spaanse koloniale rijk (in de eerste helft van de 19de eeuw verloor Spanje al zijn gebieden op het Amerikaanse continent) bleven nog slechts over: de CANARISCHE EILANDEN, enkele onbelangrijke nederzettingen op de Westkust van Afrika en CEUTA (tegenover Gibraltar). Ceuta zou het uitgangspunt vormen voor de verovering van het noordelijke deel van MAROKKO.

In de Eerste Wereldoorlog bleef Spanje neutraal. De oorlogsleveringen brachten een aanzienlijke economische expansie mee. Maar dat leidde niet naar een algemene verrijking van de bevolking. Integendeel, de rijken werden rijker (door de speculatie) en de armen armer (door een aanzienlijke en niet gecompenseerde inflatie). De ongelijkheid, die reeds zo schril was, nam nog merkelijk toe. Toen dan in 1917 echo’s toekwamen over de Russische revoluties, was de weerklank zeer groot. In augustus deden zich stakingen voor met een insurrectioneel karakter. De repressie werd voldoende hard ingezet om de beweging neer te slaan, maar ook de volgende jaren was er heel wat beroering onder de arbeiders.

Tevens begon de KOLONIALE OORLOG IN MAROKKO steeds zwaarder door te wegen. Deze oorlog sleepte sinds vele jaren aan. Het verzet van de Rifstammen was onder leiding van ABDELKRIM bijzonder doeltreffend. Het Spaanse leger dat in Marokko optrad, omvatte in hoofdzaak drie elementen: – EL TERCIO of Vreemdelingenlegioen; – de REGULARES, uit Marokkanen samengestelde regimenten; – dienstplichtigen uit Spanje. In feite werden alleen maar arbeiders en arme boeren voor de dienst opgeroepen (mits betaling van een aanzienlijke som kon men zich vrijkopen). De socialisten namen fel stelling tegen de koloniale oorlog en behaalden een overwinning tijdens de verkiezingen van april 1923. In de Cortes kwam nu het debat aan de orde omtrent de verantwoordelijkheid van de koning en de legerleiding inzake de archislechte oorlogsvoering in Marokko. Twee steunpilaren van de gevestigde orde dreigden hierbij te worden aangetast.

Daarom besloot generaal PRIMO DE RIVERA, gesteund door de officierenkaste en de Catalaanse zakenlieden, een pronunciamento door te voeren. Op 13 september 1923 deed hij een staatsgreep. Met instemming van Alonso XIII vestigde hij een militaire dictatuur.

Primo de Rivera zette de operaties tegen de Rifstammen voort. In 1925 bereikte hij met Frankrijk een akkoord tot militaire samenwerking. Hierdoor kon ABDELKRIM ingesloten en tot capitulatie gedwongen worden (1926).

Overigens was in deze jaren de economische conjunctuur gunstig. Ook werden enkele belangrijke werken uitgevoerd. Toch vermocht Primo de Rivera niet enige populariteit te verwerven. Hij spande zich wel in zekere allures van Mussolini’s fascisme over te nemen, maar hij slaagde er niet in een fascisme te vestigen; daartoe ontbrak de ene partij, die de massa ideologisch zou mobiliseren ter ondersteuning van het regime. Fascisme veronderstelt trouwens ook nog een leider, van wie een charisma uitgaat. Dat was hoegenaamd niet het geval voor Primo de Rivera, een in alle opzichten uiterst vulgair individu. De man bleef onpopulair bij de armen en studenten ook in het officierenkorps verloor hij bestendig aanhang. Primo de Rivera was zich daarvan bewust en op 30 januari 1930 voerde hij een raadpleging door bij hogere officieren. Het resultaat was zo negatief dat de Rivera zijn ontslag bij de koning indiende.

Weldra zou op zijn beurt Alfonso XIII van het politieke toneel verdwijnen. Ook hij was sinds lang alles behalve populair. Toen na het aftreden van de Rivera zekere democratische vrijheden werden ingevoerd, begon de stroming tegen de monarchie zich te organiseren. Het werd een zeer breed bondgenootschap. In augustus 1930 kwam een POLITIEK REVOLUTIONAIR COMITE tot stand, dat direct op de val van de monarchie aanstuurde. Aanvankelijk behoorden enkel “gematigde” behoudsgezinden, radicalen, linkse republikeinen en enkele socialisten (ten persoonlijken titel) tot genoemd Comité. Maar ondertussen was de grote economische crisis ingetreden. In november 1930 ontstond heftige beroering in het land en weldra sloten arbeidersorganisaties zich aan bij het Nationaal Revolutionair Comité. Alfonso XIII wilde toeslaan, maar hij was zich bewust dat plots een formidabele republikeinse golf door het land ging. Het volk eiste Cortes die een nieuwe (republikeinse) grondwet zouden opstellen. In de hoop de beweging enigszins te ontkrachten, deed Alfonso XIII een gedeeltelijke concessie. Er zouden GEMEENTEVERKIEZINGEN gehouden worden op 12 april 1931. Resultaat: een verpletterend republikeins succes; in alle grote en in vele kleine steden behaalden de republikeinen een overweldigende meerderheid. Op slag kenden Madrid en vele andere steden massale en geestdriftige volksmanifestaties. Republikeinse vlaggen (rood-goud-purper) en ook al rode vaandels verschenen aan de huizen en in de straten. Er werd gezongen en gejuicht. Het begon weer als een groot feest.

Natuurlijk was dergelijke uitbarsting de ontknoping van een lange crisis, de resultante van sinds lang opgehoopte spanningen. Voor miljoenen Spanjaarden verscheen de Republiek als een toverformule, die alle miseries zou oplossen; men had het gevoel dat een nieuw tijdperk was begonnen, dat met de Republiek de dageraad van een betere wereld was aangebroken. Als de volksbeweging krachtig in het offensief is, raken de krachten van de reactie te ontredderd om in te grijpen. Noch generaal SANJURJO, hoofd van de GUARDIA CIVIL (die er al zo dikwijls op losgeslagen had), noch de legerleiding (die anders wel gemakkelijk tot een pronunciamento besloot) waren bereid de koning te helpen. Voor Alfonso XIII werd de vlucht de enige uitkomst. Ongeveer tegelijkertijd in Madrid en in een reeks steden werd de TWEEDE REPUBLIEK geproclameerd (14 april 1931). Niet één schot was gevallen in deze politieke omwenteling.

In hoeverre zou de Republiek de hoge verwachtingen inlossen? In welke mate zou de beweging in het land op verwezenlijkingen aandringen? Welke krachten zouden zich verzetten? Want hoe sterk het gevoel van een nieuwe wereld in wording, van een nieuw tijdperk, een nieuwe lente ... in de eerste uren ook mag zijn, men begint nooit met een schone lei; men sleept in de geschiedenis altijd een zware erfenis uit het verleden mee. Het verleden blijft doorwegen, ook na de revolutionaire veranderingen.

Wij begonnen ons historisch overzicht met de vaststelling dat de kapitalistische ontwikkeling slechts laattijdig en partieel werd ingezet. Tot het einde van de 19de eeuw was Spanje overwegend agrarisch: rond 1900 was nog 2/3 van de bevolking actief in de landbouw; in 1930 nog de helft. De industrialisatie had dus wel vorderingen gemaakt. Dat geldt speciaal voor twee randgebieden, voor CATALONIE en voor de noordkust (BASKENLAND en ASTURIE). De bevolking was toegenomen (18,5 miljoen in 1900, 23,5 miljoen in 1930) en er deed zich een verschuiving voor van de dorpen naar de steden. Het analfabetisme verminderde, maar bleef aanzienlijk: 63 % analfabeten in 1900, nog 44 % in 1930. Al deze gegevens wijzen erop dat Spanje, vergeleken met de andere West-Europese landen, aanzienlijk ten achter bleef.

De ARISTOCRATIE was nog steeds machtig, handhaafde de archaïsche vormen en traditionele structuren, remde de ontwikkeling van het land in alle opzichten af. De aristocratische grootgrondbezitters[83] – men trof ze overal aan, maar vooral in Andalusië, in Estramadure en in Aragon – verwaarloosden de landbouw: een extensieve cultuur van de grond met een intensieve exploitatie van hun dagloners volstond als rijke bron van inkomen. Overigens genoten zij de privilegiën verbonden aan hun positie in de hofhouding, in de politieke leiding, in de diplomatie, in de hogere administratie, in de legerleiding en de Kerk. Sommigen onder hen drongen ook door in de beheerraden van de kapitalistische ondernemingen.

Aan het andere uiteinde van de agrarische wereld bevonden zich de zeer arme boeren (ongeveer 21/2 miljoen), met name de bezitters van minifundia (vooral ten noorden van de Duro), de kleine pachters[84] en de dagloners (ongeveer 11/2 miljoen), de meest miserabelen van allen. Men mag aannemen dat 3/4 van de boeren armoe of ellende kenden. Velen zochten een toevlucht in de steden, maar de industrialisatie verliep te traag om hen allen in de productie op te nemen. Dat vormde een ontworteld subproletariaat aan de rand van de grote steden.

Catalonië (textiel), Baskenland en Asturië (mijnen, staal) waren veruit het meest geïndustrialiseerd, maar ook daarbuiten had de nieuwe ontwikkeling een aanvang genomen. Het Spaanse kapitalisme rond 1930 vertoonde de tendensen, die men meestal aantreft: penetratie van vreemd kapitaal (vooral Engels, o.a. in “Rio Tinto” en “Penaroya”), concentratie en vorming van financiële oligarchie. Aan de top hiervan bevond zich JUAN MARCH, een Catalaans bankier, industrieel en grootgrondbezitter, de rijkste man van Spanje die kon gerekend worden onder de meest gefortuneerde kapitalisten van Europa.

De opkomende BOURGEOISIE bewoog zich gedeeltelijk in het vaarwater van de aristocratie, maar streefde er toch naar een eigen rol te spelen en een eigen ideologie (het liberalisme) tot uitdrukking te brengen. Het Spaanse liberalisme nam in de eerste plaats stelling tegen de Kerk, streefde vrijheid van geloof en eredienst na, trachtte het kerkelijke monopolie inzake onderwijs aan te tasten, wilde persvrijheid, burgerlijk huwelijk, enz. Het liberalisme had reeds in de 19de eeuw bijgedragen de Kerk een deel van haar grondbezit afhandig te maken.

Het streven naar AUTONOMIE VOOR CATALONIE dient in de eerste plaats begrepen als een verzuchting van de Catalaanse bourgeoisie baas in eigen huis te worden. Het Catalaanse nationalisme was in essentie het verzet van de plaatselijke bourgeoisie tegen de heerschappij van Madrid, tegen de centrale macht. De Catalaanse burgerij eiste: economisch protectionisme voor haar textielnijverheid, een eigen parlement, openbare functies voorbehouden aan Catalanen, eigen munt. Catalaans als officiële taal... Van in de jaren ’20 werd autonomie een eis, die eveneens door de arbeidersbeweging en door brede volkslagen van Catalonië werd onderschreven.[85] 

De Spaanse ARBEIDERSKLASSE vormde geen homogeen geheel. Tussen textielarbeidsters, mijnwerkers, loontrekkenden bij kleine ambachtslieden, landarbeiders, enz. bestaan zeer grote verschillen. De statistische gegevens over de arbeidersklasse zijn twijfelachtig, want gesteund op gebrekkige concepten. Grosso modo mag men stellen dat rond 1930 ruim 2 miljoen arbeiders werkzaam waren in de kapitalistische bedrijven. Men zou er kunnen aan toevoegen: 11/2 miljoen landarbeiders + 1 miljoen ambachtslieden en zelfstandige werkers.

Ten slotte telde Spanje nog een massa moeilijk af te grenzen MIDDENSTANDSLAGEN, kleine burgerij die was gevormd door middelboeren, handelaars, renteniers, middenkaders, vrije beroepen... kortom, een bonte verscheidenheid van sociale groepen.[86] 

Zoals elders drong in Spanje de ideologie van de heersende klassen door bij alle andere sociale groepen. Een kapitale rol speelde daarbij de KERK. De Spaanse Kerk, steunpilaar van de traditionele machten, was behept met een fanatisme en hardvochtigheid die teruggingen tot de middeleeuwse “Reconquista” en de Inquisitie. Die Kerk, belichaming van het “Zwarte Spanje” en verdedigster van het obscurantisme, had het monopolie van het onderwijs. De Spaanse clerus nam niet alleen stelling tegen de ideeën van de arbeidersbeweging, maar ook tegen het liberalisme. In de loop van de 19de eeuw was een deel van de kerkelijke domeinen door wettelijke beschikkingen verloren gegaan, maar daarvoor werd de geestelijkheid (ruim 100.000 leden) door de staat betaald. Overigens slaagde de Kerk erin veel rijkdommen te herwinnen door beleggingen in spoorwegen, schepen, fabrieken, mijnen... Ter bescherming van deze posities was de Kerk steeds bereid tot de “Kruistocht”.

De tweede steunpilaar van de gevestigde orde was HET LEGER, dat sinds lang op internationaal vlak niet veel meer betekende, een uiterst verouderde bewapening had, een massa vetbetaalde hogere officieren telde (566 generaals in 1930), zijn lagere kaders onderbetaalde en zijn soldaten in grote armoede liet. Een leger dat alleen maar geschikt was voor repressie van volksbewegingen en overigens aanspraak maakte op een eigen rol in de politieke machtsstrijd (cfr. de pronunciamentos).

* * *

De Spaanse ARBEIDERSBEWEGING onderscheidde zich van de beweging in de andere Europese landen door de omvang van de anarchistische strekking. Spanje was het enige land waar destijds BAKOENIN niet alleen een relatief massale aanhang verwierf, maar ook een blijvende stroming kon vestigen. De oorspronkelijk sociale basis hiervan bevond zich bij de armste lagen van het proletariaat, meestal ingeweken landarbeiders, die in hun dorpen aan opstandige manifestaties hadden deelgenomen, die nooit enige concessie bekwamen, maar wel op harde repressie stuitten. De Staat, de Politie, het Leger en de Kerk erkenden zij als de hinderpalen tegen de verdeling van de grond. Inzake verkiezingen hadden zij enkel de ervaring van de vervalsing door de “caciques”. Het anarchisme, met zijn beroep op geweld, met zijn voorstel tot frontale aanval (directe actie), bleef weerklank vinden bij die lagen van het proletariaat die geen perspectief op verbetering zagen, speciaal bij de textielarbeiders van Barcelona en Catalonië. De gewelddadige manifestatie, o.m. het spectaculair verbranden van kerken en kloosters, behoorden tot de stijl van het anarchistisch optreden. Het anarchisme was eerder bezieling, eerder romantiek dan doctrine. Het stond weigerig tegenover de marxistische aanpak van wetenschappelijke analyse en vertoonde een utopische inslag: in het “libertaire communisme” zou “de vrijheid” immers alle problemen oplossen! De anarchisten gaven herhaaldelijk blijk van elan en heldendom.

In 1910 vormden zij de CONFEDERACION NACIONAL DEL TRABAJO (CNT), met aanhang hoofdzakelijk in Catalonië. In 1917 ontketende deze organisatie aldaar een insurrectionele staking, die op een nederlaag uitliep. In de jaren die volgden, trotseerden de anarchisten een bijzonder bloedige repressie. In 1927 werd de FEDERACION ANARQUISTA IBERICA (FAI) gesticht, een paar duizend “harden” verenigd in een geheime organisatie, die weldra de leiding van de CNT verwierf. Van nu af werd het Spaanse anarchosyndicalisme met de letters CNT-FAI aangeduid. Het ledental van deze organisatie ging op en af met de strijdgolven en inzinkingen van de arbeidersbeweging. Onder de dictatuur van Primo de Rivera was de CNT aanvankelijk erg verschrompeld, maar zodra de oppositie in het land het hoofd tegen de dictator opstak, werd de CNT – meer dan ooit voordien – een massa-organisatie. In 1930 beweerde zij – wellicht overdreven – twee miljoen leden te tellen.

Het meer ontwikkelde deel van de arbeidersbeweging, de gealfabetiseerde en geschoolde arbeiders, die ook kinnen het kapitalisme een perspectief van verbetering erkenden, ging de weg van het reformisme. De in 1979 te Madrid gestichte PARTIDO SOCIALISTA OBRERO ESPANOL (PSOE) werd gedurende tientallen jaren geleid door PABLO IGLESIAS (1850-1925), een typograaf van wie een machtige bezieling uitging. Iglesias beschouwde zich als een marxist, wat zeker niet al te strikt moet genomen worden. Naarmate de jaren vorderden, werd zijn optreden uitgesproken reformistisch. In 1888 werd de UNION GENERAL DE TRABAJADORES (UGT) gesticht, een solide georganiseerde, reformistisch opgevatte vakbond. In 1889 sloten partij en vakbond zich aan bij de Tweede Internationale.

De groei van de sociaaldemocratische organisaties verliep traag, o.m. doordat er zo weinig hervormingen konden afgedwongen worden. Tegen het einde van de 19de eeuw had de UGT ongeveer 6000 leden, de PSOE veel minder. Toch gingen beide organisaties bestendig vooruit: bij het einde van de Eerste Wereldoorlog[87] telde de PSOE ongeveer 15.000 leden; de UGT bereikte toen een 90.000 aangeslotenen. De CNT overschreed op dat moment de 100.000 leden.

In de periode van de heftige beroering (1917-1923), van de revolutionaire opflakkeringen en de terreur hiertegen,[88] kenden de vakbonden een massale toevloed: – de CNT had einde 1919 een 700.000 leden en bereikte misschien wel 1 miljoen aangeslotenen einde 1920; – de UGT steeg van 90.000 in oktober 1918 tot 200.000 einde 1920.

Ook de PSOE groeide: in december 1919 verenigde ze haast 30.000 leden. Maar de strijd tussen links en rechts in de partij, o.a. rond de internationale aansluiting, leidde tot een breuk op het congres van april 1921: een aanzienlijke minderheid sprak zich uit voor de Derde Internationale, een kleine meerderheid voor de Internationale van Wenen.

Zo ontstond in 1921 een derde component van de arbeidersbeweging, de Spaanse communistische partij (PCE), een vooralsnog weinig belangrijke component.

De vergaande verdeeldheid van de arbeidersbeweging en haar zwakheden[89] maakten dat Primo de Rivera de militaire dictatuur moeiteloos kon instellen. Daarmee was de arbeidersbeweging voor enkele jaren uitgeschakeld. LARGO CABALLERO[90] meende goed te doen samen te werken met de dictator; hij werd staatsraad en slaagde erin de UGT als een organisatie van 140.000 leden te handhaven. Maar het was een erg machteloze organisatie.

Ondanks de momentele inzinking van de beweging was in het hart van de arbeidersklasse de hoop op hernieuwde strijd niet uitgedoofd: ten bewijze de massaal gevolgde uitvaart van Pablo Iglesias te Madrid in 1925. Tegen 1930 waren de arbeiders opnieuw in het offensief.

* * *

Samen met de proclamatie van de Republiek (14 april 1931) kwam een VOORLOPIGE REGERING tot stand onder leiding van ALCALA ZAMORA. Die regering omvatte 12 leden en omvatte personages van diverse pluimage: – behoudsgezinden, katholieke ex-monarchisten die nog maar recentelijk naar het republikeinse kamp waren overgegaan (zoals A. ZAMORA en MIGUEL MAURA), – grote bourgeoisvrijmetselaars (zoals MANUEL AZANA en CASARES QUIROGA), – socialisten van verschillende strekking zoals LARGO CABALLERO en zijn intieme vijand INDALECIO PRIETO.[91] Dat betekende een regering die innerlijke tegenstrijdigheden vertoonde, overwegend bourgeois was en geenszins beantwoordde aan de grote verwachtingen, die miljoenen Spanjaarden in haar hadden gesteld.

Eenmaal de verbijstering van de nederlaag voorbij, begonnen de rechtse, antirepublikeinse krachten zich al snel te groeperen. In de voorste gelederen van het offensief trof men de kerkelijke hiërarchie aan, zoals bleek uit de “herderlijke brief” op 1 mei 1931 door de primaat van Spanje afgekondigd. In feite was dat reeds een oorlogsverklaring aan de Republiek.

Enkele dagen later deden zich in Madrid botsingen voor tussen republikeinen en monarchisten. Er vielen een paar doden. Daarop werden in verschillende steden kerken en kloosters in brand gestoken, in totaal een twintigtal gebouwen. In de regel was dat het werk van kleinere anarchistische groepen, maar de lagere volksklassen van de steden beleefden wel genoegen aan het schouwspel. De antiklerikale traditie zat diep geworteld in de Spaanse arbeidersbeweging: de Kerk werd gehaat als symbool van alle onderdrukkingen.

De verkiezingen voor de GRONDWETGEVENDE CORTES (28 juni 1931) leverden “links en centrumlinks” 399 zetels op, tegenover 85 mandaten voor rechts. Begin december was de nieuwe grondwet klaar. De Spaanse Republiek werd een parlementair regime met één Kamer (Cortes), verkozen op grond van algemeen stemrecht (ook voor de vrouwen) en met een PRESIDENT, verkozen door een college van volksvertegenwoordigers.

Veel aandacht was besteed aan de verhouding met de Kerk. De grondwet bepaalde scheiding van Kerk en Staat, onttrok de scholen aan de monopolie van de congregaties en voerde het recht op echtscheiding in. De verontwaardiging van de Kerk was groot. Maar hoe luider haar aanvallen op de vrijmetselaars, de marxisten en de anarchisten weerklonken, des te scherper werd ook de toon van de antiklerikalen, zodat Zamora en Maura ontslag namen uit de regering.

Zamora werd President van de Republiek en de vrijmetselaar Manuel AZANA werd eerste minister (13 oktober 1931). De gewijzigde regering zou ruim twee jaar standhouden.

Inzake onderwijs werd tamelijk veel verwezenlijkt: ongeveer 7000 openbare scholen werden opgericht: er hing geen kruisbeeld meer in het lokaal en het godsdienstonderwijs werd facultatief.

Aan CATALONIE werd een statuut verleend, waardoor dit land een autonome GENERALITAT werd (eigen parlement, eigen regering, eigen taal...). De Catalaanse regering kwam onder het voorzitterschap van LLUIS COMPANYS, leider van de ESQUERRA DE CATALUNYA, een links-radicale partij waarvan de basis werd gevormd door kleine zelfstandige boeren en pachters (rabassaires), door kleinburgerij en intellectuele middenstandsgroepen.[92] 

Daarmee was voor Catalonië een sinds lang aanslepend probleem opgelost. Maar ten overstaan van het Baskenland was de regering niet bereid tot enige tegemoetkoming: EUZKADI bleef een deel van de unitaire staatsstructuur.

Ook het leger vormde een probleem. Azaña schafte de met geld bekomen vrijstellingen van legerdienst af, sloot de militaire academie van Zaragossa (die onder leiding van directeur FRANCISCO FRANCO[93] een haard van antirepublikeinse ophitsing was) en verminderde het enorm overtallige officierenkorps. Maar de modaliteiten van deze laatste maatregel (afvloeiing door vervroegd pensioen) waren van aard om de positie van de reactionaire officieren eerder te versterken dan te verzwakken.

Reeds in augustus 1932 waagde generaal SANJURJO een PRONUNCIAMENTO te Sevilla. Maar de zaak was slecht voorbereid, de poging mislukte en Sanjurjo werd ter dood veroordeeld. De executie werd echter in gevangenisstraf omgezet.

Totaal onopgelost bleef in Spanje de toestand van de onterfden.

De GRONDVERDELING aan de landarbeiders en de arme boeren behoorde tot het programma van de republikeinse partijen, maar er kwam haast niets van terecht. Er waren ongeveer 21/2 miljoen kandidaten voor een stuk grond. Toen de regering AZANA aftrad, hadden 12.500 boeren iets gekregen... In talloze dorpen kwam het tot heftige rellen om de grond. Maar dan stuurde de regering de Guardia Civil, vielen doden en gewonden, werden aanhoudingen verricht en veroordelingen uitgesproken.

Ook vele arbeiders hadden gehoopt dat de regering aan hun zijde zou staan bij looneisen en stakingen. De regering riep wel 1 mei tot “feest van de arbeid” uit, maar voor de rest was er niets veranderd: er was economische crisis, er heerste werkloosheid en de patroons waren niet bereid de arbeidsvoorwaarden te verbeteren. Trouwens, niet alle arbeiders hadden illusies omtrent de regering. De anarchosyndicalisten (CNT), wier voornaamste bolwerk Catalonië was, maar die ook in vele andere gewesten aanhang hadden, erkenden geen wezenlijk verschil tussen Republiek en Monarchie. Zij beschouwden beide regimes als vijandige machten die moesten bestreden worden. Zij waren voorstanders van de harde confrontatie en hoopten daarmee de algemene staking voor te bereiden, wat telkens mislukte. De UGT wilde niet meedoen en de arbeidersklasse in haar geheel kon die strijd niet opbrengen. Daar waar het tot stakingen kwam – bv. in de zomer 1931 te Barcelona en te Sevilla – sloeg de Guardia Civil heel hard toe: in Sevilla werd het kanon ingezet, er vielen 30 doden en 2000 gewonden.

Maar de anarchosyndicalisten bleven vasthouden aan hun onrealistische tactiek. Begin 1933 ondernamen ze in Madrid, Barcelona, Valencia en elders gewapende aanvallen op legereenheden in de dwaze verwachting dat stunts van die aard de massa’s in beweging zouden brengen voor de revolutionaire overrompeling. Naar goede anarchistische traditie werden organisatie en voorbereiding als overbodig, spontaniteit en enthousiasme integendeel als voldoende geacht.

In november 1933 werden nieuwe verkiezingen uitgeschreven. Azaña had de kieswet doen wijzigen: de partij met de meeste stemmen zou een boventallige vertegenwoordiging bekomen. Azaña hoopte dat dit meerderheidsstelsel zijn partij zou ten goede komen.

Maar de uitslag was helemaal anders. De CNT-FAI, die oordeelde dat de republiek niet beter was dan de monarchie, gaf haar aanhangers het ordewoord zich te onthouden bij de verkiezingen, welk ordewoord door een zeer ruim deel van de arbeidersklasse werd gevolgd. Overigens leidt ontgoocheling bij de armere volkslagen vaak niet tot radicalisatie, maar tot verhoogde beïnvloeding door de traditionele machten. Dat kwam ook bij deze verkiezingen tot uitdrukking. Ten slotte speelde de meerderheidsregel ten gunste van de rechtse partijen: de Cortes telde 350 rechtse en centrumrechtse volksvertegenwoordigers. De linkse republikeinen en socialisten stonden in de minderheid. De periode van de “twee zwarte jaren” (bienio negro) nam een aanvang.

* * *

De corrupte “radicaal” A. LERROUX werd premier. Hij zou de fascisten geen strobreed in de weg leggen.

De regering kondigde amnestie af voor de (rechtse) politieke delicten. Generaal MOLA (in 1931 voor antirepublikeinse drijverijen ontslagen) werd in zijn functie hersteld. Generaal SANJURJO werd vrijgelaten en vestigde zich in Portugal, van waaruit hij het complot ongestoord kon voorbereiden. CALVO SOTELO, een fascistisch monarchist die Sanjurjo had gesteund, kreeg de kans heftige oppositie in de Cortes te voeren.

In februari 1934 sloten een reeks kleine fascistische groepjes zich aaneen in de FALANGE[94] onder leiding van José PRIMO DE RIVERA (zoon van de dictator). De Falange organiseerde een geüniformeerde militie (blauw hemd, koppelriem, botten). Haar aanhang was voorlopig nog beperkt.

In april 1934 traden de carlisten in Navarra voor de eerste keer in de openbaarheid met hun milities, een duizendtal REQUETES (rode mutsen).

GIL ROBLES slaagde erin, in dezelfde maand, een manifestatie van 50.000 monarchisten samen te brengen in het historische Escorial. Gil Robles werd er als “Jefe” toegejuicht door de “Groenhemden”, een monarchistisch-fascistische militie. Weldra zou Robles alle monarchistische groepen kunnen samenbundelen in de CEDA.[95] 

Al die bewegingen kregen steun van de Spaanse financiers, o.a. van de machtige Juan March. Ook Mussolini schonk reeds geld en bewapening aan verschillende groepen.

Ten overstaan van de reactionaire regering en de bedreigingen van uiterst rechts stond de arbeidersklasse verdeeld. Er was niet alleen de verdeeldheid tussen de UGT en de CNT, tussen socialisten, anarchisten en communisten; ook in de PSOE tekende de tegenstelling tussen links en rechts zich scherper af.

Begin oktober 1934 deed de UGT een oproep tot algemene staking. De beweging werd snel algemeen in de grote steden, maar breidde zich niet uit tot het platteland en brokkelde reeds na enkele dagen af. In twee gewesten echter kwam het tot dramatische gebeurtenissen.

Ten eerste in CATALONIE. De politieke toestand aldaar verschilde van die in de rest van Spanje, doordat de verkiezingen van november 1933 rechts geen overwinning hadden bezorgd. Het was de “Esquerra” van Lluis Companys die het won en met andere, min of meer linkse partijen een regering vormde. Dat mondde uit in conflicten met Madrid. Een eerste in de zomer van 1934, toen de regering van de Catalaanse Generalitat een wet ten gunste van de “rabassaires” uitvaardigde. Die wet werd door de Cortes teniet gedaan. Veel erger werd het conflict naar aanleiding van de oktoberstakingen. De UGT en allerlei andere arbeidersorganisaties namen deel aan deze stakingen, die ook door Companys werden gesteund. Maar de anarchosyndicalisten deden niet mee; zij raakten in conflict met Companys en organiseerden betogingen tegen hem. Bovendien was de regering van Catalonië niet homogeen en zo gebeurde het dat de minister van binnenlandse zaken de ordestrijdkrachten deed optreden tegen beide bewegingen. Daarmee steeg de verwarring ten top en zo kon de regering van Madrid haar koloniale troepen inzetten. De beweging zelf werd snel verpletterd: Companys en verschillende regeringsleden werden aangehouden. Het autonoom statuut van Catalonië werd teniet gedaan.

De beroeringen in Catalonië hadden een vijftigtal doden gekost. Maar de OPSTAND IN ASTURIE zou met duizenden doden worden betaald.

Asturië was een van de meest geïndustrialiseerde zones van Spanje: een 50.000 mijnwerkers en 60.000 industriearbeiders (vooral in de metaalnijverheid) vormden de kern van een strijdvaardig – in hoge mate gesyndikeerd – proletariaat. De opstand begon in grote eenheid: de UGT (die de meeste leden telde), de kleinere (communistisch beïnvloede) UGTU en de CNT (die hier minder uitgesproken anarchistisch was) verbonden zich tot een “Union de Hermanos Proletarios” (Verbond van Proletarische Broeders) met aan de leiding een comité van enkele socialisten, een paar communisten en één vertegenwoordiger van de CNT. Tienduizenden Asturische arbeiders voerden gedurende twee weken een gewapende strijd tegen de overmacht van het TERCIO en de REGULARES, die onder leiding van GENERAAL FRANCO bijzonder genadeloos optraden. De opstand moest mislukken: – de arbeiders gaven wel blijk van moed maar niet van militaire kennis; – overigens stonden zij volledig geïsoleerd: de beweging was elders in Spanje reeds uitgedoofd. Een beroepsleger zet men in waar en wanneer men wil, maar zo gaat het niet met de arbeidersklasse. De repressie werd een gruwel; de Moren en de moordenaars van het Tercio martelden hun slachtoffers; 3000 executies grepen plaats; 30.000 arbeiders werden gekerkerd.

Kaart Spanje I 

Onder de aangehoudenen was ook LARGO CABALLERO (voorzitter van de UGT),[96] die eigenlijk niet eens bij de zaak betrokken was. Onder de gearresteerden zelfs Manuel AZANA, die helemaal geen uitstaans had met de gebeurtenissen in Asturië.

De “Commune van Asturië” had politieke gevolgen op langere termijn. De repressie was zo afschuwelijk dat zeer ruime lagen van de bevolking walgden van de regering Lerroux, die steeds verder de weg van de reactie opging. Zo ontvingen de “grandes” een vergoeding voor hun verloren gronden, terwijl de lonen van de landarbeiders – in de eerste tijd van de Republiek verbeterd – opnieuw werden verlaagd.

Het was alsof Lerroux er alles op zette een pronunciamento in de hand te werken. De meest uitgesproken republiekvijandige generaals werden bevorderd naar de belangrijkste sleutelposities. Dat geldt voor hogere officieren als FANJUL, MOLA, GODED, VARELA, YAGUE ... terwijl republikeinsgezinde generaals als MIAJA en RIQUELME terzijde werden gesteld. Generaal FRANCO, overladen met eerbewijzen om zijn optreden tegen de Asturische arbeiders, werd belast met het opperste commando van de strijdkrachten in Marokko. In mei 1935 werd hij hoofd van de generale staf van het Spaanse leger. Toen bleek dat vele rekruten republikeinsgezind waren, begon men daaraan te verhelpen door steeds meer vrijwilligers in te schakelen, zodat de strijdmacht het karakter van een beroepsleger kreeg.

President ALCALA ZAMORA was tot het inzicht gekomen dat men bezig was de republiek te ondermijnen. Hij gebruikte de gelegenheid van een schandaal waarin Lerroux betrokken was, om hem te doen aftreden. Een overgangsregering werd gelast met de organisatie van nieuwe verkiezingen.

* * *

In het vooruitzicht van deze verkiezingen kwam in Spanje een VOLKSFRONT tot stand.

Het initiatief ging uit van de PCE, die na de “Asturische Commune” voor de eerste maal politieke betekenis verwierf.[97] Terwijl het PSOE het niet waagde zich met de Asturische opstand te solidariseren, maakte de PCE er een eer van erbij te zijn geweest. De PCE won daardoor heel wat aanzien bij de meest strijdvaardige elementen van de arbeidersklasse. Rond deze tijd kregen JOSE DIAZ.[98] JESUS HERNANDEZ en VICENTE URIBE enige belangrijkheid in de arbeidersbeweging. Het sterkst naar buiten trad DOLORES IBARRURI, bijgenaamd LA PASIONARIA, die weldra nationaal en internationaal beroemd zou worden om de ongemeen meeslepende kracht van haar oratorisch talent.

Reeds in de lente van 1933 (onder indruk van Hitlers machtsgreep) had de PCE de PSOE, de UGT en de CNT voorgesteld om een gemeenschappelijk antifascistisch strijdfront te vormen. Maar volgens de Spaanse socialisten bestond er geen fascistisch gevaar in Spanje. De repressie echter die op de strijd van oktober 1934 in Catalonië en Asturië volgde, zou een kentering in de PSOE veroorzaken. Zowel Caballero als Prieto zochten naar een antifascistisch bondgenootschap, zij het niet met dezelfde partners. De eerste was voorstander van een front met de communisten en anarchisten. De tweede wilde een bondgenootschap met de “linkse republikeinen” van Azaña, de gewezen eerste minister die in oktober 1934 werd aangehouden, maar in december terug vrijkwam. Als slachtoffer van de zwartste reactie verwierf Azaña het aureool van een progressistisch strijder. Azaña, een verbluffend meeslepend redenaar, organiseerde in de loop van 1935 een campagne van antifascistische meetings in alle belangrijke steden van Spanje. Steeds grotere massa’s stroomden toe (in oktober 1935 400.000 in Madrid) om naar het woord van Azaña te luisteren. Daarmee werd bewezen dat in een land als het toenmalige Spanje ook ruime middenstandslagen antifascistisch waren ingesteld.

Prieto – en daarover waren ook de communisten het eens – stelde nu voor een antifascistisch front te vormen dat én de arbeidersorganisaties én de republikeinse middenstandsorganisaties zou omvatten. Na veel aarzelingen en verwikkelingen werd een resultaat bereikt: half januari 1936 kwam het tot de vorming van het BLOQUE POPULAR (weldra genoemd FRENTE POPULAR), waartoe behoorden:
- IZQUIERDA REPUBLICANA (linkse republikeinen, waartoe o.a. Azaña behoorde) en de UNION REPUBLICANA (onder leiding van Martinez Barrio);
- de PSOE;[99]
- de UGT (waarmee de UGTU sinds kort was samengesmolten);
- de Socialistische Jongeren;
- de POUM.[100] 

Het CNT behoorde niet tot het Volksfront en dat was een enorme leemte.

Het programma van het FRENTE POPULAR betrof niet de sociale revolutie, wel een reeks concrete democratische eisen als: – bevrijding van de 30.000 gevangenen van oktober 1934, – herstel van alle grondwettelijke vrijheden, – herstel van het autonoom statuut van Catalonië, – grondbedeling aan arme en landloze boeren, – staatstoezicht op het bankwezen, – ombuiging van de fiscaliteit ten gunste van de middenstanders, – loonsverhogingen, – programma van openbare werken...

De verkiezingen zouden plaatsgrijpen op 16 februari 1936. De formidabele middelen van Gil Robles en de CEDA in de kiescampagne straalden zoveel financiële macht uit dat ze bij de bevolking een omgekeerde uitwerking teweeg brachten. Maar de afwijzende houding van de CNT bleef een ernstige zwakte aan de linkerzijde. Gelukkig voor het Frente Popular, kwam er op de valreep een ommekeer bij de CNT-leiding; op 14 februari kwam het ordewoord toch te stemmen voor links.

Op 16 februari bleek dat het meerderheidssysteem, waarvan de rechtsen verwacht hadden dat het in hun voordeel zou spelen, integendeel het Volksfront ten goede kwam. Het Frente Popular behaalde 4.838.000 stemmen tegen 4.446.000 voor de rechtse en de centrumpartijen. Het linkse stemmenoverwicht was dus niet zo aanzienlijk, maar in de Cortes verwierf het Frente Popular 283 zetels tegenover 147 voor de meer rechtse groepen. De zetelverdeling verdoezelde in zekere mate de relatieve zwakte van de overwinning. Maar de arbeidersklasse beleefde weer een moment van grote vreugde. In feite was Spanje verdeeld in twee kampen, die numeriek niet eens zo’n aanzienlijk verschil uitmaakten.

Op slag beproefden verschillende generaals – onder wie Franco – een pronunciamento door te voeren, maar de Guardia Civil en de Asaltos[101] marcheerden niet en de nog zittende regering was ook niet bereid de baan te effenen voor een generaalsbewind. De samenzweerders kropen daarom terug in hun schelp.

De nieuwe regering werd – voor de tweede maal – geleid door Manuel AZANA. Al direct tekende zich dé miserie af die steeds verbonden is aan volksfronten en brede bondgenootschappen in het algemeen. Ten einde de middenstandslagen niet af te schrikken, nam Azaña in zijn regering geen vertegenwoordigers op van de arbeidersbeweging.[102] Het was dan ook te verwachten dat het regeringswerk navenant zou zijn.

Generaal Franco bv. werd niet voor een krijgsraad gedaagd, maar slechts uit zijn hoogste post ontheven om militair commandant van de Canarische eilanden te worden.

Azaña was wel van plan de gevangenen van oktober 1934 vrij te laten, maar hij wilde de zaak volgens wet en orde – d.i. traag – afhandelen. Op vele plaatsen echter haalden de massa’s zelf de gevangenen uit de kerkers, wat de regering enkel kon bekrachtigen.

Het autonome statuut van Catalonië werd hersteld. Lluis Companys trad opnieuw aan als President van de Generalitat.[103] 

Inzake de landhervorming trad de regering geenszins als initiatiefnemer op. In vele streken waren het de boeren zelf die de zaak ter hand namen. Daarmee ging de verdeling van de latifundia nu wel op grotere schaal door. De regering Azaña bekrachtigde waar het niet anders kon, maar zette alles in het werk om de beweging af te remmen. De landhervorming bleef dan ook ver van voltooid en dat leidde naar conflicten met de dorpsarmoede. Op aansporen van de CNT braken talloze stakingen van landarbeiders uit. Erger was dat de CNT ook tot grondverdeling ten koste van de middelboeren aanspoorde, wat in menig dorp tot ontreddering leidde en bepaalde lagen van de boerenbevolking heel ontvankelijk maakte voor de rechtse propaganda. Te meer daar er – op aansturen van de anarchisten – weer kerken en kloosters in brand werden gestoken. Elke uit een brandende kerk opslaande vlam was als een fakkel, waarmee de reactionaire ideologie bij een deel van de dorpsbewoners werd binnengedragen.

Ook in de steden ontwikkelde zich een klimaat van geweld. Rechtse “pistoleros” vermoordden linkse militanten en verrichtten bomaanslagen. Rechtse milities traden gewapend op. Ook links begon zich militair te organiseren.

Ten overstaan van de uiterst rechtse bedreigingen groeide de invloed van de PCE. Op 1 april 1936 sloten de socialistische en communistische jeugdorganisaties samen in de JSU (Juventud Socialista Unificada), die een 200.000 aangeslotenen telde. De secretaris was Santiago CARILLO. In feite sloot de JSU nauw aan bij de PCE, waarvan het ledental in die dagen aanzienlijk groeide: in juni 1936 telde de PCE 102.000 ingeschrevenen.

In Catalonië onderhandelden socialistische en communistische groepen over samensmelting. Niet alleen de rechtse bedreiging, ook het overwicht aldaar van de CNT-FAI spoorde hen aan tot samenbundeling. Daarover werd einde juni 1936 een akkoord bereikt. Zo ontstond de PARTIDO SOCIALISTA UNIFICADO DE CATALUNYA of PSUC, die zich aansloot bij de Derde Internationale.

Manuel Azaña had minder oog voor de fundamentele problemen van het land dan voor de kleinere manoeuvres in de gouvernementele keuken. Hij zorgde ervoor dat ALCALA ZAMORA door de Cortes als president werd afgesteld en trad in diens plaats (10 mei 1936). Met de verwijdering van Zamora werd zeker een erg rechts personage uit een sleutelpositie verdrongen. Maar in zijn hoedanigheid van President van de Republiek bewerkstelligde Azaña dat de leiding van de regering nu in handen kwam van zijn trouwe volgeling, de zeer twijfelachtige CASARES QUIROGA.

Quiroga was perfect op de hoogte van de voorbereidingen tot de militaire opstand, maar hij trof geen maatregelen. Het is een telkens weerkerende vaststelling dat “progressistische” bourgeoispolitiekers bovenal angst koesteren voor een gewapende arbeidersklasse. Tegenover een dreiging van een extreemrechtse machtsgreep durven zij zich niet op de volksbeweging steunen. Zo Quiroga. Hij maakte zichzelf wijs dat – eenmaal het moment van de putsch gekomen – de juridische instanties van de staat wel zouden volstaan om de rebellie ongedaan te maken. Sanjurjo was enkele jaren voordien immers ook mislukt (en veroordeeld) en Franco durfde – enkele maanden voordien – toch ook niet doorzetten. Hij werd gewoon naar de verre Canarische eilanden overgeplaatst...

Ondertussen werkten Franco en Mola (gouverneur van Pamplona) en vele andere officieren aan de voorbereiding van de staatsgreep. Toezeggingen werden bekomen: – van de leiders van de monarchisten (Gil Robles en Calvo Sotelo), – van de carlisten (met hun gewapende “Requetes” van Navarra), – van de Falange (toen 4000, weldra 20.000 leden), – van de leidende financiers (Juan March e.a.), van Mussolini en Hitler (Sanjurjo in Berlijn op bezoek).

In afwachting moesten moordaanslagen, economische sabotage, kapitaalvlucht en dergelijke de nodige ontreddering in het land teweegbrengen. Feit is dat de rechtse samenzweerders daarbij geholpen werden door de anarchisten. Hoewel dat – subjectief – zeker niet in hun bedoeling lag, was dat objectief wel het resultaat van hun optreden. De resoluties van hun congres van 1 mei 1936 misten ieder realisme. Het direct dreigend gevaar kwam amper aan bod. De anarchisten vermeiden zich in de toekomstdroom van het libertaire communisme, een droom die zij wilden verwezenlijken zonder enig bondgenootschap, met de omverwerping van alle machtsstructuren... in één elan, in één beweging, in één etappe.

Mede onder impuls van de CNT legden in juli 1936 haast een miljoen arbeiders het werk neer in Spanje. Links en rechts ontploften bommen en de politieke moorden waren niet meer uit de lucht. Dat was precies het klimaat van spanning dat de generaals behoefden om als redders van de “orde”, tegen de “chaos” en de “rode vloedgolf” te kunnen optreden.

Quiroga bleef tot het uiterste volharden in zijn nefaste politiek. Socialisten en communisten drongen aan op maatregelen tegen de samenzweerders, maar Quiroga stuurde begin juli een rondschrijven naar de civiele provinciegouverneurs, waarin deze laatsten met de doodstraf werden bedreigd, zo zij het waagden arbeidersorganisaties te bewapenen.

Ten slotte droegen een tweetal politieke moorden enorm bij de tegenstellingen in Spanje op de spits te drijven. Op 12 juli werd JOSE DE CASTILLO, een officier van de Asaltos, gekend als een overtuigd republikein, door vier “pistoleros” van de Falange vermoord. Enkele Asaltos besloten tot wraak: zij haalden een van de meest vooraanstaande monarchisten, CALVO SOTELO, uit zijn huis en maakten hem af. Twee uitvaarten – die van de republikein, die van de monarchist – grepen op dezelfde dag plaats in Madrid. Twee uitvaarten, twee massale manifestaties die dreigden handgemeen te raken.

* * *

De complotterende generaals, die oordeelden dat de Spaanse rekruten onvoldoende betrouwbaar waren, hadden een belangrijke rol toebedacht aan de huurlingen van Tercio en Regulares in Marokko. Het is in die garnizoenen dat de opstand uitbrak op 17 juli 1936. Reeds de volgende dag was geheel Spaans Marokko in handen van de opstandelingen. Maar het was eerst op 19 juli dat FRANCO, overgekomen uit de Canarische eilanden, de leiding van het pronunciamento op zich nam.[104] De meeste rebellerende officieren in Spanje hadden daarop gewacht om in actie te komen. Die verloren tijdsspanne speelde een belangrijke rol: het voordeel van de verrassing viel daardoor weg en op vele plaatsen slaagden de republikeinen erin het verzet tegen de staatsgreep te organiseren. Generaal QUIEPO DE LLANO echter, die onmiddellijk toesloeg, maakte zich te Sevilla meester van het stadscentrum en zou al snel de hele stad onder controle krijgen.[105] 

Verloren de meeste generaals enige tijd bij het ontketenen van de opstand, langs regeringszijde werd al gedaan wat mogelijk was om het antifascistisch verzet te verhinderen. Quiroga bleef bij zijn verbod aan de civiele gouverneurs de arbeidersorganisaties van wapens te voorzien. Martinez BARRIO, leider van de “republikeinse unie”, volgde hem op.[106] Ook hij weigerde de arbeiders te bewapenen. Maar de volksbeweging was bijzonder heftig in Madrid. Op 18 juli ’s avonds sprak La PASIONARIA de massa toe: zij maakte diepe indruk met haar leuze “NO PASARAN!” President Azaña maakte nu de regeringsleiding over aan JOSE GIRAL, een “links republikein” die wel bereid was wapens aan de arbeidersmilities uit te delen. Maar overal was dat niet meer mogelijk. Op sommige plaatsen was het te laat, daar hadden de opstandige generaals het pleit reeds gewonnen. “Toch konden in Madrid, Valencia, Barcelona, Bilbao en menige andere stad de republikeinen de fascistische opstand in de kiem smoren. Kortom, op de meeste plaatsen mislukte het pronunciamento. Na enkele dagen hadden de fascistische generaals slechts een beperkt aantal steunpunten in handen, zoals aangegeven op bijgaande kaart (II).

Kaart Spanje II 

Toestand op 22 juli 1936 (gearceerde gebieden in handen van de franquisten).

Op dat moment beheerste de republikeinse regering nog ongeveer 3/4 van Spanje, met een bevolking driemaal zo talrijk als die van het Franco-kamp, met de meest geïndustrialiseerde gebieden en enkele rijke landbouwgewesten, met de grootste steden, met alle havens van de Middellandse Zee en haast alle havens van de noordkust, met de goudreserves van de Centrale Bank... Franco had de Canarische eilanden, Marokko en enkele Balearen (o.a. Mallorca en Ibiza) onder zijn gezag. Maar in Spanje zelf waren – behalve Sevilla – de overmeesterde steden (Salamanca, Valladolid, Burgos, Pamplona, Zaragossa...) slechts kleinere centra.

De strijdkrachten waarover Franco beschikte, waren aanzienlijk maar vormden geen duidelijk overwicht. Ze omvatten: – de overgrote meerderheid van de officieren, – meer dan de helft van het Spaanse landleger (ruim 60.000 manschappen, de Regulares en de Tercio van Marokko incluis), – een deel van de luchtmacht (2.200 man), – een deel van de krijgsmarine (7000 man), – een deel van de ordestrijdkrachten, – de carlistische Requetes (een militie van 25.000 man), – de Falange en de Groenhemden (samen ongeveer 50.000 man).

Daartegenover beschikte de republikeinse regering over veel minder en veel meer. In de meeste Spaanse steden werden de officieren verhinderd hun regimenten bij de rebellie in te schakelen. De regering ontbond die regimenten en liet de rekruten huiswaarts keren. Op die wijze gingen ongeveer 3/4 van de in Spanje gelegerde regimenten voor Franco, maar ook voor de Republiek, verloren. Anders was het met de luchtmacht: 3.300 van de 5.500 manschappen streden aan regeringszijde. Bijzonder gunstig was dat het grootste deel van de oorlogsvloot (13.000 van de 20.000 manschappen) – na opstanden van de matrozen tegen hun rebellerende officieren – trouw gebleven was aan de Republiek en aanvankelijk de overtocht van Franco-troepen uit Marokko aanzienlijk hinderde. Ook de meeste ordestrijdkrachten[107] namen het op ten gunste van de wettige regering. Van de beroepsofficieren kwam een minderheid in dienst van de Republiek: ongeveer 3000 van de 15.000.

Daarbij dient in acht genomen dat de regering krachten kon mobiliseren die niet aan de kant van Franco stonden. Enkele miljoenen Spaanse kiezers hadden rechts gestemd; die kiezers sympathiseerden beslist met de opstandige generaals, maar voelden er – behoudens uitzonderingen – niets voor met de wapens in de hand aan de strijd deel te nemen. Heel anders was de toestand in dat opzicht aan republikeinse kant. Uit haar miljoenen kiezers kon massaal worden gerekruteerd voor de oorlogsvoering tegen de fascisten. Het gros van de vrijwilligerscontingenten was afkomstig uit de klasse van de industriearbeiders. De militaire bijdrage van het landbouwproletariaat was minder aanzienlijk.

Ook de nationaliteitenbewegingen in Catalonië en Baskenland waren de republikeinse regering gunstig gezind.

In CATALONIE traden de milities van de CNT op, samen met die van de UGT en van de PSUC. Hierbij sloten zich eveneens republikeinse middenstanders (van de Esquerra) aan, terwijl ook de ordestrijdkrachten op bevel van de Generalitat deelnamen aan de straatgevechten tegen de machtsgreep van de rechtse generaals. Het is duidelijk dat in Catalonië het nationaal motief meespeelde.

Nog duidelijker was dat het geval in het BASKENLAND. De bevolking was hier katholiek en telde een ruime laag van tamelijk welvarende boeren. Het Euskadisch nationalisme vertoonde beslist rechtse tendensen. De generaals hadden er dan ook op gerekend dat het Baskenland zich aan hun zijde zou scharen. Maar op het stuk van de autonomie waren de Basken heel gevoelig. Zij stelden die eis uiterst prioritair en wisten hoe vijandig de carlisten, de monarchisten van Gil Robles en de legerleiding waren ingesteld tegen iedere concessie aan de Baskische autonomie. Wel had de Republiek de Basken op dat moment nog geen voldoening geschonken, maar reeds werd een concrete toezegging gedaan. Daarom sloten de Baskische nationalisten[108] met de plaatselijke arbeidersorganisaties samen in een front, dat in feite breder was dan het Frente Popular elders in Spanje. Zo schaarde heel Baskenland zich aan de zijde van de Republiek.

Zeer ruim was derhalve de actieve volksbasis waarop de Republiek zich kon steunen, veel ruimer dan wat Franco toen in Spanje kon verwerven. Maar terwijl de rechtse krachten in het land een zeer hoge graad van eenheid bereikten, was dat niet het geval langs de zijde van de Republiek... Ook in het kamp van de rechtsen waren carlistische en andere monarchisten, waren katholieken en vrijmetselaars, traditionele conservatieven en fascisten met “syndicalistische” theorieën aanwezig..., kortom, ook in dat kamp waren er allerlei strekkingen en tegenstellingen. Maar de militaire organisatie en de volstrekt autoritaire gezagsstructuur zorgden ervoor dat de rechtsen in perfecte eenheid konden optreden. Aan republikeinse zijde was er integendeel volkomen gebrek aan eenheid, aan coördinatie en tucht. Allerlei milities traden gedurende lange tijd in verspreide slagorde op, zonder voldoende samenhang, ieder zowat voor eigen rekening opererend volgens de ordewoorden van de vakbond of de partij waartoe ze behoorden en niet volgens de bevelen van een centrale legerleiding. De politieke detachementen van een volksbeweging gedragen zich nu eenmaal niet als de gevechtseenheden van een militair apparaat. Elan is belangrijk – en dat was er aan de zijde van de republikeinse vrijwilligers – maar opleiding en techniek zijn eveneens zeer gewichtig en die ontbraken aanvankelijk in het antifascistische kamp.

Summa summarum kan men stellen dat er in de eerste dagen een zeker evenwicht tussen beide kampen was. Precies daardoor zou zich uit het pronunciamento van nu af een burgeroorlog ontwikkelen.

* * *

In het kamp van de rebellerende generaals slaagde Francisco Franco erin een steeds absoluter persoonlijk gezag te vestigen. Wel moesten enkele rivaliteiten overwonnen worden. Verschillende mogelijkheden werden reeds door de gebeurtenissen uitgeschakeld. De monarchist CALVO SOTELO was vermoord. De leider van de Falange, JOSE ANTONIO PRIMO DE RIVERA, was in handen van de republikeinen gevallen en werd in november 1936 gefusilleerd. Generaal SANJURJO, die vanuit Portugal wilde overkomen, verongelukte met zijn vliegtuig op 19 juli. Generaal GODED mislukte diezelfde dag in Barcelona en zat op zijn doodstraf te wachten. Bleven als voornaamste rivalen de generaals CABANELLAS en MOLA. Die vormden op 23 juli te BURGOS een “Junta”, die aanspraak maakte op de opperste leiding waartoe Franco niet behoorde. Ook QUEIPO DE LLANO dong naar het hoogste commando. Als Franco het ten slotte haalde, dan was het: 1) omdat hij zeer behendig wist te manoeuvreren, 2) omdat hij tegen de andere drie – leden van de loge – de steun genoot van de Kerk, 3) omdat Juan March direct aan hem zijn financiële hulp overhandigde, 4) omdat ook Hitler en Mussolini hun steun uitsluitend aan Franco overmaakten. Zo gebeurde het dat Franco achtereenvolgens de titels van “generalisimo”, van “staatshoofd” en van “Caudillo” (leider) verwierf.

In afwachting dat het regime volledig fascistisch uitgerust zou worden,[109] werden alle sociale wetten vernietigd, werden de bescheiden loonsverhogingen van het Frente Popular ongedaan gemaakt, werden de verdeelde gronden teruggeschonken aan de latifundisten, werden de katholieke leefregels hersteld (geen gemengde scholen, geen echtscheiding, preutsheid...).

Wat de militaire geschiedenis betreft, deze verliep – tot einde 1936 – aldus:
- Einde juli slaagde Franco erin zijn huurlingentroepen van de Tercio en de Regulares uit Marokko met vliegtuigen en schepen over de straat van Gibraltar te voeren en zo in Andalusië een militaire basis te vestigen.
- De tweede basis, in de eerste dagen van de opstand onder leiding van generaal Mola tot stand gebracht, bevond zich in de noordwestelijke helft van Spanje en omvatte een veel uitgebreider gebied. Mola’s troepen veroverden de steden IRUN (4 september) en SAN SEBASTIAN, zodat het Baskenland en Asturië werden afgesneden van de Franse grens. Maar langs de zuidkant bleef Mola aan de SIERRA DE GUADARRAMA geblokkeerd. Ook werd het door hem reeds bereikte TERUEL niet overschreden.
- Franco had een dubbel strategisch doel vooropgesteld: 1) de verbinding van zijn gebied met dat van Mola. 2) de snelle verovering van Madrid.
- Wat het eerste doel betreft, dat werd vlot bereikt: er was de prompte opmars naar het door Queipo de Llano bemachtigde SEVILLA: vandaar werd over MERIDA opgerukt naar BADAJOZ, dat op 14 augustus werd ingenomen. Daarmee waren de fascistische zones van noord en zuid samengevoegd.
- Bovendien werd Franco’s basis naar het oosten uitgebreid door de territoria in te lijven rond de steden CORDOBA en GRANADA (sinds de eerste dagen in handen van de fascisten).
- De opmars naar Madrid ging bijzonder snel: reeds OP 4 SEPTEMBER WERD TALAVERA DE LA REINA GENOMEN. Op twee maanden tijd waren Franco’s troepen een 500 km opgerukt; nog slechts 70 km waren zij van Madrid verwijderd en Madrid was op dat moment helemaal niet voorbereid op enige serieuze verdediging. Franco besloot echter zich eerst meester te maken van TOLEDO. Hij was dat in zekere mate verplicht omwille van de mythe, die de Spaans-fascistische en de kapitalistische pers van overal rond het ALCAZAR in omloop brachten.[110] Toledo werd ingenomen op 27 september.
- Eerst nu werd de laatste etappe van de opmars naar Madrid voorbereid en op 6 oktober vertrokken vier aanvalscolonnes[111] vanuit Talavera. Franco was overtuigd de hoofdstad op slag te kunnen veroveren en daarmee de oorlog omzeggens te beëindigen, maar de weerbaarheid van Madrid werd het meest markante feit uit de hele burgeroorlog. Franco’s kolonnen naderden zeer dicht de stad. De slag om Madrid begon op 7 november 1936 en duurde tot het einde van de maand. Gedurende een tiental dagen waren de Franco-troepen in het offensief. Zij drongen door tot diep in de universiteitswijk. Maar dan geraakte de aanval geblokkeerd. De republikeinen herwonnen terrein. Het werd een stellingenoorlog. Nog ruim twee jaar lang – twee lange jaren – zou Madrid standhouden: d.i. helemaal tot op het einde van de burgeroorlog!

Tegen begin 1937 waren de militaire posities als op bijgevoegde kaart (III).

Kaart Spanje III 

De meest beslissende factoren voor de door Franco verworven terreinwinst waren:
1. Dat zijn strijdmachten met militaire tucht en onder een eenheidscommando door een kader van beroepsofficieren werden geleid;
2. Dat hij beschikte over 45.000 huurlingen uit Marokko, goed gedrilde, uiterst krijgshaftige troepen met grote slagkracht;
3. Dat hij een aanzienlijke militaire hulp kreeg (vliegtuigen en vliegers, tanks, kanonnen), die hem vanaf het eerste moment door Hitler en Mussolini toegestaan werden. Ook de hulp van SALAZAR was belangrijk;[112]
4. Dat hij gefinancierd werd door Hitler en Mussolini, door het Spaanse en het internationale kapitaal.[113] 

* * *

In het republikeinse kamp heerste gedurende enkele maanden een chaos, die slechts geleidelijk en gedeeltelijk werd overwonnen. In zekere zin kan men stellen dat het anarchisme in Spanje zich niet beperkte tot de gelederen van de CNT-FAI. Als mentaliteit en als gedragsregel was het in alle geledingen van de arbeidersbeweging werkzaam. Dat leidde naar de chaos. De REGERING GIRAL, was in feite machteloos geworden. Overal in de republikeinse zone, in iedere stad, in iedere wijk, in ieder bedrijf, in ieder dorp ontstonden REVOLUTIONAIRE COMITES, die zich de macht toe-eigenden zonder zich iets van de centrale regering aan te trekken, en ook zonder veel begrip voor de globale situatie van het land. De staatsmacht in de republiek raakte totaal versnipperd, versplinterd in duizenden kleine comitérijkjes. Het gaat niet op de Spaanse revolutionaire comités als een vorm van “directe democratie” te beschouwen. De comités van die dagen waren geenszins op grond van democratische verkiezingen ontstaan. Ze werden gevormd op initiatief van de linkse activisten ter plaatse, d.i. in de regel op initiatief van uiterst beperkte groepen. Wel is het zo dat in de meeste gevallen hun optreden door een zeer ruime basis werd toegejuicht. In zoverre zou men, zij het niet over een formele, dan toch over een reële democratie kunnen spreken. Maar tegen het gauchisme, avonturisme, politieke onzin en wreedheid vanwege deze comités was geen waarborg ingebouwd. Voor een deel werd deze chaotische situatie hierdoor in de hand gewerkt dat de regering Giral “homogeen republikeins” was, m.a.w. een Volksfrontregering waarin het Frente Popular slechts met zijn minst linkse vertegenwoordigers aanwezig was.

Aan deze politieke toestand beantwoordde ook de militaire aanpak van de eerste maanden. MALREAUX (in “L’espoir”) kenmerkt de geesteshouding van de republikeinen in die dagen als “illusion lyrique”. Het fascistisch optreden was in de meeste en de belangrijkste steden mislukt dankzij het optreden van arbeidersmilities en volksmassa’s. Die dachten dat zij het gewonnen hadden. Er werd gejuicht, gezongen en betoogd. Massa’s trokken met gebalde vuisten door de steden, strijdleuzen scanderend. Voorop gingen de volksmilities, strijdvaardig, roekeloos, zorgeloos ... overigens slecht bewapend en totaal ongeoefend, wel geschikt voor stadsguerrilla, maar niet voor een moderne oorlog. Beroepsofficieren kwamen er in de eerste maanden amper aan te pas, men koos de officieren uit de eigen gelederen. Strategie en tactiek kende men niet; geestdrift en doodsverachting maakten loopgrachten overbodig. Het traditioneel militair uniform werd niet gewaardeerd; in de plaats daarvan kwam de blauwe “overal van de arbeider” (mono azul). De bataljons werden aangeduid met namen als: Commune, Oktober, Marx, Bakoenin, Dimitrov, Durruti...; kortom, een stroom van romantiek. Maar geen doeltreffendheid.

Het duidelijkst kwamen deze eigenaardigheden tot uiting in de anarchistische milities; zij verhieven de tuchteloosheid tot principe. Hun leuze was “Milicianos, si! Soldados, no!” Zij zagen de oorlog niet als een ononderbroken inspanning en een bestendige aanwezigheid op het front. Voor hen bestond de oorlog erin af en toe een slag te slaan, een expeditie uit te voeren, een kort heroïsch gebaar te stellen.

Wellicht de eerste onder hen die tot een ander inzicht kwam, was DURRUTI, zoals de meeste anarchistenleiders een bijzonder heldhaftig iemand. Maar bovendien een man met politiek verstand. Hij trok de nodige lessen uit een dramatische ervaring. Op 23 juli was hij met zijn anarchistische milities opgerukt om Zaragossa op de fascisten te veroveren. Na drie weken moest hij met zware verliezen afdruipen. Zijn besluit was: de Republiek heeft behoefte aan een volksLEGER.

Dat was de opvatting van de PCE vanaf de eerste dag. In toepassing daarvan kwam op communistisch initiatief te Madrid het VIJFDE REGIMENT tot stand (31 juli), tevens strijdeenheid en militair vormingscentrum: op enkele maanden tijd zouden tienduizenden in de gelederen van het Vde regiment leren wat orde en tucht is, wat graden en bevelen betekenen, waartoe een eenheidscommando dient, kortom, wat de vereisten zijn voor een doeltreffend optreden in een moderne oorlog. Het Vde regiment dat weldra elementen van verschillende politieke horizonten verenigde, werd de aanzet tot de vorming van het EJERCITO POPULAR.

De communisten – wier invloed steeg – waren tevens van mening dat de verdediging van de Republiek herstel van het staatsgezag vergde. Dat herstel werd des te dringender naarmate meer nederlagen werden geleden.

Een eerste etappe bij de heroprichting van een centraal politiek gezag was de vorming van een nieuwe regering onder indruk van het verlies – op dezelfde dag, op 4 september 1936 – van Irun en van Talavera de la Reina. De totaal machteloze Giral verdween van het toneel en een nieuwe bewindsploeg trad aan onder leiding van LARGO CABALLERO. De samenstelling van deze regering was de afspiegeling van wat het Volksfront inhield.[114] Nu was ook een deel van de arbeidersorganisaties in de regering vertegenwoordigd.

Caballero had het voordeel een geweldig populaire figuur te zijn bij de Spaanse arbeiders. Hij spande zich heel hard – en met enig succes – in om het staatsgezag opnieuw te vestigen. Maar oude sociaaldemocraat als hij was, viel het hem, “marxist-leninist” van recente datum, wel moeilijk om met de communisten samen te werken. Nog afkeriger stond hij tegenover de anarchosyndicalisten. Omtrent de militaire organisatie evenwel waren zijn ideeën even achterlijk als die van de anarchistische milities. Na veel aandringen vanwege de communisten aanvaardde hij de vorming van GEMENGDE BRIGADES (brigadas mixtas), gevechtseenheden van 4000 man, waarin verschillende wapens en diensten werden samengebracht. Eveneens op aandringen van de communisten stemde hij erin toe om naast de officieren ook POLITIEKE COMMISSARISSEN aan te stellen. Met de vorming van de brigadas mixtas begon het Ejercito Popular gestalte te krijgen, althans in Madrid en in sommige delen van de republikeinse zone, want in Catalonië bv. bleef men de oorlog nog lange tijd beschouwen als een eerder lokale opdracht voor volksmilities van anarchistische signatuur.

Toen in oktober 1936 Franco’s krijgsmacht uit Talavera rechtstreeks naar Madrid oprukte, bleek dat de eigenzinnige Caballero helemaal niet voor zijn taak was opgewassen. Hij ondernam bijzonder weinig om Madrid in staat van verdediging te brengen.[115] Hij geloofde trouwens niet dat de stad nog kon verdedigd worden.[116] 

Alles wijst erop dat president AZANA geen vertrouwen meer had in de weerbaarheid van Madrid, want op 20 oktober verliet hij in stilte de hoofdstad om zich in Barcelona in veiligheid te brengen.

Caballero beschouwde wel Madrid, maar geenszins de Republiek als verloren. Op 4 november breidde hij zijn regering uit door 4 anarchisten en één vertegenwoordiger van de Basken op te nemen.[117] Politiek was dat wel een belangrijke stap. In strijd met hun meest geheiligde beginselen traden de anarchisten nu in een bewindsploeg. Hun argument luidde dat de regering “niet langer de onderdrukker van de arbeidersklasse” was.[118] 

Maar ondertussen drongen de franquisten maar altijd verder vooruit op de wegen naar Madrid. Caballero stelde daarom voor dat de regering de hoofdstad zou verlaten om zich in VALENCIA te vestigen. Het was een wel zeer hachelijke zaak, de mogelijke weerslag ervan bij de Madrileense bevolking in acht genomen. Toch werd, na heftige debatten binnenskamers, een eenparig besluit genomen en op 6 november begaven de regeringsleden zich op weg naar Valencia.

Ten einde het demoraliserend effect van die “vlucht” op te vangen werd het communistische voorstel bijgetreden om in Madrid een JUNTA op te richten, gelast met de verdediging van de hoofdstad. Generaal MIAJA werd voorzitter van de Junta en VICENTE ROJO hoofd van de militaire staf. Deze beroepsofficieren werden bijgestaan door vertegenwoordigers van de verschillende politieke en syndicale organisaties. Zij verdeelden de taken en werkten goed samen. Het bleek al direct dat Vicente Rojo een man met uitzonderlijke militaire capaciteiten was, een organisator die erin slaagde de chaos binnen de 24 uren op te ruimen en Madrid tot een solide vesting uit te bouwen.

Het kordate optreden van de Junta had effect en werd gesteund door een radicale ommekeer in de houding van de Madrilenen. Op slag werd “No pasaran!” de verbeten wil van tienduizenden strijders. Plots werd het een geestdriftige massamobilisatie. Madrid moest “het graf van het fascisme” worden en een enorme stoet van vrouwen stapte op achter de leuze: “Beter de weduwe van een held worden dan de echtgenote van een lafaard te zijn”. Madrid beleefde een enig moment. Kapitaal bij de omwenteling in de houding van de massa’s was de rol van de communistische partij.[119] 

MADRID HIELD STAND!

Wel bleef de stad zwaar lijden onder de verwoestingen van bombardementen en artilleriebeschietingen. Maar het moreel van de bevolking werd omzeggens niet aangetast.

Het dient vermeld dat bij de slag van 1936 Madrid ook hulp van buiten uit kreeg.

De hulp uit het republikeinse hinterland was eerder miniem. Uitzondering vormden de CNT-FAI-kolonnen uit Catalonië, een 3000 man die onder leiding van DURRUTI kwamen opdagen. De manschappen gedroegen zich eerder paniekerig, ondanks het heroïsch optreden van Durruti zelf. Op 19 november echter, in onopgehelderde omstandigheden, werd de grote anarchistische voorman door een dodelijk schot getroffen. Durruti’s uitvaart te Barcelona behoorde tot de meest massale en ontroerende manifestaties van de Spaanse burgeroorlog.

Van betekenis is ook dat vanaf 9 november de XIde en XIIde INTERNATIONALE BRIGADES op het front van Madrid verschenen: een 4000 man die blijk gaven van een zeldzame taaiheid in het gevecht. Hun aandeel op militair vlak was belangrijk maar niet beslissend. Als uitdrukking van internationale solidariteit echter was hun optreden voor het Spaanse republikeinse front een riem onder het hart.

Dat gold ook voor een derde element in de hulp. Van oktober af kwam oorlogstuig (vliegtuigen, tanks, automatische wapens) van zeer goede kwaliteit uit de USSR toe. Voorlopig waren het geen massale hoeveelheden, die op het front konden ingezet worden. Maar het was een bijdrage en ze werd uitzinnig toegejuicht. De Sovjet-Unie werd plots heel populair en de Russische officieren – enkele tientallen – werden met open armen ontvangen.

* * *

De Sovjet-Unie zou ongeveer het enige buitenlandse wapenarsenaal van de Republiek worden. Deze geschiedenis moet gesitueerd worden in het raam van de beruchte NON-INTERVENTIE politiek, die hier ter sprake moet komen.

Toen de rebellie van de generaals uitbrak, waren alle Spaanse republikeinen overtuigd dat de aankoop van wapens in het buitenland geen problemen zou stellen. Zij waren toch de wettige regering. En zeker vanuit Frankrijk kon niet de minste moeilijkheid worden verwacht. Ten eerste bestond het zeer uitdrukkelijke Spaans-Franse handelsverdrag van 1935.[120] Ten tweede had Frankrijk een Volksfrontregering en wist men dat L. BLUM het Frente Popular genegen was. Gedurende een drietal weken geschiedden enkele heel beperkte leveringen, maar op 8 augustus werd de Frans-Spaanse grens gesloten voor iedere wapenuitvoer, en dat op bevel van L. Blum.

Blum stond zeer zwaar onder druk van de Conservatieve Britse regering (Baldwin), van sommige partners uit de eigen bewindsploeg, van invloedrijke partijgenoten (o.a. Paul Faure) en van alle rechtse krachten in Frankrijk. Blum capituleerde en nam het initiatief van een zogenaamd niet-interventie akkoord, dat op 23 augustus door 27 staten werd getekend en waarbij werd bepaald dat niemand de in Spanje strijdende partijen wapens zou bezorgen. Niet alleen werden hierdoor de wettige regering en de fascistische rebellen op voet van gelijkheid gesteld bovendien werd dit akkoord ononderbroken en op zeer grote schaal door Hitler, Mussolini en Salazar geschonden.[121] Zo werd de Franco-rebellie een onderdeel van de fascistische agressie in Europa.

Hoe kan de houding van de Westerse democratische regeringen worden verklaard? Algemeen kan men zeggen dat deze houding deel uitmaakte van de “appeasement”-politiek ten overstaan van Hitler en Mussolini. Maar er was meer. De regeringen van de Westerse democratieën waren in eerste instantie bourgeoisregeringen. En de bourgeoisie was niet blind voor wat zich in Spanje voordeed. De Spaanse republikeinse regering stelde de kwestie op diplomatiek vlak als de zaak van een wettige regering tegen een rebellie. De Spaanse republikeinen stelden het de buitenlandse openbare opinie voor als een strijd tussen democratie en fascisme. Deze beide manieren van voorstellen waren zeker gerechtvaardigd. Maar in feite gebeurde in het republikeinse kamp nog iets meer. In feite deed zich daar een REVOLUTIE voor. Als het traditionele leger wordt ontbonden, als de Kerk wordt weggeveegd, als het grootgrondbezit onder arme boeren en landarbeiders wordt verdeeld, als menig industriële en commerciële onderneming door arbeiderscomités wordt overgenomen, dan voltrekt zich in feite een SOCIALE REVOLUTIE. En dat was wat de bourgeoisie van de democratische landen de paniek op het lijf joeg.

Tot de ondertekenaars van het niet-interventie akkoord behoorde ook de regering van de Sovjet-Unie, zij het met de uitdrukkelijke eis dat ook iedere hulp aan de rebellen aanstonds moest eindigen. Het behoort tot een bepaalde traditie hierin de Sovjet-Unie van verraad te beschuldigen. Maar vergeten we niet:
1. Dat een voorzichtige aarzeling vanuit Stalins situatie heel begrijpelijk was.
2. Dat van in de eerste dagen omhalingen door de vakbonden van de Sovjet-Unie werden georganiseerd, waarvan de opbrengst aan de Spaanse vakbonden werd overgemaakt.
3. Dat er vóór 29 augustus 1936 niet eens een diplomatieke vertegenwoordiging tussen de regeringen van de Sovjet-Unie en Spanje bestond.
4. Dat de aanklacht van ALVAREZ DEL VAYO,[122] op 25 september ter zitting van de Volkerenbond te Genève, ENKEL DOOR LITVINOV, vertegenwoordiger van de Sovjet-Unie, werd bijgetreden.
5. Dat op dit moment de verzending van wapens vanuit Odessa al volop in voorbereiding was, zodat op 10 oktober de eerste wapenzending in Cartagena toekwam en op 27 oktober de eerste Russische gevechtsvliegtuigen boven Spanje opereerden.

In de loop van de maand oktober 1936 hernam de Sovjet-Unie formeel haar vrijheid.[123] De Russische wapenleveringen, overigens betaald met goud van de Spaanse Centrale Bank, werden aanzienlijk, maar bereikten op verre na niet de omvang van wat Franco van zijn bondgenoten ontving.

In november 1936 erkenden Hitler en Mussolini de Franco-regering diplomatiek. In december besloten zij hun hulp aan Franco aanzienlijk op te voeren. Die hulp betrof niet alleen bewapening, maar ook manschappen. De Duitse vliegtuigen werden door nazi-piloten bestuurd, leden van het zogenaamde LEGIOEN CONDOR. Gespreid over een periode van ruim twee jaar hebben 35.000 Duitsers er deel van uitgemaakt. Daarnaast traden ook nog Duitse tankisten, transmissie- en DCA-specialisten op. Mussolini stuurde hele divisies naar Spanje; de Italianen leverden in het geheel een 100.000 manschappen en lieten een 6000 doden op de slagvelden van Franco achter.

* * *

Op initiatief van enkele communistische leiders als Thorez, Marty, Togliatti, Longo en Dimitrov, besloot de Komintern in september 1936 tot de oprichting van de INTERNATIONALE BRIGADES (IB). Natuurlijk diende de Spaanse republikeinse regering akkoord te gaan. Dat was niet zo vanzelfsprekend als kon worden verwacht. Sommige ministers vreesden dat daarmee de communistische invloed overwegend zou worden. Maar ondertussen werd de militaire situatie alsmaar rampzaliger. Men kon de geboden hulp eenvoudig niet weigeren, temeer daar de afgevaardigden van de Komintern toezegden dat de Internationale Brigades enkel als eenheden in dienst van de regering zouden optreden, onder haar bevel en in strikte gehoorzaamheid. Feit is dat de IB zich heel stipt aan die afspraak hebben gehouden.

Men telde vijf IB, genummerd van XI tot XV. Hun samenstelling werd meermaals gewijzigd: soms werden bataljons van de ene naar de andere brigade ondergebracht.[124] Gespreid over de duur van heel hun bestaan (oktober 1936-oktober 1938) behoorden ongeveer 35.000 leden uit het buitenland tot de IB.[125] Maar er waren verliezen (gesneuvelden, gekwetsten, gedeserteerden) en er was een aanzienlijk komen en gaan, zodat nooit meer dan 15.000 buitenlandse vrijwilligers zich tegelijkertijd in het republikeinse kamp bevonden.[126] 

ABALCETE werd het centrum waar de vrijwilligers werden verzameld en een heel summiere opleiding genoten om zo snel mogelijk naar een slagveld te worden gestuurd. De militaire capaciteit van de IB overtrof die van de meeste Spaanse gevechtseenheden. De IB werden dan ook als stoottroepen ingezet op de meest kritieke momenten en de meest beslissende plaatsen. Zij namen deel aan de verdediging van Madrid in november 1936 en aan de veldslagen van de JARAMA, van GUADALAJARA en van BRUNETE (respectievelijk ten zuiden, ten noordoosten en ten westen van de hoofdstad). Ook in de gevechten rond TERUEL en in de slag aan de EBRO hadden de IB hun aandeel.

Het aandeel van de communisten in de IB was zeer aanzienlijk onder de politieke emigranten (uit Duitsland, Italië, Polen, Joegoslavië, enz.) en bedroeg haast de helft uit landen als Frankrijk, België, Engeland en Scandinavië. M.a.w. relatief gezien leverden de communistische partijen een veelvoud van wat de sociaaldemocratie bijbracht.[127] 

De leiding van de IB was overwegend in handen van de communisten.[128] De socialistische leiders waren weinig talrijk. Binnen de IB speelde de communistisch socialistische tegenstelling praktisch niet. De IB vormden de meest perfecte uitdrukking van een antifascistisch eenheids- en volksfront.

Maar buiten Spanje en de Internationale Brigades was de toestand anders. Men heeft de communistische partijen zeer dikwijls hun afhankelijkheid ten opzichte van Moskou voor de voeten geworpen. Niet ten onrechte. Maar de objectiviteit eist te erkennen dat de partijen van de Tweede Internationale zich steeds zonder voorbehoud afstemden op de houding van de bourgeoisregeringen. Dat wordt weer eens duidelijk geïllustreerd ten overstaan van de Spaanse burgeroorlog. Hoe dieper men in de bijzonderheden van die geschiedenis doordringt – wat hier niet mogelijk is – hoe duidelijker het sociaaldemocratisch versagen blijkt.

Ten overstaan van de internationale fascistische agressie in Spanje was samenwerking tussen de beide internationales en hun partijen een volstrekte noodzaak.

In de eerste weken na de Franco-opstand zag het er naar uit dat samenwerking binnen handbereik lag. Begrijpelijk: er was een Volksfront in Spanje en in Frankrijk en niemand verwachtte dat L. Blum zich aan de eisen van de Engelse conservatieven en de Franse rechterzijde zou onderwerpen. Maar zodra dit – met de invoering van de non-interventie – duidelijk werd, weigerde de Tweede Internationale nog enige toenadering tot de Derde te aanvaarden.

Zeker, in alle sociaaldemocratische partijen waren militanten en groepen die steunacties organiseerden: inzameling van geld, van voedingswaren en medicamenten, plaatsing van Spaanse kinderen. De SAI en het IVV hadden te Onteniente een hospitaal opgericht waaraan de namen van de Belgen Dr. Marteaux, Jean Delvigne en Ant. Spinoy waren verbonden. Soms was er ook hulp bij de verzending van wapens. Overigens ontbraken de socialistische militanten niet in de IB. Aan de basis kwam men in verschillende landen – af en toe, hier en daar – tot beperkte eenheidsacties tussen socialisten en communisten. Maar tussen de twee Internationales kwam het niet tot een akkoord, ondanks het herhaalde aandringen van de Komintern.

In de Tweede Internationale had men enkele leidende persoonlijkheden die zich tegen de non-interventie uitspraken. E. VANDERVELDE behoorde daartoe en JOUHAUX (secretaris van de CGT, waarmee de CGTU zich sinds enige tijd had verenigd), JEAN ZYROMSKI (leider linkervleugel van SFIO, JULIUS DEUTSCH (Oostenrijkse emigratie) en PIETRO NENNI (Italiaanse emigratie, werd politiek commissaris van een brigade tijdens de slag om Madrid). Maar de overgrote meerderheid schaarde zich achter de non-interventie. Dat gold voor P.H. SPAAK (vanzelfsprekend), voor W. CITRINE en E. BEVIN, voor W. SCHEVENELS (secretaris IVV), en voor Fr. ADLER (secretaris van de Tweede Internationale). LOUIS DE BROUCKERE (voorzitter van de Tweede Internationale van 1936 tot 1939) stond met zijn hart ongetwijfeld aan de zijde van de Spaanse Republiek, maar hij volgde de politiek van de meerderheid. C. HUYSMANS bood in feite hulp bij wapenzendingen aan de Republiek; hij ondernam (samen met Ed. ANSEELE, Isabelle BLUME en MAX BUSET) een reis naar het Republikeinse Spanje: voor Radio Madrid sprak hij zich uit tegen de non-interventiepolitiek. Na veel aandringen van de Communistische Internationale kwam het op 14 oktober 1936 tot een ontmoeting tussen THOREZ en CACHIN enerzijds, DE BROUCKERE en ADLER anderzijds. De vertegenwoordigers van de Tweede Internationale konden echter geen gemeenschappelijke conferentie met de Komintern toezeggen.

Maar de Tweede Internationale kon er niet onderuit voor eigen rekening stelling te nemen; was ze voor of tegen de niet-interventiepolitiek? Daarover organiseerde zij, samen met het IVV, een conferentie te Londen op 10 maart 1937. De vertegenwoordigers van de PSOE bezwoeren hun socialistische vrienden de niet-interventiepolitiek, die de Republiek wurgde, te veroordelen. Maar tevergeefs. Verder dan vrijblijvende resoluties van sympathie geraakte men niet.

Niettemin bestonden Friedrich Adler en Walther Schevenels het naar Spanje te gaan en er eden van trouw aan de goede zaak te zweren...

Op aandringen van Dimitrov kwam er een tweede ontmoeting op 21 juni 1937 te Annemasse, op Franse bodem nabij de Zwitserse grens.[129] Het was weer een maat voor niets. Ook latere pogingen van de Komintern (o.a. ontmoeting van De Brouckère en Adler met Thorez en Cachin op 9 juli 1937) bleven vruchteloos. De politiek van de Engelse conservatieve regering was toonaangevend voor de Tweede Internationale.

* * *

In antwoord op de fascistische rebellie werd in het republikeinse kamp EEN REVOLUTIE doorgevoerd.

De verdeling van de grote domeinen – reeds een eind gevorderd de vorige maanden – werd in een minimum van tijd voltooid.

De vakbonden legden de hand op industrie, transportwezen en groothandelszaken. Zij onteigenden in feite de kapitalisten, die overigens weinig verzet boden. De modaliteiten van het beheer verschilden van streek tot streek en van bedrijf tot bedrijf. In Catalonië bv. zou men in de meeste gevallen kunnen spreken over “gesyndicaliseerde” bedrijven. In het gebied van Madrid was de invloed van regeringsfunctionarissen veel aanzienlijker, zodat men hier van “genationaliseerde” bedrijven zou kunnen gewagen. Allerlei tussenposities deden zich voor. Overal ging de operatie gepaard met een grote verscheidenheid van democratische maatregelen inzake arbeiderscontrole, minder ongelijke lonen, rustiger arbeidsritme, beter werkhuisreglement, ruimere sociale voorzieningen, enz.

Kortom, in Spanje werd een VOLKSREVOLUTIE doorgevoerd: de aristocratie en de bourgeoisie, het traditionele leger en de Kerk werden in hun macht gebroken. Maar de anarchisten – soms afdelingen van de CNT en UGT samen – wilden verder gaan. Ze wilden doorstoten tot het “libertaire communisme”. De gauchistische POUM van haar kant wilde een uiterst consequente “socialistische revolutie”.

In Catalonië en ook in de Levante gingen de anarchisten over tot de collectivisering van kleine artisanale bedrijfjes. Wat geschiedde tegen de wil van de eigenaars, wat tot ontreddering leidde en de zwarte markt welig deed tieren.

De CNT-FAI die – zelfs na toetreding tot de regering op 4 november 1936 – buiten het Frente Popular bleef, spoorde aan de landbouwbedrijven te collectiviseren. Speciaal in Catalonië en Aragon dreven zij door. Onder ronkende revolutionaire frasen traden ze in feite met dwang op. Mogelijk dat de landarbeiders en de allerarmste boeren er iets voor voelden, maar de middelboeren en de “rabassaires” (van Catalonië) verzetten zich.

De anarchistische drijverijen werden door de regering, door de linkse socialisten en door de communisten bestreden. Vooral deze laatsten waren scherp in hun afwijzing. José DIAZ omschreef de doeleinden van de PCE aldus: “Wij strijden voor een democratische en parlementaire republiek van een nieuw type.” Dat impliceerde: “vernietiging van de materiële wortels van het semifeodale Spanje... onteigening van het grootgrondbezit, vernietiging van de economische en politieke macht van de Kerk, ontbinding van de grote financiële oligarchieën.” (Cfr. Broué & Temine, op. cit. pp. 109-110). MAAR EERST MOET DE OORLOG GEWONNEN WORDEN! Alles dient daaraan ondergeschikt. Derhalve moet het BONDGENOOTSCHAP MET DE KLEINE BURGERIJ behouden blijven. Het Baskenland mag niet worden afgestoten. De middelboeren mogen niet tot vijanden worden gemaakt. Men moet voorkomen dat de bezitters van kleine bedrijfjes zich vijandig opstellen. Dat heeft belang in heel Spanje en nog wel het meest in Barcelona, waar de kleinburgerij zeer talrijk is en zich met de “Esquerra” van Companys voor de Republiek heeft uitgesproken (o.a. om het nationale motief). Derhalve dienen alleen de grote kapitalistische ondernemingen in beslag genomen en wordt hun overname best antifascistisch gemotiveerd (d.i. omdat de bezitters zich aan de zijde van Franco schaarden).

Overigens zijn de anarchistische opvattingen omtrent zelfbeheer onaanvaardbaar. Een bedrijf is geen onafhankelijk geheel.[130] Het MOET ingeschakeld worden in de algemene economische en politieke (in casu: militaire) doeleinden. Ten slotte bleek ook nog dat vele syndicaal geleide bedrijven archislecht werkten.

Beweren dat de verdediging van een Volksfrontdemocratie tegen het fascisme te weinig inhoud heeft om de massa’s te motiveren – een typisch gauchistische bewering – bewijst alleen maar dat men geen zin voor realiteit heeft.

Bij burgeroorlog en revolutie worden altijd, en wel langs beide zijden, wreedheden begaan. Zo ook in Spanje. Toch staat vast dat de terreur aan de Franco-zijde veel omvangrijker was dan in het andere kamp. Maar bovendien was er een essentieel verschil. In de republikeinse zone werden (vooral in de eerste periode) talloze moorden gepleegd als gevolg van spontane wraakuitbarstingen en op aansporen van fanatieke groepen, dikwijls onder invloed van de anarchisten. Speciaal de Kerk moest het ontgelden (Baskenland uitgezonderd): kerken en kloosters werden in brand gestoken, ongeveer 7000 priesters en nonnen werden vermoord. Het was de ontlading van een woest antiklerikalisme, van sinds heel lang opgekropte haat. Meestal waren de anarchisten de aanstokers, maar zij vonden instemming bij de menigte.

De regering en verschillende partijleidingen spanden zich in die bloedige uitspattingen te verhinderen, overigens niet altijd met veel succes. Toch moet men vaststellen dat aan deze zijde de terreur niet tot het wezen van de regeringspolitiek behoorde. Aan de zijde van Franco. Queipo de Llano en Mola was dat wel het geval. De terreur richtte zich hier niet alleen tegen bepaalde vijandige individuen, maar tegen het volk. De fascistische terreur werd door de militaire leiding zelf georganiseerd en door de Kerk gezegend. Het lag in de bedoeling de basis van eventueel volksverzet door een schrikbewind en fysieke uitroeiing te vernietigen.

* * *

Begin januari 1937 ondernamen de Italianen een offensief tegen MALAGA. Daar waren ongeveer 15.000 republikeinse milities gelegerd. Maar er was geen leger. De anarchistische folklore overheerste: zorgeloosheid, tuchteloosheid, verwaarlozing van militaire vorming, slechte bewapening ... en veel grootspraak. Maar op 8 februari kon Mussolini – alle niet-interventie ten spijt – uitbazuinen dat ZIJN ITALIAANSE TROEPEN Malaga hadden ingenomen. Binnen de week werden in de stad haast 4000 mensen geëxecuteerd. De Italianen rukten op in de richting van ALMERIA. Dankzij de tussenkomst van twee republikeinse brigades (een Spaanse en een Internationale) kon de Italiaanse opmars hij MOTRIL worden opgehouden.

Van 6 tot 24 februari 1937 werd de heel zware SLAG VAN DE JARAMARIVIER uitgevochten, een poging om Madrid in een wijde beweging langs het zuiden in te sluiten. De Franco-troepen betaalden hier hun lichte terreinwinst met enorme verliezen.

Nu werd de insluiting van de hoofdstad langs het noordoosten beproefd. Tot de 60.000 man die Franco inzette, behoorden 30.000 Italianen. De slag duurde van 8 tot 21 maart. De Franco-troepen rukten op van SIGUENZA tot hij GUADALAJARA. Daar werd door de republikeinen stand gehouden en hadden de Italianen van het GARIBALDI-BATALJON (XIIde IB) de gelegenheid met luidsprekers hun aanwezigheid aan de verbaasde onderdanen van Mussolini kenbaar te maken. Guadalajara werd de grootste republikeinse overwinning van de oorlog. De Franco-troepen werden, met verlies van heel veel manschappen, teruggeslagen naar hun uitgangsstellingen. Wellicht het hardst werden de gemotoriseerde Italiaanse divisies getroffen. Voor Mussolini werd het de zwartste episode – tot dan toe! – uit zijn blufferige carrière.

Na de nederlaag in de slag van Guadalajara had Franco dringend behoefte aan een succes. Dat hoopte hij op het noorderfront te halen.

Langs de noordkant van Spanje was een zeer brede strook in handen van de Republiek gebleven. Economisch was het een rijk gebied, militair was het relatief zwak. De hele zone was in drie sectoren ingedeeld: BASKENLAND, SANTANDER, ASTURIE. Tussen deze sectoren bestond geen coördinatie en nergens konden de republikeinen een degelijk gestructureerd leger in lijn brengen: men was daar nog aan de situatie toe van de weinig gedisciplineerde milities en de los van elkaar opererende bataljons. Franco daarentegen kon organisatie en overwicht van bewapening (vooral vliegtuigen) inzetten.

Eerst kwam het BASKENLAND aan de beurt. Het offensief begon op 31 maart 1937. Om het moreel van de Basken te breken, voerde het Duitse Condorlegioen een beruchte terreuractie uit: het bombardement van GUERNICA. Massa’s vuur en vernieling kwamen terecht op deze kleine stad van 6000 inwoners. Guernica, de heilige stad, het geestelijk centrum van de Basken, de historische hoofdstad van Euskadi, werd één ruïne. De slag om het Baskenland eindigde op 19 juni met de val van BILBAO.

De centrale regering had ondertussen voldoende strijdkrachten verzameld om een grote militaire onderneming te wagen. Van 5 juli 1937 tot het einde van die maand woedde de SLAG VAN BRUNETE ten westen van Madrid. Ruim 100.000 manschappen werden langs republikeinse zijde in de actie betrokken. Subsidiair was het de bedoeling hulp te bieden aan het republikeinse noorderfront. In hoofdzaak wilde men bewijzen dat de Republiek in staat was tot grootscheepse offensieven. Balans van de hele operatie: een half succes, een halve mislukking.

De enorme krachten die Franco voor Brunete moest opbrengen, hadden het noorderfront wel een paar maanden respijt bezorgd. Maar het eindresultaat werd er niet door gewijzigd. Tegen einde augustus 1937 was ook de sector SANTANDER onder de voet gelopen door de Franco-troepen.

Andermaal ondernamen de republikeinen een poging de fascistische strijdkrachten van het noorderfront weg te trekken: dat was de SLAG VAN BELCHITE (24 augustus-3 september), een beperkt republikeins succes, waarvoor echter een heel hoge tol werd betaald. Ook deze operatie heeft de fascistische opmars in het noorden gehinderd, maar niet verhinderd.

Het verzet in ASTURIE was veel harder dan in de andere twee sectoren. Franco had 50 dagen nodig (1 september-21 oktober) om met de inneming van GIJON het noordelijk front op te ruimen en een aanzienlijke buit in de wacht te slepen. Daarmee kwamen tevens vele troepen vrij om elders in te grijpen.

Kaart Spanje IV 

Toestand einde 1937.

Als men de toestand op de kaart einde 1937 vergelijkt met einde 1936, dan stelt men twee belangrijke terreinwinsten vast voor Franco: in het zuiden werden Malaga en het gebied van Motril ingepalmd, in het noorden werden de drie republikeinse zones langs de kust veroverd. Rond Madrid waren de posities van de Republiek integendeel aanzienlijk geconsolideerd.

Bijzondere aandacht verdient de uitsprong rond TERUEL, mogelijke uitgangsstelling voor een wig in de republikeinse zone.

* * *

Op politiek vlak moest de Republiek in 1937 een zware crisis doorworstelen. De degelijke militaire organisatie, die op de fronten rond Madrid werd verwezenlijkt, vond in de meeste andere gewesten geen doorgang. De anarchisten bleven zich namelijk overal verzetten tegen de vorming van een gestructureerd volksleger. De CNT-FAI had toen ongeveer 2 miljoen leden, waarvan 1 miljoen in Catalonië. M.a.w. in Catalonië was het anarchisme dé overheersende stroming, maar ook elders liet het zijn invloed sterk gelden. Ondanks de aanwezigheid van hun ministers in de centrale en de Catalaanse regeringen bleven de anarchisten deze regeringen van het Frente Popular van “verraad aan de revolutie” beschuldigen. Iedere dag opnieuw kon men deze aantijging in hun druksels terugvinden.

De Catalaanse anarchisten werden in hun antiregeringspropaganda aangemoedigd door de hatelijkheden van de POUM tegen het Volksfront en speciaal tegen de PCE.[131] De POUM was een organisatie van slechts beperkte omvang: ongeveer 30.000 leden, haast uitsluitend in Catalonië. Maar de POUM beschikte over actieve militanten en had haar eigen milities. Die stonden vijandig tegenover de vorming van een volksleger ... dat achteraf toch maar tegen de arbeidersklasse zou worden ingezet, zo luidde het argument.

In Catalonië heerste in 1937 nog steeds de toestand die de eerste tijd na het pronunciamento overal in Spanje bestond: naast de regering van de Generalitat trad een parallelle macht van revolutionaire comités op. In Catalonië (en het in feite daaraan verbonden Oost-Aragon) bleef de macht anarchistisch versnipperd. Wel slaagde de regering van Companys erin de ordestrijdkrachten van Catalonië aanzienlijk uit te breiden, nl. tot 40.000 Asaltos en 40.000 Carabineros. Maar de regeringsoproepen tot de milities om hun wapens in te leveren (ten einde een volksleger te vormen) werden niet beantwoord. Ook het regeringsBEVEL daartoe werd niet uitgevoerd. Zo nam de spanning tegen regering en anarchisten (en POUM) bestendig toe.

Ten slotte werd de positie van het Catalaanse bewind gewoon onhoudbaar. De anarchisten, die in Barcelona de telefooncentrale bezet hielden, veroorloofden het zich alle gesprekken van President Azaña, van de regeringsinstanties en van de andere politieke formaties (Esquerra, PSUC...) af te luisteren. Begin mei 1937 gingen zij een stap verder: zij verbraken de telefoonverbinding van Azaña met de regering van Valencia. Nu besloot Companys in te grijpen: een afdeling Asaltos trok naar de “Telefonica”; de CNT-militanten boden gewapend verzet; de anarchisten en de POUM riepen de arbeidersklasse op tot gewapende strijd ten einde de Volksfrontregering omver te werpen, de macht te grijpen en de radicale revolutie door te voeren. Die oproep werd door massa’s arbeiders beantwoord. Van 3 tot 7 mei woedden de barricadegevechten in Barcelona. Er vielen een duizendtal doden en driemaal zoveel gewonden. Het werd een burgeroorlog in de burgeroorlog. Gelukkig kwam de anarchosyndicalistische leiding tot het besluit dat men zich in een uitzichtloos avontuur had gestort. Op 7 mei staakten de meeste anarchisten de strijd ... die in de loop van de volgende dag uitstierf. President Companys deed zijn best tot verzoening te komen, maar de spanning bleef aanhouden.

De communisten spanden zich eveneens in met de anarchisten opnieuw enige samenwerking te bereiken. Maar hun houding tegenover de POUM was anders. Om twee redenen. Ten eerste ging de POUM onvermoeid voort met haar pogingen de verdeeldheid in het republikeinse kamp in stand te houden om de conflicten verder op de spits te drijven. De POUM bleef de stelling verdedigen dat enkel de socialistische revolutie de arbeidersklasse voldoende kon motiveren om de strijd tegen het fascisme met volle inzet door te voeren.[132] Objectief speelde het optreden van de POUM Franco in de hand. Ten tweede werd de houding van de PCE, afdeling van de Komintern, bepaald door het toen heersende stalinisme in de gelederen van iedere communistische partij. Dat trotskisten BEWUSTE “agenten van het fascisme” waren, stond voor de communisten van toen als een paal boven water dat kon niet betwijfeld worden. Daarvan was ieder communist in die dagen OPRECHT overtuigd.[133] Zulke situatie kon uiteraard geëxploiteerd worden door agenten van de NKVD.[134] 

De crisis van Barcelona had ook gevolgen op het vlak van de centrale regering. Het sinds enige tijd aanslepende conflict tussen L. Caballero en de communisten spitste zich toe. Caballero was populair, maar ook eigenzinnig en autoritair. Hij besliste dikwijls zonder raadpleging van andere regeringslieden. Het was hem welgevallig de invloed van de communisten in het land te zien betwisten door het anarchisme en de POUM. Hij ondernam dan ook niets om de wanorde, zoals de anarchisten die in stand hielden, te doen ophouden. Daardoor was het hem ook niet mogelijk de krachten in functie van de oorlog doeltreffend samen te bundelen. Ook de PSOE-leiding oordeelde dat Caballero onmogelijk werd. Toen de communisten maatregelen tegen de POUM eisten en Caballero dat radicaal weigerde, kwam de regering ten val (15 mei 1937).

JUAN NEGRIN,[135] als formateur aangezocht, stelde de anarchisten voor de spons te vegen over het voorbije conflict en toe te treden tot de regering. Maar de anarchisten weigerden. Voor hen was alleen Caballero aanvaardbaar en dan nog in de dubbele functie van eerste minister en minister van oorlog. Zij waardeerden in hem dat hij hen de vrije hand liet.

Juan Negrin vormde dan een regering zonder CNT-FAI[136] met als voornaamste doeleinden: – het leger over heel het grondgebied tot één coherent geheel structureren; – de orde herstellen; – de gehele economie in functie van de oorlog inzetten.

In toepassing van die politiek werden de revolutionaire comités onderworpen aan regeringsdirectieven en moesten zij hun wapens inleveren. Alle verzet werd gebroken. In oostelijk Aragon (de westelijke helft was in handen van Franco) gebeurde dat manu militari, zij het zonder bloedvergieten. De “Defensieraad van Aragon”, die volledig beheerst werd door de anarchisten en zich totaal onafhankelijk opstelde ten overstaan van de centrale regering, overkoepelde op zijn beurt uiterst zelfstandige revolutionaire comités. Een militaire expeditie onder leiding van commandant LISTER ruimde de anarchistische defensieraad en de comités op.

Tegelijkertijd stelde de regering in Aragon een einde aan de gedwongen collectiviseringen, wat hun aantal aanzienlijk verminderde. Wel werd de oprichting van coöperatieve genootschappen in de hand gewerkt.

Verder werd – speciaal in Barcelona – strijd geleverd tegen feitelijk door CNT-comités ingepalmde industriële ondernemingen.

In november 1937 verhuisde de centrale regering van Valencia naar Barcelona. Op het eerste gezicht gaf dat wel de indruk van een vlucht. Maar in hoofdzaak ging het erom het door de anarchisten ontredderde Catalonië beter in de hand te krijgen en o.a. te verhinderen dat hier een afzonderlijke capitulatie zou worden aanvaard. Zo consolideerde de centrale regering haar macht. Maar de wrok en de verbittering van de anarchisten zou als een kanker aan de weefsels van de Republiek blijven knagen.

* * *

Op militair vlak begon het jaar 1938 eerder gunstig. Op een met ijs en sneeuw bedekte bodem was op 15 december 1937 een grootscheeps offensief van de republikeinse troepen begonnen tegen de uitsprong van TERUEL. Het fascistisch front werd tot 60 km teruggedrukt. Teruel zelf werd omsingeld en op 8 januari ingenomen. Het moreel, dat in het republikeinse kamp sinds enige tijd op een heel laag pitje brandde, flakkerde heftig op. Aan de kant van Franco was men diep onder de indruk.

Maar de slag van Teruel zou nog een tweede fase kennen. Op 5 februari ontketenden de Franco-troepen het tegenoffensief en op 23 februari heroverden zij Teruel. Dat kwam aan republikeinse zijde als een harde klap aan.

Overigens waren – van in de tweede helft van januari 1938 – ook nog de systematische en intense bombardementen van Barcelona en een dertigtal Catalaanse steden begonnen. Dat was het werk van Duitse en Italiaanse vliegers.
Bovendien zetten de Spaanse en Italiaanse fascisten vanaf 9 maart een breed offensief in over het hele front van Aragon. In minder dan een maand tijd ging heel Oost-Aragon voor de Republiek verloren. Meer nog: met de inname van LERIDA (3 april 1938) en de gebieden ten noorden daarvan moest zelfs een strook langs de westgrens van Catalonië worden prijsgegeven.

Ondertussen hadden de fascistische krachten tussen Teruel en de Ebro een opmars naar de oostkust van Spanje geforceerd: op 15 april bereikten zij het strand van VINAROZ. Daarmee was het republikeinse Spanje in twee gesplitst. Franco zorgde er nu voor zijn basis langs de kust uit te breiden. Naar het noorden werd het gebied tot aan de benedenloop van de Ebro ingepalmd. Naar het zuiden overmeesterden de fascisten het gebied van Teruel tot bij SAGUNTO. Zij hadden nu een strook van een paar honderd km langs de kust met het daarbij horende hinterland. Dat was het resultaat van Franco’s offensieven tegen eind juli 1938

Kaart Spanje V 

Terreinwinst voor Franco van maart tot juli 1938.

In alle Europese regeringen was men overtuigd dat de complete ineenstorting van de Republiek nu wel heel snel een voldongen feit zou zijn. Maar tot grote en algemene verbazing sloegen de republikeinen aan de benedenloop van de Ebro terug met een machtig offensief. De SLAG AAN DE EBRO begon op 25 juli 1938 en zou maanden duren. Het was de grootste veldslag van de hele burgeroorlog.

Die grootscheepse militaire repliek was maar mogelijk doordat men zich in het republikeinse kamp ook politiek had hervat. Een politieke crisis was uitgebroken in de maand april, tijdens de fascistische opmars naar Lerida en Vinaroz. De socialistische minister INDALECIO PRIETO raakte totaal gedemoraliseerd. Zijn optreden dreigde in de regering een algemene ontmoediging teweeg te brengen. Maar Negrin verwijderde Prieto uit zijn bewindsploeg en voerde een ganse reorganisatie door. De nieuwe regering was beslist de meest energieke die de Spaanse Republiek ooit kende. Zij slaagde erin opnieuw enorme krachten samen te bundelen ter voorbereiding Van het Ebro-offensief en dit ondanks de tegenwerking van president AZANA en het complot van Julian BESTEIRO. Azaña, overmand door de schrik voor de naderen

de ineenstorting, zocht naar een uitkomst door onderhandelingen met Franco. Julian Besteiro, een universiteitsprofessor, vooraanstaand figuur van de Tweede Internationale, leider van de rechtervleugel van de PSOE, gezworen anticommunist sinds jaar en dag, smeedde een complot om de regering Negrin ten val te brengen en sprak zich uit ten gunste van onderhandelingen met het fascistische kamp.[137] In eenklank met al wat rechts was in Europa en Spanje kloeg Besteiro de regering Negrin aan als een “communistisch” bewind.[138] De poging van Besteiro mislukte, maar zou later worden hernomen.

Voor de slag aan de Ebro werden 100.000 man langs de grote bocht van de benedenloop in lijn gebracht. De overtocht van de stroom slaagde op 25 juli; over een breedte van 40 km, drongen de republikeinse troepen na enkele dagen tot 20 km diep in de vijandige stellingen. Een bruggenhoofd van ongeveer 800 km kwam op de rechteroever van de Ebro tot stand. Franco was verplicht van alle fronten troepen weg te trekken. Meer dan honderd dagen had hij nodig om de republikeinen terug over de Ebro te slaan. Als het republikeinse offensief uiteindelijk mislukte, dan was het omdat de regering Daladier bleef weigeren de Franse grens (sinds 13 juni potdicht) opnieuw te openen,[139] terwijl de wapentoevoer voor Franco steeds overvloediger werd.

Het directe – en overigens bereikte – doel van de slag aan de Ebro was: de verdere opmars van de Franco-troepen naar Valencia stuiten. Het meer algemene doel dat Negrin beoogde, bestond erin TIJD TE WINNEN, vol te houden tot op het moment dat de Westerse democratieën eindelijk een halt zouden roepen aan Hitler en Mussolini. Negrin rekende erop dat de toenemende fascistische agressiviteit in Europa (de crisis om Tsjecho-Slowakije tekende zich reeds af) de democratieën ten slotte zou dwingen terug te slaan. Negrin zag de Spaanse strijd in een Europese context. Hij hoopte dat de Engelse en Franse regeringen uiteindelijk de handschoen zouden opnemen, zodat de Spaanse burgeroorlog niet langer een geïsoleerd gevecht zou blijven, maar een deel zou worden van een strijd op Europees vlak. Kortom, volhouden tot bij een gunstiger internationale conjunctuur kon worden aangesloten.

Maar de internationale conjunctuur werd niet gunstiger, integendeel. In de loop van de maand september 1938 werd het met de dag duidelijker dat de Engelse en Franse regeringen op weg waren naar een complete capitulatie inzake Tsjecho-Slowakije. De Sovjetregering was zich heel duidelijk bewust dat de Westerse mogendheden de Hitler-aanval oostwaarts wilden oriënteren. Moskou raakte steeds verder geïsoleerd en besloot op zijn beurt tot een soort “appeasement”, maar dan tegenover de Westerse regeringen, in de hoop aldus bij die Westerse regeringen gemakkelijker aansluiting tegen Hitler te bereiken. Negrins beslissing alle vreemde strijders (enkele honderden Russische instructeurs en enkele duizenden manschappen van de IB) uit de Spaanse Republiek te verwijderen, beantwoordde aan Stalins diplomatie. Het besluit werd aldus gemotiveerd: “ieder voorwendsel tot twijfel wegnemen omtrent het nationaal karakter van de zaak, waarvoor de legers van de Republiek vechten.” Dat verklaarde Negrin op 21 september in de Volkerenbond.
Enkele dagen nadien – op 29 september – werd het verdrag MUNCHEN getekend, waarbij Tsjecho-Slowakije door de Westerse mogendheden aan nazi-Duitsland werd uitgeleverd. De regering Negrin wist dat in Londen en Parijs werd gemanoeuvreerd om eveneens de Spaanse Republiek te liquideren. Om iedere aanleiding daartoe weg te nemen, werden – zoals in Genève aangekondigd – de eenheden van de IB van het front aan de Ebro teruggetrokken. Op 28 oktober had in Barcelona de afscheidsparade plaats, een ontroerende hulde aan de strijders van de Internationale Brigades.

De slag aan de Ebro duurde tot 15 november: die dag overschreden de laatste republikeinse troepen de stroom om het front naar de linkeroever te verplaatsen. Ongeveer 1/4 van Catalonië was nu in handen van Franco, wiens overwicht in bewapening verpletterend was geworden.

* * *

Toch meende de regering Negrin de oorlog te moeten voortzetten. Ze ging ervan uit dat het München-akkoord de fascistische agressiviteit dermate had aangemoedigd dat de Westerse democratieën tegen wil en dank tot oorlog zouden gedwongen worden. Negrin zocht aansluiting bij de Tweede Wereldoorlog.

Een missie werd naar Moskou gestuurd en slaagde erin een aanzienlijke wapenlevering van Stalin te bekomen. Begin december kwamen 7 schepen in de haven van Bordeaux toe, zwaar beladen met tanks, gedemonteerde vliegtuigen, mitrailleurs, munitie, enz. Maar de Franse regering verhinderde de transit.

Catalonië was ook langs de zeekant volledig geblokkeerd: Duitse en Italiaanse vliegtuigen en “onbekende” onderzeeërs konden het zich permitteren ongestraft alle schepen te kelderen, die republikeinse havens wilden aandoen.

In die omstandigheden startte op 23 december 1938 Franco’s eindoffensief tegen Catalonië. Al direct verwezenlijkten de Italiaanse troepen een belangrijke doorbraak op de zuidelijke flank. Dan vorderde de fascistische opmars eerder traag. Maar op 26 januari 1939 viel BARCELONA. De ontreddering in het republikeinse kamp leidde nu snel naar de ineenstorting. Alles eindigde in een wanhopige vlucht: regeringsinstanties, massa’s burgers en 200.000 verslagen soldaten verdrongen elkaar op de wegen naar de Franse grens. Op 9 februari stonden ook de fascistische troepen aan de Franse grensposten. Catalonië was verloren voor de Republiek.

Waarom deze ineenstorting?

De bevolking leed ontzettend veel honger en kou in de winter van 1938-39. Dat was een eerste element van demoralisatie.

Franco kon een formidabel overwicht aan bewapening inzetten. PAS DE LAATSTE DAGEN VAN DECEMBER werd de Frans-Spaanse grens IN ZEER BEPERKTE MATE opengesteld voor de Russische wapens die reeds weken vroeger in Bordeaux waren toegekomen. Het duurde tot 18 januari 1939 vooraleer de wapens ongehinderd konden transiteren. Maar toen was het uiteraard te laat.

Een derde belangrijke factor voor de nederlaag van Catalonië was de passiviteit van de REPUBLIKEINSE SECTOR CENTRUM-ZUID, de driehoek MADRID-MOTRIL-VALENCIA.

VICENTE ROJO, hoofd van de generale staf, had de militaire leiders van genoemde sector bevolen op drie fronten een offensief in te zetten om Franco te dwingen aanzienlijke strijdkrachten van het Catalaanse front weg te trekken. In de zone Centrum-Zuid telde de Republiek toen nog 700.000 soldaten en was er nog een aanzienlijke bewapening voorhanden.

Maar generaal J. MIAJA, die de opperste militaire leiding in deze zone waarnam, kolonel S. CASADO die het front van Madrid onder zijn bevel had, en admiraal Miguel BUIZA, hoofd van de republikeinse vloot, zorgden ervoor dat van de gevraagde offensieven bijzonder weinig terecht kwam.

De ineenstorting van Catalonië was dus een voldongen feit op 9 februari 1939. Dankzij de achterhoedegevechten van het Ejercito Popular konden een paar honderdduizend soldaten en ongeveer evenveel burgers aan de omsingelingspogingen van de Franco-troepen ontsnappen. Maar Frankrijk bleek niet het land van de vrijheid te zijn. De vluchtelingen werden opgesloten in concentratiekampen, die in afschuwelijkheid die van de nazi’s benaderden. Negrin en zijn medestanders hadden gehoopt dat de geredde bewapening naar de republikeinse zone Centrum-Zuid zou overgebracht worden. Maar de Franse regering legde er beslag op ... om ze achteraf Franco ter beschikking te stellen.

De leden van de Spaanse regering vergaderden nog diezelfde 9de februari te TOULOUSE. Negrin stelde voor zich in de zone Centrum-Zuid te vestigen om de strijd voort te zetten. Van de meesten kreeg hij instemming, een paar weigerden. In de loop van de volgende dagen gebeurde de overvlucht met Franse lijnvliegtuigen. Ook de leiding van de PCE (Dolores Ibarruri, Pedro Checa, José Díaz e.a.) en Togliatti (als vertegenwoordiger van de Komintern) kwamen naar Madrid. Verscheidene generaals (niet Rojo, maar wel Hidalgo de Cisneros, Modesto, Lister e.a.) verlieten Frankrijk en stelden zich ten dienste van de Republiek, die nog 1/5 van het Spaanse grondgebied omvatte en over een leger van 700.000 man beschikte. De bewapening was kwantitatief en kwalitatief wel erg minderwaardig tegenover die van het andere kamp, maar men hoopte toch nog 4 tot 6 maanden te kunnen standhouden. Ondertussen kon er zoveel in Europa gebeuren... En inderdaad, op 1 september 1939 brak de Tweede Wereldoorlog uit. Maar reeds lang voordien was de Spaanse Republiek geliquideerd.

Vooreerst ondervond zij harde tegenwerking vanuit Londen en Parijs. Op 27 februari werd de regering van Burgos door Engeland en Frankrijk DE JURE – d.i, als enige wettige regering van Spanje – erkend. Zo deden praktisch alle regeringen ter wereld. Slechts twee staten vormden een uitzondering: de USSR en Mexico.

PRESIDENT AZANA die ruim op tijd naar Frankrijk was gevlucht, vond het veel te gewaagd naar de republikeinse zone over te komen. Hij zag maar één uitweg: de onvoorwaardelijke capitulatie en hij gaf het voorbeeld door op 27 februari als staatshoofd ontslag te nemen. Dat ondergroef de juridische positie van de regering Negrin en dreef het republikeinse bewind verder in de isolatie.

Het moreel van de republikeinse troepen was niet schitterend meer, maar tekenen van echte inzinking waren er niet. Anders was het gesteld met zekere beroepsofficieren als Miaja, Buiza, Matallana e.a. die de Republiek wel trouw hadden gediend, maar sinds lang ieder perspectief op overwinning verloren hadden. Zij rekenden, in geval van capitulatie, op een correcte behandeling, die in overeenstemming was met de erecode van krijgsvoerende partijen. Hun gehoorzaamheid aan de regering Negrin werd met de dag aarzelender.

Veel erger was het geval van kolonel SIGISMUNDO CASADO, die de militaire leiding te Madrid had, maar sinds enige tijd de Republiek verraadde, onderhandelingen voerde met Franco-agenten en een staatsgreep tegen de regering Negrin beraamde.

Juan NEGRIN maakte een diepe wanhoopscrisis door. Hij bleef op zijn post uit een gevoel van waardigheid en trouw. Hij wilde niet verzaken en poneerde de voortzetting van de oorlog, maar hij miste de overtuiging dat de situatie nog kon worden gered. Negrin beschouwde Miaja als onbekwaam en Casado als onbetrouwbaar, maar hij kon niet de nodige veerkracht opbrengen om op te treden. Hij kon niet langer doeltreffend ingrijpen en slaagde er niet in dat volledig te verbergen.

* * *

S. CASADO bereidde zijn putsch voor met de actieve steun van JULIAN BESTEIRO en van de leiding van de CNT-FAI in haar geheel. Om de geesten rijp te maken, grepen zij naar het wapen van het anticommunisme. Met succes. De innerlijke tegenstellingen, die altijd in en rond het Frente Popular hadden gespeeld, werden nu plots op de spits gedreven. Een stroom van heftige anticommunistische hetze kwam op gang. De capitulards die hoopten van Franco een “humanitaire” vrede te bekomen, zochten plots een alibi door zich vijandig tegen de PCF op te stellen. Zij hoopten van Franco een “aanvaardbare” behandeling te bekomen als zij de communisten uitschakelden. Daarom werden al dezen die wilden verder vechten “beschuldigd” van communisme.

Het is nu eenmaal een drama waaraan communisten zelden ontsnappen. Zij stimuleren een bondgenootschap op grond van een bepaald programma. Zij houden zich achteraf strikt aan dat programma. Zij verzetten zich als zekere gauchistische krachten door hun radicalisme het bondgenootschap aantasten. Zij verzetten zich ook tegen al diegenen die op een bepaald ogenblik de aangegane verbintenis – in casu de antifascistische strijd – willen opgeven. Die houding is lonend, zolang de overwinning door de bondgenoten als een reëel perspectief wordt ervaren, maar o wee als dat perspectief verzwindt...

Zo was het in de maand februari 1939 in Spanje. De PCE klaagde het defaitisme aan, veroordeelde iedere gedachte aan capitulatie, deed oproepen – namens de strijdleuzen van het Frente Popular – om eensgezind en onversaagd de strijd voort te zetten. De communisten verwierpen de verwachting van een “humanitaire” vrede als een hersenschim. Zij stelden de uitmoording van de republikeinse militanten door de Franco-beulen als een stellige zekerheid in het vooruitzicht.[140] 

Hoe verbetener de communisten vasthielden aan de voortzetting van de strijd, des te heftiger stelden de voorstanders van de capitulatie zich op tegen de PCE. Negrin werd als “gevangene” van de communisten en deze laatsten als “agenten van Moskou” uitgespuwd. Dat moest het einde worden van het Frente Popular en meteen het einde van de Spaanse Republiek.

In de nacht van 4 op 5 maart 1939 proclameerden een tiental samenzweerders langs Radio Madrid dat zij als NATIONALE DEFENSIERAAD de macht grepen in de Republiek.[141] Hoewel de radioboodschappen van deze junta erg dubbelzinnig waren, kon men toch voldoende duidelijk verstaan dat de opstandelingen besloten hadden voor het fascisme te capituleren.

Reeds enkele uren voordien – op 4 maart ’s avonds – was de vloot in de haven van Cartagena in opstand gekomen onder leiding van admiraal BUIZA en van de socialistische politieke commissaris BRUNO ALONSO. Cartagena werd vanaf de oorlogsbodems beschoten en op 5 maart verliet de republikeinse vloot haar basis om over te varen naar Algerije.[142] 

Deze desertie, plus de vaststelling dat beroepsofficieren zich op vele plaatsen voor de junta uitspraken, plus de vaststelling dat in de gelederen van alle partijen zich een stroming tot capitulatie manifesteerde, deed de regering Negrin besluiten het land te ontvluchten.[143] 

Nu was in de militaire zone van Madrid de toestand helemaal anders dan op de andere fronten. Nergens waren de communistische posities zo aanzienlijk. Van de vier legerkorpsen, gelast met de verdediging van de hoofdstad, stonden drie onder leiding van beroepsofficieren die tevens tot de PCE behoorden. Hun legerkorpsen weigerden de defaitistische junta te erkennen. Maar de anarchist CIPRIANO MERA, commandant van het vierde legerkorps, opgesteld in de sector van Guadalajara, trok zijn troepen van het front weg om naar Madrid op te rukken en er de macht van de Junta te verstevigen. Ook de Asaltos en andere ordestrijdkrachten schaarden zich achter de zogenaamde “Nationale Defensieraad”. De andere drie, communistisch geleide legerkorpsen ondernamen een poging de junta op te ruimen. Zo ontstond een kleine burgeroorlog in de grote burgeroorlog. Van 6 tot 12 maart woedden in en rond Madrid harde gevechten tussen voor- en tegenstanders van de capitulatie. Gedurende een drietal dagen waren de communistische krachten aan de winnende hand. Maar Casado verwierf ook nog de steun van een vliegersgroep en ten slotte kon hij het XIIde reservekorps inschakelen. Zo werden de voorstanders van een voortgezette strijd verslagen. Het drama had duizenden doden en gewonden gekost. De communistenjacht kon beginnen. Reeds op 13 maart werd kolonel BARCELO van het eerste legerkorps geëxecuteerd.

Alle pogingen van Casado persoonlijk met Franco tot onderhandelingen over de vredesvoorwaarden te komen, mislukten. Franco weigerde Casado of wie ook van de Junta te ontmoeten. De zaken werden geregeld door afgevaardigden-beroepsofficieren van beide kampen. Niet over de vredesvoorwaarden werd gepraat, want de overgave moest onvoorwaardelijk zijn. Enkel de modaliteiten van de capitulatieverrichtingen werden gedicteerd: eerst moesten de vliegtuigen worden uitgeleverd, opdat slechts weinig politieke militanten zouden kunnen ontsnappen. Dan moesten de fronten worden opengesteld en de wapens worden ingeleverd; de soldaten dienden zich als gevangenen aan te bieden. Op 1 april verklaarde Franco de oorlog, die haast duizend dagen had geduurd, voor beëindigd.

Casado, Miaja en de andere leden van de junta hadden zich op het nippertje rekenschap gegeven dat ze niet vrijuit zouden gaan en konden nog vluchten. Alleen BESTEIRO, die de fascisten waardeerde om hun “anticommunistenkruistocht” en het franquisme als een kleiner kwaad dan het Frente Popular beschouwde, leverde zichzelf uit. Hij werd in de gevangenis geworpen, kreeg een straf van 30 jaar, werd ziek, bleef zonder verzorging en stierf in 1940.

Hij was één geval uit de enorme massa. Besteiro, Casado en cie hadden bewerkstelligd dat Franco’s gevangenissen, kazernes en concentratiekampen werden volgestopt. Nog gedurende jaren werd gefusilleerd. In de eerste maanden gebeurde dat à rato van een 500 per dag. Men rekent dat de fascistische terreur, na het beëindigen van de oorlog, nog een 200.000 mensen ombracht. De burgeroorlog en zijn nasleep heeft Spanje wellicht rond de 700.000 doden gekost.

In Spanje was een groot drama tot ontknoping gekomen, dat het voorspel was van een nog veel grotere catastrofe.

_______________
[78] Georges SORIA. Guerre et Revolution en Espagne, 1936-1939, Parijs, 1975-1977, vijf delen.
[79] P. BROUE & E. TEMINE, La revolution et la guerre d’Espagne, Parijs, 1961.
[80] Noam Chomsky, American Power and the New Mandarins, Londen, Pelican Book, 1969. Cfr. van pp. 62 tot 129.
[81] Fernando Claudin, La crise du mouvement communiste, du komintern au kominform, Parijs, 1972, twee delen. Cfr. van pp. 238 tot 285.
[82] CARLISME. Toen in 1813 Isabella II de troon besteeg, liet Don Carlos (haar oom) aanspraken gelden. Ook de nakomelingen van Don Carlos handhaafden hun aanspraak op de Spaanse troon. Herhaaldelijk voerden zij een gewapende strijd om de macht. De eerste “carlistenoorlog” (1834-1840) eindigde met een nederlaag van Don Carlos. Tijdens de tweede “carlistenoorlog” (1871-1876) kwam haast 1/3 van Spanje onder de heerschappij van Don Carlos, kleinzoon van de vorige. Maar de kleinzoon werd eveneens verslagen. Toch behielden de carlisten in NAVARRA – een gedeeltelijk Baskisch gebied – de basis van hun aanhang, waarvan de kern werd gevormd door verarmde aristocraten. Tot 1894 handhaafden de carlisten een bondgenootschap met de Baskische nationalisten. Toen kwam de breuk. Het carlisme was steeds reactionair, klerikaal en archaïsch. Zijn leuze luidde: “Dios, Patria y Rey”, waarmee werd bedoeld het herstel van de katholieke traditie en van het oud regime. In de twintiger jaren van onze eeuw kwam het carlisme sterk onder invloed van Mussolini’s fascisme.
[83] Volgens een telling van 1930 trof men in Spanje 16.305 grote domeinen aan van 100 tot 250 ha en 12.488 latifundia of “haciënda’s” van 250 tot tienduizenden ha. Aan de top van de aristocratie bevonden zich de 99 “grandes” die gezamenlijk 580.000 ha bezaten.
[84] O.a. de “rabasaires” uit Catalonië, pachters van wijngaarden; hun pachtcontract verviel met het sterven van de planten (rabassa morta).
[85] De BASKISCHE AUTONOMIEBEWEGING vertoonde in verschillende opzichten een ander karakter. Het Baskenland – EUZKADI – waarvan de historische taal geen verwantschap vertoont, noch met het Spaans, noch met enige andere Europese taal, omvat de gebieden rond de Golf van Biskaye, d.i. de Baskische provinciën + een deel van Navarra (+ Frans Baskenland). De oude historische vrijheden – “fueros” of privilegiën – werden in de 19de eeuw door de regering van Madrid teniet gedaan. In 1894 werd de Baskische nationalistische beweging door SABINO ARENA gestructureerd in een partij met een uiterst conservatief programma. De samenwerking met het carlisme werd verbroken. De beweging vond haar sociale basis bij de katholieke boeren met enige welstand.
[86] De middenstandslagen omvatten enerzijds groepen die nog de voortzetting zijn van de prekapitalistische productiewijze, anderzijds groepen die uit het kapitalistische productiesysteem groeien. Zolang de “oudere” lagen nog overheersend zijn, sluiten de middenstanders zich eerder aan bij het radicalisme en bij de meer progressistische ideeën van de arbeidersbeweging. Naarmate de “nieuwere” lagen de overhand krijgen, wordt de middenstand meer ontvankelijk voor de fascistische ideologie. Men zou het ook zo kunnen stellen: hoe hoger het kapitalisme zich in een land heeft ontwikkeld, hoe sterker de fascistoïde tendensen zich bij de middenstandslagen manifesteren.
[87] Enkele hervormingen werden reeds bereikt:
1900, wet op arbeidsongevallen;
1907, zondagsrust en zekere bescherming van vrouwenarbeid;
1909, stakingsrecht;
1912, de “stoelenwet”, d.i. het recht voor de textielarbeidster aan de machine op een stoel te zitten;
1913, tienurenarbeidsdag in de textiel;
1920, pensioenwet.
[88] O.a. met het optreden van de “pistoleros’, beroepsdoders in dienst van patronaat en politie; ook met het optreden van de “vrije syndicaten”, knokploegen-stakingsbrekers.
[89] G. Soria (op. cit. p. 138) kenmerkt de Spaanse arbeidersbeweging uit het begin der jaren ’20 als “une floraison de l’utopisme libertaire, de l’opportunisme réformiste et d’une certaine étroitesse sectaire et sûre de soi.” Met dit laatste kenmerk viseert hij de PCE.
[90] LARGO CABALLERO (1869-1946). Een van de heel belangrijke figuren van de Spaanse arbeidersbeweging. Kende een zeer arme jeugd, genoot geen onderwijs. Nam deel aan de woelige stakingen van 1917 en werd tot levenslange opsluiting veroordeeld. Maar in 1918 werd hij tot lid van de Cortes verkozen en daardoor kwam hij vrij. Hij werd algemeen secretaris van de UGT. Nam in de nu volgende jaren zeer rechtse posities in. Voor zijn inschakeling in de politiek van Primo de Rivera werd hij in eigen partij zwaar bekritiseerd.
[91] INDALECIO PRIETO. In 1883 geboren. Kende eveneens een zeer arme jeugd en was eveneens autodidact. Leerde stenografie, werd zakenman, maakte fortuin, was leidende figuur van de PSOE. Politiek was hij eerder een radicaal dan een socialist. Als vurig republikein nam hij intens deel aan de strijd tegen de Rivera en tegen Alfonso XIII.
[92] De anarchosyndicalisten die zich in de regel onthielden bij verkiezingen, hadden ditmaal het ordewoord gegeven om voor de “Esquerra” te stemmen. “Esquerra” betekent “links” in het Catalaans. “Izquierda” in het Spaans.
[93] FRANCISCO FRANCO (1892-1975). Afkomstig uit de provincie Galicië: kreeg een militaire opleiding, werd onderluitenant op 18 jaar, trad in het koloniale leger, werd gewond in de gevechten tegen de Rifstammen. Op 24 jaar was hij commandant. In 1917 kreeg Franco opdracht de stakingen in Asturië neer te slaan. Dat gebeurde met niets ontziende middelen. Eenmaal de repressie in Spanje voltooid, hervatte Franco de koloniale verovering. Toen in 1920 een vreemdelingenlegioen, EL TERCIO EXTRAJERO, werd gevormd om de koloniale oorlog met meer kracht door te zetten, werd Franco chef van deze meedogenloze formatie. In 1926 tot generaal bevorderd, was Franco, 34 jaar oud, de jongste generaal van het Spaanse leger. In 1927 werd hij directeur van de militaire academie te Zaragossa. Toen deze instelling op 30 juni 1931 door de Republiek werd afgeschaft, kreeg Franco het commando over de brigade te La Coruna. Nadien werd hij militair gouverneur van de Balearen. Als politicus was Franco een man die zijn grenzeloze ambitie goed wist te verbergen, die geduldig en voorzichtig zijn tijd kon afwachten.
[94] De volledige naam die de voornaamste samenstellende delen vernoemt, luidde FALANGE ESPANOLA Y LAS JUNTAS DE OFENSIVA NACIONAL SINDICALISTA. Meestal zit – bij de aanvang van een fascistische beweging – een stukje vals syndicalisme in de ideologie verweven...
[95] CEDA = Confederación Espanola de las Derechas Autonomas. “Derechas” betekent rechtse organisaties.
[96] Onder indruk van de bloedige repressie besteedde Largo Caballero – toen 67 jaar – zijn tijd in gevangenschap aan lectuur. Voor de eerste maal las hij werken van Marx, Engels, Trotski, Lenin... Zo zou de oude reformist de gevangenis verlaten met een revolutionaire overtuiging. Hij beschouwde zich gedurende enige tijd als een “marxist-leninist”.
[97] Bij de verkiezingen van april 1931 behaalden de communisten alles te samen 60.000 stemmen of tweemaal niets. Bij de verkiezingen van einde 1933 verzamelde de PCE reeds 400.000 stemmen achter haar kandidaten, wat nog steeds heel weinig was, maar toch op een grote vooruitgang wees.
[98] José DIAZ (1896-1942). Afkomstig uit de anarchosyndicalistische beweging van Andalusië. Werd in 1923 aangehouden en onderging zware martelingen, waarvan hij nooit volledig herstelde. Werd algemeen secretaris van de PCE in 1932.
[99] In de socialistische partij was een minderheid tegenstander van het Frente Popular omwille van de communistische aanwezigheid. Boegbeeld van deze strekking was Julian BESTEIRO, professor in de logica aan de Universiteit van Madrid, gewezen voorzitter van de grondwetgevende Cortes. Besteiro had veel aanzien in de Tweede Internationale, waar hij een heftig bekamper was van iedere toenadering tot de Derde Internationale.
[100] POUM of PARTIDO OBRERO DE UNIFICACION MARXISTA. In september 1935 gevormd door samensmelting van een paar van de PCE afgescheurde groepen. Onder de leidende militanten Joaquin MAURIN en Andrés NIN. Beiden hadden een periode van militantisme in de PCE achter zich; allebei waren ze op het Kominterncongres van 1921 aanwezig; Andrés Nin was lid geweest van het bureau van de RVI. Als afgescheurden van de PCE stonden zij zeer vijandig tegenover hun vroegere partij. De POUM kan gekarakteriseerd worden als trotskistische tendens, zonder Trotski in alle opzichten te volgen. Het bleef een vrij kleine, tot Catalonië beperkte partij: hoogstens een 3000 leden in 1936. Al heel snel zou de POUM zich verwijderen van de stellingen, waarop het Frente Popular was tot stand gekomen.
[101] ASALTOS. Naast de GUARDIA CIVIL, de van de monarchie overgeërfde gendarmerie, richtte de Republiek een nieuw korps van ordestrijdkrachten op, de ASALTOS, die in de mate van het controleerbare samengesteld waren uit overtuigde republikeinen. Een derde ordestrijdmacht werd gevormd door de CARABINEROS, in principe grenswachten.
[102] De groepen, die in de Cortes de regering steunden, waren:
Izquierda republicana - 87 zetels
Union republicana - 39 zetels
Esquerra (Catalonië) - 36 zetels
Socialisten - 99 zetels
Communisten - 17 zetels
[103] Aan het Baskenland werd geen autonomie verleend. Dat zou maar gebeuren op 1 oktober 1936, d.i. een paar maanden na de opstand van de Franco-generaals.
[104] Aanvankelijk hadden de generaals het ganse opzet onder leiding van SANJURJO willen stellen. Maar toen Sanjurjo naar Spanje wilde overvliegen, eindigde voor hem het avontuur – nog voor hij de Spaanse grens bereikte – in de vlammen van zijn neergestorte vliegtuig.
[105] SEVILLA, hoofdstad van Andalusië, was een van de bolwerken van de Spaanse arbeidersbeweging. Daar leefde een sterke anarchosyndicalistische traditie. Daarnaast was er ook een ruime communistische invloed. Queipo de Llano, een vrijmetselaar, had steeds de bedrieglijke indruk gegeven voorstander te zijn van de Republiek. In de gebieden, die tijdens de burgeroorlog onder zijn bereik kwamen, liet hij de wreedste folteraars hun gang gaan. Hij spoorde ze aan met zijn talloze toespraken voor Radio Sevilla. Die toespraken vormden een aaneenrijging van sadistische brutaliteiten, scheldwoorden en obsceniteiten.
[106] Het was de bedoeling van de President generaal Mola in deze regering op te nemen. Azaña meende dus de taak met wat parlementaire behendigheid op te lossen. Hij hoopte de rebellie ongedaan te maken door haar te integreren. Maar Mola, militair gouverneur van Pamplona, weigerde. Wel viel het hem, als logebroeder, gemakkelijker om langer zijn kaarten te verbergen. Hoewel hij samen met Franco dé hoofdfiguur van het complot was, beweerde hij ter verdediging van de Republiek te zullen optreden. Dezelfde tactiek werd gevolgd door generaal CABANELLAS te Zaragossa en door generaal ARANDA in Asturië. Ook deze beide fascisten behoorden tot de vrijmetselarij.
[107] Tot de ordestrijdkrachten behoorden: de Guardia Civil, de Asaltos en de Carabineros, 67.000 manschappen, waarvan er 40.000 in het republikeinse en 27.000 in het Franco-kamp terechtkwamen.
[108] De Baskische nationalisten waren verenigd in de PNV of PARTIDO NACIONALISTA VASCO. Toen op 1 oktober 1936 Euskadi autonomie verwierf, werd de katholiek José Antonio de AGUIRRE, voorzitter van de PNV, leider van een regering waarin alle partijen van het Frente Popular waren vertegenwoordigd.
[109] In maart 1937 werden alle politieke organisaties samengebracht in de uitgesproken fascistische FALANGE, enig woordvoerder van de “movemiento”. Naar eigen getuigenis stelde de ideologie van het Franco-regime zich op “tegen de geest van de 19de eeuw: liberaal, decadent, maçonniek, materialistisch, van Franse inspiratie, om op te gaan in de geest van de 16de eeuw: imperiaal, heroïsch, sober, Castiliaans, idealistisch, legendarisch en ridderlijk” (Cfr. Soria, op. cit., II, p. 204).
[110] Te TOLEDO was in juli de opstand mislukt en hadden de fascisten – een kleine duizend Franco-strijdmachten – zich op 21 juli verschanst in het ALCAZAR, een historische vesting midden in de stad. Zij hadden bovendien enkele honderden vrouwen en kinderen als gijzelaars meegenomen. De volksmilities van Toledo waren overwegend uit anarchosyndicalisten samengesteld. Zij “belegerden” het Alcazar met middelen en methodes die beneden alles waren, zodat de “belegerden” het zonder enige moeite konden volhouden. Maar de internationale burgerlijke pers schreef dagelijks over de onvoorstelbare heroïsche strijd, die de “cadetten” (het waren geen cadetten) van het Alcazar voerden. Toen op 26 september Franco’s troepen kwamen aanrukken, namen de anarchistische milities de benen en op 27 september werden de “helden” van het Alcazar bevrijd. Het moet beklemtoond dat de anarchosyndicalistische milities bij menige gelegenheid zeer moedig optraden. Maar zonder stevige militaire organisatie kan de paniek op ieder moment toeslaan, ook bij moedige manschappen.
[111] De Spaanse fascisten hadden ook nog een VIJFDE KOLONNE. Daarmee bedoelden zij hun aanhangers binnen Madrid, die zich in de luxueuse residenties, in zekere kloosters en in zekere ambassades schuilhielden en die het soms waagden om – vooral bij nacht – commandoraids uit te voeren.
[112] Salazar liet het Portugese grondgebied gebruiken voor verbindingen tussen de aanvankelijk nog gescheiden noordelijke en zuidelijke sectoren van Franco. Dankzij de kredietverleningen van de Banco de Santo Spiritu kon Portugal wapens en munitie aan Franco leveren. Langs de Portugese havens en wegen geschiedde een aanzienlijke transit naar de Franco-zone. Portugal leverde een korps van 15.000 huurlingen.
[113] Bankier Juan March had Franco – voor persoonlijk gebruik – een half miljoen peseta’s geschonken. De Spaanse financiers, onder leiding van de markies van Aledo (voorzitter van de Banco Hispano-Americanol, bezorgden Franco kredieten voor ruim 10 miljard peseta’s. De kredieten door Hitler en Mussolini toegestaan, bedroegen een 450 miljoen dollars. Al even belangrijk was de hulp uit Amerika. De Standard Oil leverde op krediet 3.5 miljoen ton petroleum tegen uitzonderlijk lage prijzen, wat meer is dan het dubbele van de brandstof waarover de republikeinse legers beschikten. (Gegevens vermeld door MARKIES RICARDO DE LA CIERVA, een historicus verbonden aan Franco’s hofhouding en schrijver van Historia de la Guerra civil, 1969.)
[114] De regering van Caballero telde: 5 socialisten, 2 communisten, 2 leden van de Izquierda republicana, 1 van de Esquerra de Catalunya. De CNT-FAI waren niet toegetreden. Zij behoorden trouwens niet tot het Volksfront. De twee communisten beheerden “landbouw” en “onderwijs”. Dat waren zeker niet de belangrijkste ministeries. Maar niettemin was de burgerpers van alle landen unaniem om van nu af over een “communistische” regering te spreken.
[115] Geen loopgraven, geen prikkeldraadversperring, haast geen mitrailleurs, geen artillerie, geen luchtafweer, geen antitankwapens... Het moreel van de Madrilenen begon zienderogen te dalen.
[116] De goudreserves van de Centrale Bank – ruim 5 ton – waren reeds op 15 september overgebracht naar Cartagena.
[117] De uitgebreide regering van Caballero telde 6 socialisten, 2 communisten, 4 anarchosocialisten, 3 republikeinen, 1 Esquerra en 1 vertegenwoordiger van de Basken, die sinds 1 oktober autonomie en een eigen regering hadden.
[118] Helemaal nieuw was die houding wel niet. Reeds op 26 september was in Catalonië een CNT-vertegenwoordiger (samen met iemand van de PSUC en van de POUM) in de regering van de Generalitat getreden. Om de onverenigbaarheid met de principes te verdoezelen, noemde men de Catalaanse regering van nu af “Regionale Verdedigingsraad”.
[119] Op dat moment telde de PCE in Madrid 23.000 leden, waarvan er 21.000 in de frontlinie stonden. Het is in die dagen dat Dolores Ibarruri als “La Pasionaria” een symbool van het antifascisme in de wereld werd.
[120] De toenmalige rechtse regering van Spanje kreeg van de toenmalige rechtse regering van Frankrijk de zeer ruime mogelijkheid wapens te kopen ... voor het geval er zich nog eens een arbeidersopstand (cfr. Commune van Asturië) zou voordoen.
[121] Ten overstaan van de massale hulp die Franco ontving, heeft Frankrijk met periodes enige wapentransit toegelaten, maar slechts druppelsgewijs.
[122] ALVAREZ DEL VAYO, links socialist, minister van buitenlandse zaken in de regering van Caballero.
[123] Op 7 oktober een diplomatieke nota uit Moskou naar het Controlecomité te Londen: indien de overtredingen aan fascistische zijde blijven aanhouden, zal de Sovjetregering zich niet langer gebonden achten door het non-interventie akkoord. Op 16 oktober een telegram van Stalin, in zijn hoedanigheid van secretaris-generaal van de KPSU, aan José Díaz, de secretaris-generaal van de PCE. Op de zitting van het Controlecomité van 23 oktober te Londen verklaarde de Sovjetregering haar vrijheid te hernemen.
[124] Verschillende bataljons droegen namen van vrijheidshelden of van politieke leiders. Voorbeelden: Dombrovski, Louise Michel, Garibaldi, Thälmann, Edgar André (onthoofd door de nazi’s in Hamburg), Thomas Masaryk, Dimitrov, André Marty...
[125] Onder deze 35.000 buitenlandse “interbrigadisten” ongeveer 4000 Joden. In die tijd waren relatief vele Joden communistisch of radicaal links.
[126] De leemten in de gelederen van de IB werden, naarmate de oorlog vorderde, meer en meer opgevuld door Spaanse strijders. Tegen het einde waren de IB voor meer dan de helft Spaans geworden.
[127] Vanzelfsprekend waren ook enkele provocateurs binnengedrongen in de gelederen van de IB. Geen enkele linkse of revolutionaire organisatie is waterdicht tegen dat soort elementen. Ook waren er politiek weinig of niet gemotiveerde individuen bij, avonturiers, mislukkelingen, onbezonnen jeugdigen, enz. Maar dat is het marginale aspect. Niet hun aanwezigheid, wel die van de bewuste militanten was beslissend voor het karakter van de IB.
[128] In het hoofdkwartier van Albacete was de Franse communist ANDRE MARTY de centrale figuur. Er werd over hem veel kwaad verteld. De grote pers noemde hem “de slager van Albacete”. Er hadden inderdaad executies plaats in de IB. In een oorlog gaat dat zo...
[129] Aanwezig waren: L. de Brouckère, Fr. Adler en J. van Roosbroeck namens de Tweede Internationale, M. Cachin en Fl. Bonte (Fr.), Fr. Dahlem (Duitse emigratie), Pedro Checa (Sp.) en Gallo (d.i. Longo uit de Italiaanse emigratie) namens de Communistische Internationale.
[130] Naar anarchistische opvatting dient de uitwisseling van productie tussen de in vrije gemeenschappen georganiseerde productie-eenheden te geschieden op basis van vrij aangegane akkoorden. In feite betekent dat een terugkeer naar de “vrije markteconomie”, want vrij aangegane akkoorden tussen productie-eenheden kunnen niets anders dan de waardewet in de markteconomie uitdrukken.
[131] Het is niet waar, zoals de communisten beweerden, dat de POUM slechts een bende verraders verzamelde en een handlanger was van het fascisme. Maar men vergeet meestal, bij de beoordeling van het communistisch oordeel in casu, dat de POUM de PCE zonder verpozen van verraad beschuldigde. Tussen linkse en gauchistische strekkingen is het dispuut in de regel zeer bitter en fanatiek.
[132] De POUM stelde dat een revolutionaire golf de PCE, de PSOE, de republikeinse partijen en de nationalisten van Catalonië (Esquerra) zou wegvegen. Eenmaal al die elementen opgeruimd, zou de strijd gewonnen worden tegen Franco, tegen Mussolini en Hitler en Salazar, tegen de (uiteraard nog veel aanzienlijker geworden) vijandige krachten van Frankrijk en Engeland... en dat alles ook nog zonder de hulp van – ja, in vijandschap met – de USSR!
[133] Opgemerkt moet worden dat ook de PSOE de POUM als een “nest van spionnen in dienst van het fascisme” beschouwde. Maar de PSOE oordeelde dat de POUM politiek van heel weinig gewicht was.
[134] De POUM werd verboden en kwam tot ontbinding. Midden juni 1937 werden de leiders aangehouden. ANDRES NIN, de voornaamste onder hen, raakte spoorloos.. Zeer waarschijnlijk werd hij vermoord door agenten van Stalins veiligheidsdiensten. De PCE heeft steeds iedere medeplichtigheid radicaal ontkend. De andere vier leden van het uitvoerend comité verschenen voor de rechtbank in oktober 1938. De beschuldiging van spionage werd niet weerhouden. De vier werden tot 15 jaar veroordeeld om hun deelname aan de gewapende opstand.
[135] JUAN NEGRIN was geneesheer, professor in de fysiologie aan de universiteit van Madrid en polyglot. Sinds 1929 was hij lid van de PSOE. Werd verkozen in de Cortes en leidde het ministerie van financiën onder de regering Caballero.
[136] In de bewindsploeg onder leiding van Juan Negrin beheerde José GIRAL (Izquierda republicana) de portefeuille van buitenlandse zaken en Indalecio PRIETO (PSOE) die van nationale verdediging. De regering telde 3 socialisten, 2 communisten, 2 republikeinen, 1 Esquerra en 1 PNV.
[137] Franco wilde van geen onderhandelingen weten en aanvaardde enkel onvoorwaardelijke overgave. Het lag in zijn bedoeling de oppositionele krachten fysiek te vernietigen, om te voorkomen dat na een paar jaren het Spaanse volk tegen zijn regime in opstand zou komen.
[138] Dat beweerde J. Besteiro van een regering met 5 socialisten die 7 departementen beheersten, met 3 republikeinen, 1 anarchist... en nog 1 communist!
[139] Inzake wapentoevoer was de grens tussen Frankrijk en Spanje:
- open van 17 juli tot 8 augustus 1936;
- dicht tot einde oktober 1936;
- open tot 21 februari 1937;
- dicht tot begin november 1937;
- open tot begin januari 1938;
- dicht tot 17 maart 1938;
- open tot 13 juni 1938;
- gesloten gedurende zes maanden.
Eerst einde 1938, als het definitief te laat was, werd de grens terug opengesteld. Een open grens betekende echter: 1) dat enkel DOORVOER van wapens werd geduld; geen verkoop van eigen Franse wapens was toegestaan; 2) dat de Republiek slechts druppelsgewijs kon bevoorraad worden.
De Russische wapentransporten in de Middellandse Zee, hoe langer hoe onderheviger aan torpedering door “onbekende” duikboten, gingen weldra haast uitsluitend naar de Franse havens, waar ze meestal heel lang werden opgehouden.
[140] De communisten moesten niet op genade rekenen en zij wisten dat. De anderen hoopten dat enkel de communisten (en diegenen die aan hun zijde bleven) zouden getroffen worden. Voor zichzelf hadden zij illusies. De repressie in Catalonië had hen tot een juister inzicht moeten brengen.
[141] Voorzitter: generaal Miaja; Defensie: kolonel Casado; Buitenlandse Zaken: J. Besteiro. Verder nop 2 CNT, 2 republikeinen, 1 PSOE en 1 UGT.
[142] Daar werd ze in beslag genomen en later door de Franse overheid aan Franco overgemaakt.
[143] De CNT-FAI-leiding schaarde zich in haar geheel achter Casado en Besteiro. Voor de anarchisten overwoog de razende behoefte af te rekenen met de communisten. Bij de andere partijen was er verdeeldheid. Als partij bleef alleen de PCE onwrikbaar op het standpunt dat men moest verder vechten. Wel is het zo dat een zeker aantal leden ontslag nam.

Hoofdstuk 8 / dl.3-B - Nederland

In Nederland hield de economische crisis aan van 1930 tot 1936. Dan pas trad een lichte mildering in. Het aantal werklozen was indrukwekkend. Het steeg van 100.000 in 1930 tot 480.000 in 1936.[144] Om zich te realiseren hoe zwaar de werkloosheid op de arbeidersklasse woog, moet men niet alleen het percentage werklozen ten opzichte van de ganse actieve bevolking, maar ten opzichte van het aantal arbeiders in acht nemen. In 1936 bedroeg dat percentage 36,3 %. Maar niet alle werklozen waren geregistreerd.[145] Lang niet alle geregistreerden ontvingen werklozenuitkering. Alleen de verzekerde arbeiders, die langs hun vakbond een vaste bijdrage in een werklozenkas hadden gestort,[146] hadden recht op uitkering, maar slechts gedurende een reglementair vastgestelde periode. Dan werden ze overgeschakeld naar de armensteun, waarop ook de niet-verzekerden waren aangewezen. Die armensteun stoelde nog op een wet van 1912, die bepaalde dat eerst het spaargeld van de werkloze voor een groot deel moest opgemaakt zijn. De steun bedroeg ongeveer de helft van het loon van een ongeschoold arbeider. Slechts één lid van het gezin kreeg steun; als andere gezinsleden werkten, werd 2/3 van hun inkomsten uit de armensteun aan het gezin afgetrokken. De werkloze moest zich voor die aalmoes allerlei vernederende controles laten welgevallen. Hij moest tweemaal daags stempelen en dikwijls lang in de rij staan wachten. In de stempellokalen mocht men niet over politiek spreken.

Honderdduizenden langdurige werklozen vielen door de eindeloze leegheid van hun leven aan geestelijke verloedering ten prooi. Van in 1933 werd door de regering een dienst van “werkverschaffing” ingesteld. Ongeveer een 50.000 werklozen werden door de overheid ingezet om werken van ruilverkaveling, grondafwatering, bodemontginning, enz. uit te voeren. Die arbeid moest dikwijls ver van huis verricht worden; de tewerkgestelden leefden dan in barakken, gescheiden van hun familie. De week telde 50 arbeidsuren en het tarief lag beneden dat van de zeer lage landbouwlonen.[147] 

De economische crisis en haar gevolgen werden nog verergerd door de politiek van de regeringen, die elkaar in deze periode opvolgden. Van 1929 tot 1933 was het bewind in handen van de extraparlementaire ploeg van de rechtse katholiek RUYS DE BEERENBROUCK. Dan volgden – van 1933 tot 1939 – vier ministeries H. COLIJN (ARP), waarin – althans tot 1937 – ook een paar vertegenwoordigers van de liberale partijen fungeerden. Ten slotte trad in 1939 het kabinet DE GEER aan (CHU), waarin naast een paar liberale figuren voor de eerste keer ook twee socialisten zetelden. Ruys, Colijn, De Geer[148] ... in principe was dat dezelfde rechtse politiek, maar Colijn was de meest consequente doordrijver van een absurd – de crisis nog verscherpend – beleid van deflatie. Als onvoorwaardelijk verdediger van het 19de-eeuwse economisch liberalisme zag hij alleen maar heil in prijsverlaging door loonsverlaging,[149] in het behoud van de “gave gulden” en in het verwezenlijken van een sluitende begroting. Maar ook lage lonen en lage prijzen volstonden niet om de handelsbalans in evenwicht te houden. Colijn richtte daarom protectionistische tolmuren op en paste contingenteringen toe. Zo hoopte hij – ondanks de devaluaties van het pond, de dollar, de Belgische en de Zwitserse frank enz. – de “gave gulden” op basis van een onaantastbare goudstandaard te handhaven. Voor Colijn stond devaluatie gelijk met muntvervalsing. En toch moest het uiteindelijk zover komen: op 27 september 1936 onderging de gulden een aderlating van 20 % . Colijn noemde deze operatie “noodgedwongen en onnoemlijk zwaar.” Behept met de ideologie van de bekrompen middenstander, huldigde Colijn de theorie dat de overheid moest doen wat een particulier moet doen als zijn inkomen vermindert: bezuinigen, de tering naar de nering zetten. Derhalve: de “overbodige” ambtenaren ontslaan, de salarissen van het overheidspersoneel drukken, de leerlingennormen in de scholen verhogen, zo weinig mogelijk openbare werken uitvoeren en vooral de werklozensteun verminderen. Om het begrotingstekort dat zich ondanks alles toch nog voordeed, te beperken, werden verhoogde belastingen ingevoerd, die zo berekend waren dat vooral de armen konden opdraaien. Kortom, de lasten van de crisis werden zoveel mogelijk op de arbeidersklasse afgewenteld. Af en toe kwam er verzet. Dan was de repressie hard. Voor dat alles werd Colijn door de bourgeoisie (en haar achterban, de middenstand) gehuldigd als “een man van testamentische hardheid en onbuigzaamheid” en als “stoere kapitein van een schip in de storm”.

* * *

Het is niet zo dat crisis, werkloosheid en daling van het levenspeil automatisch tot verscherping en uitbreiding van de klassenstrijd leiden. Een overzicht van de eisenbewegingen uit de dertiger jaren – in de regel een strijd met defensief karakter – loont ons aanvankelijk massale en hardnekkige stakingen. Maar meestal werden die verloren, zodat demoralisatie intrad en een relatieve stilte op het stakingsfront heerste.[150] 

Ongeveer 1/4 van de arbeiders was georganiseerd. De vakverenigingen vertoonden een groeineiging tot 1933, om dan enig verlies te lijden en tegen het einde van het decennium weer terrein te winnen.[151] Het oude NAS van Henk Sneevliet kon nog maar bij de voornaamste vakbonden worden gerekend in zoverre de leden ervan meestal erg militant optreden. Het NAS ging achteruit, eindigde met een 10.000 leden en werd qua aangeslotenen onbeduidend naast het reformistische NVV, dat in 1933 tot 336.000 leden opklom en na enige inzinking in 1939 opnieuw 306.000 ingeschrevenen telde. Als liberale vakbond, die enkel “neutrale” hoofdarbeiders groepeerde, schommelde de NVC (Nederlandse Vak Centrale) tussen de 40 en de 50.000 aangeslotenen.[152] De ledencijfers van het CNV (Christelijk Nationaal Vakverbond, protestants, 115.000 leden in 1933) en van het RKWV (Rooms Katholiek Werklieden Verbond, 193.000 leden in 1933) bewijzen dat de aantrekkingskracht van de confessionele organisaties geenszins afnam, en dit ondanks de verderfelijke rol die de christelijke vakverenigingen in deze periode bij veel gelegenheden speelden. Een typisch voorbeeld wordt geboden met de grote Twentse textielstaking van 1931-1932. Een 16.000 arbeiders begonnen de strijd om een aanzienlijke loonsvermindering en het opdrijven van het arbeidstempo te verhinderen. De confessionelen braken de strijd door met de patroons een afzonderlijk en slecht akkoord af te sluiten. Na 20 weken eindigde de staking op een nederlaag. Het patronaat nam wraak: 1/4 van de NVV-leden en alle NAS-leden werden gebroodroofd.

* * *

De SDAP was een solide gevestigde partij. Het ledental bedroeg in 1930 61.000, steeg tot 90.000 in 1933 en viel terug tot 69.000 op het einde van de dertiger jaren. Het gezamenlijk aantal lezers van de dagbladen “Het Volk” en “Voorwaarts” steeg van 96.000 bij de aanvang tot 109.000 bij het einde van het decennium. Over diezelfde tijdspanne groeide het lezerstal voor de “Radiogids” van 87.000 tot 104.000 en voor “De Proletarische vrouw” van 52.000 tot 57.000. De verkiezingsuitslagen wezen op grote stabiliteit.[153] 

Op het partijcongres van april 1930 gaf Albarda zich nog helemaal geen rekenschap van de in feite reeds ingetreden crisis. Hij had het over “het schone vooruitzicht van welvaart, vrede en beschaving.” Maar in de loop van het jaar 1931 werd men bewust van de ramp die over het land was gekomen, zodat men in oktober samen met het NVV een crisiscongres organiseerde. Een drietal resoluties werden aangenomen, waaruit blijkt dat de sociaaldemocratie – ondanks haar volslagen gebrek aan analyse van de economische crisis – toch aanvoelde in welke richting de oplossing moest worden gezocht. Aangedrongen werd op aanzienlijke uitbreiding van openbare werken (wegen, inpolderingen, arbeiderswoningen). Vastgesteld werd dat koopkrachtvermindering slechts kan leiden tot verergering van de crisis. Geëist werd: verkorting van de arbeidstijd. De Nederlandse sociaaldemocraten namen dus wel stelling tegen de rampzalige deflatiepolitiek van de regering. Dat deden ze op hun congres. Maar als goede reformisten pasten zij deze politiek niet toe waar zij verantwoordelijke posities bekleedden.

Sinds einde 1931 eiste de regering gemeentelijke belastingverhoging en salarisverlaging voor het gemeentepersoneel. De socialistische Rotterdamse wethouders aanvaardden dat. Zij konden schuilgaan achter een richtlijn van het partijbestuur, die salarisverlaging geoorloofd achtte “als de gemeentebegroting niet anders sluitend gemaakt kan worden.” Het overheidspersoneel had bij wet geen recht op staking. Maar in de Rotterdamse partijafdeling was de verontwaardiging zo heftig dat de socialistische wethouders moesten aftreden.

Ook in de Amsterdamse gemeenteraad stemde de sociaaldemocratische fractie in met salarisverlaging, en wel ondanks woest protest van de basis. Vliegen, Drees en andere vooraanstaanden verdedigden deze politiek met het argument dat salariskortingen van gemeentepersoneel moeten aanvaard worden, als de lonen in de plaatselijke privébedrijven dalen.

Toen in de Algemene Raad van juni 1932 de bedoeling van de regering ter sprake kwam om de werklozenuitkering te verminderen, achtten Oudegeest, Ankersmit, Matthyssen, Woudenberg, Kupers e.a zulks onaanvaardbaar; zij spraken zich uit voor “scherp verzet”, maar zonder enige precieze maatregelen voor te stellen. De Zeeuw meende dat de gemeentebesturen de verlaging “onder protest” moesten aanvaarden; Albarda betoogde dat er niets aan te verhelpen viel; Bonger beweerde dat de regering gelijk had “economische en niet agitatorische motieven” te laten gelden. Van der Waerden omschreef zijn parlementair cretinisme in deze bewoordingen: “Als in de Kamer een beslissing gevallen is, waartegen wij zo stevig mogelijk gevochten hebben, zodat er dus van dulden door ons geen sprake is, dan hebben wij onze plicht gedaan. Verzetten wij ons daarna in de (gemeente)raden tegen de uitvoering van de besluiten, dan voeren wij een desperadopolitiek.”

Tegen dit vergaande opportunisme groeide sinds enige tijd het linkse verzet. Tot de leidende figuren behoorden Edo Fimmen, P.J. Schmidt, Frank van der Goes, J. de Kadt e.a. Zij gaven het oppositieblad “De Socialist” uit. Het behoorde tot hun visie dat de economische wereldcrisis de laatste stuiptrekking van het kapitalisme was, zodat het mogelijk werd door directe, buitenparlementaire actie het proletariaat naar de overwinning te voeren. Tot harde confrontatie met de oppositie was het reeds op het congres van april 1931 gekomen. Een resolutie (838 voor, 493 tegen en 204 blanco) veroordeelde “De Socialist”. Maar enige maanden later verscheen een nieuw blad, “De Fakkel”. Nu eiste het partijbestuur de uitsluiting. Dat werd bekrachtigd door het paascongres van 1932. De uitgeslotenen vormden een nieuwe partij, de OSP (Onafhankelijke Socialistische Partij). Bij de stichting telde ze ongeveer 7000 leden. De OSP sprak gauchistische taal, maar was niet in staat tot reële actie. Al heel snel begon de aftakeling:[154] in 1933 was men tot 6000 en in 1934 tot 3400 leden herleid.

De OSP slaagde er niet in wortel te schieten, maar de SDAP bleek niet bij machte de inkrimpingspolitiek van de regering de pas af te snijden. In 1932 verscheen het WELTER-RAPPORT, dat haast 20 maatregelen van sociale afbraak voorzag en gedurende jaren de regeringspolitiek zou inspireren.[155] Hiertegen organiseerden de SDAP en het NVV op 8 november 1932 een massale demonstratie in den Haag. In een vijfuren durende stoet van rond de 100.000 deelnemers werden de protesten tegen de afbraakmaatregelen meegedragen en werden openbare werken, 40-urenweek en extrabelasting op grote vermogens en inkomens als eis vooropgesteld. De regering, die de deelname aan de manifestatie door speciale stempelregelingen voor werklozen bemoeilijkte en de VARA verbood de manifestatie uit te zenden, veranderde niets aan haar reactionair beleid.

In 1933 werd de SDAP geconfronteerd met de muiterij op de “Zeven Provinciën”. De besparingspolitiek van de Nederlandse regering reikte tot in het Verre Oosten. De landsdienaren in Nederlands Indië hadden reeds tweemaal een salarisvermindering van 5 % moeten aanvaarden. Nu kwam de vloot aan de beurt: een loonsvermindering van 4 % voor de Europese en van 7 % voor de Indische bemanning van de vloot werd in het vooruitzicht gesteld. Op 30 januari 1933 betoogden daartegen de manschappen van het eskader dat in Soerabaja voor anker lag. Ruim 500 aanhoudingen werden verricht. Op dat moment bevond de kruiser “De Zeven Provinciën” zich voor de rede van Koetaradja [Banda Atjeh – MIA], op de uiterst noordelijke punt van Sumatra. Op 3 februari ’s avonds – terwijl de meeste officieren aan land waren – maakten de matrozen zich meester van de kruiser en voeren uit. Hun bedoeling was niet een blijvende opstand, maar een hard protest. Zij lieten weten dat ze naar Soerabaja stevenden en één dag voor de aankomst het commando van hun officieren zouden herstellen.

Niettemin werd het schip gebombardeerd: men telde 23 doden. De muiters capituleerden. In de eerste uren betuigde de SDAP-pers niets dan begrip en sympathie voor het optreden van de matrozen. De regering, en zij alleen, had schuld schreven de socialistische bladen. Maar achteraf kwam men daar enigszins op terug. In het parlement waren de SDAP-mandatarissen voorzichtig: zij keurden het optreden van de regering niet goed, maar ontweken ook een resolute afkeuring.[156] De gekende reactionaire reflex van de behoudsgezinde kleinburgerij bleef niet uit: dat was nu weer eens een duidelijk geval van communistische drijverij, een onduldbare aanslag op “het gezag”! En bovendien bleek ook dat die SDAP niet zo betrouwbaar was! De regering maakte van de gelegenheid gebruik ambtenaren het lidmaatschap te verbieden, niet alleen van de CPH en andere linkse formaties, maar zelfs van de pacifistische “Kerk en Vrede” en van “De Dageraad”.[157] Ambtenaren van defensie werd zelfs het lidmaatschap van de SDAP en het NVV verboden. Van nu af mochten in de 1 meimanifestaties geen rode vaandels meer meegevoerd worden. Bij de VARA werd een controlecommissie ingesteld en de “Internationale” mocht niet meer worden uitgezonden. De gedragsregel van de SDAP kwam hierop neer: “liever onder gematigd protest toegeven dan tot krachtig verzet overgaan”.

De verkiezingen van 1933 brachten voor de SDAP een zekere achteruitgang mee. In vergelijking met 1929 daalde het percentage van 23,8 tot 21,4 %, wat in een verlies van twee zetels tot uitdrukking kwam. Wel dient beklemtoond dat de SDAP niet aan haar rechter, maar aan haar linkerzijde verlies leed: de OSP, de RSP en de CPH samen haalden 194.000 stemmen.[158] 

Hitler, die sinds eind januari 1933 in Duitsland aan de macht was, kreeg een goede pers in Nederland: “De Standaard”, “De Groene” en “De Telegraaf” spraken met waardering over hem. Weldra kende het fascisme in Nederland een krachtige opgang. De voornaamste organisatie was de NSB (Nationaal Socialistische Beweging), opgericht in 1931 en geleid door MUSSERT, hoofdingenieur bij de Provinciale Waterstaat in Utrecht. De NSB groeide snel: slechts een duizendtal leden einde 1932, maar reeds 36.000 in 1935 en 55.000 in 1936. Bij de Statenverkiezingen van 1935 behaalde de NSB 8 % van de stemmen.[159] Na 1936 was de beweging over haar hoogtepunt heen: in 1937 telde zij nog 37.000 leden, in 1939 nog 34.000. Ook electoraal ging het steil in dalende lijn: in 1937 behaalde Mussert nog slechts 4 % of iets meer dan de helft van 1935.

Met de vestiging van het nazisme in Duitsland stelde zich voor de SDAP het probleem van asielrecht voor socialisten, communisten en joden die de terreur ontvluchtten. De Nederlandse regering toonde zich helemaal niet gastvrij. Van in 1934 werd de toegang voor vluchtelingen uit Duitsland ten zeerste bemoeilijkt.[160] Naast de legaal in Nederland verblijvende vluchtelingen waren er velen die geen papieren hadden. Vielen ze in handen van de politie, dan was de kans groot dat ze aan de Gestapo werden uitgeleverd. Langs de zijde van de SDAP opereerde het MATTEOTTI-Fonds, dat zijn hulp beperkte tot officieel toegelaten vluchtelingen.[161] Communistische emigranten werden door de regering als “vreemdelingen met criminele antecedenten” beschouwd. Ook de SDAP-solidariteit was niet bijzonder groot. Volgens Matthyssen, lid van het partijbestuur, deed men er best aan de communisten in kampen onder te brengen “daar wij anders te veel last van hen kunnen krijgen”.

De geest waarin de Nederlandse socialisten de strijd tegen het fascisme aanvatten, wordt wel hierdoor gekenmerkt dat in 1933 SDAP en NVV een “Bureau van Actie en Propaganda tegen Fascisme EN COMMUNISME” oprichtten. Een colportageblad “Vrijheid, Arbeid, Brood” werd uitgegeven dat tegen het einde van 1933 een oplage van 100.000 exemplaren bereikte en gedurende een drietal jaren boven dit peil stand hield.

In het voorjaar van 1934 werd J. OUDEGEEST als voorzitter van de SDAP opgevolgd door KOOS VORRINK. Daarmee liet zich enige invloed van Hendrik de Man in de Nederlandse sociaaldemocratie gelden. Daarmee gepaard ging ook een fundamentelere poging de massabasis van de sociaaldemocratie uit te breiden. Uitgangspunt was de Duitse ervaring dat werklozenwanhoop zowel gevoelig was voor communistische beïnvloeding alsook tot massale inlijving bij de nazibeweging kon leiden. Uit de ontwikkeling in Duitsland bleek ook de kracht van de fascistische lokroep voor allerlei in de knel geraakte middenstandslagen. De bedoeling was deze vertwijfelde bevolkingslagen een hoopvol perspectief te bieden en ze aldus voor de partij te winnen.

Door het partijcongres van april 1934 werd een “wetenschappelijk bureau” ingesteld, waartoe o.a. ingenieur H. Vos, prof. Van Gelderen, prof. J. Tinbergen behoorden. Opdracht was: het ontwerpen van een plan om de overgang naar het socialisme op gang te brengen.[162] De voorstellen van het wetenschappelijk bureau werden in oktober 1935 door een gemeenschappelijk SDAP-NVV-congres aanvaard en als “Plan van de Arbeid” gelanceerd. De benaming van het Belgische “plan De Man” werd dus overgenomen. Er was trouwens veel verwantschap.

Het aanvankelijke opzet, een plan tot overgang naar het socialisme, werd verlaten. Enkel nog werden beoogd: bestrijding van de economische crisis en het terugdringen van de werkloosheid en dit door de invoering van een actieve conjunctuurpolitiek. Tegenover de anarchie van de kapitalistische markteconomie werd hier de ORDENING van het productieapparaat vooropgesteld. Dat was ook een kerngedachte van het Belgische “plan van de arbeid”. Met dit verschil nochtans dat De Man een uitgesproken centralistisch-etatistisch bestel ontwierp, terwijl de Nederlandse ontwerpers een gedecentraliseerd systeem aanboden dat corporatistische trekken vertoonde: de verschillende takken van economische bedrijvigheid zouden in “productieschappen” worden georganiseerd onder leiding van raden, waarin het kapitaal, de arbeid, de verbruikers, het “algemeen belang” e.d. vertegenwoordigd zouden worden. Deze raden zouden autonoom – zij het onder toezicht van de staat – hun bedrijfstak ordenen.[163] “Ordening” en nog eens “ordening” was de meest centrale bekommernis van het hele opzet.

Er zat in het Nederlandse “Plan van de Arbeid” beslist een stuk keynesiaanse visie. Het stelde inderdaad voor het economisch proces terug op gang te brengen door een koopkrachtinjectie van 200 miljoen gulden per jaar, drie jaar na elkaar. Hiermee zouden aanzienlijke openbare werken, uitgebreide investeringen en een belangrijke tewerkstelling gefinancierd worden.

Evenals in het Belgische werd ook in het Nederlandse “plan” het standpunt van de klassenstrijd verlaten. Er was slechts sprake van het “algemeen belang”, waarin dat van de kapitalisten niet werd verwaarloosd. Dat blijkt overduidelijk als men de ideeën van J. Tinbergen over de loonstrijd van naderbij bekijkt.[164] Hij poneerde de planpolitiek als alternatief voor de loonstrijd. Stakingen om hogere lonen, zelfs het vasthouden aan het verworven loonniveau, beschouwde hij in deze periode van recessie als een rem op het herstel van de economie. Loonstrijd is nefast, want van aard de crisis te verlengen. Er mag niet langer gevochten worden om de verdeling van de koek: het komt er op aan een grotere koek te bakken. Daartoe moet de concurrentiepositie van de Nederlandse bedrijven op de buitenlandse markt verstevigd worden, daartoe moet de ondernemerswinst beveiligd worden, zodat voldoende kapitaal wordt gevormd voor uitbreidingsinvesteringen, bron van ruimere werkgelegenheid en dus van meer koopkracht, enz. Tinbergen trekt rechtlijnige reeksen door, zonder rekening te houden met de contradicties van het systeem. Dat precies de ruime winst, de ruime investering en de ruime productie op een crisis van overkapitalisatie en overproductie waren gestuit, liet hij in feite buiten beschouwing.

Loon mocht voor hem niet de resultante zijn van machtsverhoudingen in de klassenstrijd, maar moest de toepassing worden van een rechtvaardigheidsbeginsel. Reactionaire posities monden altijd uit in moraliserende conclusies.

De propagandacampagne rond het plan was grootscheeps en intens. De leiding van de campagne werd opgenomen in de activiteiten van het “Bureau van Actie tegen Fascisme en Communisme”.[165] Het blad “Vrijheid, Arbeid, Brood” populariseerde het plan gedurende vele maanden. Daarbuiten werden in 1936 een 180.000 brochures verkocht. Tevens werden een paar honderdduizend folders verspreid over de agrarische vooropstellingen, + 150.000 brochures aan de middenstanders + 12 manifesten op bijna 19 miljoen exemplaren. In september 1936 werden 11 demonstraties georganiseerd met alles samen ongeveer 170.000 deelnemers. Een leemte was wel dat de radio – toen het machtigste medium – niet kon worden ingeschakeld. Het werd Koos Vorrink en Albarda verboden tijdens de VARA-uitzendingen over het plan te spreken.

Het plan kreeg nooit een regeringskans en de beroering er rond stierf langzaam weg.

Een van de doeleinden van de plan-agitatie bestond erin de middenstandslagen te bereiken. Met dezelfde bedoeling greep de SDAP de verloving van prinses Juliana aan als een gelegenheid zich met het koningshuis te verzoenen. Dat de verloofde een Duitse fascist was, werd minder in acht genomen. De Algemene Raad van 13 november 1936 aanvaardde het koningshuis als symbool van nationale eenheid en besloot dat de VARA de verjaardagen van het vorstenhuis zou huldigen door de uitzendingen met het Wilhelmus af te sluiten. De nationale vlag werd gehesen. Het congres van februari 1937 sloot zich aan bij de “positieve houding ten opzichte van het koningshuis” en erkende de krachtige monarchale traditie als een waardevol element van continuïteit. Bij de geboorte van prinses Beatrix verklaarde de socialistische bestuurder Boekman in de VARA-uitzending dat de republikeinse staatsvorm in Nederland een achteruitgang zou betekenen t.a.v. de monarchie.

Het genoemde congres van 1937 aanvaardde een nieuw beginselprogramma, dat zich steeds verder van de klassenstrijdidee verwijderde. Zeer bewust liet men daarom de kritische analyse van de kapitalistische maatschappij, die zo duidelijk was uitgesproken in het programma van 1912, vallen. De weg naar het socialisme was de weg van de SDAP in het parlement. Dat de bourgeoisie op een bepaald moment haar toevlucht tot dictatoriaal geweld zou nemen, werd zelfs als theoretische veronderstelling niet weerhouden. Waarom zou de bourgeoisie dat trouwens doen, vermits het socialisme van de SDAP bestemd was “voor allen”, voor “heel” het volk, enz.

Het congres van 1937 bepaalde ook een nieuwe positie inzake bewapening. Men oordeelde – zeer terecht – dat ten overstaan van de manifeste bedreiging langs de zijde van Hitler-Duitsland de stelling van de nationale ontwapening onhoudbaar was geworden. In feite had men veel tijd nodig gehad dat in te zien. Of juister uitgedrukt: velen hadden het al lang begrepen, maar zij oordeelden dat de SDAP zich slechts geleidelijk mocht losmaken van de vroeger ingenomen standpunten. Doorslaggevend was de electorale bekommernis.

In 1930, toen de hoop op de ontwapeningsconferentie van de Volkerenbond nog levendig was, had de SDAP – voor de tweede maal – een grootscheepse actie gevoerd tegen een plan tot vlootuitbreiding: twee grote betogingen met samen 120.000 deelnemers, een petitieactie met ruim 11/2 miljoen handtekeningen en de verklaring in het parlement dat de socialisten de gewapende landsverdediging verwierpen en de mobilisatie afkeurden. In 1931 gebruikte Albarda de gewaagde formule “dappere ongehoorzaamheid” in geval van mobilisatie. Antimilitarisme was toen nog heel populair. Maar in april 1933 (dus na het aantreden van Hitler) was de verkiezingsuitslag niet bevredigend. Albarda kwam inzake het antimilitarisme tot deze vaststelling: “dit goed trekpaard bij onze verkiezingscampagne schijnt kreupel geworden.” Naarmate het antimilitarisme zijn electoraal gewicht verloor en de bedreiging uit Duitsland zich daarenboven duidelijker aftekende, begonnen meer en meer SDAP’ers hun standpunt te wijzigen. Wel moest men nog een tijd het verzet in acht nemen van de “principiële” antimilitaristen, voor wie zelfs een realiteit als nazi Duitsland geen rol speelde. Maar op het congres van 1937 leken alle bezwaren overwonnen: 1.509 afgevaardigden spraken zich voor nationale verdediging uit; slechts 328 stemden tegen en 44 blanco.[166] 

Zover stond het tegen het einde van de jaren ’30. Toen dan in 1939 de komende oorlog reeds in de lucht hing, waren alle voorwaarden vervuld om de sociaaldemocraten in een kabinet van “nationale” samenstelling op te nemen. De vijfde regering Colijn was uiteengevallen, omdat haar eerste minister – voor de zoveelste keer – een verdere bezuiniging (van 20 %) op de werklozensteun wilde doorvoeren. Ditmaal vond men het te gortig. De nieuwe regering trad aan op 10 augustus. Ze stond onder leiding van Jhr. mr. DE GEER.[167] Ze telde elementen uit de CHU, de ARP, de RKSP, de Vrijzinnig-Democratische Partij en uit de SDAP, nl. Albarda (Waterstaat) en Van den Tempel (sociale zaken). Enkele dagen later werd alle aandacht opgeëist door mobilisatiemaatregelen.

Bij het einde van dit overzicht lijkt het aangewezen een vergelijking te maken met de ontwikkeling in België. De BWP verzoende zich met de monarchie vanaf 1910 de SDAP was daar slechts in 1936 aan toe. De BWP aanvaardde de landsverdediging definitief vanaf 1914 en stelde zich nooit op het standpunt van de eenzijdige nationale ontwapening de SDAP verliet deze laatste stelling slechts volledig in 1937. De BWP trad toe tot de regering in 1916; de SDAP deed dat in 1939. De verklaring voor de vertraagde integratie moet niet bij de SDAP maar bij de gevestigde machten worden gezocht; zij waren het die weigerden de SDAP in hun raderwerk op te nemen; en ook dat is begrijpelijk. Bedenken we vooreerst dat de kapitalistische industrie in het geheel van de Nederlandse economie een relatief minder ruime plaats bekleedde, gezien de landbouw, de zeevaart, de (o.a. koloniale) handel enz., een erg aanzienlijk deel van de nationale bedrijvigheid uitmaakten. Terwijl in de periode tussen de beide wereldoorlogen de BWP rond de 35 % van de kiezers won, bereikte de SDAP slechts een 22 %. Ook verdient het aandacht dat Nederland niet direct bij de oorlog was betrokken geweest. Het was minder diep door de gebeurtenissen geschokt, zodat de traditionele mentaliteit vollediger gehandhaafd bleef. Dat kwam o.a. tot uiting in de wilde, overrompelende, haast hysterische geestdrift van de bevolking (behoudens een minderheid) voor het koningshuis. Dat drukte zich ook uit in de agressief antisocialistische uitspattingen van de monarchale betogingen.
Dat alles waren factoren die de gevestigde machten aanzetten de, nochtans heel brave, sociaaldemocraten zolang mogelijk van het staatsbewind verwijderd te houden.

* * *

Vertoonde de SDAP in verschillende opzichten allerlei evoluties, op één punt kwam niet de minste verandering. Geweigerd werd eender welke toenadering tot de communisten, onafgezien van de houding van de CPH ten overstaan van de socialisten.

Zoals elders was ook in Nederland, sinds het einde van de twintiger jaren, de houding van de communisten tegenover de sociaaldemocraten scherp afwijzend. De CPH maakte een uiterst sektaire periode door.

Het voornaamste kenmerk van de CPH was echter haar zwakte. In 1929 telde ze nog maar 700 leden, terwijl de “Tribune” slechts 3000 lezers bereikte. Die zwakke partij had een zwakke leiding. Door het partijcongres van januari 1930 werd een ruime vernieuwing doorgevoerd. Het secretariaat werd nu gevormd door Ces Schalker, A.S. de Leeuw, Ko Beuzemaker, Piet Kuiper en PAUL DE GROOT.[168] Nu de oude partijleiding verdwenen was, besloot Wijnkoop zijn CPHCC te ontbinden en terug te keren naar de CPH. De meeste van zijn aanhangers volgden hem. De CPH werd van nu af een straf georganiseerde en eensgezinde partij. Gedurende jaren manifesteerde zich praktisch niet de minste oppositie.

De geschiedenis van de Nederlandse communistische partij vertoont rond het midden van de dertiger jaren een duidelijke cesuur. Tot 1935 was de CPH sektair, extremistisch links. Toch verwezenlijkte ze organisatorisch en electoraal een zekere groei. Vanaf 1935 schakelde de partij – van nu af CPN genoemd – over naar een meer “gematigde” politiek. Het ledental, de pers en de nevenorganisaties bleven groeien, maar electoraal ging men niet meer vooruit.

Wat was dat communistisch sektarisme vóór 1935? Het was een ononderbroken reeks woeste aanvallen op de SDAP, op die “verraders”, die “sociaalfascisten”... Het was een uitgesproken minachting voor de bestaande (burgerlijk) parlementaire democratie, een vorm van klasseheerschappij “zonder meer”. Maar even fel werd in 1932 de afgescheurde OSP te lijf gegaan. De “linkse” socialisten vormden immers het meest geraffineerde instrument ter ontzenuwing van de revolutionaire massa-acties! Voor de trotskistische RSP van Sneevliet koesterde men niets dan gloeiende haat. Meermaals kwam het met haar aanhangers tot handgemeen. Verder kan men in de communistische pers van die dagen scherp antigodsdienstige artikels lezen. Inzake vakbeweging stond men niet alleen vijandig tegenover het reformistische NVV, maar ook tegenover het trotskistische NAS. Kortom, men beet in alle richtingen, men sloeg naar alle kanten. En toch had men een zeker succes. Het ledental steeg: 1.100 in februari 1930, 1.600 in januari 1931. 3.700 in maart 1932, 5.500 einde 1932... Bij de parlementsverkiezingen van 1933 behaalde de CPH 118.000 stemmen of 3,18 % en 4 mandaten.[169] Bij de Statenverkiezingen van 1935 bereikte de CPH 127.600 stemmen of 3,43 % van de uitgebrachte stemmen en 12 provinciale zetels. Hoe dit relatieve succes verklaren? De wanhoop van de werklozen, de armoede en onzekerheid van de nog werkenden, verwekten in die jaren BIJ EEN DEEL, van de arbeidersklasse revoltestemmingen en bittere gevoelens, die in een sektaire politiek wel hun vertaling vonden.

Op syndicaal vlak werd sinds einde 1930 een oplossing gezocht in de oprichting van de RVO (Rode Vakbewegings Oppositie), waarvan de leiding aan Paul de Groot werd toegewezen. Het was een poging oppositionele leden van NVV en NAS, alsmede ongeorganiseerde maar militante arbeiders onder communistische leiding voor syndicale eisen in strijd te brengen. In feite werd de RVO een nieuwe vakbond met eigen lidgeld, eigen congressen, bestuur, persorgaan en ordewoorden. Toch werd geen afscheuring beoogd. De reeds georganiseerde leden van de RVO bleven bij het NVV of NAS aangesloten. Wel werd van hen verwacht dat zij hun vakvereniging zouden meesleuren in acties die de RVO ondernam. De RVO heeft beslist een aanzienlijke rol gespeeld in verscheidene grote arbeidsconflicten, o.a. in de Twentse textielstaking van 1931-1932, bij de zeeliedenstaking van 1932, bij de Amsterdamse stukadoorsstaking in 1933, bij de vissersstaking in IJmuiden... Dat de muiterij op de “Zeven Provinciën” door de RVO en de CPH werd toegejuicht, dat de moordpartij en de harde repressie werden aangeklaagd, hoeft geen betoog.

Onvermijdelijk moest het optreden van de RVO de communisten met de vakbond in conflict brengen. In november 1933 werd het lidmaatschap van de CPH onverenigbaar gesteld met dat van het NVV. Er volgden honderden uitsluitingen. Sommige CPH-leden wisten hun hoedanigheid verborgen te houden, leefden “ondergedoken” in de vakbond, wat de NVV-leiding dan weer toeliet ieder die kritiek uitbracht als cryptocommunist te brandmerken. Hoe meer uitsluitingen, des te meer kreeg de RVO het karakter van een aparte vakbond.

De RVO spande zich in het verzet bij de werklozen op gang te brengen. In de regel ondergingen de werklozen hun lot met gelatenheid. Zij voelden zich machteloos en leefden in doffe berusting. Maar begin juli 1934, in antwoord op een steunverlaging van 10 % kwam het tot een uitbarsting in de Amsterdamse JORDAAN. Het was een ware opstand die een vijftal dagen aanhield.[170] Barricaden werden opgericht, harde gevechten werden met politie en marechaussee geleverd. De beweging breidde zich bij momenten ook uit tot andere armenwijken van Amsterdam. De opstand werd bloedig neergeslagen: er vielen 17 doden en tientallen gekwetsten. Het was in hoofdzaak een spontaan gebeuren geweest. Wel speelde de CPH een rol in de strijd, maar haar pogingen de werkenden tot solidariteitsstakingen te bewegen, hadden slechts een beperkt effect. Enkel in de haven en bij de bouwvakkers waren werkonderbrekingen. De politie deed een overval op de “Tribune” en verzegelde de drukkerij.[171] De SDAP en het NVV vonden geen woorden genoeg om het “uitzichtloze avontuur” te veroordelen. In eenklank met de rechtse pers verdedigden zij de thesis dat de “relletjes” in gang gestoken werden door “herriemakers”, door “communistische en andere zogenaamde revolutionaire groepen”. De SDAP hoedde zich wel het brute optreden van de politie en de gerechtelijke repressie te laken, wel integendeel.

Zoals we zagen, trad vanaf 1934 een kentering in bij de CPH. Feit is dat die kentering bezig was maanden voor het VIIde Kominterncongres plaatsgreep. Uitgangspunt van de nieuwe koers was de Duitse ervaring, waaruit bleek dat de burgerlijke democratie een waarachtig verschil uitmaakte met het fascisme. De CPN stelde zich van nu af positief op t.a.v. de burgerlijke democratie, oordeelde dat het parlementair regime tegen het fascisme moest verdedigd worden, streefde naar bondgenootschap met deze politieke krachten, die er eveneens zo over dachten en erkende in de eerste plaats de sociaaldemocratie als zulke antifascistische kracht. De communisten beoordeelden het “Plan van de Arbeid” – zij het met voorbehoud – als een bijdrage die steun verdiende. In de plaats van de scheldtoon uit vorige jaren kwam de gematigde kritiek op de sociaaldemocratie. Allerlei voorstellen tot samenwerking werden gedaan, die prompt, nijdig en hooghartig werden afgewezen door de SDAP. In april 1935 organiseerde de CPN een protestdemonstratie in Amsterdam tegen een aldaar gehouden landdag van de NSB. Het succes was zo aanzienlijk dat de SDAP op haar beurt een antifascistische betoging op touw zette. De communisten stapten mee op. Koos Vorrink achtte het nodig in de slotmeeting zijn aanvallen vooral tegen de communisten te richten. De sociaaldemocratische filosofie die aan de basis daarvan lag, kwam hierop neer: het fascisme put zijn aanhang uit de schrik voor de communisten. Derhalve is het onze sociaaldemocratische taak de communisten uit te schakelen...

De communistische vakbondspolitiek werd grondig herzien: de RVO werd in 1935 ontbonden, oppositionele fractievorming en celvorming in de gevestigde vakbonden werden afgewezen, pogingen stakingen buiten het NVV uit te lokken werden niet meer ondernomen; voorgesteld werd loyaal mede te werken, zonder evenwel het recht op redelijke kritiek te verzaken. Toch bleef in het NVV het verbod tegen de communisten gehandhaafd; vele afdelingen zagen evenwel heel wat door de vingers.[172] 

Ook tegenover de godsdienst nam de CPN een veel eerbiediger houding aan. Waarom zouden lieden met een godsdienstige overtuiging geen oprechte antifascisten kunnen zijn? Maar de Nederlandse bisschoppen, die evenals de RKSP sympathie betuigden voor Salazar, Dollfuss en Franco, begrepen het zo niet. In hun mandement van oktober 1936 heette het dat de communisten “met waarlijk duivelse haat en de geslepenheid van de kinderen der duisternis hun zielenmoordend vergif verspreiden.”

Nederland leverde ook zijn contingent aan de Internationale Brigades. Ongeveer een duizendtal strijders trokken naar Spanje. Hun aantal is niet nauwkeurig gekend. Wel staat vast dat het aandeel van de CPN overwegend was.

De strijd tegen het fascisme was voor de communisten allesoverheersend. Iedere actie werd in functie daarvan gezien. Koortsachtig zochten zij naar bondgenootschappen. Met de SDAP ging het niet. Wel met zekere intellectuelen die blijk gaven van onafhankelijkheid en zich verzamelden in een “Waakzaamheidscomité”, dat een 1200 leden telde en waartoe vooraanstaande academici behoorden als H.J. Pos, J. Romein, Menno ter Braak, Van Heuven Goedhart...

Ook de eigen Nederlandse natie, vroeger naar anarchistische traditie als een achterhaalde realiteit geminacht, kreeg nu positieve waardering.[173] Aan het behoud van haar onafhankelijkheid werd kapitale betekenis gehecht. De communisten verwierpen de neutraliteitspolitiek, drongen aan op de vorming van een vredesfront, d.i. een bondgenootschap van de Westerse democratieën met de USSR tegen Hitler.

Er was één aangelegenheid waarin de CPN niet verschilde van de CPH: dat was de trouw aan de Sovjet-Unie.[174] Zeer terecht werd gesteld dat de USSR de beste bondgenoot was tegen de nazi-agressie. Maar de stelling dat de Sovjetdemocratie een hogere vorm van democratie was dan het burgerlijk parlementarisme, hield geen rekening met de verschrikkelijke dingen die onder Stalin in Rusland gebeurden. De CPN verdedigde de “zuiveringsprocessen” en klasseerde de slachtoffers als “trotskistische agenten van het fascisme”...[175] 

De CPN groeide. Het ledental steeg van 5.850 in 1935 tot 11.000 in 1940. De titel van het CPN-orgaan “De Tribune”, die nog sterk aan de hitsige polemieken met de reformisten herinnerde, werd in 1937 vervangen door “Het Volksdagblad”. Men bereikte weldra een oplage van 25.000. Maar electoraal ging het niet zo goed: de parlementsverkiezingen van mei 1937 gaven 136.000 stemmen of 3,35 % en 3 zetels (verlies 1); de Statenverkiezingen van 1939 leverden nog 133.000 stemmen op.

Op het paascongres van 1938 werd C. SCHALKER als algemeen secretaris vervangen door Paul DE GROOT, die verschillende veranderingen in de leiding doorvoerde. Zo werd Alex de Leeuw als hoofdredacteur van het “Volksdagblad” vervangen door ... P. de Groot.

De CPN-politiek bleef beheerst door de bekommernis om de Duitse nazi-bedreiging. Zelfs een “blijde gebeurtenis” als de geboorte van prinses Irene kon de communistische aandacht niet afleiden. Dat was uniek in Nederland.

Korte tijd na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog – rond 10 september – veroorzaakten de richtlijnen uit Moskou grote verwarring in de gelederen van de CPN. Sommigen, zoals A. de Leeuw, hielden vast aan de stelling dat de oorlog overwegend het karakter had van een vrijheidsstrijd tegen het nazisme. Anderen zoals P. de Groot onderwierpen zich gedurende enige tijd aan de absurde Komintern instructies. Maar lang vóór 22 juni 1941 had men de juiste koers teruggevonden en de CPN – die tijdens de periode van het interbellum steeds marginaal was geweest – zou een kapitale bijdrage leveren in de strijd tegen de bezetter.

_______________
[144] 

Aantal
geregistreerde
werklozen

Percentage van
actieve bevolking

Percentage van
aantal arbeiders

1930

100.000

3,4

9,7

1931

190.000

6,6

18,1

1932

310.000

11,3

29,5

1933

350.000

12,8

31,0

1934

380.000

13,8

32,1

1935

430.000

15,6

35,0

1936

480.000

17,4

36,3

1937

410.000

14,3

29,2

1938

370.000

12,6

27,2

1939

300.000

9,6

21,7

[145] Volgens een in 1937 gepubliceerde schatting waren er in de winter van 1935-36 wel 631.000 werklozen.
[146] Ongeorganiseerde werklozen konden geen lid van de vakbond worden.
[147] Nederland had werklozen van verschillend statuut: zij die uitkering kregen, dezen die in werkverschaffing verkeerden, dezen die van armenzorg leefden en een groep (meestal jongeren), die geen uitkering of armenzorg kreeg.
[148] In het tijdvak tussen de twee wereldoorlogen was de regeringsleiding:
- gedurende 10 jaar in handen van Ruys de Beerenbrouck;
- gedurende 7 jaar in handen van H. Colijn;
- gedurende 4 jaar in handen van De Geer.
[149] In 1935 werd door de regering druk op het loonpeil uitgeoefend door de overheidssteun aan de bedrijven afhankelijk te stellen van de loonvoorwaarden in die bedrijven. Overigens werd geen steun uitgekeerd aan werklozen in wier bedrijfstak de lonen niet voldoende daalden. In 1937 kwam er een wet waarbij de regering de CAO’s voor een hele bedrijfstak bindend of ontbindend kon maken, volgens “het algemeen belang”.
[150] Aantal stakingsdagen:

1930

229.000

1935

244.000

1931

766.000

1936

77.000

1932

1.636.000

1937

32.000

1933

483.000

1938

151.000

1934

90.000

1939

91.000

Overgenomen uit Harmsen & Reinalda, Voor de bevrijding van de arbeid, p. 426. 

[151] Ledental van de voornaamste vakbonden:

NAS

NVV

NVC

CNV

RKWV

1930

17.400

251.500

36.400

71.300

130.900

1931

16.900

271.000

40.600

80.300

145.800

1932

20.200

315.000

45.900

101.500

176.600

1933

22.500

336.200

49.200

115.000

192.700

1934

19.600

321.800

46.900

115.600

190.400

1935

13.000

298.600

46.400

112.200

179.700

1936

12.000

285.600

44.600

108.500

173.500

1937

11.400

283.400

44.600

108.200

168.700

1938

11.200

293.700

45.500

110.400

170.600

1939

10.300

306.200

46.300

113.900

177.900

Overgenomen uit Harmsen & Reinalda, Voor de bevrijding van de arbeid, p. 432. 

[152] De NVC was in 1929 ontstaan uit een samenvoeging van het ANV of Algemeen Nederlands Verbond met het Verbond van Hoofdarbeiders en de Centrale van Overheidspersoneel.
[153] Verkiezingsresultaten van de SDAP.

Mandaten

%

Stemmen

1929

24

23,8

804.714

1933

22

21,4

789.632

1937

23

21,9

790.880

[154] Fimmen, die als voorzitter fungeerde, en Nathans verlieten de OSP nog in 1932.
[155] Het WELTER-RAPPORT van 1932 voorzag o.a.:
- inkrimping van overheidspersoneel met 12 %;
- salariskorting van 13 % voor ongehuwde en 8 % voor gehuwde functionarissen;
- verlaging van werklozensteun met 15 %;
- opvoering van de leerlingenschaal tot 45 per klas;
- goedkopere leerkrachten (want met mindere diploma’s) in de laagste twee klassen;
- reductie van 10 % op uitgaven voor hoger onderwijs;
- opheffing van lager landbouwonderwijs;
- afschaffing van 50 kantongerechten en 5 rechtbanken;
- vermindering van rijkstoelagen voor invaliden, psychopaten en kinderzorg;
- verlangzaming van openbare werken, o.a. van inpolderingen.
[156] Behalve Cramer, partijspecialist voor Indonesische aangelegenheden, die vlakaf zegde dat die muiterij “hem verduiveld goed gedaan had”.
[157] KERK EN VREDE was een protestantse antimilitaristische beweging die ongeveer 8000 leden telde, waaronder 380 predikanten en die in 1930 80.000 handtekeningen met een petitieactie tegen de vlootuitbreiding verzamelde. DE DAGERAAD was het orgaan van een progressistische groep vrijdenkers, die op verscheidene gebieden (vrouwenemancipatie, seksuele opvoeding, politiek...) vernieuwing nastreefden. Zij waren uitgesproken antimilitarist.
[158] Het stelsel van de evenredige vertegenwoordiging – door de kieswet van 1918 voorzien – werkte de versnippering van partijen in de hand. In 1933 telde men benevens de 7 “oude” partijen (één katholieke, twee protestantse, twee liberale en twee arbeiderspartijen) nog 47 kleine politieke formaties, waarvan er 7 een zetel in de Kamer haalden, zodat men 14 fracties in de Kamer telde.
[159] De NSB won stemmen bij middenstanders, boeren, hogere kaders, landarbeiders en lompenproletariaat... Eind 1933 voelde de regering zich genoopt ambtenaren het lidmaatschap van de NSB te verbieden. Maar de beweging kon op de sympathie rekenen van zekere politieke personaliteiten, hogere ambtenaren, hogere officieren (o.a. het hoofd van de generale staf Seyffardt) en politiechefs. De gouverneur-generaal van Nederlands Indië heeft Mussert tot tweemaal toe ontvangen.
[160] Als in 1938 duizenden wanhopige joden Nederland probeerden binnen te geraken, gaf de toen uitsluitend “christelijke” regering “haar grensbewaking opdracht ervoor te zorgen dat geen vreemdeling de grens overkwam.” Velen werden teruggedreven in handen van de nazibeulen.
[161] Voor de anderen spande de communistisch georiënteerde IRH (Internationale Rode Hulp) zich in. Haar activiteiten waren uiteraard geheim.
[162] Cfr. G.J. Meyer. Naar het Plan van de Arbeid. Het partijbestuur van de SDAP en de crisisbestrijding (in: De jaren dertig, pp. 69-77).
[163] In zekere mate was dat ontwerp verwant aan het stelsel dat de katholiek J.A. VERAART sinds lang in Nederland propageerde, welk stelsel op zijn beurt verwant was aan het fascisme. Bij Veraart deden ideeën opgang als corporatisme, solidarisme, samenhorigheid van kapitaal en arbeid, en harmonie in een organische maatschappij.
[164] De hier volgende gegevens zijn ontleend aan A. Knotter. De sociaaldemocratische opvatting van loon en loonstrijd tussen de wereldoorlogen.
[165] De CPH was nochtans de enige politieke formatie die het plan van de SDAP steunde!
[166] Voorman van de tegenstanders was W. BANNING, lid van het partijbestuur, leidende figuur van de “religieus-socialistische” groep in Nederland. In zijn congresrede stelde hij zich de vraag of “de afkeer van Hitler-Duitsland wel een houdbare en voldoende grond (was) om de landsverdediging te aanvaarden... Wij zullen er ons van bewust moeten zijn dat het aanvaarden van het minderheidsstandpunt ten gevolge kan hebben dat ons land onder vijandige, zeg Duitse, bezetting komt.”
[167] Jonkheer Mr. J. DE GEER (1870-1960), advocaat, zetelde sinds jaren in de Tweede Kamer als man van de CHU, had verscheidene ministerportefeuilles beheerd en was kabinetsleider geweest van 1926 tot 1929. Tijdens de Tweede Wereldoorlog sprak hij zich uit voor collaboratie met de Duitse bezetter...
[168] PAUL DE GROOT. In 1899 te Amsterdam geboren als zoon van een joodse diamantbewerker. Kwam in zijn eerste levensjaar met zijn ouders naar Antwerpen. Werd op zijn 13de jaar leerling-diamantbewerker, trad toe tot de vakbond, werd na de oorlog lid van de Socialistische Jonge Wachten en was op zijn 21ste jaar lid van de bondsraad van de ADB. Hij was aanwezig op de stichtingsvergadering van de KPB. In 1923 – naar aanleiding van het proces tegen de KPB – werd De Groot uitgewezen. Hij werkte enige tijd in Duitsland, dan in Frankrijk. In 1926 vestigde hij zich in Nederland, waar hij lid werd van de CPHen van de ANDB (Alg. Ned. Diamantbewerkers Bond).
[169] De communistische verkozenen waren:
- Paul de Groot.
- Cees Schalker, een bediende, algemeen secretaris van de partij van 1930 tot 1938, door de Duitsers gefusilleerd.
- A.S. de Leeuw, advocaat, werd de voornaamste theoreticus van de partij, in een concentratiekamp omgekomen.
- Ko Beuzemaker, een onderwijzer, door de bezetter gefusilleerd.
Bij deze verkiezing behaalde de RSP 48.000 stemmen, zodat Sneevliet verkozen werd. Sneevliets succes was te danken aan een “majesteitsschennis”, die hem in gevangenschap bracht. Alle gauchisten en anarchisten stemden voor hem. Sneevliet was een merkwaardig organisator, maar een man die karakterieel voorbestemd was een generaal zonder troepen te worden. Hij behoorde tot de tragische soort gauchisten, die tegelijkertijd zeer intelligent en toch politiek blind zijn. Hij behoorde tot het genre van leiders die allicht 1 à 2 % van de kiezers achter zich verenigen, maar nooit verder geraken. De verkiezing van 1933 was eigenlijk Sneevliets laatste triomf. Weliswaar slaagde hij erin in maart 1935 een fusie tot stand te brengen tussen de OSP (een 3000 leden) en de RSP. De nieuwe formatie werd RSAP genoemd, maar reeds op het congres enkele maanden nadien kwam het tot een breuk met de gewezen OSP-leiding. Haast de helft van de onlangs gewonnen leden ging terug verloren. In 1937 werd Sneevliet niet meer herkozen: zijn organisatie was nog slechts een “groupuscule”.
[170] Cfr. J.H.M. Bakker & E. Nijhof, Het “Jordaanoproer” – verzet tegen de steunverlaging in juli 1934.
[171] De RSP speelde praktisch geen rol in het gebeuren. De OSP toonde haar machteloosheid. P. Schmidt e.a. deden wel hun best, maar de meest extreme gauchisten De Kadt en Sal Tas spanden zich in de beweging te fnuiken. Zelf namen zij de vlucht.
[172] Af en toe waren er nog moeilijkheden. Zo hadden de communisten in Amsterdam een 4000 niet bij de vakbond aangesloten werklozen georganiseerd in de “Eendracht”. Zij stelden aansluiting voor bij het NVV. De aansluiting geschiedde in 1937, hoewel ongeorganiseerde werklozen reglementair niet als lid van de vakbond mochten aangenomen worden. Maar de Amsterdamse vakbondsleiding trad weldra zo vervelend op dat in april 1939 de “Eendracht” er unaniem genoeg van had en uittrad.
[173] A.S. de Leeuw heeft zijn discussiebijdrage aan het VIIde Kominterncongres achteraf uitgewerkt in een lijvige studie: Het Socialisme en de Natie (1939). Het was zijn laatste boek.
[174] De CPN richtte een nevenorganisatie op, de “Vrienden van de Sovjet-Unie” waarvan het blad aldra een oplage van 25.000 exemplaren bereikte.
[175] Dat gebeurde te goeder trouw ... en voor wie het geestelijk klimaat heeft beleefd, waarin de communisten zich toen bewogen, is dat nog begrijpelijk ook.

Hoofdstuk 9 / dl.3-B - België

Tegen het einde van het jaar 1930 werd de grote economische crisis voelbaar. Ze zou het land tot 1935 in haar greep houden. Dan trad een mildering in.[176] De depressie werd in België nog verergerd door de gevoerde monetaire politiek. De munten van verschillende concurrerende landen werden gedevalueerd, maar de Belgische frank niet. De Belgische producten werden dus relatief duurder op de wereldmarkt. Het was een supplementaire reden waarom de uitvoer zo catastrofaal daalde: van 31 miljard in 1928 naar 15 miljard in 1932. Vermits de uitvoer haast de helft van de Belgische industriële productie omvatte, lag het voor de hand dat deze laatste aanzienlijk daalde: als we 1929 met 100 gelijkgestellen, bereikte de nijverheidsvoortbrengst 89 in 1930, 83 in 1931, 69 in 1932, 71 in 1933 en 67 in 1934.

Deze diepe economische inzinking drukte zich sociaal uit in de miserie van een enorme werkloosheid: er waren 15.000 volledige werklozen in augustus 1930, 38.000 in november 1930, 76.000 in januari 1931, 98.000 in oktober 1931; dan volgde de grote sprong: 168.000 werklozen in februari 1932. Rond dit peil bleef de werkloosheid schommelen, tot in november 1934 een absolute piek van 212.713 werd bereikt. Dit zijn de cijfers van de VOLLEDIGE werkloosheid. Maar ook de gedeeltelijke werklozen vormden een enorme massa. Zo waren er in mei 1932 benevens de 161.000 volledige ook nog 191.000 partiële werklozen; voor januari 1933 noteerde men 207.000 volledig en 196.000 partieel werklozen.[177] In feite was de toestand nog erger, want alle hier geciteerde cijfers betreffen enkel DE VERZEKERDEN. Naarmate de crisis aansleepte, nam hun aantal toe en bereikte ongeveer één miljoen aangeslotenen. Niettemin waren er daarnaast nog ongeveer 1/2 miljoen niet-verzekerde arbeiders en bedienden. Vielen zij werkloos, dan kwamen ze ten laste van de Openbare Onderstand. Van 1932 tot 1934 was ruim 113 van de arbeiders geheel of gedeeltelijk werkloos.[178] 

Om de concurrentie het hoofd te bieden zag het patronaat maar één oplossing: de lonen drukken tot het uiterste. De loonsverminderingen werden maar gedeeltelijk door de prijsdalingen gecompenseerd, zodat ook diegenen die hun werk behielden een gevoelig verlies aan koopkracht kenden. Macro-economisch was deze patronale politiek van aard de economische crisis te bestendigen.

De regeringen moedigden hierin de patroons aan en pasten overigens dezelfde politiek toe. De regeringen in die jaren zwoeren inderdaad bij “een gezonde munt”, evenwicht van het staatsbudget en dus: zowel besparingen (zo weinig mogelijk openbare werken, vermindering der bezoldiging van agenten in overheidsdienst), als verhoging van de belastingen.[179] Kortom, de regeringen voerden een DEFLATIEPOLITIEK die de crisis verdiepte en verlengde.

De Belgische regeringen die elkaar tot in maart 1935 opvolgden, waren alle KATHOLIEK-LIBERALE coalities en namen zo veelvuldig hun toevlucht tot volmachten, dat ze het parlement haast buiten werking stelden. Evenals in het vorige decennium vielen de regeringen uiteen op grond van innerlijke tegenstellingen en niet door een in het parlement verloren vertrouwensvotum.

De katholiek-liberale regering H. JASPAR, die sinds 1927 aan het bewind was, reageerde onmiddellijk op de intredende economische crisis door in maart 1931 de wedden van de staatsambtenaren met 6 % te verlagen. De onenigheid tussen de coalitiepartners inzake landsverdediging en taalwetgeving noopte Jaspar ertoe in mei 1931 ontslag te nemen.

Dan volgde het kabinet J. RENKIN (juni 1931-oktober 1932): 7 katholieken en 5 liberalen. Deze regering was amper geïnstalleerd, en reeds voerde ze een nieuwe belasting in (overdrachttaks van 1 op 2 %) en drukte ze een nieuwe weddenverlaging – ditmaal van 10 % – in de overheidsdiensten door. Overigens werd de politieke belangstelling nog geruime tijd door de taalwetgeving in beslag genomen: in juni 1932 kwam er een nieuwe taalwet inzake administratie; de volgende maand werd het taalgebruik in het lager en middelbaar onderwijs door een nieuwe wet geregeld. Beide wetten erkenden de streektaal als voertaal en waren een belangrijke tegemoetkoming aan de Vlaamse beweging. Maar ook de directe klassenstrijd kwam aan de beurt. In antwoord op een patronaal besluit tot loonsverlaging brak bij de mijnwerkers een machtige staking uit. Het was de heftigste episode van verzet tegen de economische crisis van die jaren. De gemeenteverkiezingen van oktober 1932 waren gunstig voor de BWP (winst van 90.000 stemmen en 117 mandaten); de Liberale Partij handhaafde zich en won heel wat terrein te Brussel; de Katholieke Partij ging achteruit. De liberalen oordeelden het moment gunstig voor vervroegde verkiezingen en de regering Renkin nam ontslag, weer zonder dat er een parlementair votum tegen haar werd uitgebracht.

De volgende bewindsploeg, die van CH. DE BROQUEVILLE (oktober 1932-november 1934) vertoonde dezelfde 7-5 samenstelling. Zij ontbond de kamers en schreef verkiezingen uit voor 27 november 1932. Doordat liberalen en socialisten zich hadden uitgesproken tegen het toekennen van subsidies aan de vrije scholen, slaagden de katholieken erin – met de steun van de bisschoppen – tot het centraal thema van de verkiezingsstrijd “de ziel van het kind” te maken. Dat leverde enige katholieke winst op en droeg ertoe bij dat de heersende economische crisis maar zwak in de verkiezingsuitslagen tot uitdrukking kwam.[180] Het is overigens een bekend verschijnsel dat tussen de veranderde economische situatie en de politieke reflex daarvan een zekere tijdspanne ligt. Bij de intrede van de crisis hoopt iedereen dat het maar van korte duur zal zijn, dat men spoedig tot de “normale” toestanden zal terugkeren en houdt men zich electoraal liefst aan de vertrouwde partij. Althans zo verloopt het tot op zekere hoogte.

De bewindsploeg De Broqueville bleef na de verkiezingen aan en regeerde praktisch ononderbroken met volmachten. Volgende maatregelen waren kenmerkend voor het beleid:
- De invoering in december 1932 van hogere douanetarieven;
- De toepassing van een “crisisbelasting” op wedden en pensioenen van de agenten in openbare dienst (december 1932), d.i. een supplement van 11/2 miljard nieuwe belastingen;
- De invoering van de “staat van behoefte” (mei 1933) voor de werklozen: zolang zij nog over enige middelen van bestaan beschikten, bleven ze uitgesloten van steun; de staatsuitgaven voor werklozen daalden al heel snel van 17 naar 10 miljoen per week;
- Op 1 juni 1933 werden 50 bladzijden decreetwetten uitgevaardigd, die hoofdzakelijk tot doel hadden wedden en pensioenen in overheidsdienst te verlagen;
- Verschillende banken gingen failliet; zo moest de “Bank van de Arbeid” haar winketten sluiten en ook de “Algemene Bankvereniging” (verbonden aan de Boerenbond) raakte in grote moeilijkheden. Vastgesteld werd dat vele banken kortlopende deposito’s in langlopende kredieten of in aandelen hadden omgezet. Om daaraan in de toekomst te verhelpen, werd de splitsing van de gemengde banken in zakenbanken (holdings) en de depositobanken (augustus 1934) bevolen. In afwachting kwam de staat de banken in moeilijkheden met ruime kredieten ter hulp.

Alles samen bleef de economische conjunctuur slecht. Ook deze regering verdween zonder parlementaire uitspraak.

* * *

Op 17 februari 1934 kwam Koning ALBERT om het leven. Hij werd opgevolgd door LEOPOLD III.

* * *

De coalitie onder leiding van G. THEUNIS werd “de bankiersregering” genoemd omwille van de beslissende invloed in deze bewindsploeg van de rechtstreekse vertegenwoordigers van het Belgisch grootkapitaal (THEUNIS, FRANCQUI, GUTT). Zij hield slechts vier maanden stand (20 november 1934-19 maart 1935). De volmachten die het parlement haar verleende, werden gebruikt om de deflatie nog te accentueren. Maar de resultaten waren archi-slecht. De Belgische frank, destijds op 175 fr. voor 1 pond gesteld, was beslist te hoog gequoteerd. Deskundigen drongen aan op een devaluatie. Begin 1935 begon de speculatie tegen de frank onder de vorm van een kapitaalvlucht. Ondanks haar aanvankelijke bedoeling de munt op peil te houden, zag de regering zich verplicht op 18 maart 1935 de goudpariteit van de Belgische frank in het buitenland op te heffen. Waarop de regering Theunis direct aftrad, weer zonder dat het parlement eraan te pas kwam. De zeven en een half jaar katholiek-liberale coalitie kende een weinig roemrijk einde.

* * *

Hoe reageerde de arbeidersbeweging op de economische crisis en de regeringspolitiek?

In de BWP, een samenbundeling van massaorganisaties, had de bureaucratisering sinds een tiental jaren veel terrein gewonnen.[181] Van de 125 parlementaire mandatarissen (70 Kamerleden en 55 Senatoren), die de BWP sinds 1929 telde, waren er 64 die belangrijke functies bekleedden in vakbonden, coöperaties of mutualiteiten, of in verschillende van die organisaties tegelijk. De “cumul” was reeds toen een gevestigde instelling! In de federale besturen waren niet-bezoldigde functionarissen zeldzaam geworden. De congressen waren haast uitsluitend samengesteld uit parlementaire mandatarissen, burgemeesters, secretarissen van vakbonden en dergelijke. De basismilitant – de niet-beroepspoliticus – was weinig aanwezig op de congressen en kwam heel uitzonderlijk aan het woord. Zeker, de meeste van de beroepspolitici waren uit de arbeidersklasse afkomstig en zij voelden er zich nog wel mee verbonden. Maar hun directe bekommernis betrof haast uitsluitend twee aangelegenheden: de verkiezingen winnen en hun organisatie uitbreiden, m.a.w. de basis van hun bestaan consolideren.

Voor theoretische vraagstukken hadden deze lieden zeer weinig belangstelling. Zelfs de hernieuwing van het programma (een zaak die reeds in 1921 op de dagorde werd gesteld en waarover Vandervelde een boek schreef in 1923, waarvan de conclusies in 1926 aan een commissie werden voorgelegd) moest wachten tot het congres van april 1931 om behandeld te worden. Als programmaHERNIEUWING kwam er weinig uit de bus. Als theoretische grondslag hield men het eenvoudig en zonder discussie bij het CHARTER VAN QUAREGNON van 1894.

De reactie van de BWP op het uitbreken van de economische crisis was verward, passief en defensief. Men vindt erg tegenstrijdige verklaringen uit die dagen. Sommige BWP-leiders bleven in het vage over onvatbare economische wetten en “complexe factoren”. Bij anderen kon men lezen “dat de koopkracht van de volksmassa’s te gering” was, dat er “gebrek aan evenwicht tussen voortbrengst en verbruik” was, dat de “ontwikkeling van het machinisme” schuld trof. Men had dus wel oog voor bepaalde deelaspecten, maar een globale analyse van het hele proces ontbrak. Overigens wist men geen oplossing aan te bieden.

Toen in 1930 reeds verschillende landen zwaar getroffen waren en in België de eerste tekenen zichtbaar werden, schreef J. DEJARDIN, volksvertegenwoordiger uit Luik en voorzitter van de Mijnwerkerscentrale (in “Le Journal de Charleroi”, 26 aug. 1930): “de arbeidersklasse moet zich voorbereiden op een zeer moeilijke periode, waarin zij loonsverminderingen zal moeten ondergaan. Het ordewoord van de arbeiders moet zijn: voorzichtigheid, bedachtzaamheid en versterking van de syndicale organisatie. Vooral niet vergeten dat in tijden van crisis stakingen, en speciaal spontane bewegingen, gevaarlijker zijn voor de arbeidersklasse dan voor de kapitalistenklasse”. L. DELSINNE (in “Le Peuple” van 5 sept. 1930) verwierp de idee dat de crisis door loonsverhogingen kon worden opgelost. Zijn argument klonk alsof het rechtstreeks uit de mond van de patronale woordvoerder genomen was: een groot deel van onze productie moet worden uitgevoerd, dus...

Sommige van de voorstellen die de BWP-fractie als besluit van een interpellatie in januari 1931 aan de Kamer voorlegde, geven de indruk dat de BWP wel in de juiste richting zocht. Zo werden grote openbare werken aanbevolen, evenals subsidies aan provincies om scholen en goedkope woningen te bouwen. Maar daartegenover stond dat de BWP-leiding in 1931 en nog in 1932 de deflatiepolitiek, of minstens toch het behoud van het budgettair evenwicht, als onbetwistbaar aanvaardde.

Vermits de BWP oordeelde dat aan de crisis zelf weinig of niets kon worden verholpen, drong zij aan de gevolgen ervan te verzachten. Speciaal de werklozensteun wenste zij te zien verhogen. De BWP vergat daarbij zichzelf niet: zij vroeg een ruimere tussenkomst van de staat voor de administratieve kosten, die de vakbonden bij het beheer van de werklozenkassen op zich namen.

De functie van de vakbonden bij de verzekering en uitbetaling van de werklozen verklaart wellicht waarom in België – in tegenstelling tot vele andere landen – het aantal gesyndikeerden in de periode van de economische crisis niet daalde, maar steeg.[182] 

Het BWP-congres van april 1931, gewijd aan de programmawijziging, besteedde omzeggens geen aandacht aan de economische crisis. Eerst op het congres van november 1931 kwam men ertoe een “Plan van Algemeen Welzijn” op te stellen. Het hield een reeks positieve maatregelen in[183] en het werd unaniem goedgekeurd, maar geen enkele actie van enige betekenis werd achteraf ter verwezenlijking gevoerd. In zekere zin was het trouwens meer een oproep tot de bourgeoisie dan tot de arbeidersklasse. Dat blijkt uit de artikels van A. Wauters, L. Delsinne en A. Delattre in “Le Peuple”.[184] Genoemd plan werd enkele dagen nadien, erg afgezwakt, door Vandervelde aan het parlement voorgelegd: het werd afgewezen en vergeten...

Toen de verkiezingen van september 1930 in Duitsland de nazipartij van 12 op 107 zetels brachten, bleek plots dat de economische crisis ook haar politieke weerslag manifesteerde. Van nu af moest men rekening houden met de eventualiteit van een hitleriaanse machtsgreep in Duitsland. Overigens was er niet veel politiek doorzicht vereist om te begrijpen dat het Duitse fascisme de vrede zou bedreigen. Daarmee stelde zich het vraagstuk van de ontwapening anders dan in het vorige decennium. Het kwam er nu op aan de illusies omtrent de Volkerenbond en de Ontwapeningsconferentie snel op te geven.

De BWP die het principe van de nationale verdediging steeds had aanvaard, maar tevens voor vermindering van legerdienst optrad, sprak zich sinds lang uit voor geleidelijke, gelijktijdige en gecontroleerde vermindering van de bewapening als voorspel tot de volledige ontwapening. De partijleiding bleef gehecht aan deze positie, maar wenste bovendien – de nieuwe evolutie in Duitsland in acht genomen – een EVENWICHT VAN KRACHTEN AAN BEIDE ZIJDEN VAN DE RIJN te behouden. Het was allemaal een beetje contradictorisch.

Overigens kwamen verschillende groepen in verzet.[185] 

Er was vooreerst een groep jongeren, die in de Brusselse federatie, onder leiding van P.H. SPAAK, de fakkel van het zuiver pacifisme hooghield. Die stelling werd met een radicaal linkse argumentatie gemotiveerd. In hoofdzaak betrof het een generatieconflict, een revolte van jongeren die enkel een “aflossing van de wacht” beoogden.

Belangrijker was het optreden van de JEUNES GARDES SOCIALISTES (in het Frans vermeld, omdat zij vooral in Wallonië actief waren). Deze jongerenorganisatie had zich steeds actief betuigd inzake antimilitarisme. Het was haar gevestigde traditie. De JGS, die tegen het einde van de jaren ’20 tot een kleine organisatie waren verschrompeld, kenden een aanzienlijke heropleving in de eerste helft van het volgende decennium.[186] De JGS verbonden hun antimilitarisme met een algemene kritiek op het reformisme van de oudere leiding.

Een derde haard van verzet ontstond in het Antwerpse. Nergens in de BWP was de antimilitaristische traditie zo sterk als in dit gewest.[187] Die erfenis kreeg bij een groep jonge Vlaamse intellectuelen een nieuwe voedingsbodem in het ethisch socialisme (invloed van De Mans “psychologie” en van Gandhi’s “geweldloosheid”), dat het pacifisme op morele gronden en dus als absolute imperatief poneerde. Deze jongeren hadden hun spreekbuis in het tijdschrift Menschen, een van die talloze periodieken die eigenlijk alleen dienen om enkele aankomelingen een gelegenheid tot literair-politieke vingeroefeningen te bieden. Uit dit milieu ontstond in 1931 de ANTI-OORLOGSLIGA, die zich hoofdzakelijk te Antwerpen, Gent en Brussel ontwikkelde. De jonge arbeiders en intellectuelen van de anti-oorlogsliga beleden een vurig en volstrekt pacifisme. M. NAESSENS bewees, als secretaris van de Liga, zijn merkwaardig organisatietalent. De opmars van het nazisme in Duitsland alsook de opkomst van de fascistische knokploegen in Vlaanderen, gaven het humanitaire pacifisme van de Liga een ietwat onwezenlijk en wereldvreemd karakter. Het duurde dan ook niet lang of er trad een kentering op van de strijd tegen de oorlog naar de strijd tegen het fascisme. De Liga van de geweldloosheid werd een geüniformeerde militie, die meermaals met de fascistische bendes op de vuist zou gaan.

Al vroeg deden zich moeilijkheden voor met de BWP-leiding. Hoewel de Anti-Oorlogsliga uitsluitend onder leiding van socialisten stond en praktisch niets dan BWP-leden omvatte, toch bevond ze zich in de marge van de BWP en stond organisatorisch en ideologisch buiten de controle van de leiding. Die nam dat niet en de conflicten dreigden op een breuk uit te lopen. Met name H. de Man trad bemiddelend op en won daarbij verschillende jongeren van de Anti-Oorlogsliga voor zijn politieke doeleinden.

* * *

De BWP zou op een veel directer wijze met de gevolgen van de economische crisis worden geconfronteerd tijdens de GROTE STAKING VAN 1932 in Henegouwen.

De vakbonden stemden in met de binding van de lonen aan de index van de kleinhandelsprijzen. Die index daalde in de eerste crisisjaren en derhalve werden ook de NOMINALE loonsverminderingen als aanvaardbaar beschouwd. Maar de syndicale leiding handhaafde bovendien de passiviteit. Dat spoorde het patronaat aan REELE loonsverminderingen door te voeren. Tegen de lente van 1932 waren de nominale lonen in de voornaamste bedrijfstakken tot 25 à 30 % gedaald, terwijl de kosten van levensonderhoud slechts met 15 % waren verminderd.

Begin juni 1932 ontbrandde de strijd bij de mijnwerkers in de Borinage. Hun nominale lonen waren sinds het begin van de crisis met 30 à 35 % gedaald en hun reëel inkomen in vele gevallen met eenzelfde percentage aangetast, rekening houdend met de massale gedeeltelijke werkloosheid. Toen daarenboven het mijnpatronaat weer tot nieuwe loonsverlagingen besloot, was er geen houden meer aan: spontaan brak de staking uit. De syndicale leiding erkende haar, zij het met veel tegenzin. Haar pogingen de beweging in te dijken, mislukten.[188] In de eerste helft van juli waren alle bedrijfstakken van heel Henegouwen in staking. Gendarmen grepen in, soms met vuurwapens twee arbeiders werden neergeschoten. De tactiek van de socialistische pers bestond erin de beweging dood te zwijgen. Men oordeelde dat het slechts om een korte opflakkering ging; het zou wel koelen zonder blazen. Zelden was de breuk tussen de top en de basis zo volledig geweest. Illustratie daarvan was op 10 juli de bestorming van het socialistische volkshuis van Charleroi door woedende arbeiders. Zulks was nog nooit gebeurd! Nu begreep de socialistische leiding dat ze dringend moest optreden. Zij interpelleerde de regering en stelde zeer gematigde eisen, waarmee de overgrote meerderheid van het parlement akkoord ging: er waren 22 onthoudingen en slechts één tegen, die van Jacquemotte. De KP speelde in deze beweging een heel belangrijke rol.

De regering, de BWP, de SK en de respectievelijke vakbondscentrales slaagden erin enerzijds de patroons over te halen geen verdere loonsverlagingen vóór 1 november door te voeren, anderzijds deze regeling op te dringen aan de Henegouwse arbeiders, die inmiddels zwaar te lijf gegaan werden door de gendarmen. Zo eindigde in Henegouwen, rond midden juli, de staking in alle sectoren, behalve bij de mijnwerkers. Die staakten inderdaad voort: zij waren niet tevreden met het behoud van hun loon, zij eisten opslag. Hun beweging breidde uit over alle mijnbekkens van het land. De Centrale van de mijnwerkers zag zich verplicht stakersgeld uit te betalen, maar liet geen gelegenheid voorbijgaan haar leden te ontmoedigen (zie eens die bergen onverkochte steenkoolvoorraden!) en te verdelen (onderscheid tussen stakers en “oproerlingen”, tussen arbeiders en “onruststokers”...). Als reactie daarop gebeurde het dat groepen arbeiders hun lidboekje van de vakbond, samen met exemplaren van “Le Peuple”, verbrandden.

De staking hield stand tot 10 september. De mijnwerkers kregen 1 % loonsverhoging. Hoe miniem dat op zichzelf ook was, het globale resultaat van deze beweging was dat van nu af het patronaat zijn drieste neigingen het loon verder neer te halen in toom hield.

Toen de zware beroering voorbij was, wilde de regering de KP van een “complot” beschuldigen; het parket trad in werking en enkele edities van “Le Drapeau Rouge” werden in beslag genomen. De BWP protesteerde daartegen, wat de beste manier was om het geschokte krediet bij de arbeidersklasse te herstellen.

De verkiezingen van 27 november 1932, die de regering De Broqueville had uitgeschreven, werden dus een matig succes voor de BWP en de KP: de BWP steeg van 36 naar 37,1 %, de KP van 1,9 tot 2,8 %. Feit is dat de houding van de BWP bij de grote staking van juni-juli globaal genomen geen blijvend diskrediet tot gevolg had, en dat zich geen aanzienlijke verschuiving van BWP naar KP voordeed. Mogelijk heeft het radicale verkiezingsprogramma van de BWP daarbij een rol gespeeld. In dat programma werd zonder meer vooropgezet: de omverwerping van het kapitalisme en de socialisatie der voornaamste productiemiddelen. Zo werd het geformuleerd, niet alleen om de communisten bij de meer geradicaliseerde kiezers het gras onder de voeten weg te maaien, maar vooral omdat de BWP niet van plan was enige regeringsverantwoordelijkheid op te nemen. Voor de oplossing van de crisis stond ze nl. met lege handen: een socialistisch bewind zou enkel duidelijk maken dat de BWP geen alternatief had aan te bieden. Toch dient de verklaring voor het behoud van haar krediet niet in hoofdzaak in dergelijke tactische zetten te worden gezocht. Zoals alle reformistische partijen drukt de BWP de geesteshouding uit, die in de arbeidersklasse tijdens de “lange periodes” overheersend is.[189] Alleen in de gewesten waar de beroering van de grote stakingen nog nazinderde, deed zich een verschuiving voor: in drie Waalse gewesten (Charleroi, Luik, Verviers) verminderde het stemmenpercentage van de BWP ten gunste van de KP.

In de maanden die volgden voerde de parlementaire fractie van de BWP een uitdrukkelijk “constructieve” oppositie ten overstaan van de regering De Broqueville. Ook buiten het parlement gedroegen partij en vakbond zich uiterst passief. De reactionaire opmars werd geminimaliseerd. Zelfs de machtsgreep van Hitler (30 januari 1933) scheen geen reden tot bijzondere ongerustheid te zijn. “Volksgazet” troostte zich met de gedachte dat het in President Hindenburgs bedoeling lag “de nazi’s te verslijten” en Vandervelde sprak de verzekering uit: “in een land als Duitsland regeert men niet tegen de arbeidersklasse, die zulke machtige syndicale organisaties heeft.”

Tegen de capitulatiepolitiek van de BWP werd, weer onder leiding van Spaak, het strijdblad “L’Action Socialiste” opgericht. Vooral in Brussel en Henegouwen, speciaal bij de JGS, vond dit blad weerklank. “L’Action Socialiste” stelde dat de Belgische bourgeoisie hoe langer hoe meer antiparlementaristisch optrad (cfr. de praktijk van de volmachten) en zelfs fascistische neigingen vertoonde. Het gebrek aan strijdvaardigheid van de politieke en syndicale leidingen werd in harde woorden aangeklaagd. Overigens vertoonden de voorstellen van Spaak en zijn vrienden een erg gauchistische inslag. Men zag inderdaad maar één uitkomst: direct aansturen op een algemene revolutionaire staking om de bourgeoisie weg te vegen. Dat was irrealistisch; het mobiliseren van de massa’s voor een directe machtsgreep lag gewoon niet binnen de mogelijkheden. Ineens alles op alles wagen was onzin. De syndicale leiders hadden niet veel moeite om dat op het congres van mei 1933 aan te tonen. Van een algemene staking kwam dan ook niets terecht. Meer en meer rechtse leiders begonnen zich integendeel af te vragen of regeringsdeelname niet het middel was enige medezeggenschap in het land te verwerven.

In 1933 publiceerde H. de Man zijn tweede lijvige theoretische werk De Socialistische Idee, waarin hij een poging deed zijn totaalconceptie van het socialisme uiteen te zetten.

De socialistische idee, aldus De Man, is niet een toekomstvisie, die bij sommige theoretici van de 19de eeuw uit de ervaring en analyse van de kapitalistische verhoudingen is ontstaan; ze is van alle tijden. De Man sluit hier aan hij een zeer populaire voorstelling van zaken, die al een lange traditie had in de sociaaldemocratie. In 1900 gaf de Duitse sociaaldemocratische partij een soort “poster” uit, waarop een machtige boom stond afgebeeld met zware wortels en een weelderige kruin. Die kruin was de Tweede Internationale en het onderschrift luidde: “Stammbaum des modernen Sozialismus”. Als we vanaf de grond opklimmen, dan ontmoeten we (in de eerste wortel) bv. Plato, Thomas Morus, Campanella, Rousseau, enz. (in de tweede wortel) o.a. de Bergrede van Christus, de middeleeuwse ketterijen, de Wederdopers. Thomas Münzer, enz., enz. Hetzelfde geldt voor de populaire Algemene Geschiedenis van het Socialisme van Max Beer (1925): ook hier wordt aangevangen in de Oudheid (Plato, de Gracchen, Spartacus...) en gaat de geestelijke optocht verder langs de Katharen, de Lollarden, de Duitse Boerenkrijg en de Twaalf Artikelen, enz., enz.

H. de Man brengt dus niets nieuws, wanneer hij tot ver in het verleden teruggaat. Voor hem is het socialisme in wezen een schepping van de burgerij sinds haar opkomst in de middeleeuwse steden. Hij idealiseert die middeleeuwen en schrijft de toenmalige bourgeoisie een humanisme toe, dat alleen in zijn verbeelding bestaat. Socialisme zou dan slechts de ontwikkeling zijn van dat burgerlijk humanisme. Aan die geestelijke erfenis zouden Marx en Engels niet veel hebben toegevoegd.

Alle reële verhoudingen worden hier geweld aangedaan.

Vanzelfsprekend vindt men in de eeuwen die het kapitalisme voorafgingen hier en daar een geestelijke sprankel, die als prefiguratie van de socialistische ideeën kan beschouwd worden. Uitbuiting, armoede en onderdrukking waren ook in de voorkapitalistische verhoudingen aanwezig: dus was er ook toen protest daartegen en dit was maar vol te houden als een perspectief van bevrijding, als een hoop werkzaam bleef in het bewustzijn. Marx en Engels hebben trouwens de nadruk gelegd op de bewegingen en het ideeëngoed uit het verleden: zie bijvoorbeeld de studie van Fr. Engels over de Duitse Boerenkrijg in het begin van de 16de eeuw. Marx en Engels hebben er eveneens op gewezen dat de opkomende burgerij revolutionaire ideeën uitwerkte, die enigermate in de richting van het socialisme wezen.

Maar De Man overaccentueert dermate de elementen van socialistisch denken in het verleden dat zijn betoog erdoor vervalst wordt.

Voor De Man MOET het socialisme van alle tijden zijn. De filosofische grondslag van zijn werk wordt toch in deze termen (met de eerste zin van het laatste hoofdstuk) aangegeven: “De geschiedenis van de socialistische beweging is de geschiedenis van de zich verwerkelijkende idee”. Afgeschreven van Hegel! De “Idee” is niet de reactie van de mens op de realiteit waarmee hij wordt geconfronteerd (Marx’ materialisme); de “Idee” is, als oorspronkelijk gegeven, de schepper van de realiteit. Terugkeer naar Hegel, vóór Marx!

Vandervelde had het bewerkstelligd dat H. de Man uit Duitsland weerkeerde en binnen de partij de leiding op zich nam van een “Bureau voor Sociaal Onderzoek”. De Man wist in dit studiecentrum de geestdrift van enkele jonge intellectuelen op peil te houden.

Dat deflatoire politiek de crisis verergerde en een inflatoire politiek vereist was, dat de staat een conjunctuurpolitiek moest voeren, dat de bewegingen van de markteconomie door een planmatig ingrijpen dienden te worden bijgestuurd ... het waren allemaal gedachten die bij menige socialistische discussie in die dagen tot uitdrukking kwamen. De Man is erin geslaagd heel dat ideeëngoed tot een plan uit te werken en het tot hefboom van de socialistische beweging te maken. Hij wilde tegelijkertijd een oplossing brengen voor de economische crisis en voor de crisis in de BWP.

Met zijn oplossing voor de economische crisis wilde De Man tegelijk een politiek probleem aanpakken. Het lag nl. in zijn bedoeling HET FASCISME DE PAS AF TE SNIJDEN door de middenklassen te winnen voor de doeleinden van zijn plan. Uitgangspunt was de vaststelling dat de middenklassen, erg bevreesd voor proletarisatie, uiterst gevoelig waren voor de lokroep van het fascisme: meer nog, dat zij de MASSABASIS van het fascisme vormden! Dat kon maar verhinderd worden door de bedreiging van de proletarisatie voor de middenlagen af te wenden. Vermits ook werkloze arbeidersmassa’s zich in Duitsland door Hitler op sleeptouw lieten nemen, leek de opruiming van de werkloosheid wel de beste beveiliging tegen het fascistische avontuur.

Om deze doeleinden te bereiken stelde H. de Man dat men niet langer moest vechten om van de steeds kleiner wordende koek het deel van de arbeidende klasse onverminderd te behouden, maar dat het erop aankwam de KOEK ZELF TE VERGROTEN. Dat impliceerde – en het werd ook expliciet meegedeeld – dat DE KLASSENSTRIJD WERD OPGEGEVEN en vervangen door een overtuigingskrachtige propaganda, gericht tot alle mensen van goede wil (de “Socialistische Idee” is immers niet specifiek verbonden met de proletarische strijd!). In de plaats van het belang van de arbeidersklasse kwam het “algemeen welzijn”. De politieke gemeenplaats van de gemeenplaatsen werd tot fundamentele richtlijn verheven.

Dat uitschakelen van de directe klassenstrijd viel in goede aarde bij de rechtse syndicale leiders. Ook voor de rebellerende jongeren rond Spaak kwam de boodschap van het plan als een verlossing, want met hun voorstellen tot “algemene revolutionaire staking” zaten ze erg in de knel. Ook uit de leidende elementen van de Anti-Oorlogsliga, mensen die de ethische brouwsels van De Man gretig hadden gedronken, traden direct aanhangers van het “planisme” naar voren.[190] 

Dit samengaan van rechtse vakbondsmannen met de jongere, geradicaliseerde generatie “arriverenden” zorgde dat op het congres van december 1933 het PLAN VAN DE ARBEID met ongemene geestdrift werd begroet, en dat voorzitter Em. Vandervelde in de persoon van H. de Man een ondervoorzitter van de partij kreeg toegevoegd. Zo werd het Plan het middel hij uitstek om de innerlijke partijcrisis momenteel te overwinnen.

* * *

De tekst die onder de naam “Plan van de Arbeid” door het BWP-congres werd aanvaard, omvatte slechts enkele bladzijden en was in zijn bondigheid erg vaag en algemeen. Het kwam er derhalve op aan het ontwerp nader uit te werken. Dat gebeurde onder leiding van het “Bureau voor Sociaal Onderzoek” met de hulp van 22 commissies.

Het loont de moeit enkele aspecten van het plan toe te lichten.
De opstellers beweerden dat de door hen voorgestelde maatregelen “door duidelijke en samenhangende doctrinale beschouwingen” werden gemotiveerd. Het “doctrinale” gedeelte was in feite erg zwak.[191] Terecht merkt P. Frantzen op (inleiding tot deel IV van “Hendrik de Man, persoon en ideeën”): “aan de basis van het plan lag geen economisch model”. Niettemin was de algemene oriëntatie wel juist: gedaan met de deflatie, verruiming van het krediet (meer en goedkoper), verruiming van de geldomloop, inspuiting van koopkracht, uitbreiding van de binnenlandse markt, met 50 % binnen de drie jaar, met 100 binnen de vijf jaar. Men waagde het niet inflatie tegenover deflatie te stellen en men nam zijn toevlucht tot de term “reflatie”.[192] 

Het Plan omvatte TEN EERSTE een reeks maatregelen om het kapitalisme leefbaar te maken; het betrof maatregelen die de kapitalistische regeringen weldra ook uit eigen inzicht zouden treffen. In zoverre kan het plan worden beschouwd als een moment in de opmars naar het STAATSMONOPOLIEKAPITALISME.

In dat verband dienen genoteerd:
a) Controle op de banken ter beveiliging van de spaarders: dat werd in België (tot op zekere hoogte) bewerkstelligd door de oprichting van de BANKCOMMISSIE en de BANKREVISOREN.
b) Aanpassingen waardoor de NATIONALE BANK VAN BELGIE over ruimere mogelijkheden zou beschikken om het krediet uit te breiden of in te krimpen, goedkoper of duurder te maken, om de geldomloop te doen toe- of afnemen, om meerdere of mindere koopkracht in de economie te realiseren. Kortom, de bedoeling was de Belgische centrale bank als instrument van conjunctuurpolitiek een belangrijkere rol dan voorheen te doen spelen. Ook dat werd door de burgerlijke regeringen verwezenlijkt.
c) Een omvangrijk programma van OPENBARE WERKEN (elektrificatie van spoorwegen, aanleg van autowegen, woningbouw, stedenbouw...). Het belang van zulk programma werd toen reeds door veel regeringen (echter niet door de Belgische) erkend als een middel om de conjunctuur te verbeteren. Meer nog, de idee van het budgettaire deficit – nog wat aarzelend verwoord in het Plan – zou weldra algemeen door de burgerlijke economisten als kapitaal hulpmiddel worden vooropgesteld.
d) De DEVALUATIE van de Belgische frank. Die was niet voorzien in de oorspronkelijke versie van het Plan, integendeel. In de gelederen van de BWP bestond een diep ingeworteld wantrouwen tegen devaluatie. In de later uitgewerkte tekst kwam de zaak wel ter sprake. Erg tegenstrijdige meningen werden tegen elkaar afgewogen zonder dat duidelijk stelling werd genomen. Zo was het toen ook bij de rechtse partijen en bij de economisten van de bourgeoisie.
e) De BUITENLANDSE HANDEL. Kredietfaciliteiten aan exporteurs, instelling van een delcrederedienst, lage toltarieven bij export, handelsverdragen, protectionisme en contingenteringen slechts voor zover ze onvermijdelijk zijn... Het hele hoofdstuk dat aan de buitenlandse handel was gewijd, bevat niet één regel, die niet door een doorsnee-liberaal zou kunnen onderschreven worden.

Het Plan bevatte TEN TWEEDE voorstellen, waarvan achteraf wel iets terechtkwam, maar dat geschiedde niet in toepassing van het Plan; dat was het resultaat van directe klassenstrijd. Het betrof concessies die het kapitaal werden afgedwongen. We vernoemen bv.: – de vermindering van de arbeidsduur (na de grote staking van 1936), – een volledig systeem van sociale voorzieningen (na tweede wereldoorlog tot stand gekomen).

Het Plan voorzag TEN DERDE: ECONOMISCHE STRUKUUURHERVORMINGEN. Wil men tot geleide economie in functie van een plan komen, dan moet men een reeks “commandoposten” in handen krijgen. Die bevinden zich in de eerste plaats in het kredietstelsel. Daarom stelt het Plan voor (onder titel a): NATIONALISATIE VAN HET KREDIET. Alleen de grote banken, die in feite een monopoliepositie verwierven, komen daarvoor in aanmerking. De kleinere blijven behoren tot de “private sector”. De genationaliseerde banken worden tot een grote openbare dienst omgevormd door de oprichting van een “Nationaal Instituut der Banken” onder leiding van een “commissaris voor het krediet”. Om de bestaande grote banken aan de richtlijnen van genoemde “instituut” en “commissaris” te onderwerpen, worden ze verplicht tot OVERDRAGING VAN GEZAG aan het “Nationaal Instituut der Banken”. Die overdracht gebeurt aldus: de genationaliseerde banken dienen “controlestukken” uit te geven en over te maken aan het nationale bankinstituut. Het aantal controlestukken is voor iedere genationaliseerde bank gelijk aan het aantal van haar aandelen. Aan de controlestukken (die geen recht op dividend geven) is een stem verbonden in de vergadering van de aandeelhouders. In deze vergadering is dus, naast de aandeelhouders, een afvaardiging aanwezig van het Nationaal Bankinstituut, houder van evenveel controlestukken (dus evenveel stemmen) als er aandelen zijn. Bovendien bekomen de vertegenwoordigers van het Nationaal Bankinstituut ook nog het stemrecht dat is verbonden aan de niet vertegenwoordigde aandelen. Praktisch betekent dit dat in de algemene vergadering van een genationaliseerde bank de afvaardiging van het Instituut de meerderheid heeft en over de samenstelling van de beheerraad beslist.

In de genationaliseerde bank geschiedt derhalve GEEN OVERDRACHT VAN EIGENDOM. De aandeelhouders blijven in het bezit van hun titels, blijven dividenden innen en hebben stemrecht op de vergadering: alleen hebben zij in die vergadering niet langer de meerderheid.

Onder titel b van het Plan wordt voorgesteld: “nationalisatie van de sleutelbedrijven”. De tekst daaronder omschrijft echter een beperkter terrein. Hierin komen enkel “de belangrijkste gemonopoliseerde nijverheden die de grondstoffen of de drijfkrachten voortbrengen” in aanmerking voor nationalisatie. In de uitgewerkte tekst gaat het nog alleen over ELEKTRICITEIT. Productie en distributie worden tot openbare dienst georganiseerd, in grote trekken volgens dezelfde methode als in het bankwezen.

De rest van de industrie blijft onaangeroerd, blijft “particuliere sector”, blijft kapitalistisch als voorheen. Ook het verzekeringswezen wordt niet genationaliseerd, maar enkel gecontroleerd.

Enkele vaststellingen dringen zich op:
1. Ook in de “genationaliseerde” sector bleef, volgens het Plan, het kapitalistisch bezit behouden.
2. “Zelfbeheer” – de droom van de “autogestionaire” socialisten – was totaal vreemd aan deze ontwerpen.
3. In het Plan en in de commentaren er rond werd benadrukt dat er geen sprake mocht zijn van “etatisme”. Maar hoe meer men de voorstellen van dichterbij bekijkt, hoe sterker men getroffen wordt door de etatistische en bureaucratische trekken van het hele project.

Zo voorziet het Plan de oprichting van 5 commissariaten: voor krediet, nijverheid, vervoer, buitenlandse handel, plus een algemeen economisch commissariaat. Die commissariaten zouden aan alle kapitalistische bedrijven zekere gedragsregels opleggen in functie van de doeleinden van het Plan. Volgens de oorspronkelijke tekst werden de “commissariaten” door het Parlement aangesteld. Volgens de uitgewerkte tekst dienden zij benoemd te worden door de Koning (regering). Het aanstellingsrecht werd dus van de wetgevende naar de uitvoerende macht verschoven.

Ook de samenstelling van de Regentenraad van het Nationaal Bankinstituut is revelerend. Men vindt erin: – de door de Koning benoemde directeur-generaal, – de door de Koning benoemde commissaris voor het krediet, – drie door de Koning benoemde leden, – afgevaardigden van verschillende halfopenbare instellingen als de NBB, het Gemeentekrediet, de ASLK en de NMKN.[193] Kortom, het is al etatisme wat de klok slaat.

Het “planisme” gaat niet uit van de gedachte dat de Belgische Staat, een staat van het parlementaire, burgerlijk-democratische type, in laatste instantie de heerschappij van de bourgeoisie uitdrukt. De Man heeft het slechts over zekere “inbreuken van de geldmachten op de staat”, daar waar het een veel fundamenteler relatie betreft. Het gaat inderdaad niet over bepaalde “misbruiken” in het staatsbeheer.[194] Het betreft het wezenlijke in de bourgeoisstaat.

De oplossing die De Man aanbiedt is totaal vals. Hij stelt voor DE STAATSMACHT TE VERSTERKEN OM DE GELDMACHTEN TE ONDERWERPEN. “Wij willen een sterke staat om de geldmuur omver te halen, om de machten, die in het hogere financiewezen thans bezig zijn de staat onder voogdij te houden, te onderwerpen... wij willen een staat met versterkte actiemiddelen tegen de economische macht van bank- en monopoliekapitaal.” Men zou nochtans moeten weten dat normaliter een “sterke staat” de macht van de monopolies niet breekt maar uitbreidt. Alle ervaringen met de “sterke” staten in de kapitalistische wereld bevestigen dat.

De Man was een zeer autoritair personage. Dat heeft hij ten allen tijde getoond. Reeds in 1911 leek hem de centralisatie en de centrale beslissingsmacht in de vakbonden een eerste noodzaak. In 1933 stelde hij de (overigens ingewilligde) eis dat de centrale leiding van de BWP, tot hiertoe in handen van een nogal omvangrijk “Bureau van de Algemene Raad”, zou worden overgemaakt aan een “Permanent leidend Comité” van 5 leden. Zoals meegedeeld, werd in het Plan aangedrongen op “versterking van de uitvoerende macht”.[195] 

* * *

De Man hoopte langs de weg van de parlementaire meerderheid tot een regering te komen die het Plan zou onderschrijven. Door beroep te doen op de nationale solidariteit, door te benadrukken dat zijn Plan niet het socialisme en ook niet een etappe naar het socialisme beoogde en dat de kapitalistische bezit- en winstprincipes behouden bleven, door het algemene welzijn in de plaats van het klassenbelang te stellen, door ten slotte de klassenstrijd op te geven, hoopte hij genoeg begrip en goede wil op te wekken om langs parlementaire weg tot een regering te komen, die het grootkapitaal door middel van zekere structuurhervormingen aan de doeleinden van het Plan zou onderwerpen. Als men, zoals De Man, de meest fundamentele stellingen van het marxisme over boord werpt, dan is de baan vrij voor utopische verwachtingen omtrent de maatschappijhervormingen. Alsof grote financiers geen zelfbewustzijn, tevens klassebewustzijn, zouden hebben en zo maar zouden toelaten dat aan hun machtsposities wordt geraakt! Zonder inschakeling van de klassenstrijd geven de grootbourgeois geen gram van hun macht prijs. Dat is eenvoudig ondenkbaar. Dat zou De Man achteraf, als minister, tot zijn verbittering ervaren en dat is ook de kern van de kritiek die EUG. VARGA tegen “Het Plan” uitbracht.[196] De brochure van Varga behoorde nog tot de ultra sektaire periode van de Komintern, toen de polemische overdrijving, de harde afwijzing, de kwetsende aantijging – soms zelfs laster – de toon aangaven. Maar ondanks alles bevatte het betoog van Varga een kern van waarheid: het Plan wekt valse hoop, fungeert als middel om de strijd tegen het kapitaal af te zwakken en om de BWP terug in te schakelen in de regeringspolitiek.
Reeds op het congres van december 1933 had De Man, een bekende uitspraak parafraserend, betoogd: “Het Plan is niets, de actie voor het Plan is alles”. Het congres besloot dan ook een grootscheepse propaganda op touw te zetten, de meest massale wellicht uit de BWP-geschiedenis, met aanwending van moderne reclamemiddelen. In de gelederen van de BWP laaide de geestdrift op. De lethargie van de laatste jaren was overwonnen, men had opnieuw hoop. De wagen was weer aan het rollen.

Toch kende de campagne een paar ernstige beperkingen. Zij bleef uitsluitend gebonden aan de BWP. Noch de communisten,[197] noch de christelijke vakbonden of wie ook marcheerden mee. Een tweede beperking hield verband met de verhoudingen binnen de BWP. Het “actiecomité” voor het Plan werkte onder voorzitterschap van De Man en had M. Naessens als secretaris. Zij bouwden een heel apparaat uit en traden hoe langer hoe zelfstandiger op, wat de oude gevestigde personaliteiten van de AR helemaal niet beviel. Reeds over het Plan zelf waren zij niet zo geestdriftig, laat staan over de miskenning van hun gezag door het actiecomité. Nog erger werd het toen bleek dat zich rond de persoon van H. de Man een soort “cultus” ontwikkelde. Het “Plan van de Arbeid” werd het “Plan De Man”. Resultaat was een wrokkige tegenwerking vanwege Vandervelde, De Brouckère, Huysmans (Volksgazet), G. Balthazar (Vooruit), A. Wauters (Le Peuple)... De Man deed de spanningen nog toenemen door een einde te willen stellen aan de “cumuls” in de BWP-leiding. Hij mislukte. Maar niettemin had hij hard op vele tenen getrapt. Dat werd niet vergeten.

Een ernstiger tegenslag was het FAILLIET VAN DE BANK VAN DE ARBEID.[198] Deze “socialistische” bank nam deposito’s op van de coöperaties, de vakbonden, de particulieren (arbeiders en voormannen van de BWP) en sinds enige tijd ook van de stad Gent en de stad Antwerpen. De socialistische schepenen van financiën van deze steden hadden inderdaad ieder een 20 miljoen stedelijk geld bij de Bank van de Arbeid gedeponeerd. In de periode van de hoogconjunctuur had de Bank gouden zaken gedaan. Maar met de intrede van de crisis begon het mis te lopen. De Bank van de Arbeid was – naar Belgische traditie – een gemengde bank, d.i. een depositobank en een zakenbank. Zoals gebruikelijk had ze, op zicht of op korte termijn gedeponeerde gelden, op lange termijn (bv. in de vorm van aandelen en obligaties) vastgelegd, “bevroren”. Zolang enerzijds de ondernemingen goede zaken deden en anderzijds de spaarders vertrouwen hadden in de solvabiliteit van de bank, waren er geen problemen. Maar van in 1931 traden de moeilijkheden in: enerzijds geraakten vele ondernemingen in de rode cijfers, anderzijds begonnen de arbeiders geleidelijk hun spaarpenningen af te halen. Reeds in juni 1933 kwam de staat ter hulp door aan de bedrijven van de Bank van de Arbeid een krediet van 95 miljoen te waarborgen. Maar het mocht niet baten; toen na de Weense evenementen van februari 1934 het gerucht doordrong dat de gelden van de Weense Arbeidersbank onder sekwester kwamen, haastten zich heel wat cliënten om hun spaargeld op te halen. Op 12 maart 1934 deed Vandervelde een demarche bij minister Jaspar namens de coöperaties, die een bedrag van 150 miljoen op de Bank van de Arbeid hadden staan. De coöperaties werden geholpen mits zij een hypotheek op al hun gebouwen aanvaardden. Meer dan deze onrechtstreekse hulp aan de Bank wilde of kon de regering niet geven, in acht genomen dat de antisocialistische pers een heftige campagne had ingezet tegen iedere mogelijke hulpverlening. Zo moest de Bank van de Arbeid op 28 maart haar uitbetalingen staken en haar winketten sluiten. Er was een put van 220 miljoen.[199] 

De AR stelde een onderzoekscommissie aan. A. Wauters bracht rapport uit tijdens de zitting van 6 oktober 1934. De conclusies waren hard. Strikt strafrechtelijk was er niet veel reden om een aanklacht in te dienen. Niettemin was er wanbeheer en stond men voor praktijken die in een kapitalistisch bedrijf geoorloofd zijn, maar moeilijk verenigbaar kunnen geacht worden met een socialistische moraal.[200] Er werden dan ook sancties getroffen: twee leden van het directiecomité werden uitgesloten uit de partij, één senator moest aftreden en Ed. Anseele moest al zijn economische mandaten neerleggen. Ten slotte kregen 22 administrators (onder wie 5 Volksvertegenwoordigers en 3 Senatoren) een blaam voor “lichtzinnigheid bij het beheer”; zij mochten echter hun mandaten behouden.

In het rapport aan het congres, dat een paar weken later doorging, werd de nadruk verlegd van het wanbeheer naar het effect van de economische crisis. De persoonlijke verantwoordelijkheden werden verdoezeld. Wat de “socialistische” bedrijven betreft, werd de aanbeveling gegeven tot de “gesloten coöperatieve kringloop” terug te keren: de productieondernemingen moesten zich in hoofdzaak op de behoeften van de verbruikscoöperaties afstemmen.

Het kwam de partijleiding eigenlijk goed van pas dat op hetzelfde oktobercongres een groot deel van de aandacht kon gericht worden op het conflict met “L’Action Socialiste”. Hier stelde zich de vraag naar de tucht en het tendensrecht.

“L’Action Socialiste” had zich volmondig bij de propaganda voor het Plan aangesloten, maar het linkse strijdblad bleef bovendien aan zijn eigen inzichten vasthouden.

Toen in februari 1934 de grote TEXTIELSTAKING VAN VERVIERS begon, drong “L’Action Socialiste” aan op snelle uitbreiding. Het blad riep op tot solidariteitsbewegingen, betoogde hoezeer de gebeurtenissen van Oostenrijk bewezen dat het nodig was op een algemene politieke staking aan te sturen. De vakbondsleiding, die de strijd strikt lokaal en puur professioneel wilde houden, aanvaardde niet dat buitenstaanders zich met “haar” zaken bemoeiden. Toen na vijf maanden de staking op een mislukking eindigde, betoogde “L’Action Socialiste” dat de vakbondsleiders in de eerste instantie schuld hadden aan de nederlaag. Daarmee was de maat vol. De syndicale bonzen eisten uitsluiting van Spaak en zijn medestanders.

Zo kwam het op het congres van oktober 1934 bijna tot een breuk. Bijna ... want Spaak vond voldoende soepele woorden om de potten te lijmen en de zaak eindigde met een resolutie die enkel fractievorming en persoonlijke aanvallen verbood.

De Man was in dit conflict verzoenend opgetreden, want hij wenste deze dynamische propagandisten van het Plan niet te verliezen. Overigens werd het Plan door de ramp met de Bank niet zo zwaar getroffen, omdat precies H. de Man sinds jaar en dag kon bogen op zijn kritiek tegen dat soort ondernemingen van Anseele.

De Man slaagde erin de propagandawagen terug aan het rollen te brengen. De leuzen werden “Het Plan aan de Macht”, “Niets dan het Plan, geheel het Plan!”.

Het doel was dus regeringsdeelname op basis van een parlementaire meerderheid, die het Plan onderschreef. In principe zou zulke meerderheid het resultaat van succesvolle verkiezingen moeten zijn. Zo had men het op de socialistische congressen gesteld. Maar De Man zag het anders. Met de opheffing van de goudpariteit van de Belgische frank op 18 maart 1935 en het ontslag van de regering Theunis, bleek dat de leidende elementen van de bourgeoisie besloten hadden het roer om te werpen en de deflatiepolitiek af te schrijven. H. de Man besloot daaruit – vermits het Plan los stond van klassestandpunten en klassebelangen – dat het Plan ook aanvaardbaar moest zijn voor burgerlijke politici. In zijn verbeelding zag hij menig katholiek en liberaal mandataris het Plan bijtreden. In die groepen zou een scheidingslijn lopen tussen voor- en tegenstanders van het Plan. Met die voorstanders zou de BWP dan een parlementaire meerderheid tot stand brengen en een regering vormen.
Maar op het beslissende moment kwam van dat alles niets terecht.

* * *

Er werd opnieuw – na 71/2 jaar onderbreking – een drieledige, een “nationale” regering gevormd. Ze kwam tot stand onder leiding van de katholiek PAUL VAN ZEELAND, vicegouverneur van de NBB en derhalve een extraparlementair. De coalitie zou ruim een jaar standhouden: van 25 maart 1935 tot aan de verkiezingen van 26 mei 1936. De Man had tevoren met Van Zeeland al contact opgenomen, waaruit enig akkoord bleek inzake conjunctuurpolitiek, maar niet betreffende structuurhervormingen. Overigens had De Man P.H. Spaak in de combine betrokken. Noch De Man, noch Spaak hadden hun directe medewerkers op de hoogte gesteld. Zij wonnen de meerderheid van de AR voor hun standpunt en die meerderheid was bereid – tegen alle congresbesluiten in – tot een regering toe te treden, die het Plan negeerde en waarvan de BWP niet de spil zou vormen.

Zo kwam er op 25 maart een regering Van Zeeland met 5 katholieken, 5 socialisten, 3 liberalen en 3 technici. De socialisten werden in de coalitie uit de financiële en economische sleutelposities verwijderd gehouden.[201] De Man kreeg “openbare werken en opslorping van de werkloosheid”, Delattre “sociale voorzorg” en Soudan “justitie”. Aan P.H. Spaak werd als beginneling het departement van “vervoer en PTT” toevertrouwd. Vandervelde werd “minister zonder portefeuille”.

Een paar weken voordien was het lijvige boek verschenen dat de titel droeg: “De Uitvoering van het Plan van de Arbeid”. Maar precies daarvan was niet langer sprake. Spaak verklaarde zonder meer: “Le Plan n’est plus actuel, le Plan est dépassé par les faits”.

De regeringsverklaring werd goedgekeurd (met 107 voor, 54 tegen en 12 onthoudingen), maar de nieuwe ploeg kreeg in de katholieke en liberale groepen geen meerderheid, zoals Van Zeeland had gevraagd. Tevens werden volmachten voor één jaar gestemd. De regering beloofde een programma van economische expansie uit te voeren door devaluatie van de frank, door goedkoop krediet en belastingvrijstelling ten gunste van de bedrijven, door uitvoering van openbare werken...

Toen alles in kannen en kruiken was, werd op 30 maart een congres van de BWP samengeroepen. Wat kon dat congres anders doen dan het voldongen feit te erkennen? De medewerkers van het Planbureau evenals van “L’Action Socialiste” waren wel erg ontstemd, maar tevens totaal ontredderd nu hun talentvolle voormannen, De Man en Spaak, het schip hadden verlaten.[202] 

De munt werd met 28 % GEDEVALUEERD. Dat liet de Belgische economie toe aan te sluiten bij de gunstige omslag van de economische conjunctuur in de hele kapitalistische wereld vanaf 1935. Een RECONVERSIE (omzetting van verschillende kortlopende staatsleningen in één enkele op lange termijn) werd doorgevoerd tegen verlaagde rente. Een BANKCOMMISSIE werd ingesteld, gelast met de controle op de depositobanken. Er kwam een Dienst voor Economisch Herstel (beter gekend als OREC, Office de Redressement Economique) onder leiding van De Man. Het was zijn bedoeling OREC tot instrument van een geleide politiek te maken. Met OREC hoopte De Man toch iets van het Plan door te voeren. Maar dat lieten de anderen niet toe. Het OREC verwierf weinig gezag en raakte weldra volledig buiten spel. Er was des te minder reden voor de conservatieve elementen en voor de bourgeoisie in het algemeen om De Man in zijn pogingen te steunen, vermits de verbetering van de economische conjunctuur reeds na enkele maanden voelbaar was. Toen de volmachtperiode van één jaar in de lente van 1936 ten einde liep kon Van Zeeland een gunstig bilan voorleggen: er was evenwicht in het staatsbudget, de export was verdubbeld, het aantal volledig werklozen was van 297.000 tot 139.000 gedaald en ook het aantal gedeeltelijk werklozen was aanzienlijk verminderd.

De BUITENLANDSE POLITIEK van de regering Van Zeeland kan niet onvermeld blijven.
Op 12 juli 1935 werd de diplomatieke erkenning van de Sovjet-Unie een feit.[203] Het was de verwezenlijking van een punt uit het Plan van de Arbeid. Daarmee is echter geenszins gezegd dat het de BWP is geweest, die deze erkenning heeft doorgedrukt. Feit is dat er zich bij de Belgische bourgeoisie ten overstaan van de Sovjet-Unie een evolutie had voorgedaan. Gedurende vele jaren werd aan de erkenning van het Sovjetregime de voorwaarde verbonden dat de Belgische kapitaalbeleggingen van vóór de Oktoberrevolutie zouden vergoed worden, wat de Sovjetregering weigerde. Naarmate de jaren vorderden, zonder dat het Sovjetregime in elkaar stortte, verzwond de hoop op recuperatie bij de Belgische beleggers en groeide tevens het belang van normale handelsbetrekkingen. Overigens hadden haast alle Westerse mogendheden diplomatieke betrekkingen met de Sovjet-Unie aangeknoopt. België was een uitzondering. Deze evolutie heeft de regering Van Zeeland ertoe gebracht de USSR te erkennen. De socialisten, die in hun campagne voor het Plan geen nadruk op dat punt hadden gelegd, besteedden er ook achteraf weinig aandacht aan in hun pers.

De onderhandelingen verliepen eerder moeizaam. De Belgische regering stelde EERST EEN HANDELSVERDRAG en nadien de diplomatieke erkenning voor, maar de Sovjetregering eiste eerst de diplomatieke erkenning. Zo is het dan ook gebeurd. Het dispuut illustreert de geest waarin de Belgische diplomatie optrad: zij wilde het niet-politieke aspect van de erkenning benadrukken. Van enige toenadering met de USSR was dan ook geen sprake. Integendeel, de Belgische buitenlandse politiek ging de andere richting uit. Dat zou weldra heel duidelijk worden.

Op 7 maart 1936 zegde Hitler het Locarno-pact op en liet hij zijn troepen het Rijnland binnenrukken. De dag voordien had de regering Van Zeeland het Frans-Belgisch militair akkoord van 1920 opgezegd. Dat de Belgische regering dit voornemen had, wist men eerder te Berlijn dan te Parijs. Hitler was dan ook zeer tevreden dat België een stap zette in de richting van de volledige isolatie. Koning Leopold III zag hiermee een stuk van zijn politiek verwezenlijkt. Eén van de elementen die ertoe bijdroegen dat de regering Van Zeeland besloot zich militair los te maken van Frankrijk, was de parlementaire bekrachtiging op 27 februari 1936 van het Frans-Sovjet bijstandspact. Datzelfde pact was het diplomatiek voorwendsel dat Hitler liet gelden om het Rijngebied te bezetten. De convergentie is duidelijk.

In het eerste hoofdstuk van dit boek werd beschreven hoe de Westerse mogendheden reageerden op de Rijnbezetting. Op 19 maart gingen zij akkoord over de REGELING VAN LONDEN. Die kwam hierop neer dat momenteel tegen Hitler niets werd ondernomen, maar dat men bij een verdere Duitse agressie gezamenlijk zou optreden. België zou daartoe met Frankrijk en Engeland militaire besprekingen voeren. Maar deze geschiedenis is hiermee niet ten einde en komt verder nog ter sprake.

* * *

De wetgevende verkiezingen van 24 mei 1936 vertoonden een doorbraak van uiterst rechtse tendensen.[204] 

Het aantal volksvertegenwoordigers was van 187 tot 202 gestegen. De katholieke partij leed een zware nederlaag: zij daalde van 79 naar 63 zetels; de nederlaag van de liberale partij was aanzienlijker dan in het mandatenverlies (van 24 naar 23) tot uitdrukking kwam; de socialisten leden een verlies (van 73 naar 70), dat gedeeltelijk werd gecompenseerd door de communistische vooruitgang (van 3 naar 9 zetels). De drie “traditionele” en regerende partijen verloren dus samen 20 zetels in de Kamer, terwijl het aantal te begeven mandaten met 13 was gestegen. Daartegenover verwezenlijkten de extreemrechtse, antiparlementaire partijen een enorme vooruitgang: het VNV verdubbelde zijn vertegenwoordiging (van 8 naar 16 zetels); REX, dat voor de eerste maal opkwam, verwierf 21 verkozenen in de Kamer.

Wat heeft een deel van de kiezers bezield om extreem links, en een veel ruimer deel om extreem rechts te stemmen? Economisch was een aanzienlijke verbetering ingetreden, zodat de indruk ontstond dat men zich aan de crisis ontworstelde...

De opmerking werd dikwijls gemaakt dat tussen de economische recessie en de electorale uitdrukking daarvan zich een zekere decalage in de tijd voordoet. Het duurt wel een tijd vooraleer de mensen zich van de nieuwe situatie duidelijk bewust worden. De bittere nasmaak van haast vijf jaar economische ellende kon niet zomaar verdwijnen.[205] 

De electorale aardverschuiving betrof niet zozeer de arbeidersklasse: die radicaliseerde zich slechts enigermate en dat lag in de lijn van de verwachtingen. Veel heftiger was de reactie van de middenstandslagen, die nu plots en massaal overschakelden naar het fascistische REX en het fascistoïde VNV. Enerzijds was dat zeker een reactie op de economische crisis. De doorsnee middenstander schreef de economische crisis immers toe aan “het systeem”. Maar “het systeem” zag hij niet in de wetmatigheden van het kapitalisme. Het kapitalisme in vraag stellen, lag totaal buiten zijn conceptie. Men kan evengoed de natuur in vraag stellen! “Het systeem”, dat was het Parlement, dat waren de Partijen, dat waren de Politici en dat waren de relaties van die Politici met bepaalde in fraude verwikkelde Financiers. Kortom, de economische crisis en het geknoei van de financiers werden de democratie verweten.

Nu is het electoraal gedrag niet zo maar een weerspiegeling zonder meer van de economische situatie. Het is evident dat in 1936 de middenstandslagen in België sterk onder de indruk waren van het prestige dat was verbonden aan de fascistische opmars in Europa. Er was de Rijnbezetting van Hitler: er was de verovering van Ethiopië door Mussolini.

Nog beslissender wellicht voor de houding van de genoemde middenstandsklassen was de overwinning van het “Frente Popular” in de Spaanse verkiezingen van februari en van het “Front Populaire” in de Franse verkiezingen van april-mei. In de geest van de doorsnee middenstander was er tussen “volksfront” en “communisme” praktisch geen verschil. Het leek er dus op dat de parlementaire democratie geen waarborg bood tegen de “wurgende greep” van het communisme. Daarom: leve Rex! leve het VNV!

* * *

Het REXISME was een fascistische loot van de katholieke boom. De naam zelf is afkomstig van de leuze “Christus Rex”, die opgang deed in vele katholieke jeugdbewegingen. Fascisme vergt een charismatische leidende figuur. Die trad naar voor in de persoon van LEON DEGRELLE, een apothekerszoon uit Bouillon (geboren in 1906), die te Leuven studeerde en erg actief werd onder de rechtse katholieke jongeren, die dweepten met morele vernieuwing, reinheid van gedachte, veredeling van de levenshouding en dergelijke. Politiek verlengstuk daarvan was voor hen de uitroeiing van misbruiken in het politieke leven door verjonging van de kaders. Dus ook hier: aflossing van de wacht door jonge wolven, gehuld in de mantel van de eeuwige christelijke waarden.
In 1930 kreeg L. Degrelle de leiding van de katholieke uitgeverij “La Société coopérative des Editions Rex”, die weekbladen (“Rex”, “Vlan”), boeken en brochures op de markt bracht. Weldra vormde de Rex-groep een fractie in de Katholieke Partij. Einde 1935 – op het congres van de Katholieke Verenigingen – kwam het onder heftig tumult vanwege Degrelle en zijn aanhangers tot een breuk. Rex werd van nu af een zelfstandige politieke formatie. Degrelle was een verbluffend demagoog, die beschikte over een briljant en meeslepend redenaarstalent. Degrelle bracht het misnoegen, de frustraties en de haatgevoelens van de middenstandslagen onder woorden en wist ze om te zetten in een dynamisch fanatisme. Het aangrijpingspunt was de kleinburgerlijke verontwaardiging over “les collisions politico-financières”, over “le mur d’argent”, thema’s die reeds in 1932 door de rechtse katholieke politicus PAUL CROKAERT werden aangesneden en die vanaf januari 1935 ook door het dagblad “La Libre Belgique” werden ontwikkeld. Degrelle slaagde erin rond de aanklacht tegen “les pourris” en voor “de grote schoonmaak” een beweging op te bouwen. Naast het symbool van de partij, de kroon van Christus Koning, behoorde de bezem als instrument voor het reinigen van de augiasstal, tot de beeldspraak van het rexisme. Nooit werd in de Belgische politiek de moddercampagne, het “scandalisme” zo systematisch geëxploiteerd als door L. Degrelle. Het dient gezegd dat het aan schandalen in België niet ontbrak, zodat Degrelle en zijn fascisten erin slaagden de parlementaire democratie ernstig te discrediteren.

Het verkiezingsprogramma van 1936 voorzag, behalve de genoemde “schoonmaak”, een autoritaire inrichting van de staat, “zonder partijen” en op corporatistische basis. Mussolini en Hitler waren de inspiratiebronnen. Het electoraal succes was enorm: op slag 21 zetels, wat ruim 270.000 stemmen of 11,5 % betekende. Rex won zijn stemmen vooral ten koste van de Katholieke Partij. Wat geen wonder was, gezien de fascistoïde sympathieën in die partij gemeengoed waren geworden. Het dient opgemerkt dat de aanhang van het rexisme zich in hoofdzaak tot Wallonië en Brussel beperkte, wat de omvang van het succes binnen deze ruimte nog indrukwekkender maakte. Wel was er een zwakke afdeling Rex-Vlaanderen, die elementen uit de franskiljonse burgerij omvatte. Overigens had Rex[206] een paar maanden voor de verkiezingen van mei 1936 een akkoord afgesloten met het “Eenheidsfront”, een overkoepelende instantie waarbij honderden Vlaamse middenstandsorganisaties waren aangesloten: allemaal “neutraal”, “boven en buiten de politiek”, afkerig van “kleurenpolitiek en kleurenpartijen”, allemaal “antiparlementair” ingesteld en voorstander van een “corporatieve” organisatie. Het akkoord Rex-Eenheidsfront leidde in alle Vlaamse provinciën (behalve Antwerpen) tot kandidatenlijsten met vertegenwoordigers van de middenstandsorganisaties.

In april 1937 ging L. Degrelle een politieke krachtproef aan (zie verder), die hij verloor. Daarmee ontviel de grote wraaknemer het aureool van de onoverwinnelijkheid. Maar de kleinburgerij blijft slechts trouw aan het fascisme in opmars: bij de verkiezingen van 1939 slonk het aantal rexistische mandatarissen tot 4.[207] 

Het VNV verdubbelde dus zijn parlementaire vertegenwoordiging in 1936. Vanwaar kwam dat VNV?

De VLAAMSE FRONTPARTIJ, die in 1929 haast 12 % van de stemmen in Vlaanderen behaalde en 11 mandaten kreeg, viel met de verkiezingen van 1932 terug op 8 zetels. De Frontpartij maakte een zware crisis door. De innerlijke tegenstellingen (m.n. op confessioneel en politiek vlak) werden scherper naarmate de Vlaams-NATIONALISTISCHE tendens veld won, d.w.z. naarmate het nationalisme in die partij een rechtsere maatschappijbeschouwelijke inhoud verwierf.

De meest uitgesproken fascistische elementen scheurden zich af onder leiding van JORIS VAN SEVEREN om het VERDINASO (Verbond van Dietse Nationaal-Solidaristen) te vormen. Het Verdinaso zou zich nooit massaal ontwikkelen, maar wel enige uitstraling verwerven.[208] 

De Vlaamse nationalistische groepen van de erg ontredderde Frontpartij werden in oktober 1933 door STAF DE CLERCQ samengevoegd tot het Vlaams Nationaal Verbond of VNV.[209] Met de democratische, humanistische en antimilitaristische traditie van de Frontpartij werd nu gebroken om over te schakelen naar fascistoïde ideeën als leidersbeginsel, autoritaire en corporatieve opbouw van de maatschappij, en dgl. Maar dat alles was ideologisch nogal verward. Het VNV was in hoofdzaak een verzameling mensen, die zich niet al te duidelijk bewust waren van hun fascistische instelling.[210] 

De taalwetgeving kwam ondertussen steeds meer tegemoet aan de Vlaamse grieven.[211] Maar het VNV bleef niet bij dergelijke concessies stilstaan. Het eiste ook staatkundige hervormingen: het VNV wilde federalisme; sommige van zijn leden dweepten met de Groot-Nederlandse gedachte.

Het VNV, veel minder strak geleid en gestructureerd dan het Verdinaso en beter aansluitend bij de retorisch-romantische traditie van de Vlaamse beweging, gaf blijk van veel dynamisme. Het ledental overschreed de 25.000 niet, maar electoraal kende het VNV wel succes: 16 volksvertegenwoordigers in 1936 of haast 13 % van de Vlaamse kiezers. Meer nog, terwijl Rex electoraal in elkaar zakte, hield het VNV goed stand: bij de verkiezingen van 1939 won het 25.000 stemmen en één zetel.

* * *

Zoals na verkiezingen gebruikelijk is, trad de regering Van Zeeland af in mei 1936. Tijdens de nu volgende legislatuur beschikten katholieken en liberalen samen – uniek in de Belgische geschiedenis – niet over een parlementaire meerderheid. Vermits de katholieken met de socialisten alleen niet wilden samengaan, bleef nog alleen een drieledige oplossing over. De socialistische mandatarissen hadden van hun congres (1 juni) de vrije hand gekregen om aan de regering deel te nemen. Een reeks vooruitstrevend-democratische programmapunten werden door de congresresoluties wel aanbevolen, maar iedereen wist dat die niet als volstrekte voorwaarden moesten beschouwd worden. De BWP wenste erbij te zijn.

Paul van Zeeland slaagde erin op 13 juni klaar te komen met de vorming van een nieuw kabinet, waarin een versterkte socialistische aanwezigheid opvalt. De TWEEDE REGERING VAN ZEELAND telde inderdaad 6 (i.p.v. 5) socialisten en wel op belangrijke posten: de meest uitgesproken rechtse BWP-leiders kregen sleutelposities (Spaak: buitenlandse zaken, De Man: financiën), terwijl “patron” Vandervelde zich moest vergenoegen met het politiek onbeduidende departement van Volksgezondheid.[212] 

De onderhandelingen over de vorming van de regering verliepen op een moment van grote sociale spanning in het land. Massale stakingen deden zich voor in die dagen; het waren de aanzienlijkste uit de periode tussen de twee wereldoorlogen.[213] 

De economische conjunctuur was fel verbeterd en het zakenleven terug op gang geraakt, maar de arbeiders moesten hun deel nog steeds ontberen. Klaarblijkelijk was het die situatie, alsmede de Volksfrontmanifestaties in Frankrijk, die aan de basis lagen van de beweging in België.

Het begon in de Antwerpse haven. De Antwerpse arbeidersklasse was diep beroerd door een fascistische aanslag, tijdens de kiescampagne, op twee socialistische militanten. POT en GRIJP werden doodgeschoten. Grijp was bestuurslid van de havenarbeidersbond. Op de dag van de begrafenis (26 mei) riep de vakbond een algemene staking van één dag uit aan de haven.

Op 2 juni slaagden communistische militanten erin een staking van de dokwerkers op gang te brengen. De eerste reactie van de vakbondsleiding was afkeuring; maar haar pogingen het werk te doen hervatten bleven vruchteloos. Het begon dus als een “wilde” staking. Maar weldra erkenden de vakbonden de beweging; ze stelden een eisenprogramma op en begonnen te onderhandelen. Die onderhandelingen vlotten niet en ruim 19.000 dokwerkers bleven gedurende drie weken in staking. Een compromis werd bereikt en op 22 juni hervatten ze het werk.

Ondertussen was de beweging overgeslagen naar andere sectoren (o.a. diamant) en gewesten. In de tweede week van juni kwam heel Wallonië in beroering: de mijnwerkers, de arbeiders van de steengroeven, de gieterijen, de metaalnijverheden ... bonden de strijd aan. Weldra waren ongeveer een half miljoen werkers bij de beweging betrokken. Het betrof stakingen die door de socialistische en christelijke vakbonden werden erkend. Natuurlijk was het de bekommernis van de syndicale leidingen zo snel mogelijk tot een verzoenend compromis te komen. Te meer daar zij getuigen waren dat de communistische impact met de dag toenam.[214] 

De regering greep in en riep op 17 juni een NATIONALE ARBEIDSCONFERENTIE (arbeiders, patroons, overheid) samen, die tot zekere concessies besloot: – een loontoeslag van 7 à 8 %, – vaststelling van een minimumloon, – verhoging van de kinderbijslag, – waarborg van syndicale vrijheid, – minstens zes betaalde verlofdagen per jaar. De inwilliging van de 40-urenweek geschiedde slechts gedeeltelijk: alleen in ongezonde en gevaarlijke bedrijven (in feite: in de mijnen en aan de haven). Het was nu de taak van de paritaire comités deze aanbevelingen in CAO’s om te zetten. Op 21 juni besloot de syndicale leiding de staking op te heffen. Het duurde tot het einde van de maand vooraleer de werkhervatting overal een feit was.

De BWP was afzijdig gebleven. Wel wendde zij de kracht van de beweging aan om in de regeringsverklaring van 24 juni de aanbevelingen van de Nationale Arbeidsconferentie als programmapunten te doen opnemen. Tevens werd verplichte verzekering tegen werkloosheid in het vooruitzicht gesteld, alsmede controle op de bewapeningsindustrie, op elektriciteitsvoorziening, op assurantie- en kredietwezen. Allemaal beloften, waarvan in de periode vóór de Tweede Wereldoorlog praktisch niets zou terechtkomen.

* * *

De officiële statistieken vermelden 999 werkonderbrekingen in 1936, waarbij 560.716 arbeiders waren betrokken. Maar na de algemene staking van 1936 trad een relatieve kalmte in.[215] 

Het ledental van de socialistische vakbonden steeg nog enigermate,[216] maar ook de christelijke syndicaten wonnen terrein en haalden een deel van hun achterstand in; in 1939 bereikten ze een 340.000 leden. Tussen beide vakbondsorganisaties waren en bleven de verhoudingen slecht, zelfs vijandig. Dat was niet zozeer een kwestie van programma of tactiek, maar van concurrentie op syndicaal, partijpolitiek en levensbeschouwelijk vlak. In het ACV bleef de godsdienstverdediging een centrale bekommernis: bij de socialistische vakbonden waren antiklerikalisme en antigodsdienst in feite eng verbonden.

Op het plan van de sociale wetgeving werd, als uitvloeisel van de algemene staking, de wet van 8 juli 1936 gestemd die een jaarlijks betaald arbeidsverlof voorzag (van 6 tot 12 dagen volgens het aantal dienstjaren). Nog als gevolg van de staking werd een heel groot aantal nieuwe PARITAIRE COMMISSIES opgericht; in 1937 telde men er een honderdtal; het was een ware wildgroei (na de oorlog door hergroepering tot de helft herleid). Overigens kwam niets nieuws tot stand. De syndicale eis van de verplichte verzekering tegen werkloosheid werd wel in een wetsontwerp geformuleerd, maar niet verwezenlijkt.

De vakbonden, die door de SYNDICALE COMMISSIE werden overkoepeld, waren nog steeds innig verbonden met de BWP. In vergelijking met de meeste politieke leiders van de BWP waren de vakbondsbestuurders – lieden als C. MERTENS en JOS. BONDAS – nog rechtser ingesteld. Voor hen was de vakbond niet zozeer een strijdorganisatie dan wel een sociale dienst ter oplossing van individuele moeilijkheden. Daarom drongen zij aan op socialistische aanwezigheid in de regering, ongeacht het programma van die regering.

Hun voornaamste inspanningen betroffen DE SYNDICALE ORGANISATIE. Dat liep uit op de structuurhervormingen die het congres van 5 december 1937 besloot. De naam Syndicale Commissie werd in BELGISCH VAKVERBOND (BVV) veranderd. De organisatie van de nationale leiding (Secretariaat, Bureau, Nationaal Comité), van de CENTRALES en van de FEDERATIES werd geconsolideerd.[217] Hoofdbekommernis was het gezag van de nationale leiding te verstevigen, de beslissingsmacht aan de top te concentreren. Enkel het Nationaal Comité kon “op gelijk welk ogenblik ... op eigen gezag beslissen” of een strijd moest ophouden of worden voortgezet en uitgebreid. De tendens ging steeds in de richting van de eerste eventualiteit. De angst voor het avontuur was zeer groot: geen strijd aanbinden die het risico van een nederlaag inhield... Tot zijn uiterste consequenties doorgevoerd, kwam dat er op neer dat de strijdbaarheid zelf stelselmatig werd afgeremd. Tot grote spontane (wilde) uitbarstingen kwam het niet meer na 1936.

* * *

Van in 1936 begon Koning Leopold III steeds grotere invloed op het politieke leven uit te oefenen. Dat was bijzonder duidelijk in de BUITENLANDSE POLITIEK. Het was een gevestigde traditie dat de Belgische vorsten speciaal de militaire zaken en de buitenlandse betrekkingen beschouwden als behorend tot hun domein. Leopold III, meer dan zijn voorgangers, beschouwde dit als een van zijn prerogatieven. Hij spoorde ertoe aan dat de tweede regering Van Zeeland de zwenking, die onder de eerste werd aangevat, verder zou doorzetten. Hij vond een ijverig medewerker in de persoon van P.H. Spaak. Deze formuleerde op 20 juli 1936 – d.i. een paar dagen na het uitbreken van de Spaanse burgeroorlog – een politiek van ongebondenheid of “onafhankelijkheid”. Dit betekende – zij het nog onduidelijk uitgedrukt – een breuk met de zogenaamde “regeling van Londen” van 19 maart 1936 (zie supra). Het betekende dat België weigerde nog langer met Frankrijk en Groot-Brittannië front te vormen tegen de dreigende agressie van Hitler. De Duitse pers jubelde en L. Degrelle blokletterde in “Le Pays Réel”: “un discours rexiste de M. Spaak”. Deze nieuwe oriëntatie werd duidelijker en nadrukkelijker bevestigd in de “historische rede” van Leopold III op 14 oktober 1936. Nu werd het heel duidelijk dat Leopold III België neutraal zag, d.i. geïsoleerd en alleen tegenover een mogelijke Duitse agressie. Hij ging daarbij zo ver dat Spaak moeite had hem te volgen. Tot dan toe waren de contacten met de militaire staf van Frankrijk niet verbroken en Spaak meende dat die moesten behouden blijven. Maar Leopold stelde onomwonden de eis dat die contacten moesten worden stopgezet. Spaak moest zich onderwerpen; dat kon hij lezen in een brief die hem op 27 oktober 1936 door Leopold toegestuurd werd.[218] 

De wijziging in de buitenlandse politiek werd voltrokken tijdens het parlementair verlof. De bedoeling lag voor de hand: men wenste de tegenstanders van de nieuwe politiek (H. Rolin, Brunfaut, Isabelle Blume e.a.) geen kans te geven roet in het eten te werpen. Eenmaal de nieuwe oriëntatie ingezet, werd ze op 28 oktober ter goedkeuring aan de Kamer voorgelegd. P.H. Spaak – die de dag te voren genoemde brief van de Koning ontving – bestond het de zaken voor te stellen alsof er eigenlijk niets essentieels veranderd was. Hij kreeg de goedkeuring van 126 tegen 42 stemmen.

De neutraliteitspolitiek speelde op evidente wijze Hitler in de kaart. België werd in zekere mate uitgeleverd. Iedereen kon weten dat een “zelfstandig” en ongebonden, dus geïsoleerd België zonder bondgenoten, er zwakker voorstond dan een België met bondgenoten. De maatregelen tot versterking van het leger, o.a. door de verlenging van de legerdienst van 12 tot 17 maanden (2 december 1936) veranderden daaraan heel weinig. Toch kan men niet van bewust verraad spreken; de BEDOELING was zeker niet België als een weerloze prooi aan te bieden. Het ging om een samenloop van omstandigheden. De aarzelende houding van de Westerse democratieën (Frankrijk en Engeland) ten overstaan van Mussolini en Hitler, het falen van de collectieve veiligheid in het raam van de Volkerenbond, ontnamen een stuk geloofwaardigheid aan de inschakeling van België bij het (eigenlijk niet bestaande) front van de Westerse democratieën. Ook de Vlaams-nationalistische eis, sinds jaren door de leuze “Los van Frankrijk!” geformuleerd, heeft gewicht in de schaal geworpen.[219] Het is echter een uitgemaakte zaak dat ruime francofone milieus, niet minder dan de Vlaams-nationalistische, opgetogen waren over de nieuwe oriëntatie. De verdedigers van de zelfstandigheidspolitiek lieten gelden dat een niet-geëngageerd België, een België dat geen front vormt tegen Hitler, zich ook niet de vijandschap van Hitler op de hals zou halen en dus veiliger zou zijn. Er is geen reden om aan de oprechtheid van die mening te twijfelen. Maar het was een mening – een illusie – die alleen kon opkomen bij lieden die tot op zekere hoogte sympathie voelden voor het fascisme, die uit anticommunisme het fascisme als een “minder kwaad” aanvaardden. Dat gold voor menig politicus van de liberale partij en voor de grote meerderheid van de katholieke politici. Bewijs: zodra de burgeroorlog in Spanje uitbrak, ging hun sympathie zonder het minste voorbehoud naar de zijde van Franco. Het fascisme als enig alternatief van het communisme stellen, was gezien de krachtsverhoudingen een vals dilemma. Maar zo stelde het zich in de geest van de bourgeoisie, en in functie daarvan bepaalde zij haar politiek: los van het “rode” Frankrijk dat ons aan de zijde van het “rode” Rusland in de oorlog zou kunnen betrekken.

Het BWP-congres moest zich in oktober 1936 uitspreken over de nieuwe oriëntatie. Aan de linkerkant verwierpen H. Rolin en De Brouckère de politiek die door Spaak en De Man werd voorgestaan. Vandervelde, de behendige centrist, wist een “nègre-blanc” resolutie te doen aanvaarden, waardoor de onenigheid werd verdoezeld. Genoemde resolutie keurde de onafhankelijkheidspolitiek goed en drong aan op een actieve Belgische politiek van collectieve veiligheid in de Volkerenbond. Op militair vlak had de BWP haar campagne voor de zesmaandendienst, die ze sinds 1933 voerde, laten vallen en een verlenging tot 17 maanden werd nu aanvaardbaar geacht.

Er was echter een situatie waarrond de onenigheid bleef doorwerken. Zodra ten aanzien van de Spaanse burgeroorlog de non-interventiepolitiek aan bod kwam, werd die door Van Zeeland, met de actieve steun van Spaak en De Man, bijgetreden. Ook Vandervelde had zich daarbij neergelegd, zij het met de dood in het hart. Overigens deed hij pogingen de Spaanse Republikeinse regering toch enigermate te steunen. Maar Spaak en De Man verkregen dat Vandervelde uit de regering werd verwijderd (27 januari 1937) en als minister van gezondheid werd vervangen door A. Wauters.

* * *

Een succesvolle fascistische beweging moet haar opmars gezwind kunnen doorzetten, zo niet dreigt zij haar snel verworven middenstandsaanhang in een minimum van tijd weer te verliezen. Dat was de reden waarom L. Degrelle voor 25 oktober 1936 een “mars op Brussel” aankondigde. Nu is het fascisme slechts onoverwinnelijk als de gevestigde machten zich inschikkelijk tonen. Maar de regering verbood de betoging en de verboden betoging werd een flop...

Rex bereidde zich nu voor op een tweede uitdaging. Op 7 maart 1937 dienden de rexistische volksvertegenwoordigers van Brussel en hun plaatsvervangers op de kandidatenlijst ontslag in, zodat een tussentijdse verkiezing moest plaatsgrijpen.
Hiervoor diende L. Degrelle zelf zijn kandidatuur in. De regeringspartijen stelden hier de kandidatuur tegenover van Paul Van Zeeland, die geen parlementslid was. Die kandidatuur werd actief gesteund door het episcopaat hij monde van Kardinaal van Roey ... en door de KPB, wat minder doorslaggevend was. Op 11 april gingen 276.000 stemmen naar Van Zeeland (76%) en 69.250 naar Degrelle (19 %). Voortaan ging het bergaf met het rexisme.

Met de overwinning van Van Zeeland kwam men weldra in de knoei. Van Zeeland werd beschuldigd, na zijn ontslag als vicevoorzitter van de NBB, verder gelden te hebben ontvangen uit de zwarte kas (cagnotte) van deze instelling. Dat bleek juist te zijn. Rex en VNV kregen opnieuw voer voor hun aanvallen op het “corrupte parlementaire regime” en Van Zeeland voelde zich gedwongen zijn ontslag in te dienen. Voor de zoveelste maal kwam een regering ten val zonder afkeuring door het parlement. Dat was op 25 oktober 1937.

Voor de vorming van een nieuwe regering kwamen niet minder dan acht formateurs aan bod. De onderhandelingen namen een maand in beslag. Ten slotte slaagde de liberaal P.E. JANSON erin een nieuw kabinet samen te stellen. De nieuwe ploeg vertoonde veel gelijkenis met de voorgaande en dezelfde 6 socialisten bekleedden dezelfde posten.

De regering Janson zou slechts een half jaar standhouden. In 1938 kwam er opnieuw een economische inzinking en de werkloosheid nam weer aanzienlijk toe. De Man bereidde een belastingwet voor, die verhoogde erfenisrechten en maatregelen tegen de fiscale fraude voorzag. Maar de minister at mosselen die hem ziek maakten ... en hij trad af. SOUDAN werkte het wetsontwerp verder uit, maar er kwam andermaal een kapitaalvlucht op gang. De parlementaire rechterzijde trad in verzet. Bij een vertrouwensmotie behaalde de regering wel de meerderheid, maar de conservatieve vleugel van de Katholieke Partij stemde samen met de oppositie. Janson trad af op 13 mei 1938.

Op twee dagen tijd was P.H. SPAAK klaar met een nieuwe drieledige bewindsploeg. De formateur had – zoals de Koning dat eiste – noch partijen, noch parlementaire groepen geraadpleegd. Spaak oefende het premierschap uit en leidde tevens het departement van buitenlandse zaken. Ook de ministeries van openbare gezondheid, tewerkstelling en sociale voorzorg gingen naar socialisten.

* * *

Het was de eerste keer in de Belgische geschiedenis dat een socialist de leiding van de regering op zich nam. Het betekende geenszins een verschuiving naar links. De regering Spaak sprak zich uit voor de sociale vrede, gezien de economische crisis. Een van de hoofdbekommernissen was het budgettair evenwicht door besparingen enerzijds en nieuwe belastingen anderzijds. Dat was tot op zekere hoogte een terugkeer naar de deflatoire politiek van de rechtse regeringen uit het begin van de jaren dertig. De naam van de minister van financiën, M.L Gérard, was een programma in dat opzicht. M.L. Gérard trachtte echter verder te gaan dan de socialisten konden nemen. Daardoor werd hij gedwongen zijn ontslag aan te bieden (2 december 1938).

Het was tijdens de regering Spaak dat de internationale spanning een hoogtepunt bereikte door Hitlers aanspraak op het Sudetengebied. Einde september 1938 werd een gedeeltelijke mobilisatie van het Belgische leger doorgevoerd. De MUNCHEN AKKOORDEN (29 september) werden met een algemeen gevoel van opluchting ontvangen. De hele pers – incluis de socialistische – begroette München als een vredesoverwinning. De linkse oppositie in de BWP klonk niet door.

Wel scherp werd het dispuut in de BWP omtrent de SPAANSE BURGEROORLOG. De regeringsverklaring van Spaak repte over deze aangelegenheid geen woord. De non-interventiepolitiek werd voortgezet. De BWP bevond zich in een dubbelzinnige positie. Terwijl haar ministers Spaaks politiek aanvaardden, sprak de partij zich uit voor de Republikeinse regering, werden inzamelingen gedaan en steunacties georganiseerd, namen socialistische militanten deel aan de strijd van de Internationale Brigades, gingen socialistische voormannen naar het republikeinse Spanje om hun sympathie voor de strijd tegen Franco te betuigen. Is. Blume, Huysmans, De Brouckère en Vandervelde traden het meest naar voren bij de strijd voor de Spaanse Republiek.

De tweespalt in de BWP nam toe. Want naarmate Franco terrein won, drongen de katholieken en de liberalen in de regering steeds heftiger aan op erkenning van het fascistisch regime. Ze eisten minstens economische betrekkingen met de regering van Burgos, wat trouwens op een de-facto-erkenning neerkwam.

Spaak stemde in dat het wenselijk was een handelsmissie naar Burgos te sturen. Op het BWP-congres van begin november 1938 waagde hij het deze stelling te verdedigen. Weinige afgevaardigden durfden Spaak openlijk bijtreden, hoewel velen – vooral langs Vlaamse zijde – bereid waren in te stemmen. Spaak dreigde met ontslag; Vandervelde en De Brouckère protesteerden tegen deze chantage; het congres keurde ten slotte het buitenlands beleid van de regering goed. Vandervelde was daar zo door getroffen dat hij ontslag nam als voorzitter van de partij. Hij zou het niet lang meer overleven: op 27 december 1938 stierf hij.

Het congres van november had bepaald dat een beslissing tot erkenning van Burgos niet zonder instemming van de Partij mocht worden getroffen. Maar Spaak stoorde zich daar niet aan dat bleek uit de toezegging die hij op 29 november voor de Senaatscommissie aflegde. Waarop de Algemene Raad een buitengewoon congres samenriep voor 5 december. De besluiten van dit congres waren een uniek staaltje van dubbelzinnigheid en verwarring: neen, het congres keurde de Burgos-politiek van Spaak niet goed; ja, het congres oordeelde dat de regering moest aanblijven ... want een regering zonder de socialisten zou nog slechter zijn. Spaak wist nu dat hij in feite carte blanche had gekregen. De volgende dag (6 december) stelde hij in de Kamer de vertrouwenskwestie; hij behaalde een grote meerderheid, maar 2/3 van de aanwezige socialisten (nl. de Walen en de Brusselaars) stemden tegen, terwijl de rexisten hem steunden! Als Spaak andermaal dreigde ontslag in te dienen, drong de partijleiding aan op voortzetting van de coalitie. Met de dood van Vandervelde viel een hinderpaal weg. Op 13 januari 1939 werd een verdrag tot economische betrekkingen met het Burgos-regime getekend. Dat werd twee dagen later weer aan een socialistisch congres voorgelegd. De chantage die Spaak uitoefende, werd door de meerderheid van het Bureau gesteund: men dreigde met een regeringscrisis en het congres zwichtte. Dat niet alleen de hoogste leiding, maar ook een congres met de dreiging van ontslag uit de regering zo sterk onder druk kon worden gezet, bewijst hoe diep het reformisme verankerd zat. Niet aanwezig zijn in de regering betekent dat men als vakbondssecretaris niet op een vertrouwde figuur bij de overheid kan rekenen, betekent tevens dat men de lakens niet mee kan uitdelen, dat men geen baantjes kan bezorgen en geen bevorderingen kan bespoedigen, wat verlies van cliënteel en ten slotte van kiezers meebrengt.

Nu was de chantage des te ijdeler, gezien de regering Spaak toch al door innerlijke contradicties was veroordeeld. Katholieken en liberalen wilden nu eenmaal verder de weg van de deflatie op. De liberalen grepen een voorwendsel om de coalitie te doen stranden.[220] Het beraad tot de vorming van een nieuwe bewindsploeg leidde niet tot resultaten; het kwam tot een Kamerontbinding en vervroegde verkiezingen op 2 april 1939.

In deze verkiezingen[221] boekten katholieken en liberalen een aanzienlijke winst, ten koste van de BWP, maar vooral van Rex dat een verpletterende nederlaag leed. Het VNV ging licht vooruit; het had in de traditie van de Vlaamse beweging een veel solidere grondslag dan de vluchtige gemoedsbeweging, die een moment de basis van het rexistisch succes had gevormd.

Katholieken en liberalen samen hadden opnieuw de meerderheid in het parlement, de BWP wenste haar nederlaag door een oppositiekuur te herstellen en zo kwam de REGERING PIERLOT tot stand: 6 katholieken, 3 liberalen en 3 extraparlementaire technici. De nieuwe regering kreeg volmachten voor 7 maanden en er werd afgesproken dat, in geval de oorlog uitbrak, een drieledige regering van Nationale Unie zou worden gevormd. Dat gebeurde dan ook begin september 1939.

* * *

In het decennium dat de Tweede Wereldoorlog voorafging, wonnen fascisme en fascistoïde stromingen enorm veel terrein in België.
Er was niet alleen Rex, VNV, Verdinaso en Légion Nationale.[222] 

Praktisch alle MIDDENSTANDSORGANISATIES brachten een fascistische ideologie tot uitdrukking. Het corporatistisch programma, aanvankelijk enkel bedoeld als oplossing voor de eigen beroepsorganisatie, werd vlug uitgebreid tot het hele staatsbestel en de hele maatschappelijke ordening. Ieder nummer van de “Stormklok” of van “Burgerstrijd” was doordrongen van fascistisch ideeëngoed. Het electoraal akkoord van het “Eenheidsfront” met Rex in 1936 lag helemaal in de lijn van de eigen politieke ontwikkeling der middenstandsorganisaties.[223] 

Ook de gedachtewereld van de Vlaamse KATHOLIEKE STUDENTENBEWEGING was volkomen in de ban van de fascistische visie.[224] De katholieke studerende jeugd – daarop van in de middelbare colleges actief voorbereid – stond uitgesproken rechts. De studententijdschriften huldigden het “leidersprincipe” in een “volksstaat” op basis van het “volksnationalisme”. Geïnspireerd door “Quadragesimo Anno” spraken ze zich uit voor een “organisch corporatief opgebouwde sociale orde”. Zij verwachtten de redding van “een ethisch reveil dat een nieuwe orde op christelijke grondslag tot stand zou brengen, waarin klassenegoïsme de plaats zou ruimen voor solidarisme en het parlementarisme vervangen zou worden door een sterk gezag” (L. Vos, op. cit.). Men wilde gedaan maken met “parlementarisme en eeuwig partijgeknoei”; niet de helft plus één, maar de “bekwaamsten” moeten beslissen. Natuurlijk waren er allerlei nuances, waren de enen radicaler dan de anderen in de “Revolution von Rechts”, was het nationalisme van sommigen Vlaams, van anderen Diets of Groot-Nederlands. Voor Hitler was er wel voorbehoud, niet op grond van democratische maar wel van kerkelijke overwegingen. Mussolini deed het beter. Dollfuss en Salazar werden als voorbeelden gehuldigd.

Het is een uitgemaakte zaak dat zich ook bij de gevestigde machten fascistoïde tendensen manifesteerden. Bijzonder duidelijk is dat voor de KATHOLIEKE PARTIJ. Illustratie hiervan was het akkoord dat als “Vlaamse Concentratie” de geschiedenis inging.[225] Men kan van de katholieke politici natuurlijk niet zeggen dat ze fascisten waren zonder meer. Maar men stelt vast dat ze angst hadden voor het “Front Populaire”, dat hun anticommunisme virulent was, dat zij een “sterke staat” wilden, dat zij de macht van het executief wilden uitbreiden ten koste van het parlement. Hun autoritaire neigingen waren onmiskenbaar. Eenzelfde gedachtegang kwam duidelijk tot uiting in de schoot van het “Studiecentrum voor de Hervorming van de Staat”, ingesteld door de regering Van Zeeland in september 1936. Het rapport was klaar in 1937. De kern van de bekommernissen draaide rond de koninklijke prerogatieven inzake het benoemen en ontslaan van de ministers. J. Pirenne, de latere secretaris van de Koning, schreef in 1938: “La question essentielle, en effet, c’est le moyen de rendre le pouvoir executif indépendant du pouvoir législatif.” Het lijdt geen twijfel dat Pirenne daarmee de visie van Leopold III verwoordde. Bij iedere ministeriële crisis klaagde Leopold III de invloed van de partijen aan: HIJ stelde de ministers aan, het waren ZIJN ministers: “de ministers zijn uitsluitend de agenten van de Uitvoerende Macht, ze zijn geen mandatarissen van hun partij...” Dat persoonlijk ingrijpen werd met de jaren nadrukkelijker.

Fascistische sympathieën vond men – vanzelfsprekend – ook bij de Belgische staatsveiligheid. In 1937 nam ROBERT DE FOY, die aan het hoofd stond van deze instelling, deel aan het internationaal politiecongres dat te Berlijn doorging en over de strijd tegen het communisme handelde. Bij deze gelegenheid werd de Foy door Hitler als buitenlandse eregast uitgenodigd op de partijdag van Nürnberg. Geen wonder dat in 1938 de antifascistische politieke vluchtelingen en de Joden uit Duitsland en Oostenrijk stelselmatig door de diensten van de staatsveiligheid over de grens werden teruggedreven in handen van de Reichspolitie.[226] 

Zeer terecht stelde MAX BUSET (op het congres van de BWP in oktober 1936) het opduiken vast van “certaines tendances disparates que l’on peut observer en Belgique qui, sans se réclamer ouvertement de l’idéologie hitlérienne ou mussolinienne, s’efforcent de créer un climat favorable à une avonture fasciste.”

Het zou wel een wonder zijn als dit geestelijk klimaat ook niet de reformistische BWP had aangetast.

De grote gangmakers voor de invoering van het reactionaire ideeëngoed in de BWP-gelederen waren De Man en Spaak. Beiden startten in deze periode het traject dat voor de eerste op collaboratie met de bezetter uitliep en voor de tweede in de beheerraad van een “multinational” eindigde. Uit de leidende posities die zij bekleedden, kan men afleiden dat ze een ruime weerklank hadden in de socialistische partij. Spaak werd minister van buitenlandse zaken en eerste minister; De Man was ondervoorzitter van de BWP en zou haar voorzitter worden in mei 1939.

Een eerste offensief werd ingezet, daags na de uitstoting van Vandervelde uit de regering Van Zeeland. In februari 1937 gaven De Man en Spaak een interview weg aan het conservatieve dagblad “L’Indépendance Belge”.[227] Spaak gebruikte de formule “socialisme national”. De uitdrukking bedoelde wel degelijk wat ze zegde. Spaak heeft zich niet versproken. Zijn “socialisme national” kon natuurlijk niet zonder meer aan het nationaalsocialisme worden gelijkgesteld. Maar het was ermee verwant. Hetzelfde geldt voor de stellingen die De Man propageerde, o.a. in zijn ophefmakende rede te Antwerpen op 15 oktober 1937. Toen Spaak in mei 1938 zijn regering aan de Kamer voorstelde, liet hij zich ontvallen: “Ik geloof niet in de klassenstrijd”. Ook ditmaal overschreed de uitdrukking de bedoeling niet.

De invloed van Spaak en De Man betrof veel meer de Vlaamse dan de Franssprekende federaties van de BWP. Dat werd bewezen in januari 1939, toen het partijbestuur besloot twee doctrinetijdschriften (nl. in beide landstalen) uit te geven. De Man slaagde er niet in de redactie van beide tijdschriften in handen te krijgen. MAX BUSET, die radicaal stelling nam tegen de ideeën van Spaak en De Man, werd hoofdredacteur van “La Revue Socialiste”. Het Nederlandstalige orgaan kwam onder leiding van De Man die – niet toevallig – de naam “LEIDING” aan het tijdschrift gaf. Hierin publiceerde De Man een lange reeks bijdragen, waarin hij zijn opvattingen uitvoerig toelichtte.[228] 

Hier volgen enkele kerngedachten uit dit betoog. Het marxisme is sinds lang afgezworen. De klassenstrijd wordt als historische kracht in de strijd voor het socialisme afgeschreven. De BWP mag niet langer een klassepartij blijven, ze moet een “volkspartij” worden die “het algemeen belang” nastreeft. Gedaan met het romantisch internationalisme, de partij moet zich nationaal oriënteren. “De sociaal-ethische stelregels van de Encyclica Quadragesimo Anno voor de beoordeling van de grote maatschappelijke en politieke vraagstukken van deze tijd kunnen door elke socialist aanvaard en onderschreven worden.” We moeten ons losmaken van de idee “als zou alle privaateigendom, ook van voortbrengstmiddelen, een verfoeilijke vorm van kapitalistische uitbuiting en onrechtvaardigheid zijn.” “Antifascisme als behoudsgezindheid” luidt een van de ondertitels. Gevolg van de antifascistische stemming in onze gelederen is dat “de socialistische staatsopvatting meer en meer behoudsgezind wordt.” De staat is “orgaan van het algemeen belang” geworden. In die staat is de BWP een partij van “wettelijkheid en orde”. Haar normale plaats is niet in de oppositie maar in de regering. De staat moet hervormd worden; twee machten moeten uitgeschakeld worden: de geldmachten en de partijen. Inzake de invloed van de geldmachten geeft De Man een uitvoerige beschrijving. Dat deze situatie in strijd is met de hierboven geciteerde definitie van de staat (“orgaan van algemeen belang”) stoort hem blijkbaar niet. Hij wil “een sterke staat om de geldmuur omver te halen”; hij wil “de staat bevrijden van de heerschappij van financiers en speculateurs.” Maar hij stelt niet één maatregel voor die er iets aan doet. Inzake de nefaste invloed van de partijen worden alle rechtse en fascistische kritieken op het parlementaire stelsel op een rijtje gezet: “de staatsmachine is ontredderd ... niet in staat ernstig werk te verrichten”, er is “verval”, “de waardigheid van het gezag wordt vernietigd door tuchteloosheid” enz., enz. Voorgesteld worden een “sterke concentratie van het gezag” en legislatuurregeringen: “één regering voor één parlement”, letterlijk wat ook Leopold III wilde. Het nieuw verkozen parlement bekrachtigt de door de Koning benoemde regering, stemt een budget voor vier jaar en het is gedaan met de “vernietigende” partijintriges! De regering wordt “gedeparlementariseerd”, de minister volgt niet zijn partij, maar enkel zijn “geweten”. Daartoe is “grondwettelijke ordening van kader- en machtigingswetten” noodzakelijk. Overigens is een gezagsvol regeringshoofd vereist, een Eerste Minister die beslist, “in plaats van, zoals nu, eenvoudig voorzitter te zijn van een raad die voor hem beslist”. Ten slotte moet de raadpleging van de belangenvertegenwoordiging “thans in het teken van de willekeur ... organisch gemaakt worden door een passende corporatieve organisatie met publiekrechterlijk karakter”.

Als we dat alles optellen, dan hebben we nog geen volledig fascisme. Maar onmiskenbaar is het EEN OMBUIGING VAN DE BWP-IDEOLOGIE IN DIE RICHTING. Hoe diep het geheel van fascistisch gif doordrongen was, valt echter minder op doordat De Man zijn ideeën zo argumenteerde dat BWP-militanten erdoor werden aangesproken.[229] 

Als De Man in 1940, na de overrompeling van België door de Hitlerlegers, zijn berucht manifest uitgeeft, waarin hij “de ineenstorting van het parlementaire stelsel ... in de zogenaamde democratische landen ... een verlossing” noemt, dan is dat de rechtstreekse voortzetting van zijn vooroorlogse gedachtegang. Impliciet was het manifest van 28 juni 1940 reeds sinds jaren aanwezig in het “demanistische” getheoretiseer.

In Cavalier Seul (p. 301) schrijft De Man: “Wie gelezen heeft wat ik sinds 1933 heb geschreven, met name ter gelegenheid van het Plan van de Arbeid en van het “socialisme national” van Spaak, weet dat de ideologische concepten van mijn manifest van juni 1940 allemaal door mij reeds werden verdedigd, nog voor ik voorzitter van de BWP werd.” Men kan het inderdaad zo stellen.

* * *

Eigenlijk was de enige politieke formatie die het fascisme radicaal afwees, het rusteloos en hartstochtelijk bestreed, de COMMUNISTISCHE PARTIJ. Zij had wel het nadeel niet veel te vertegenwoordigen.
Tot 1932 was ze beslist onbeduidend:[230] ze had 1.275 leden en één volksvertegenwoordiger. Maar de grote stakingen die in juni 1932 Wallonië beroerden, boden de communistische militanten de gelegenheid een werkelijk belangrijke rol te spelen. Al snel groeide het aantal leden: tot 2.955 in oktober en 3.241 in december 1932. Ook de verkiezingen van november wezen op vooruitgang: van 1,9 tot 2,8 % en van 1 tot 3 volksvertegenwoordigers. Dat het relatieve succes van de KPB direct verband hield met het optreden van de communistische militanten in de sociale agitatie, blijkt uit een nadere ontleding van de cijfers: in Charleroi behaalde de partij 9,2 %, in Luik 8 %, in Brussel en Vlaanderen was er een status quo. Een volgende grote vooruitgang werd zichtbaar bij de verkiezingen van 1936: de KPB behaalde ruim 6,06 %, 9 volksvertegenwoordigers en 4 senatoren. Alles wijst erop dat de KP haar electorale basis vond bij het proletariaat van de traditionele grootnijverheid.[231] Kort na de verkiezingen van mei 1936 brak de algemene staking uit. Weer viel het optreden van de revolutionaire partij samen met een groot moment van spontane beweging, weer was de rol van de communisten aanzienlijk en weer resulteerde daaruit een merkwaardige ledengroei: 3.200 leden in 1935, 8.500 in 1936. Deze groei bleef aanhouden en in 1939 telde de KPB een 7000 leden in Wallonië, 1.300 in de Brusselse agglomeratie en 1.700 in Vlaanderen. Ook electoraal verliep het eerder gunstig, eerst bij de gemeenteraadsverkiezingen van 1938, dan bij de wetgevende verkiezingen van 1939.[232] Onbeduidend was de KPB niet, maar aanzienlijk was ze evenmin. Behalve in de Borinage, in Charleroi en Luik bleef ze marginaal.

De politieke evolutie van de KPB verliep parallel met die van de andere communistische partijen. Bij het begin van de jaren dertig zette het sektarisme zich door en bleef Jacquemotte uit de leiding verwijderd. Hem werd een zeker opportunisme, een tendens tot reformisme verweten. Maar op de partijconferentie van april 1935 te Charleroi oefende Jacquemotte een felle kritiek uit op het communistisch sektarisme t.a.v. de socialistische arbeiders. Hij vond bijval en werd afgevaardigd naar het VIIde Kominterncongres (juli-augustus 1935). De nieuwe koers die hier werd bepaald (Volksfront), beantwoordde volkomen aan wat Jacquemotte steeds had bedoeld. Daarmee werd hij de onbetwiste leider van de KPB. Maar slechts voor korte tijd, want in oktober 1936 overleed hij. De partijleiding werd nu door het driemanschap Xavier Relecom (Brussel). Julien Lahaut (Seraing) en Georges van den Boom (Gent) waargenomen.

Voor de KPB stond sinds 1935 de bekommernis centraal bondgenootschappen op te bouwen tegen het fascisme. Aanvankelijk kende men succes. Belangrijk daarbij was de bemiddelende rol van intellectuelen, die voor de eerste keer een zekere sympathie betuigden voor de communisten. Een “Comité de Vigilance des Intellectuels antifascistes” werd gevormd (de naam wordt hier in het Frans gehouden, omdat de deelname uit Vlaanderen zeer miniem was). Genoemd comité organiseerde op 3 augustus 1935 een meeting die veel weerklank had: socialistische en communistische voormannen uit het Brusselse betuigden hun instemming. Op 19 oktober had een nieuwe meeting plaats in het Koninklijk Circus en de volgende dag had te Brussel het stichtingscongres plaats van het ANTIFASCISTISCH VOLKSFRONT. Betuigden hun akkoord: afgevaardigden van ruim 80 verenigingen, waarvan sommigen numeriek zeer weinig betekenden, maar anderen toch aanzienlijk waren. Zo traden toe: de Brusselse federatie van de BWP, de Brusselse KP, zekere syndicale groepen en comités van intellectuelen. Het bestuurscomité van de Brusselse socialistische federatie (ruim 45.000 leden) sprak zich met 67 stemmen (tegen 24 en 27 onthoudingen) uit voor een eenheid van actie met de KP. Op 11 november had een eerste grootscheepse gezamenlijke manifestatie plaats: een machtige stoet (volgens inrichters haast 10.000), op de been gebracht door de Brusselse federaties van BWP en KPB, protesteerde tegen een meeting van L. Degrelle in het Sportpaleis. Het kwam tot heftige rellen met de gendarmen.

Ook in Luik besloot de socialistische federatie met een tweederde meerderheid samen met de communisten toe te treden tot het plaatselijk antifascistisch Volksfront.

Maar de BWP-leiding zette een offensief in tegen deze samenwerking met de communisten. Begin januari 1936 werd door de AR van de BWP een resolutie gestemd (44 voor, 4 tegen, 6 onthoudingen) die het Eenheidsfront en het Volksfront verwierp. Wel voelde de AR zich verplicht enige ruimte te laten: “Rekening houdend met de lokale en regionale omstandigheden”, werden gemeenschappelijke acties op dat vlak toegelaten. De werking van de bestaande comités ging dan ook verder.

Toen de Spaanse burgeroorlog in juli 1936 uitbrak, meende Jacquemotte opnieuw te moeten aandringen. Hij stelde voor dat de communisten “en bloc” tot de BWP zouden toetreden en binnen dit verband een autonome federatie zouden vormen. De BWP-leiding wenste dat natuurlijk af te wijzen. Maar ze moest het doen met inachtneming van de vele socialistische militanten, die wel bereid waren samen met de KP te werken. Dat noopte de AR tot enig manoeuvre. Een resolutie werd gestemd, waarin ook christendemocraten en liberalen werden uitgenodigd samen de democratie te verdedigen. Uiteraard en zoals verwacht, kwam van die kant geen instemming. Zo kon de BWP-leiding het betreuren dat in België geen equivalent van de Franse radicaal-socialisten voorhanden was om een Volksfront te vormen. Van een eenheidsfront met de KP alleen wilde men niet weten; dat zou de samenwerking met de katholieken en de liberalen hinderen.
Enkel bij de jeugd was er bereidheid tot samensmelting. Aldus kwamen tot stand: de “Jeunes Gardes Socialistes unifiés” en de “geünifieerde Socialistische Studenten”.

Bij de vorming van de Internationale Brigades – een kleine 2000 man uit België – was het aandeel van de KPB beslissend. Maar ook socialistische militanten rukten mee op. Daaruit groeiden momenten van samenwerking tussen socialisten en communisten.

In het teken van de eenheid besloot de KP in 1937 tot de ontbinding van haar “Centrale Révolutionnaire des Mineurs”; de leden werden verzocht zich individueel bij het BVV aan te sluiten.

Maar het mocht allemaal niet baten. Naarmate het “Front Populaire” in Frankrijk zijn adem verloor en de toestand aan de zijde van de Spaanse Republiek hachelijker werd, konden de rechtse BWP-leiders de sporadisch bestaande verbindingen met de communisten afbreken.

De KPB hield niet op de bevolking te waarschuwen voor de bedreiging uit Hitler-Duitsland. Ze was de enige partij die zich uitsprak tegen de neutraliteitspolitiek. Ze was de enige partij die de akkoorden van München een verraad aan de vrede noemde.

De KPB stelde zich resoluut op het standpunt van de nationale verdediging.[233] Maar de KPB had ook haar internationale binding, haar onvoorwaardelijke gehoorzaamheid aan de leidende instanties van de KI te Moskou. Vandaar is in september 1939 omtrent het karakter van de pas uitgebroken oorlog een richtlijn gekomen, die de KP ertoe bracht de Belgische neutraliteit te aanvaarden en het antifascistisch karakter van de oorlog te ontkennen...

_______________
[176] Voor wat volgt, worden vele gegevens geput uit A. PLETINCKX, Le Parti Ouvrier Belge dans la première phase de la crise économique, 1930-1933, in BTNG.
[177] Het aantal uitgekeerde werklozendagen bedroeg:
1929 - 31/2 miljoen
1930 - 101/2 miljoen
1931 - 32 miljoen
1932 - 61 miljoen
1933 - 611/2 miljoen
1934 - 691/2 miljoen
1935 - 60 miljoen
1936 - 46 miljoen
1937 - 36 miljoen
[178] Van de VERZEKERDE loontrekkers waren volgende percentages zonder arbeid:

1929

1930

1931

1932

1933

1934

Volledig

1,3

3,6

10,9

19

17

19

Gedeeltelijk

3,0

7,9

6,9

20,7

17,2

17,2

Totaal

4,3

11,5

17,8

19,7

34,2

36,2

Uiteraard waren ook massa’s niet-verzekerden zonder werk.
[179] De belastingen werden verhoogd in juli 1931, in maats 1932 en in december 1932.
[180] Aantal behaalde zetels: Kath. 79 (+ 3), Social. 73 (+ 3), Lib. 24 (- 4), Vl. Nat. 8 (- 3). Com. 3 (+ 2).
[181] Hier volgende gegevens uit vermelde studie van A. Pletinckx.
[182] De syndicale effectieven evolueerden als volgt:

Synd. Com.

ACV

1930

503.000

209.000

1931

522.000

238.000

1932

572.000

300.000

1933

592.000

304.000

1934

580.000

296.000

1935

545.000

281.000

[183] Voorgestelde anticrisismaatregelen:
- minimumloon, – werkloosheid bij beurtstelsel, – 40-urenweek, – programma van openbare werken, – controle op de banken, – geleide economie.
[184] Zo kan men daarin o.a. lezen:
Wauters wil “obtenir la confiance du pays et des possesseurs d’argent”. Hij bezweert de kapitalisten de socialistische voorstellen aan te nemen, zo niet dreigt “la révolution, le chaos, l’effondrement dans le sang, dans le déshonneur et dans la barbarie”. Delattre schrijft: “Agissez, Messieurs les Bourgeois, vous n’avez plus une minute à perdre... Ce n’est pas un appel à la charité que je lance, c’est un cri d’alarme et un appel à la clairvoyance de ceux qui ont la responsabilité des affaires... Il faut sacrifier une partie des richesses acquises pour traverser la dure periode, dans l’intérêt de la Nation tout entière, dans le vôtre, Messieurs les Bourgeois, vous entendez bien, dans le vôtre.”
[185] Voor wat volgt, gegevens uit CLAEYS-VAN HAGENDOREN en PLETINCKX.
[186] Het ledental vertoonde volgende evolutie:
1929 – 5.000
1930 – 7.801
1931 – 9.400
1932 – 14.000
1933 – 25.001
1934 – 225.400
Dan trad opnieuw een daling in.
[187] Herhaaldelijk vertolkt door W. EEKELERS. Nog op het BWP-congres van 1930 deed L. CRAEYBECKX het voorstel dat de partij het principe van de nationale verdediging zou opgeven.
[188] Volksvertegenwoordiger C. MERTENS, algemeen secretaris van de Syndicale Commissie, verklaarde in de Kamer dat “zonder de moedige houding” van de vakbondsleiding “er overal in het land stakingen zouden uitbreken.” ANSEELE betoogde: “Men moet erkennen dat er vanwege de verantwoordelijken van de syndicale beweging slechts één gedachte gold, één verlangen, een enkele wil: zich niet laten meesleuren in pijnlijke stakingen die ons naar onzekere resultaten zouden hebben geleid.”
[189] Wij verwijzen naar onze tekst uit deel 1 van dit werk: “Het reformisme knoopt niet aan bij de (korte) momenten, waarin de arbeiders een strijdbare massa vormen: het steunt zich op de (lange) periode, waarin de arbeiders amorfe menigten vormen, wier geesteshouding overigens diep wordt beïnvloed door de bourgeoisideologie.”
[190] De Anti-Oorlogsliga zelf zou daardoor weldra van het politieke toneel verdwijnen.
[191] De marxistische analyse van de economische crisis kwam uiteraard niet in aanmerking. De keynesiaanse oplossing met de ontwikkeling van investeringen was nog niet afgerond geformuleerd.
[192] De praktijk zou later uitmaken dat de bestrijding van de economische recessie toch tot INFlatoire middelen (en uitwerkingen) zou leiden.
[193] NBB = Nationale Bank van België;
ASLK = Algemene Spaar- en Lijfrentekas;
NMKN = Nationale Maatschappij voor Krediet aan de Nijverheid.
[194] Dat was het stokpaardje van de extreem rechtse agitators. Cfr. de studies van H. SCHOETERS en D. WALLEF over Les collisions politico-financières en Belgique, in BTNG.
[195] De autoritaire gedachte loopt als een rode draad door de evolutie van H. de Mans opvattingen, een rode draad die naar het einde toe “zwart” wordt.
[196] Deel IV van Hendrik de Man, Persoon en Ideeën, ingeleid door P. Frantzen, drukt de brochure af (pp. 337-382) die de Sovjeteconomist EUGENE VARGA aan “Het Plan” wijdde. Ook het antwoord van De Man (pp. 385-406) bevindt zich in deze bundel.
[197] Het is duidelijk dat De Man met zijn “planisme” – hij zegde het uitdrukkelijk – de communisten wilde uitschakelen.
[198] De meeste hier volgende gegevens uit H. SCHOETERS, op. cit.
[199] Met veel vertraging zouden de spaarders terugbetaald worden. De Staat kwam ter hulp om twee redenen: 1) men vreesde dat veel bedrogen socialistische spaarders zich bij de communisten zouden aansluiten; 2) ook een katholieke financiële instelling, de “Algemene Bankvereniging” van de “Boerenbond” kwam in de knel. Daarom werd begin december 1934 een “Dienst voor het Kleine Spaarwezen” ingesteld, die hielp bij de terugbetaling van de deposito’s.
[200] Het bleek dat Anseele “tantièmes” opstreek tot een bedrag van 650.000 fr. per jaar. Het deposito van Vandervelde – gewoonlijk 70 à 80.000 fr. – bedroeg op het moment van het failliet nog slechts 1.936 fr.
[201] Het ministerie van financiën ging naar M.L. GERARD van de Banque de Bruxelles, een liberaal “technicus” die een uitgesproken tegenstander was van geleide economie. Economische zaken werd toegewezen aan de katholiek Philip van Isacker, die ook aan de drie voorgaande regeringen deelnam.
[202] In de groep van “L’Action Socialiste” kwam het in juni 1935 tot een breuk. Enerzijds waren er de voorstanders van het “volksfront” die met het blad de strijd wilden voortzetten, maar zonder succes bleven. Anderzijds richtten de trotskisten van de groep een nieuw orgaan op. “L’Action Socialiste Révolutionnaire”, dat onder leiding van Walter Dauge enige aanhang behield in Charleroi en de Borinage. Het blad verzette zich heftig tegen de idee van een “volksfront”, waarin de KPB zou worden opgenomen. Overigens werden nijdige aanvallen op de BWP-leiding gedaan ... wat met een uitsluiting eindigde.
[203] Cfr. A. MOMMEN in VMT, maart 1972.
[204] Verkiezingen mei 1936. Stemmenwinst en -verlies:
Kath. - 675.500 = -229.000
Lib. - 291.000 = -41.000
Soc. - 757.000 = -112.000
Com. - 143.000 = +77.000
VNV - 167.000 = +36.000
Rex - 271.000
[205] Overigens mag men deze theorie van de marge in de tijd niet overdrijven. De woede die men in de jaren 1933, ’34 en ’35 voelde, kon men electoraal niet uitdrukken, vermits er geen verkiezingen werden gehouden.
[206] Gegevens uit een niet gepubliceerde studie van Frank UYTTERHAEGEN.
[207] Als Degrelle zich later bij de overwinnende Hitler aansloot, groeide zijn aanhang opnieuw bij de kleinburgerij en een deel van het lompenproletariaat.
[208] JORIS VAN SEVEREN (1894-1940). Zoon van een West-Vlaams notaris, opgeleid in een Franstalig jezuïetencollege te Gent, bewonderaar van de Franse literatuur, in zijn jonge jaren een dandy. Werd tot volksvertegenwoordiger van de Vlaamse Frontpartij gekozen. Raakte in de ban van Mussolini en werd een zeer authentiek fascist. Hiërarchie, orde en tucht waren voor hem primordiaal. Veel belang hechtte hij aan “stijl”, waarmee hij bedoelde: een soldatesk-aristocratische levenshouding, een hautaine afwijzing van humanitaire gevoelens en sentimentele romantiek. Liberalisme, democratie, socialisme en communisme verafschuwde hij. Met zijn Verdinaso wilde hij een “elite” in perfect passende fascistenuniformen als een gevreesde macht door de steden van Vlaanderen zien marcheren. Het ledental was beperkt (hoogstens een 3000, maar de sympathisanten waren talrijker. Bij het einde van de jaren dertig werd de Vlaams-nationalist Van Severen een unitair belgicist, die zich achter Leopold III schaarde. In de verwarring van de deportatie van mei 1940 werd hij door Franse militairen te Abbeville doodgeschoten.
[209] STAF DE CLERCQ (1884-1942). Een onderwijzer uit het Pajottenland, gemobiliseerd in 1914, deelachtig aan de Frontbeweging; sloot zich in 1919 met een groep Vlaamse nationalisten aan bij de Vlaamse Frontpartij, werd volksvertegenwoordiger...
[210] Bij de omvorming tot VNV verlieten de meer progressistische, meer links georiënteerde elementen van de vroegere Frontpartij de gelederen. Sommigen, zoals HERMAN VOS, een van de meest prominente “fronters” stapten over naar de BWP.
[211] Cfr. taalwetten:
juni 1932 inzake administratie;
juni 1932 inzake onderwijs;
juni 1935 inzake gerecht;
juli 1938 inzake leger.
[212] Vandervelde getuigt (in zijn “Carnets”, p. 34) dat Van Zeeland niet bereid was een Vandervelde, een Wauters of een Rolin als minister van buitenlandse zaken te aanvaarden, omdat die te zeer met de antifascistische strijd waren verbonden. Zijn voorkeur ging naar Spaak, “moins compromis, plus intégralement belge”, een voorstander van “onafhankelijkheidspolitiek”. Hier tekent zich de komende zwenking in de buitenlandse politiek reeds duidelijk af.
[213] F. van ISACKER, De Antwerpse Dokwerker, Antwerpen, 1963, pp. 202-207.
Jos BONDAS & J. RENS, Un nouveau départ, Brussel 1936 (Ned. vertaling: Opnieuw Vooruit. De staking van juni 1936, Brussel 1936).
I. DELVIGNE, La grande grève, Luik 1936.
Monica DEVRIENDT & Yvan VANDEN BERGHE, De Algemene staking van 1936, Limburgse Academische Bibliotheek, 1970 (gestencild).
[214] In Wallonië deed ook Rex pogingen invloed op de arbeidersmassa’s te verwerven, o.a. door de inrichting van “soupes populaires” voor de stakers. Dergelijke (uitzonderlijke) momenten treft men ook aan bij het opkomend fascisme in Italië en Duitsland.
[215] Aantal stakingen Aantal stakers

1937

209

81.544

1938

126

32.338

1939

68

42.598

[216] Ledental socialistische vakbonden:
1935 - 545.000
1936 - 574.000
1937 - 572.000
1938 - 582.000
[217] De CENTRALES omvatten alle sectoren van een bedrijfstak op nationaal vlak; ze vormden de verticale structuur. De FEDERATIES bundelden de vakbonden van verschillende bedrijfstakken op gewestelijk of lokaal vlak; ze vormden de horizontale structuur.
[218] Cfr. de onuitgegeven licentiaatsverhandeling van Lode WILLEMS, VUB, 1971, speciaal pp. 228-229 en 288-290.
[219] In zijn zeer lijvig werk (Vlaanderen en het militair beleid tussen de twee wereldoorlogen, Uitg. Davidsfonds, 2 dln., 1976-77) heeft G. PROVOOST de rol van de Vlaamse nationalisten (o.a. van het Verbond der Vlaamse Oud-strijders) heel sterk beklemtoond. Inzake de strijd tegen het Frans-Belgische militaire akkoord en voor een neutraal België was er een merkwaardige overeenstemming tussen de Vlaams nationalistische groepen en het Belgische establishment (o.a. de Koning en zijn militaire raadgevers, de Generale Staf, hogere ambtenaren bij Buitenlandse Zaken). Zowel voor de Vlaamse nationalisten als voor de gevestigde machten geldt dat hun rechtse ideologie doorslaggevend was in hun politiek optreden. Dat aspect komt in het boek van Provoost niet tot zijn recht.
[220] De benoeming van een activistisch dokter tot lid van de Vlaamse Academie voor Geneeskunde.
[221] Verkiezingen april 1939: aantal zetels:
Kath. - 73 (+10)
Lib. - 33 (+10)
Soc. - 64 (-6)
Com. - 9 (-)
Rex - 4 (-16)
VNV - 17 (+1)
[222] Opgericht in 1922. Geleid door een Luiks advocaat, de gewezen officier PAUL HOORNAERT.
[223] F. UYTTERHAEGEN, op. cit.
[224] L. VOS, De Vlaamse Studentenbeweging te Leuven in de periode tussen de twee Wereldoorlogen, in BTNG.
L. VOS. De ideologische oriëntering van de katholieke studerende jeugd in Vlaanderen, in BTNG.
[225] In oktober 1936 werd de Katholieke Partij in twee autonome vleugels opgedeeld: Parti Catholique Social en Katholieke Vlaamse Volkspartij (KVV). In december 1936 ondertekenden E. de Bruyne, G. Eyskens en A. Verbist (namens KVV) een beginselakkoord met H. Borginon, H. Elias en G. Romsee (namens VNV). In de overeenkomst werd niet enkel federalisme, maar ook corporatisme vooropgesteld.
[226] Cfr. “Isabelle BLUME”, entretiens recuillis et présentés par José GOTOVITCH, Brussel, 1976, pp. 97-98 en 101-110.
[227] Beide interviews werden afgenomen door RAYMOND DE BECKER, gewezen secretaris van de katholieke jeugd, sympathisant van Rex en toekomstig notoir collaborateur van de bezetter.
[228] Deze teksten zijn voor een groot deel afgedrukt in Hendrik de Man, persoon en ideeën, deel V. pp. 269-370.
[229] Twee voorbeelden. De fascisten verketterden het marxisme. De Man erkent dat het marxisme deze en gene verdiensten heeft gehad ... maar nu volkomen achterhaald is. De fascisten veroordelen de klassenstrijd en daarmee basta. De Man erkent dat grote dingen door de klassenstrijd werden verwezenlijkt ... maar dat geldt niet meer voor de veranderde wereld van vandaag.
[230] De meeste hier volgende gegevens komen uit niet gepubliceerde studies van Chantal DE SMET en Rudi VAN DOORSLAER.
[231] In de grote Waalse arbeiderscentra behaalde de KP ruim 10 %, in Luik zelfs 16 %; in Vlaanderen was dat 2,27 %.
[232] De eerste verkiezingen haalde de KP: 11 gemeenteraadsleden in Vlaanderen, 5 in het Brusselse en 109 in Wallonië. Met de tweede verkiezingen behield ze haar 9 volksvertegenwoordigers, alhoewel het stemmenpercentage daalde van 6,06 tot 5,36.
[233] Ook het VLAAMS-nationale standpunt werd steeds door de communistische partij bijgetreden. De KP sprak zich uit voor een federalistische staatshervorming. Om dat te benadrukken, werden de Vlaamse federaties in 1936 verenigd in de VKP. Daarmee werd een zekere autonomie bevestigd binnen een in wezen nog unitaire partij. Het “Partijbestuur” van de VKP moest inderdaad de directieven van het CC van de KPB uitvoeren.

Hoofdstuk 10 / dl.3-B - De Internationales

Voor onderhavige periode begint de GESCHIEDENIS VAN DE KOMINTERN in feite reeds met het zesde wereldcongres van 1928. Daar werd – tegen de mening in van alle bourgeois-economisten – gesteld dat de economische hoogconjunctuur niet lang meer zou duren en een ZWARE ECONOMISCHE CRISIS voor de deur stond. Deze economische crisis werd gesitueerd in de ALGEMENE crisis van het regime. In de resoluties leest men: “Het imperialisme is het verwordende, het stervende kapitalisme, het is de vooravond van de socialistische wereldrevolutie... Het kapitalisme in zijn geheel nadert zijn uiteindelijke ineenstorting. De dictatuur van het financiekapitaal stort ineen en maakt plaats voor de dictatuur van het proletariaat.” Men stelde het voor alsof het bijna was gebeurd.

Die visie was niet nieuw. Men treft ze aan in de teksten van de voorgaande congressen. De idee van het economisch catastrofisme dook daarin telkens weer op. Eigenlijk ging het om een gedachtegang die nauw verwant is aan het kautskiaans “orthodoxe” marxisme, volgens hetwelk het kapitalisme “onvermijdelijk”, “onafwendbaar”, “noodzakelijk”, “fataal”, UIT ZICHZELF en op grond van zijn innerlijke contradicties in elkaar zou storten. Geconfronteerd met zijn onoplosbare problemen, zou het kapitalisme weldra niet meer in staat zijn te functioneren. De historische ervaring sindsdien heeft ons wat anders geleerd.

In de grond huldigden de analyses van de KI een mechanistische en deterministische denkwijze. Dat geldt bijvoorbeeld voor het verband tussen de economische situatie en de arbeidersbeweging. Het stond voor de KI op voorhand vast dat met de economische crisis de revolutionaire beweging zich formidabel zou ontplooien. Slechts één hinderpaal diende opgeruimd, opdat de revolutie zou triomferen: de reformistische sociaaldemocratie. Vandaar de aanpak die omschreven werd als “Klasse tegen klasse”. De tactiek van het eenheidsfront werd formeel niet verlaten. Maar in feite bleef er niets van over. Men kon, zo werd gesteld, de grote meerderheid van de arbeidersklasse niet in de revolutionaire strijd betrekken, zolang de reformistische invloed van de sociaaldemocratie niet zou zijn geliquideerd. Dat hoopte de KI te bereiken langs de weg van de frontale aanval op de sociaaldemocratische leiders. Waarbij men dan nog speciaal de LINKSE socialisten hard te lijf moest gaan, vermits hun meer radicale taal van aard was om de rest van de sociaaldemocratie een geloofwaardigheid te verlenen die zij niet verdiende.[234] Kortom, de communisten belandden in een virulent sektarisme.[235] 

Toch waren de analyses van het zesde Kominterncongres niet zonder enige nuance. Zo werd bijvoorbeeld erkend dat de komende economische crisis een dubbel effect kon sorteren: zowel een machtige revolutionaire ontwikkeling, als EEN GROTER GEVAAR VAN FASCISME.

Het fascisme zou voor de communisten en de arbeidersbeweging in de komende jaren de allesoverheersende bekommernis worden. Daarom is enige kritische beschouwing omtrent de visie van de KI op het fascisme als fenomeen hier wel op zijn plaats.

De communisten hadden de ervaring van het Italiaans fascisme al doorgemaakt en Gramsci en Togliatti hadden de zaak reeds merkwaardig nauwkeurig gekarakteriseerd. Alle elementen van de bepaling die Dimitrov op het congres van 1935 zou voorleggen, waren reeds in vroegere Kominternteksten aanwezig.

Dimitrovs omschrijving van 1935 luidde: HET FASCISME IS DE OPENLIJKE, TERRORISTISCHE DICTATUUR VAN DE MEEST REACTIONAIRE, DE MEEST IMPERIALISTISCHE ELEMENTEN VAN HET FINANCIEKAPITAAL. Deze karakterisering is en blijft principieel juist; zij geeft niet de totale realiteit weer, maar wel de meest essentiële aspecten.

Overigens heeft de KI nopens het fascisme meer dan alleen maar deze bepaling opgesteld. Het is haar niet ontgaan dat (ondanks zekere innerlijke tegenstellingen) weldra DE HELE BOURGEOISIE zich bij het triomferende fascisme aansloot, speciaal in Duitsland. Het is haar ook niet ontgaan dat – door middel van de demagogische aanpak van haar frustraties – ook de KLEINBURGERIJ zich in blok achter het fascisme schaarde, weer speciaal in Duitsland. Ten slotte is het haar niet ontgaan dat het nazisme – zelfs vóór zijn machtsgreep – reeds elementen uit de arbeidersklasse voor zich wist te winnen. Kortom, de KI erkende heel duidelijk dat het fascisme EEN RUIME MASSABASIS verwierf.

En toch stelt men vast dat de KI het fascisme ONDERSCHATTE, en wel in verschillende opzichten.

De Komintern beschouwde de instelling van het fascisme (nazisme) als een defensieve zet van het grootkapitaal tegen het offensief van het proletariaat.[236] Dat is foutief. Het fascisme is geen contrarevolutionaire staatsgreep. Zowel in Italië als in Duitsland werd het maar ingesteld op een moment dat de arbeidersklasse reeds was verslagen, zich reeds in het defensief bevond en op de terugtocht was. Het fascisme werd dan een OFFENSIEF optreden van de bourgeoisie. Het is niet de uitdrukking van haar onmacht. Het fascisme slaat toe tegen een arbeidersklasse, die reeds in grote mate gedemoraliseerd is, maar toch nog over voldoende kracht beschikt om zich – althans in een democratisch regime – te verzetten.

Precies omdat de KI verkeerdelijk het proletarisch offensief tegenover een fascistisch defensief stelde, meende zij dat het opdrijven van de revolutionaire beweging volstond om het fascisme weg te vegen.

Ook verkeerdelijk dacht de KI dat de bourgeoisie zich nog in hoofdzaak op haar sociaaldemocratische “agenten” steunde, daar waar ze reeds naar de fascistische terreurbenden was overgeschakeld. Vandaar dat de KI meende de sociaaldemocratie als hoofdvijand te moeten aanpakken. Nog in september 1932 verklaarde het EKKI: “Het is alleen door onze aanvallen in hoofdzaak te richten tegen de sociaaldemocratie, voornaamste steunpilaar van de bourgeoisie, dat men de voornaamste vijand van het proletariaat, de bourgeoisie, kan verslaan. Het is enkel door een duidelijk onderscheid te maken tussen de sociaaldemocratische leiders en de sociaaldemocratische arbeiders dat de communisten, in het raam van het revolutionaire eenheidsfront aan de basis, in staat zullen zijn de afsluiting te doorbreken die hen zo dikwijls van de sociaaldemocratische arbeiders gescheiden houdt.” Sinds 1929 kwam de formule van de “sociaalfascisten” in zwang.

De KI onderschatte aanvankelijk de wreedheid van het fascisme: “tussen burgerlijke democratie en fascistische dictatuur is er slechts een verschil van graad.” Beiden zijn immers dictaturen. Men vergat de bekende regel van de dialectiek dat kwantitatieve veranderingen op een gegeven moment in kwalitatieve veranderingen omslaan. Dit werd eerst later, na de machtsgreep van Hitler, erkend: toen werd het fascisme als “openlijke en terroristische” dictatuur gekenmerkt.

Eenmaal de machtsgreep van de nazi’s voltrokken, onderschatte de KI de macht, de soliditeit en de duurzaamheid van het nieuwe politiek regime. De communisten waren overtuigd dat het nazisme machteloos stond t.a.v. de economische problemen, dat het heel snel verstrikt zou raken in een reeks onoplosbare contradicties en daaraan ten onder zou gaan. Hetzelfde catastrofisme waarmee de KI het monopolie kapitalisme bedacht, werd op het fascisme toegepast. Gedurende korte tijd, aldus de KI, zou de roes aanhouden, maar zonder twijfel zou de bittere ervaring de massa’s al snel in opstand brengen. Het fascisme, zo meende men in de Komintern, is de laatste kaart van het imperialisme; maar ze zal snel uitgespeeld zijn. En met de val van het fascisme staat direct de proletarische revolutie op de dagorde van de geschiedenis.[237] Het is echter niet waar gebleken dat “de instelling van de fascistische dictatuur in Duitsland het ritme van de proletarische revolutie versnelt.” Integendeel, de ervaring heeft sindsdien geleerd dat in Duitsland het Hitlerregime door krachten van buiten en niet door de eigen innerlijke beweging werd vernietigd. In hoofdzaak is het in Italië ook zo verlopen. Maar vooral: het fascisme werd niet opgevolgd door de socialistische revolutie, maar wel afgelost door een burgerlijke democratie.[238] 

De gedachte dat het monopolisme de productiekrachten van het kapitalisme afremt, vindt men terug in Kominternteksten. Wanneer in de Dimitrov-bepaling van het fascisme sprake is van de dictatuur van “DE MEEST REACTIONAIRE” elementen van de bourgeoisie, dan is dat in deze zin exact dat antihumanisme reactionair is. Maar dan mag dat niet worden geïnterpreteerd als: de productiekrachten afremmend. Zo nochtans werd het begrepen door de KI. Het fascisme in Italië, en nog meer in Duitsland, heeft integendeel de productiekrachten doen groeien. Het fascisme is een breuk met de liberale staatsafzijdigheid, is een ver doorgedreven en systematisch opgevoerd stelsel van STAATSINTERVENTIE.[239] Het fascisme sluit als dusdanig aan bij het staatsmonopoliekapitalisme. Het is niet waar dat het de economische ineenstorting versnelt.

* * *

HET INTERNATIONAAL VERBOND VAN VAKVERENIGINGEN (IVV), dat in 1923 een 15 miljoen leden telde en een eerste zwaar verlies leed door het wegvallen van de Italiaanse vakbonden, werd in 1933 en 1934 verzwakt door de vernietiging van de Duitse en Oostenrijkse arbeidersorganisaties. Eind 1934 telde men nog 8.211.000 aangeslotenen. Maar in de tweede helft van de dertiger jaren kwamen er nieuwe toetredingen, o.a. de AFL (USA) en de vakbonden van Noorwegen, Mexico en India. Zo bereikte het IVV 13 miljoen leden in 1936 om tot 19.500.000 te stijgen in 1939. Voorzitter van het IVV was (sinds 1928) WALTER CITRINE (gewezen secretaris van het TUC). Secretaris (sinds 1929) was WALTER SCHEVENELS (gewezen secretaris van de Antwerpse metaalbewerkersbond). Het is moeilijk uit te maken welke van beide Walters het meest rechts moet gesitueerd worden.

In januari 1931 telden de bij de SOCIALISTISCHE ARBEIDERS INTERNATIONALE (SAI) aangesloten partijen 6.204.000 leden, die 26.400.000 kiezers verzamelden. De SAI bleef een haast uitsluitend Europese organisatie. In 1929 werd HENDERSON (die toen lid werd van de Engelse regering) als voorzitter opgevolgd door EM. VANDERVELDE. Friedlich Adler, secretaris vanaf de oprichting van de SAI in 1923, bleef die functie ook in de jaren dertig waarnemen.

Vanaf 1930 werden IVV en SAI geconfronteerd met de economische crisis en haar sociale en politieke gevolgen. Besloten werd samen een programma ter bestrijding van de crisis op te stellen. Een studiecommissie, die vertegenwoordigers van IVV en SAI omvatte, kwam eind oktober 1930 te Keulen samen.[240] 

De gedachte om de tijd van de arbeidersklasse tegen het kapitalistisch systeem, grondslag van haar miserie, te oriënteren, kwam geen ogenblik op. Men zocht naar maatregelen om het kapitalisme uit het slop te halen. De remedies die men voorstelde, waren overigens niet zo dwaas. Het is merkwaardig dat de voorstellen van de sociaaldemocratie reeds enigszins in de lijn lagen van wat Keynes in 1936 zou formuleren.

Als oorzaak van de depressie werd de onvoldoende koopkracht van de bevolking aangegeven. Terecht werd gesteld dat de deflatoire politiek van de regeringen de crisis nog verergerden. Als middel ter bestrijding werden o.a. vooropgesteld: – betere lonen om de koopkracht van de arbeiders uit te breiden, – ruimere werkloosheidsvergoeding met hetzelfde oogmerk, – de vermindering van de werkduur (eerst tot 44 later tot 40 u.), – een veralgemeend programma van sociale voorzieningen, – een ruime politiek van openbare werken. Op het internationaal syndicaal congres van Brussel (augustus 1933) werd tevens de idee van de economische planificatie vooropgesteld. H. de Man werkte toen reeds aan zijn “Plan”.

De internationale arbeidersorganisaties werden ook geconfronteerd met het Duitse nazisme. Hoe totaal het IVV in die aangelegenheid faalde, wordt door volgende geschiedenis geïllustreerd. In juli 1931 werd de zetel van het IVV van Amsterdam naar Berlijn overgebracht, onder de verzekering dat vijf miljoen Duitse syndicalisten erover zouden waken dat het internationaal vakverbond daar in volle vrijheid zou kunnen werken. Maar toen Hitler aan de macht kwam, richtten de leiders van de ADGB zich tot het IVV met het verzoek geen deel te nemen aan de strijd tegen het nazisme in Duitsland, en ook van buiten uit niet al te krachtdadig stelling te nemen tegen de nazi’s, teneinde de reeds dramatische situatie van de Duitse vakbondsleiders niet nog te verergeren. Deze laatsten hoopten nog enig compromis met Hitler te kunnen afsluiten. De Raad van het IVV hield volkomen rekening met het verzoek van de Duitse aangeslotenen. De zetel werd naar Parijs overgebracht.

De SAI hield haar vierde – en laatste – congres in juli 1931 te Wenen. De eindresolutie bracht – zoals naar gewoonte – wat commentaar op de actualiteit: economische crisis en internationale krediethulp, herstelbetalingen en oorlogsschulden... Tevens werd gewezen op het fascistisch gevaar. Over de eventualiteit van enige samenwerking met de communisten werd met geen woord gerept. Wel werd uitdrukkelijk gesteld dat hij een fascistische aanval op de democratie “er voor de arbeidersklasse geen andere uitweg zou blijven, dan het geweld van het fascisme met alle machtsmiddelen tegemoet te treden.”[241] 

De internationale arbeidersorganisaties moesten uiteraard iets doen inzake de vrede. Helemaal in de beste tradities van het reformisme werd jarenlang alle hoop op de ontwapeningsconferentie van de Volkerenbond gesteld. Nog in mei 1932 werd het resultaat van een campagne – 14 miljoen handtekeningen – op een internationale manifestatie te ZURICH gehuldigd. CITRINE sprak er namens de 23 nationale centrales, aangesloten bij het IVV, en EM. VANDERVELDE namens de 22 partijen van de SAI. De handtekeningen werden overgemaakt aan de voorzitter van de ontwapeningsconferentie. Natuurlijk bracht dat geen aarde aan de dijk.[242] Wel werd gezocht naar meer actieve middelen om de vrede te vrijwaren.. Zo werd op het IVV-congres van Brussel in 1933 de vraag gesteld of de algemene staking tegen de oorlog kon worden aangewend. Een thema van vóór 1914 werd dus hernomen en het principe van de algemene staking werd aanvaard. Hoe die in werking zou treden, daarover werd voorzichtig gezwegen. En dat lag in de lijn, vermits niemand serieus dacht deze aanbeveling toe te passen. Dan zou overigens gebleken zijn hoe onmogelijk ze was. In de agressieve landen – Japan, Duitsland en Italië – beschikte men over geen syndicale organisatie meer. Enkel een staking toepassen in de aangevallen landen zou een aanmoediging voor de fascistische agressie zijn. Tegenover deze bedreiging was maar één aanbeveling mogelijk: een GEWAPEND bondgenootschap van de Westerse democratieën met de Sovjet-Unie. Maar tot zulke aanbeveling kon de sociaaldemocratie niet besluiten, uiteraard niet.

Het bureau van de SAI kwam op 18 februari 1933 samen te Parijs. Sinds een paar weken was Hitler bezig zijn dictatuur in Duitsland te vestigen. De leiding van de Tweede Internationale was zich op dramatische wijze bewust van de onmetelijke nederlaag die de sociaaldemocratie nu trof. In een eerder paniekerige stemming richtte het SAI-bureau – voor de eerste en voor de laatste maal in de geschiedenis – een oproep tot de Derde Internationale door onderhandelingen de verdeeldheid te overwinnen. Het antwoord uit Moskou kwam op 5 maart en was niet bemoedigend. Het lag in de lijn van de gekende sektaire politiek. Maar het was ook beïnvloed door de houding van de SPD in die dagen in Duitsland. Waarop het Executief van de SAI de bij haar aangesloten partijen liet weten dat zij op nationaal vlak geen onderhandelingen met de communisten mochten aangaan.

De zaak kwam nog eens ter sprake op de conferentie van de Tweede Internationale in augustus 1933 te Parijs. Enig punt op de dagorde: de tactiek en de strategie van de arbeidersbeweging in de periode van het fascistisch offensief. Drie tendensen kwamen tot uitdrukking, die traditiegetrouw op een dubbelzinnige “motion de synthèse” zouden uitlopen.
1. Links: Pietro Nenni, Robert Grimm, Jean Zyromski, P.H. Spaak ... zij betoogden dat alleen de revolutionaire proletarische strijd de fascisten de pas kon afsnijden en waren voorstander van eenheid met de communisten.
2. Rechts: De Engelse, Scandinavische en Tsjechische partijen wilden een “open socialisme” met een programma dat de middenstandsgroepen zou aanspreken en weghouden van het fascisme.
3. Centrum: Adler, Blum, Vandervelde ... nominaal marxistisch. Zij meenden dat op een beperkt antifascistisch programma met de communisten kon worden samen gegaan, op voorwaarde dat deze laatsten hun beledigende aanvallen stopzetten.

De eindresolutie was een tekst waarmee men alle richtingen uitkon: “De SAI wijst alle eenheidsfrontmanoeuvres af, die niet de internationale eenmaking maar de strijd binnen de arbeidersklasse in de hand werken: zij hernieuwt nochtans de uitdrukking van haar vaste wil, alles wat in haar macht is te ondernemen, om de verdeelde krachten van de arbeidersmassa’s samen te brengen.”

Op dezelfde conferentie werd de houding van de SPD kritisch bekeken. Vastgesteld werd dat ze gefaald had, o.a. op 20 juli 1932 bij de rechtse staatsgreep in Pruisen. Vastgesteld werd dat bij iedere beslissende situatie die strijdvaardigheid vereiste, de SPD werd aangegrepen door een “Paralyse des Willens”. Als les uit de Duitse ervaring werd opnieuw opgeroepen geweld met geweld te beantwoorden. Otto Bauer, die de eindresolutie inleidde, betoogde “dat de vreselijkste en zwaarste offers die de arbeidersklasse in de strijd tegen het fascisme moet brengen, altijd nog minder erg zijn dan de offers die het overwinnende fascisme oplegt aan een arbeidersklasse die zich niet verdedigde.” Maar ondertussen werd in Oostenrijk de confrontatie met het opdringend fascisme steeds maar vermeden, ontweken en verdaagd... Slechts op het laatste moment – nl. te laat – en door een klein deel van de arbeidersklasse zou de eer worden gered.

* * *

Na het VIde Kominterncongres van 1928 zou het jaren duren – tot 1935 – vooraleer een VIIde congres samenkwam. In de tussentijd werden de richtlijnen van het EKKI alsmaar dwingender in dezelfde sektaire richting.

Midden 1933 verklaarde het EKKI: “De instelling van de openlijke fascistische dictatuur, die alle democratische illusies onder de massa vernietigt en de massa uit de invloed van de sociaaldemocratie bevrijdt, verhaast het tempo van de ontwikkeling in Duitsland naar de proletarische revolutie.” Het bleek dus dat de mannen in Moskou nog steeds niets hadden geleerd. Maar in verschillende communistische partijen groeide verzet tegen de sektaire Moskouse richtlijnen. Geen wonder, de Kominternpolitiek kwam hoe langer hoe krasser in botsing met de reële gang van zaken. Mussolini’s macht hield stand, Hitlers dictatuur consolideerde zich, begin februari 1934 verscheen het fascisme als een ernstige bedreiging op de straat in Parijs en midden februari verpletterde Dollfuss de Oostenrijkse arbeidersbeweging. Maar op hetzelfde moment grepen te Parijs machtige antifascistische betogingen plaats, waarin communisten en socialisten elkaar vonden. O.a. vanuit de Franse communistische partij werd aangedrongen de politiek van de Komintern te herzien.

Eind februari 1934 kwamen de Bulgaren DIMITROV, POPOV en TANEV, de helden van het Rijksdagproces, in Moskou aan. Zij hadden ervaring van wat het fascisme was uit de eerste hand. Speciaal Dimitrov voerde binnenskamers (bij de leiding van de KI) een lange en volhardende strijd om een nieuwe politieke oriëntatie door te drukken. Slechts aarzelend en langzaam sloten de Russische leiders zich aan. De nieuwe politieke lijn, zoals die op het VIIde congres in 1935 werd omschreven, was geen Russisch initiatief, wel integendeel.

In een brief van Dimitrov (2 juli 1934) aan de commissie ter voorbereiding van het VIIde congres[243] werden een hele reeks punten in vraag gesteld, o.a.:
- Is de kwalificatie van de sociaaldemocratie als sociaalfascisme juist?
- Is het juist de sociaaldemocratie overal en onder alle omstandigheden als het belangrijkste sociale steunpunt van de bourgeoisie te beschouwen?
- Is het juist speciaal de linkse sociaaldemocraten als het grootste gevaar te achten?
- Is de beoordeling gerechtvaardigd het gehele leidende kader van de sociaaldemocratische partijen en vakbonden zonder onderscheid als bewuste verraders van de arbeidersklasse te beschouwen?
- Kan de samenwerking van de revolutionaire en de reformistische vakbonden niet geschieden zonder de voorafgaande voorwaarde het leiderschap van de communistische partij te erkennen?
- Mag het eenheidsfront enkel opgevat worden als een manoeuvre voor het ontmaskeren van de sociaaldemocratie?
- Kan een waar eenheidsfront zich enkel “tot de basis” beperken?
- Dient een oproep tot eenheid, die zich tevens tot de leiding van de sociaaldemocratische partijen richt, als opportunisme te worden beschouwd?
- Gaat het op alle schuld op de reformistische leiders af te schuiven en de verantwoordelijkheid van de sociaaldemocratische arbeiders buiten beschouwing te laten?

Het waren vragen van die aard die op het VIIde Kominterncongres een antwoord kregen. De samenkomst duurde van 25 juli tot 20 augustus 1935.[244] De voornaamste twee referaten waren die van Dimitrov en Togliatti (Ercoli). De belangrijkste conclusies luidden: 1) in de communistische activiteit dient ALLES ondergeschikt gemaakt aan de strijd tegen het fascisme; 2) ernstige pogingen moeten worden ondernomen om in bondgenootschap met de sociaaldemocratie tegen het fascisme op te treden (eenheidsfront);[245] 3) in de mate van het mogelijke moet het eenheidsfront uitgebreid worden tot een antifascistisch VOLKSFRONT, waarin democratische organisaties aanwezig zijn die middenstandslagen vertegenwoordigen (boeren, stedelijke kleinburgerij, intellectuelen); 4) het oorlogsgevaar tegen de Sovjet-Unie dreigt niet in de eerste plaats (zoals men in Moskou steeds gevreesd had) vanuit Frankrijk of Engeland, maar wel vanuit nazi-Duitsland.

In aansluiting bij de antifascistische strijd beklemtoonde Dimitrov de noodzaak om de nationale waarden, die tot op heden onvoldoende door de communisten in acht werden genomen, ruim te erkennen.

Ongetwijfeld betekende het VIIde congres een meer realistische aanpak. “Wij hebben”, aldus Dimitrov, “opzettelijk de luid klinkende frasen over de revolutionaire perspectieven weggelaten”; wij moeten leren “nuchter met het politieke peil van de brede werkende massa rekening te houden.” Het verschil met de vroegere formules van eenheidsfront bestond hierin dat de eenheid niet langer werd opgevat als een tactisch middel om de sociaaldemocratische leiding uit te schakelen, maar op zich zelf betracht werd om, met de basis én de leiding, niet direct de revolutie door te voeren, maar een dam op te werpen tegen het fascisme.

Dimitrov bracht ook zware kritiek uit op de werkmethodes van de KI, op de te grote beperking van het initiatief der verschillende nationale partijen, zodat de concrete situatie in ieder land niet genoeg in aanmerking kwam.

Maar tegelijk werd op het VIIde congres door Dimitrov en Togliatti de STALINCULTUS, die zich reeds had gevestigd in de Sovjet-Unie, uitgebreid over de hele Internationale. Daarmee werd ook de STALINTERREUR aanvaardbaar gemaakt. Sinds eind 1934 had deze definitief een aanvang genomen om in de volgende jaren crescendo te gaan. De beruchte Moskouse processen vormden maar het kleine zichtbare deel van een enorm omvangrijke terreurpraktijk. Hun functie bestond erin dermate de aandacht te trekken, dat hetgeen in stilte gebeurde, beter kon verborgen blijven. Feit is dat de communisten – basis en leiding – zich niet bewust waren van de valsheid der Moskouse processen. De processen waren openbaar, de stenografische opnamen van het verloop werden gepubliceerd en de beschuldigden noemden zich zeer uitdrukkelijk schuldig. De communisten geloofden dat het eerlijke processen waren. Precies omdat het tegendeel zo totaal onverenigbaar was met het socialistisch ideaal, dat hen bezielde en dat zij in de Sovjet-Unie verwezenlijkt meenden, konden de communisten zich niet indenken dat het een vervalst spel betrof. Zeker, de pers en de woordvoerders van de internationale bourgeoisie spraken over terreur. Maar uiteraard had dat geen overtuigingskracht voor communisten. Ook de trotskisten klaagden aan, maar dat werd door de communisten geïnterpreteerd als een supplementair bewijs dat de trotskisten inderdaad agenten van de bourgeoisie waren. Een bepaalde logica kan ver leiden...

Van groot belang voor de houding van de communisten was de overtuiging dat de Sovjet-Unie de meest solide bondgenoot in de strijd tegen het fascisme uitmaakte. Uiteindelijk zou blijken dat die verwachting werd ingelost.

* * *

Op het congres van het IVV in juli 1936 te Londen werd door de pas toegetreden Noorse vakbond, met de steun van de Franse, Spaanse en Mexicaanse centrales, een voorstel ingediend om de internationale syndicale eenheid te herstellen. De zaak raakte ondertussen vereenvoudigd in deze zin dat de RVI in feite opgehouden had te bestaan. Stelde zich dus alleen de kwestie van de Sovjetvakbonden. Die groepeerden toen een 25 miljoen leden. Maar de IVV-leiding wenste hen als “quantité négligeable” te behandelen. De Russen mochten aansluiten onder dezelfde voorwaarden als alle andere syndicale organisaties en daarmee was alles gezegd. De Russen wensten echter te onderhandelen en wensten met name de te volgen politiek ter sprake te brengen. Schevenels (secretaris) en Jouhaux (vicepresident van het IVV) gingen in november 1937 naar Moskou. Het werd een mislukking.[246] 

Sinds juli 1934 was in Frankrijk reeds een pact tussen PCF en SFIO afgesloten. De Franse socialisten stelden daarop de Tweede Internationale voor over samenwerking te onderhandelen. Daarover was in de SAI wel wat te doen. Enkele socialistische partijen (de Franse, Spaanse en Zwitserse, de uitgebannen Italiaanse en Oostenrijkse partijen en de Poolse Bund) waren voorstanders. Praktisch alle andere partijen waren radicaal tegen. Hun argument was: ons samengaan met de communisten zal de kleinburgerlijke elementen naar het fascisme drijven. De Nederlander Albarda gaf de voorkeur aan een scheuring in de SAI boven een akkoord met de KI. Enig resultaat was dat de aanbeveling van maart 1933 (geen akkoorden met communisten vanwege de nationale partijen) werd herroepen. Maar dat leidde niet tot nieuwe demarches.

Vermits de Fransen echter bleven aandringen, werd Adler opgedragen uit te maken of er met het VIIde Kominterncongres in de houding van de KI enige verandering ten aanzien van de sociaaldemocratie was ingetreden. Adler kwam in zijn rapport tot de conclusie dat in de KI eigenlijk alles bij het oude was gebleven...

Op 25 september 1935 – de Italiaanse oorlog tegen Abessinië dreigde ieder moment uit te breken – stelde Dimitrov in een brief aan de SAI voor tot samenwerking tegen de fascistische agressie te komen. Hij benadrukte dat het reeds van belang zou zijn “al was het maar een tot enkele punten beperkte overeenkomst te bereiken.” Het secretariaat van de SAI antwoordde dat het de vraag zou voorleggen aan het Executief. Ondertussen werd de Italiaanse aanranding een feit (sinds 3 oktober). Een tweede brief van Dimitrov (7 oktober) werd op 12 oktober door het Executief te Brussel besproken: 12 van de 17 vertegenwoordigde partijen waren bereid naar eenheid van actie te streven. De Engelse, Nederlandse, Zweedse, Deense en Tsjechische partijen verzetten zich hardnekkig. Wel werd het de voorzitter – sinds Vandervelde toegetreden was tot de Belgische regering was dat LOUIS DE BROUCKERE – en de secretaris toegestaan “informatieve gesprekken”, zonder enige bindende verplichting, met vertegenwoordigers van de KI te voeren. Vooral naar aanleiding van de Spaanse burgeroorlog kwam het herhaaldelijk tot zulke gesprekken van De Brouckère en Adler met Thorez, Cachin en andere vertegenwoordigers van de Derde Internationale. Verder is men op de weg van de samenwerking nooit geraakt. Vanzelfsprekend waren de Moskouse processen niet van aard om de Westerse socialisten vertrouwen in te boezemen. Hun aanklachten tegen de Stalinterreur lokten dan weer hernieuwde beschuldigingen uit vanwege de in Moskou verblijvende leiders.

Naarmate het oorlogsgevaar in Europa zich duidelijker aftekende, begon verdeeldheid de Tweede Internationale aan te vreten. De Engelse socialisten – met hun evangelisch pacifistische bewogenheid – hadden moeite om uit hun politiek van verzet tegen de Hitler-agressie de opvoering van de bewapening als consequentie te aanvaarden. Maar eenmaal die hindernis genomen, bleef de LP zich consequent gedragen: zij veroordeelde en bestreed de München-akkoorden. In Frankrijk was het helemaal anders: daar werden de München-akkoorden niet eensgezind door de socialistische partij geïnterpreteerd. Nog erger was het gesteld met de SPD: op 1 oktober 1938 – de dag waarop Hitler het Sudetengebied binnenrukte – besloot de SPD zichzelf te ontbinden. Zo mogelijk nog erger was het geval van de Tsjechische Sociaaldemocratische Partij: zij trok zich terug uit de SAI, nam een nieuwe naam en een gefasciseerd programma aan en sloot de Joden uit... De Belgische, de Nederlandse, de Scandinavische en de Zwitserse socialistische partijen volgden de politiek van hun regeringen en verklaarden zich neutraal op internationaal vlak.

München vernietigde de SAI. De sociaaldemocratische internationale ging ten onder – zoals in 1914 – zodra de bourgeoisie internationaal in scherpe conflicten trad. Zover was het begin 1939 reeds. De sociaaldemocratie bestond enkel nog in de West-Europese democratieën. Maar de bourgeoisie van deze landen was in de regel weinig geneigd tot krachtdadig verzet tegen de dreigende Hitler-agressie. Derhalve waren ook de sociaaldemocratische partijen in deze landen alles behalve strijdvaardig.

De laatste zitting van het Executief van de SAI had plaats op 23 februari 1939. De Scandinavische partijen hadden voor hun deelname volgende voorwaarden gesteld: de zitting moest plaatsgrijpen in een neutraal land, de samenkomst mocht niet kenbaar worden gemaakt, de besprekingen dienden vertrouwelijk en puur informatief te zijn, en geen resoluties zouden worden opgesteld. Die voorwaarden werden aanvaard. De nog overblijvende partijen van de SAI wilden Hitler “geen voorwendsel geven tot invasie”. De brutale vergelijking die Gramsci destijds maakte, dringt zich op. Gramsci vergeleek de sociaaldemocratie met de bever die, wetend dat de jagers hem schoten omwille van zijn geneeskrachtige teelballen, zijn testikels opat in de hoop dat hij zou worden gespaard.

In mei 1939 traden de Brouckère en Adler af. De Nederlander J.W. ALBARDA werd president; een nieuwe secretaris werd niet meer aangesteld. Toen Albarda in september regeringslid werd, ging zijn functie naar C. HUYSMANS. Toen die omkeek viel er nog maar weinig van de Tweede Internationale te bespeuren.

_______________
[234] Het was alsof men de Trotski van een paar jaren te voren aan het woord hoorde: hetzelfde op de spits gedreven sektarisme maar Trotski zou weldra van mening veranderen en het sektarisme van de KI veroordelen. Hij stelde dat het fascistisch gevaar diende bezworen door het bondgenootschap van de communisten met de sociaaldemocratische massa’s in hun eigen organisaties en met hun eigen leiders. En hij had gelijk dat zulks moest worden beproefd. Of men zou geslaagd zijn, is nog een heel andere vraag, want niets wijst erop dat een STRIJDVAARDIG eenheidsfront met de sociaaldemocratie toen mogelijk was.
Maar als – enige jaren later – de communisten zich inspannen om tegen het fascisme een eenheidsfront en een volksfront op te bouwen, veroordeelde Trotski ook deze politiek. Zijn betoog luidde dat samengaan met sociaaldemocratische formaties en kleinburgerlijke radicalen tot onduldbare concessies dwong. Zo werd het trotskisme een steriel systeem. Aan IEDERE politiek zijn twijfelachtige aspecten verbonden, IEDERE tactiek impliceert momenten die op zichzelf betwistbaar zijn. Nu is het een klein kunstje om die negatieve aspecten sterk in reliëf te brengen. Daarmee kan om het even welke politiek als verraad worden voorgesteld. Maar dat is inderdaad steriel. Het is dan ook geen toeval dat Trotski, die op een bepaald moment toch een zeer grote rol speelde in de revolutie, na zijn uitsluiting uit de partij eigenlijk ook uit de geschiedenis verdween.
[235] Op het Vde en laatste congres van de RVI (augustus 1930) werd te Moskou – tegen de mening van de Duitse delegatie in – besloten dat in Duitsland naast (en tegen) de ADGB een zelfstandige revolutionaire vakbond diende opgericht. Voordien luidde het ordewoord dat de communisten IN de ADGB moesten militeren.
[236] De “Rote Fahne” van 15 juni 1930 schreef: “De vorderingen van het fascisme zijn geenszins een aanduiding omtrent de achteruitgang van de proletarische beweging, maar wel de tegenzet tegen de revolutionaire opgang, het noodzakelijke begeleidingsverschijnsel van een rijp geworden revolutionaire situatie.”
[237] Ter illustratie van deze gedachte volgen hier enkele communistische uitspraken uit het jaar 1933:
- “De overwinning van het fascisme betekent slechts een tijdelijk fenomeen: de revolutionaire stuwkracht zal onvermijdelijk groeien in Duitsland, ondanks de fascistische terreur.”
- “Hitler-Duitsland gaat direct een economische catastrofe tegemoet die zich reeds duidelijk aftekent... De momentele kalmte na de overwinning van het fascisme is slechts een voorbijgaand verschijnsel. De revolutionaire golf gaat, ondanks de fascistische terreur, weer onafwendbaar stijgen.”
- Eug. Varga in november 1933: “De fascistische heerschappij is veroordeeld door haar interne contradicties...”
- “Door zijn avonturistische politiek doet het fascisme de interne contradicties groeien, wat het Duitse kapitalisme naar de catastrofe leidt... Hieruit zal een machtige revolutionaire stuwkracht in Duitsland groeien.”
[238] Sindsdien werd dat ook vastgesteld in Portugal en Spanje.
[239] Waarmee niet gezegd is dat, omgekeerd, economische staatsinterventie fascisme zou zijn.
[240] Haar conclusies werden nadien uitgebreid op meerdere bijeenkomsten van het IVV, nl. door de Algemene Raad van april 1931, door het Uitvoerend Comité in juli 1931 en door het congres te Brussel in 1933.
[241] De resolutie werd afgedrukt in BRAUNTHAL, Geschichte der Internationale, II, pp. 570-572.
Er wordt wel eens betoogd dat het geen zin heeft de sociaaldemocratische leiding verraad te verwijten in naam van theorieën, doctrines en programma’s, die ze nooit heeft verkondigd. Maar het feit is dat de sociaaldemocratie haar EIGEN beloften, programma’s en vooropstellingen ontrouw was. Het volstaat de Weense resolutie over het verzet tegen het fascisme te vergelijken met de lamentabele houding van de SPD-leiding in Duitsland op het moment van Hitlers machtsgreep. Braunthal (op. cit. pp. 399-401) geeft daarvan een aangrijpende beschrijving.
[242] Daarmee is geenszins beweerd dat handtekeningenacties noodzakelijk onvruchtbaar zijn. Dat hangt af van de tekst waarmee en van de context waarin de campagne wordt gevoerd.
[243] Cfr. Paul DE GROOT. De dertiger Jaren, I, pp. 174-176
[244] Sinds 1928 was het ledental van de communistische partijen buiten de Sovjet-Unie van 445.300 tot 785.000 gestegen. Enerzijds was de Duitse partij haast tot nul herleid, maar anderzijds was er in Amerika en China aangroei. In 1939 zouden de communistische partijen buiten de Sovjet-Unie 1.750.000 leden tellen.
[245] Niet alleen politiek, ook syndicaal werd de eenheid nagestreefd. In 1936-37 hield de RVI in feite op te functioneren. In december 1937 werd ze formeel ontbonden.
[246] Schevenels beweert dat na vier dagen GEEN AKKOORD tot stand kwam. Maar zijn getuigenis is weinig betrouwbaar. De officiële geschiedenis van de Kommunistische Internationale (Duitse versie, p. 538) beweert dat er “een bevredigend akkoord werd bereikt” en stelt het voor alsof Citrine, Schevenels en andere reformistische leiders de uitvoering van het akkoord achteraf verhinderden. Maar ook deze getuigenis is niet zeker.

Hoofdstuk 11 / dl.3-B - Naschrift

De hoofdstukken in dit werk eindigen zonder conclusies. Het verhaal – het gaat hier over “evenementiële” geschiedenis – wordt gewoon op een bepaald moment afgebroken.

Maar nu we aan het einde van de hele reeks verhalen zijn gekomen, lijkt het wel aangewezen enkele algemene beschouwingen voor te leggen. Daarbij moet men onvermijdelijk de lijn tot vandaag doortrekken. Als men nadenkt over de evolutie tot aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog, kan men de ervaring van de laatste veertig jaar niet terzijde laten.

* * *

Over welke arbeidersklasse gaat het? Aanvankelijk kwamen haast uitsluitend DE HOGER GESCHOOLDE HANDARBEIDERS VAN DE AMBACHTELIJKE NIJVERHEID in aanmerking voor de georganiseerde beweging. Nadien – en tot aan het einde van de in dit boek behandelde periode – vormden DE HANDARBEIDERS VAN DE KAPITALISTISCHE GROOTBEDRIJVEN de kern van de beweging. Maar de intellectualisering van de arbeid kwam al op gang en reeds begonnen DE BEDIENDEN – “witteboordarbeiders” – dezelfde strijd te voeren als de handarbeiders.

Het wordt soms voorgesteld alsof de arbeidersklasse numeriek zou afnemen. Het tegendeel is waar: niet alleen de loon- en weddetrekkenden in de landbouw en de industrie, ook die van het vervoer, de handel, het bank- en assurantiewezen enz. alsmede het personeel in overheidsdienst – en ook de werklozen – behoren (objectief) tot de arbeidersklasse. De arbeidersklasse was nooit homogeen en ook vandaag is ze dat niet.

Twee restricties dringen zich evenwel op.
1. De arbeidersklasse is maar volledig arbeidersKLASSE, naarmate ook klasse BEWUSTZIJN aanwezig is. M.a.w. niet alleen het objectieve, maar ook het subjectieve aspect heeft belang.
2. Niet allen die juridisch-formeel “weddetrekkenden” zijn, komen in aanmerking Ook middenkaders en zelfs managers zijn formeel weddetrekkenden. Maar ze behoren niet tot de arbeidersklasse. Kenmerkend voor de MIDDENKADERS is dat ze niet uitgebuit worden; hun wedde ligt niet beneden de door hen voortgebrachte waarde, hen wordt geen meerwaarde ontnomen. Zij behoren tot de MIDDENSTAND, die bonte verzameling van uiterst heterogene groepen zoals zelfstandige ambachtslieden, winkeliers, herbergiers, hoteliers, vrije beroepen... Kenmerkend voor de MANAGERS, voor de hogere kaders, is dat ze een inkomen genieten dat de waarde van hun arbeid overtreft, een inkomen dat door anderen voortgebrachte meerwaarde omvat. Bovendien ligt in hun handen een zekere beslissingsmacht. Niet zelden worden zij aandeelhouders. Ook met hun beroepspraktijk, hun levensstijl en hun ideologie behoren zij tot de bourgeoisie. Vanzelfsprekend is de grens tussen die verschillende groepen niet al te duidelijk afgetekend. Maar dat geldt voor alle sociologische categorieën.

* * *

Welke resultaten werden door de arbeidersbeweging bereikt?

Het verhaal dat we brachten, meldt een haast ononderbroken reeks nederlagen: 1902 en 1913 in België; de verschrikkelijke nederlaag van het proletariaat in 1914; dan: januari 1919 in Duitsland, augustus 1919 in Hongarije, oktober 1922 in Italië, mei 1926 in Engeland, januari 1933 in Duitsland, februari 1934 in Oostenrijk, 1938-39 in Spanje, 1939 in heel Europa ... telkens en telkens weer moest de arbeidersbeweging zware nederlagen ondergaan. Ook sindsdien waren de mislukkingen talrijk. Maar de arbeidersbeweging komt altijd weer op gang en er zijn resultaten.

Er zijn vooreerst de resultaten van de DIRECTE EISENSTRIJD, van de specifiek SYNDICALE STRIJD,[247] d.i. de strijd om beter loon en kortere arbeidsduur, zondagsrust en werkverlof, meer hygiëne, veiligheid in de bedrijven en ruimere sociale voorzieningen. Het globale resultaat is aanzienlijk: een merkwaardige stijging van de levensstandaard, een stijging van de consumptiemogelijkheden, die in principe gelijklopend is met de stijging van de productiviteit in de productie van verbruiksgoederen.

Het deel van de totale voortbrengst VAN CONSUMPTIEGOEDEREN dat de arbeiders verwerven, is RELATIEF niet gestegen als het honderd jaar geleden zeggen we 60 % bedroeg, dan is dat vandaag nog zo; maar in ABSOLUTE termen is dat een veel grotere massa geworden. M.a.w. het deel van de koek bleef in verhouding hetzelfde, maar de koek zelf is enorm vergroot.[248] 

Globaal kan men zeggen dat de syndicale strijd erin geslaagd is de waarde van de arbeidskracht op peil te houden. De waarde van de arbeidskracht (naar marxistisch concept) is de hoeveelheid arbeid nodig om in de behoeften van de arbeiders en hun gezin te voorzien. De behoeften van de arbeiders bleven niet onveranderd, maar zijn aanzienlijk gestegen. Ze omvatten niet alleen het fysiek levensminimum, maar zijn ook product van een hele historische ontwikkeling. Daartegenover staat een geweldige toename van de productiviteit.

Men kan het dus zo stellen: – enerzijds wordt de waarde van de arbeidskracht verhoogd door de groei van de behoeften; – anderzijds wordt de waarde van de arbeidskracht verlaagd door de toenemende productiviteit. Rond deze gegevens ontwikkelt zich de strijd tussen kapitalisten en arbeiders. De syndicale eisenstrijd beantwoordt aan de stijgende behoeften en bouwt ze tegelijk mee op. Zonder deze strijd zou het aandeel van de arbeiders in het consumptiepakket kleiner worden; hun aandeel zou onder de historisch gegroeide waarde van de arbeidskracht dalen.

Het hele proces komt ten slotte hierop neer: de toenemende arbeidsproductiviteit doet de waarde van de arbeidskracht in dezelfde mate dalen, als ze haar doet stijgen. In hoeverre de lonen hiermee overeenstemmen, hangt op ieder moment af van de krachtsverhoudingen tussen beide kampen. In doorsnee schommelt de resultante rond de waarde van de arbeidskracht.

* * *

Inzake productiemiddelen zijn de arbeiders nog steeds bezitloos. De scheiding van kapitaal en arbeid is onverminderd gebleven. De machtsposities van het kapitaal werden nergens reëel aangetast. Daarom blijven ook de verschijnselen van de VERVREEMDING (aliënatie) onverminderd doorwerken:
- De arbeider werkt niet voor eigen rekening: miljoenen arbeiders weten niet eens voor wie ze werken; het raderwerk van de financiële participaties is voor hen een complete doolhof. Zo staat de arbeider vreemd tegenover de kapitaalbezitter.
- De arbeider bezit niet de waren die hij produceert. Het product is vreemd tegenover de producent. Wat de arbeider voortbrengt, is kinderspeelgoed, of Cyclon B om Joden te vergassen, of napalm of dioxine voor de oorlog in Vietnam, het gaat hem niet aan. Sommige arbeiders weten niet eens wat ze maken, ze weten enkel dat het een onderdeel van iets is; en het gebeurt dat ze niet mogen weten wat ze produceren.
- De geldelijke resultaten van zijn inspanningen blijven voor de arbeider eveneens een onbekende. De winst gaat hem niet aan ze is trouwens – per definitie – niet voor hem.
- De arbeider voert uit wat anderen hem bevelen, hij vervaardigt wat anderen voor hem ontwerpen, hij staat vreemd tegenover zijn arbeid. Alle methodes van de “human relations” voegen geen gram menswaardigheid toe aan de positie van de arbeider. Integendeel, de “ingenieurs van de ziel” maken de toestand nog pijnlijker. Met het systeem van de tests wordt door een bedrijf niet alleen iemands arbeidskracht opgeëist; zijn hele persoonlijkheid, zijn intiemste voelen en denken incluis, wil men opslorpen. In sommige bedrijven komt de leugendetector eraan te pas.
- Iedere onderneming is een dictatuur. De directie beslist in alle opzichten over de productie, de methodes en het tempo, maar ook over het levenslot van de arbeiders en bedienden, over hun bevordering, verplaatsing, afdanking. De directie beslist in functie van bepaalde criteria, maar op een voor de arbeider totaal willekeurige wijze. Men beslist over hem zonder hem. Of het bedrijf zal gesloten worden, of overgeplaatst naar een ander gewest, of samengesmolten met een andere onderneming enz., de arbeider en bediende staan daarbuiten. Het bedrijf is voor de arbeider een vreemde macht die hem in handen heeft.
- Het kapitalistisch bedrijf is er ook op ingesteld de arbeiders van elkaar te vervreemden[249] en te verdelen om ze als concurrenten tegen elkaar op te zetten, om ze te bespieden; de verklikking wordt tot systeem verheven.
- De broodroof omwille van een politieke overtuiging of syndicale activiteit behoort tot de lopende praktijk en weegt als een bestendige bedreiging.

In verband met de aliënatie spreekt Marx over “fetisjisme”. Om de macht van dingen over mensen te verduidelijken, grijpt hij naar een beeld dat hem werd ingegeven door zekere geloofspraktijken van primitieve volkeren. Wie de fetisjen bezit, heeft macht over mensen. In het kapitalisme hebben mensen, enkel doordat zij in het bezit zijn van dingen, heerschappij over mensen.

Aan deze situatie kon de syndicale strijd niets fundamenteels veranderen.

* * *

Hoe paradoxaal het ook klinkt, de syndicale eisenstrijd, in zoverre hij puur economisch bleef, heeft ertoe bijgedragen het kapitalisme leefbaar te houden. Inderdaad, steeds opnieuw wordt het kapitalisme met deze contradictie geconfronteerd: – enerzijds een formidabele productiecapaciteit, – anderzijds een slechts beperkte opnamemogelijkheid, een naar verhouding onvoldoende koopkracht voor de stroom van de aangeboden consumptie. De verklaring ligt voor de hand: het loon van de arbeidersmassa’s verschijnt globaal (macro-economisch) als koopkracht; maar voor ieder bedrijf apart (micro-economisch) verschijnt het loon als een element van de productiekosten.

Het tweede aspect is doorslaggevend. Ieder kapitalist apart wil de lonen van zijn arbeiders zoveel mogelijk drukken. Als men de kapitalisten liet begaan, als er geen syndicale klassenstrijd was, zou het loonfonds als macro-economische grootheid en als essentieel bestanddeel van de globale koopkracht, op verre na geen gelijke tred houden met het aanbod op de markt; zonder loonstrijd zou het consumptiefonds in verhouding tot het geproduceerde bestendig verschrompelen, wat het normale functioneren van het kapitalisme ten zeerste zou hinderen.[250] 

Natuurlijk wordt daarmee niet betoogd dat de syndicale actie fout zou zijn. Zonder economische strijd zou de tendenswet van de absolute verpaupering zich doorzetten en zou het proletariaat verworden tot een lethargische menigte.

De klassenstrijd voor de directe eisen is op zichzelf nog geen strijd voor socialisme. Maar de arbeidersklasse in strijd is de enig mogelijke basis waarop de beweging voor het socialisme kan worden gevestigd. Tijdens de momenten van harde strijd verhoogt het klassenbewustzijn van de arbeiders, neemt hun zin voor solidariteit enorm toe en komen ze in verzet tegen de aliënatie. De aanvang van een grote staking wordt bijvoorbeeld niet toevallig ervaren als een feestelijke bevrijding: men trotseert de onderdrukkende patroon.[251] Van verzet tegen de patroon tot verzet tegen het kapitalisme is mentaal maar een kleine stap. De arbeiders stellen zich op dat moment vragen omtrent de maatschappij waarin ze leven en omtrent alternatieve oplossingen. Het is geen toeval dat in de arbeidersbeweging, telkens weer opnieuw, in zekere mate het socialisme als ideale toekomstverwachting levendig wordt.

Toch zou het overdreven zijn te verwachten dat het socialisme als perspectief direct en volledig uit de arbeidersbeweging zelf zou groeien. Het moet er grotendeels VAN BUITEN UIT worden ingebracht. De arbeidersbeweging is de bodem waarin het socialistisch ideeëngoed wordt gezaaid ... en wel door INTELLECTUELEN. Zeer terecht stelde Lenin dat een arbeidersbeweging zonder intellectuelen het niveau van een zeker “trade unionisme” niet kon overschrijden. Natuurlijk komen hiervoor niet alle intellectuelen in aanmerking, maar enkel diegenen die in verzet tegen het kapitalisme als “ideologen die het geheel van de beweging vatten” (Marx), zich verbinden met de arbeidersbeweging. Anderzijds mogen niet alleen lieden met een uitgebreide schoolse vorming als intellectuelen worden beschouwd. Ook arbeidersmilitanten die van huis uit weinig algemeen vormend onderwijs kregen, maar die als militanten een rijke ervaring opdeden en overigens zelfstudie verrichtten, dienen als intellectuelen te worden beschouwd. Hun rol bestaat erin “het wetenschappelijk socialisme met de arbeidersbeweging te verbinden” (Marx). Dat is de rol van de revolutionaire arbeiderspartij. Ze is de “collectieve intellectueel van de arbeidersklasse” (Togliatti).

* * *

In hoeverre beantwoordden de Europese arbeiderspartijen aan deze vooropstelling? Wat bereikten ze?

Er waren en er zijn de SOCIAALDEMOCRATISCHE PARTIJEN. Het socialisme staat in hun vlag geschreven, wordt vernoemd in hun statuten, wordt dikwijls als oratorisch element in de slotzin van een toespraak verwerkt... Maar deze partijen zijn REFORMISTISCH en reformisme betekent geenszins: van hervorming tot hervorming naar het socialisme. Het betekent dat men verwezenlijkingen doorvoert die BINNEN HET SYSTEEM vallen en die de heersende kapitalistische machten bereid zijn te aanvaarden. Die drempel wordt nooit overschreden. Telkens de beweging dreigt verder te gaan, spannen de reformisten zich in haar af te remmen. Het gebeurt wel dat de reformistische leiders, om vat op een beweging te krijgen, zeer radicale uitspraken doen en zich verder engageren dan de toegevingen van de tegenpartij. Maar dan doet zich telkens hetzelfde voor: als puntje bij paaltje komt, capituleren de reformistische leiders. Een eerste voorbeeld dat hierop een uitzondering zou maken, moet zich nog voordoen.

In deel 1 van dit werk (pp. 123-125) hebben we voldoende uitvoerig beschreven hoe reeds de eerste generatie Duitse sociaaldemocratische leiders zich van overtuigde militanten tot gevestigde bureaucraten ontwikkelden. In de plaats van de roeping kwam het beroep. De arbeidersorganisatie, ontworpen als instrumenten van strijd, werden voor de leiders al spoedig de basis van hun sociale promotie. De vrijwaring van die instellingen tegen iedere consequente (maar “avontuurlijk” geachte) doorzetting van de strijd werd een van de hoofdbekommernissen. Deze bureaucratie vestigde zich in alle sociaaldemocratische organisaties van West-Europa. Ze werd de voornaamste voedingsbodem van een grenzeloos opportunisme. Als er een hervorming onder leiding van die bureaucraten tot stand komt, dan verschijnt die in hun geest niet als een moment in de klassenstrijd, maar als een middel om de “sociale vrede” met de “partners” te bewerkstelligen.

Maar reformisme is niet alleen een kwestie van de leiding. Het wortelt ook in de basis. In laatste instantie heeft de arbeidersklasse de leiding die ze verdient, d.i. de leiding die aan haar eigen geesteshouding beantwoordt. Het is een vaststelling dat de reformistische sociaaldemocratie in de burgerlijk-parlementaire, kapitalistisch hoogontwikkelde staten van West-Europa de HOOFDSTROOM van de arbeidersbeweging uitmaakt. Het sociaaldemocratisch reformisme is de uitdrukking van wat bij een heel groot deel van de arbeidersklasse leeft. Zeker, langs LINKS is een klein deel bewuster en meer revolutionair, maar langs RECHTS blijft een ruim deel van de arbeidersklasse nog VER BENEDEN het sociaaldemocratisch bewustzijn.

Wil men de arbeidersbeweging realistisch vatten, dan moet men terdege in acht nemen dat “de ideologie van een tijdperk de ideologie van de heersende klasse is” (Marx), dan moet men zich – zoals Gramsci – goed realiseren hoe diep de arbeidersklasse doordrongen is van de bourgeoisideologie. Niet alleen de kerk, de school, de burgerlijke partijen en organisaties, de pers, de film, de radio... spelen daarbij een rol. De productieverhoudingen in hun geheel induceren burgerlijke waarden in de ideeënwereld van de arbeider. De arbeidersklasse is product van het kapitalisme. OOK IDEOLOGISCH, ondanks de zeer reële en nooit aflatende klassenstrijd. Naarmate de consumptiemogelijkheden van de arbeidersklasse zich verruimen, dringen de bourgeoiswaarden dieper door in het bewustzijn van de arbeiders.[252] Tot op zekere hoogte zit Marcuse er niet naast wanneer hij het heeft over de “eendimensionale mens”.

Maar diezelfde in het systeem geïntegreerde arbeidersklasse, vandaag en misschien nog een hele tijd zo amorf, zo onverschillig, zo passief, zo apolitiek ... raakt op bepaalde momenten in hevige strijd met de gevestigde machten. De reformistische sociaaldemocratie is de partij van de lange apathische periodes, maar niet van de korte, strijdvaardige MOMENTEN. Het is in die momenten dat het verraad (zonder aanhalingstekens) van de sociaaldemocratische syndicale en politieke leiders zich manifesteert. Hun manoeuvres om de beweging op een slecht compromis te breken, zijn van een verbluffende vindingrijkheid. De demoralisatie die daardoor wordt teweeggebracht, is van aard opnieuw een lange periode van apathie te doen intreden bij de arbeidersklasse. In deze zin is de sociaaldemocratie niet alleen de exponent van een ideologisch verburgerlijkte arbeidersklasse; zij BESTENDIGT die situatie.

De resultaten zijn dan ook navenant. De arbeidersbeweging onder sociaaldemocratische leiding veroverde het algemeen stemrecht, democratiseerde in zekere mate het parlementair regime en beweerde langs electoraal-parlementaire weg de opmars naar het socialisme aan te vatten. Maar tot op heden moet nog altijd de eerste serieuze stap worden gezet. Het kapitalisme bleef onverminderd overeind: de trusts, de monopolies, de multinationals breidden hun macht bestendig uit. De groei van de staatsfuncties heeft niets met socialisme te maken, maar hangt samen met de omvorming van liberaal naar staatsmonopoliekapitalisme.

Het kapitalisme bleef overeind, alsmede de uitbuiting (onverminderd, zij het niet meer op grond van de zwarte 19de-eeuwse ellende), alsmede de grote sociale ongelijkheid, alsmede de economische crisis en de grootschalige werkloosheid, alsmede het onoplosbare probleem van de onderontwikkeling in de “Derde” wereld, alsmede de ecologische ontreddering, alsmede alle verschijnselen van vervreemding.

Het kapitalisme bleef overeind en daardoor kan van geen enkele verworvenheid gezegd worden dat ze definitief en onomkeerbaar veilig gesteld zou zijn.

De lonen en sociale voorzieningen moeten onophoudelijk door nieuwe acties worden verdedigd. Ze worden bestendig met afbraak bedreigd. De tendenswet van de verpaupering is nog altijd inherent aan het kapitalisme. Zodra de klassenstrijd aan de kant van de arbeiders verzwakt, treedt het kapitaal – overigens met de steun van de regering – in het offensief tegen de koopkracht van de werkende massa’s. Vóór de oorlog gebeurde dat door directe nominale loonsverminderingen; in de laatste decennia werd vooral de inflatie het middel om de koopkracht aan te tasten. Overigens zien we dat de kapitalisten, om de hogere lonen hier te ontlopen, hele industrietakken naar de lageloonlanden verhuizen. Tegelijk doen ze arbeidsbesparende investeringen. Steeds meer arbeiders worden door de nieuwe technologie uitgeschakeld. Zo wordt langs alle kanten druk uitgeoefend op de materiële verworvenheden van de arbeidersklasse.

De democratische vrijheden en het parlementair stelsel op basis van het algemeen stemrecht zijn beslist kapitale veroveringen. Maar ze zijn evenmin onomkeerbaar. In de periode tussen de beide wereldoorlogen werd de democratie op vele plaatsen brutaal vernietigd door het fascisme, in andere landen aangetast door het optreden van de autoritaire staat. De geschiedenis herhaalt zich niet zonder meer, maar het is evident dat vandaag gelijkaardige fascistoïde en autoritaire tendensen door de bourgeoisie in de hand worden gewerkt. “De buik die het monster baarde, is nog immer vruchtbaar” (B. Brecht).

Tenslotte “draagt het kapitalisme (nog steeds) de oorlog in zich, zoals de donderwolk de bliksem” (Jaurès). Het kapitalistisch Westen is onder leiding van het Amerikaans imperialisme tot een waanzinnige bewapeningswedloop gekomen. De sociaaldemocratie heeft daarbij actief geholpen. Op het vlak van de internationale politiek liep de sociaaldemocratie trouwens TEN ALLEN TIJDE mee met de bourgeoisie. Zo mag men het zonder overdrijving stellen, de uitzonderlijke momenten van tijdelijk en partieel voorbehoud ongeacht gelaten. Deze momenten van “tijdelijk en partieel” voorbehoud werden ruimschoots geëvalueerd in ons verhaal. Voor een globale conclusie kunnen ze terzijde worden gelaten zonder de waarheid geweld aan te doen.

Het is wel duidelijk zo:
- De sociaaldemocratische partijen stemden in met de koloniale veroveringen.
- Ze schaarden zich in de Eerste Wereldoorlog achter de vlag van het imperialistisch kamp, waarin ze geboren waren.
- Samen met de bourgeoisie namen ze stelling tegen de Oktoberrevolutie.
- Hun antisovjetisme was in de regel niet minder virulent dan dat van de bourgeoisie.
- De illusies omtrent de Volkerenbond en de Ontwapeningsconferentie werden door de socialistische partijen gedeeld, zolang deze illusies door de bourgeoisie werden hooggehouden.
- Naarmate de regeringen van de Westerse democratieën concessies deden aan de fascistische agressors, sloten de socialistische partijen daarbij aan: ze onderschreven de “non-interventiepolitiek”, de “appeasement”-politiek, de “neutraliteitspolitiek” (in België).
- Direct na het beëindigen van de Tweede Wereldoorlog sloten de socialistische partijen zich geestdriftig aan bij de “koude oorlog” (Spaak: “Nous avons peur!”).
- Nadien juichten zij de NATO toe, aanvaardden zij de herbewapening van Duitsland en onderschreven zij de bewapeningswedloop.

Tot daar de reformistische partijen.

* * *

De REVOLUTIONAIRE PARTIJ wordt niet hierdoor gekenmerkt dat zij hervormingen zou verwerpen. Integendeel, zij steunt alle hervormingen met progressistisch karakter. Maar in tegenstelling tot de reformisten tracht zij te bewerkstelligen:
1. dat brede massa’s bewust en actief deelnemen aan de strijd voor de hervormingen;
2. dat de hervormingen zich snel opvolgen, zodat ze niet telkens door het systeem kunnen geabsorbeerd en geïntegreerd worden;
3. dat de hervormingen niet als een op zich bevredigende oplossing verschijnen, maar als een moment in de klassenstrijd, als een kortstondige etappe naar dieper ingrijpende veranderingen, die tot doel hebben de machtsposities van het kapitaal reëel aan te tasten.

Kortom, de revolutionaire partij ziet de hervormingen in functie van het socialistisch streefdoel.

REVOLUTIONAIR WAREN DE COMMUNISTISCHE PARTIJEN VAN DE DERDE INTERNATIONALE. Een kritische evaluatie van hun geschiedenis dringt zich op. Er kan omtrent het optreden, de tactiek en de politieke zwenkingen van de communistische partijen allerlei betwisting gelden, maar dat de communistische Internationale en haar afdelingen de revolutie beoogden, KAN NIET WORDEN BETWIST. Dat weten we op grond van intieme kennis en persoonlijke ervaring.

Tot zeer recentelijk kon men in de statuten van alle communistische partijen lezen dat de theoretische grondslag van de partijdoctrine het MARXISME-LENINISME was. De formule geraakt, althans in West-Europa, stilaan in onbruik. Terecht. Het is een achterhaalde formule. Marx is de grondslag waarop – voorlopig nog – kan worden voortgebouwd. “Leninisme” is een concrete toepassing van het marxisme op een bepaalde historische conjunctuur en daardoor een afsluiting. Die vaststelling doet geen afbreuk aan de genialiteit van Lenin. Hij was de grote voorman in een kapitale revolutie. Zijn persoonlijk aandeel was enorm.

Maar toen Lenin in 1919 overging tot de oprichting van de Komintern en aandrong op de vorming van communistische partijen overal ter wereld, stonden hem zekere verwachtingen voor de geest, die achteraf niet werden bewaarheid. Het ontwerp dat VLADIMIR TATLINE ter ere van de Derde Internationale in maquette uitvoerde, een in een dialectische spiraal steeds hoger opklimmende toren, werd als monument niet uitgevoerd in Moskou en realiseerde zich als gedachte niet in de wereld. In bepaalde landen en in bepaalde periodes hebben de communistische partijen zich aanzienlijk ontwikkeld, maar steeds vertegenwoordigen ze slechts een minderheidsstroming.

Laten we enkele van de grootse perspectieven die de stichters van de KI voor ogen stonden, aan de historische ontwikkeling toetsen.

1. Lenin meende dat de ALGEMENE CRISIS VAN HET KAPITALISME in een eindfase was getreden; hij verwachtte de ineenstorting binnen afzienbare tijd. Het kapitalisme worstelde sindsdien inderdaad bestendig met ontzettend zware problemen, zat onophoudelijk verstrikt in allerlei contradicties, vertoonde ononderbroken allerlei crisisverschijnselen..., maar bleef overeind, EN BEHIELD TOT OP HEDEN ZIJN KERNGEBIEDEN EN BREIDDE DIE ZELFS UIT. Het kapitalisme paste zich aan, vertoonde dynamiek en levenskracht en groeide ... (zo is het tot op heden, wat geenszins impliceert dat het in die richting zal voortgaan).

2. De Komintern werd opgericht met de WERELDREVOLUTIE (om te beginnen in Europa en zeker in Duitsland) als direct perspectief. Dat is gewoon een – in de toenmalige context maar al te begrijpelijke – misrekening geweest. In geen enkel hoogontwikkeld kapitalistisch land kwam het sindsdien tot een proletarische revolutionaire doorbraak. (Wat weer geenszins impliceert dat het ook in de toekomst niet kán gebeuren.)

3. In Lenins geest was het de taak van de Komintern DE INVLOED VAN DE REFORMISTISCHE LEIDERS UIT TE SCHAKELEN. Lenin beschouwde dat als een moeilijke, maar helemaal niet onmogelijke opdracht. De ervaring heeft uitgemaakt dat tot hiertoe het reformisme in West-Europa nergens kon worden uitgeschakeld. De voorstelling, die toch onbetwistbaar (ondanks vele teksten met nuanceringen) tot de ideeënwereld van Lenin behoorde, dat het reformisme IN HOOFDZAAK een kwestie was van beïnvloeding van de beweging door de sociaaldemocratie en derhalve door de uitschakeling van de leiding kon overwonnen worden ... die voorstelling gaat niet op. We hebben deze gedachte op voorgaande bladzijden reeds te omstandig uitgewerkt om er nog op terug te komen.

4. Na de Oktoberrevolutie stelden Lenin en zijn medestanders in de landen van het vroegere tsaristische Rijk het perspectief van de SOCIALISTISCHE opbouw. Maar waar staat men vandaag in de Sovjet-Unie? Het is evident dat Lenins “utopie”, zoals hij die in Staat en Revolutie ontwikkelde, geenszins werd verwezenlijkt.

We hebben (in deel 2 van dit werk) uitvoerig beschreven welke enorme moeilijkheden zich bij de opbouw van het beoogde socialistisch regime na de Oktoberrevolutie opstapelden. Lenins teksten, die deze ervaring verwoordden, hebben we afgedrukt. Sindsdien hadden nog een hele reeks omwentelingen plaats in Oost-Europese landen, in Korea, in Vietnam, in China, in Cuba... In al deze landen was de verwezenlijking van een socialistische maatschappij het ideaal dat de leiders van de omwenteling bezielde. Dat geldt voor Tito, voor Kim-II-Sung, voor Mao, voor Hồ Chí Minh, voor Fidel Castro, voor allemaal. Onze historische ervaring is meteen aanzienlijk rijker geworden. We stellen zekere gelijkenissen vast, zekere misères die in al deze landen duidelijk aanwijsbaar zijn en die maken dat men eigenlijk geen van deze regimes reeds socialistisch kan noemen. OOK NIET HET REGIME VAN DE SOVJET-UNIE.

Zeker, er zijn fundamenteel socialistische verworvenheden in Rusland. Maar staatsbezit, collectief bezit en planeconomie, zelfs met daarbij structuren van beperkte inspraak op het vlak van de gemeente, in de syndicaten en de bedrijven, volstaan niet om een regime waarachtig socialistisch te kunnen noemen. De bestaande (overigens niet zo aanzienlijke) privilegies van de leidende groepen moeten totaal verdwenen zijn, de democratie moet ruimer worden, moet ook de fundamentele opties betreffen en de vrijheid moet, o.a. ook op ideologisch vlak, nog enorm uitgebreid worden, vooraleer men van het regime in de Sovjet-Unie zal kunnen zeggen dat het waarachtig socialistisch is.

Dat geldt voor alle hierboven genoemde landen. Het volstaat de revoluties die aldaar plaatsgrepen, even te situeren om iets gemeenschappelijks vast te stellen: al die omwentelingen grepen plaats IN DE PERIFERIE VAN HET KAPITALISME, in landen die NOG GEEN BELANGRIJKE EIGEN KAPITALISTISCHE ONTWIKKELING hadden doorgemaakt.[253] 

Een omwenteling, nochtans geleid door militanten die het socialisme als doel stel!en, maar doorgevoerd in een achtergebleven land, kan wel allerlei moderne ontwikkelingen op gang brengen, maar kan geen socialisme verwezenlijken.

De vraag dringt zich op waarom de revoluties in die landen dan in het teken van het socialisme werden doorgevoerd. Het antwoord ligt hierin vervat: de revoluties van de periferie doen zich veel minder voor als opstand tegen de kapitalistische productiewijze ter plaatse, dan wel als antwoord op de miserie in het land die het wereldkapitalisme (imperialisme) heeft veroorzaakt. De revoluties in de periferie zijn wel degelijk bewegingen van verzet tegen het kapitalisme en MOETEN derhalve het socialisme als alternatief stellen.[254] De landen van de periferie vormen de zwakste schakels in het imperialistisch wereldsysteem.

Men zou kunnen verwachten dat de zo merkwaardige (economische, sociale en culturele) vooruitgang in een land als de Sovjet-Unie, na meer dan 60 jaar tot stand gebracht, ten slotte toch de solide basis voor een waarachtig socialistisch bestel zou kunnen vormen. Maar dan vergeet men dat zekere autoritaire machtsstructuren, als product van vroegere omstandigheden, zich na verloop van tijd stevig hebben verankerd. Aan machtsstructuren zitten onvermijdelijk privilegies verbonden, die eveneens diep geworteld zitten, zodat meteen de verdere opmars naar het socialisme geblokkeerd raakt.

We herhalen het nog eens: de geschiedenis ontsnapt niet aan zekere wetmatigheden. Vanuit de onderontwikkeling KAN geen socialistische maatschappij worden opgebouwd. Dat is een absolute regel. Marx zag het socialisme als erfgenaam van het HOOG ontwikkeld kapitalisme. Lenin zag het eigenlijk ook zo. Lenin, Trotski en hun medestanders wisten perfect dat in een land als Rusland, indien het alleen bleef staan, het socialisme niet kon gedijen. Ze rekenden, zoals geweten, op de wereldrevolutie, althans op proletarisch-socialistische omwentelingen in Europa. Die verwachting werd niet bewaarheid. Overal wist de bourgeoisie haar heerschappij te handhaven en de arbeidersbeweging opereerde binnen het raam van het sociaaldemocratisch reformisme. Aldus bleef de Sovjet-Unie geïsoleerd. De opbouw kreeg er (behoudens enkele momenten) geen hulp van de arbeidersklasse uit het Westen.

Bij de ellendige vertrekbasis (de onderontwikkeling van het land) voegde zich aldus een tweede hinderpaal op de weg naar het socialisme: EEN VIJANDIGE IMPERIALISTISCHE OMSINGELING, die door de arbeidersbeweging omzeggens niet in haar optreden werd gehinderd. We kennen de daaraan verbonden geschiedenis: de verplichting voor de Sovjet-Unie zich zo snel mogelijk te bewapenen, de formidabele verwoestingen door de hitleriaanse legers, de economische boycot zodra de vrede was hersteld, de koude oorlog en EEN VERPLETTERENDE BEWAPENINGSWEDLOOP door het Westen, o.m. opgedrongen met de bedoeling de Sovjet-Unie economisch op de knieën te krijgen of toch minstens zwaar te hinderen bij de opvoering van de welvaart. Dit opzet is geslaagd! Inzake de bewapeningstechnologie bleef de Sovjet-Unie gemiddeld een vijftal jaren achter op de USA. Stalins leuze “het kapitalisme inhalen en voorbijstreven” werd stilaan vergeten. De economische groei vertraagde en daalde tot een paar percenten. De productiviteit van de arbeid bedraagt in de Sovjet-Unie amper de helft van die in het Westen.

Dat alles leidde naar spanningen die de ontwikkeling van de democratische vrijheden in de Sovjet-Unie belemmerden. Er zijn wel vormen van inspraak en democratische structuren. Ongetwijfeld zijn ook de arbeiders in een sovjetfabriek “als arbeider” veel vrijer dan hun collega’s van de kapitalistische fabrieken. Er mag kritiek uitgeoefend worden, althans BINNEN het systeem. Maar de fundamentele kritiek, de ideologische aanval op het systeem is uit den boze. Die wordt te lijf gegaan, niet zozeer met politieke polemiek, maar met censuur, met het optreden van de veiligheidsdiensten, met veroordeling tot verbanning, tot gevangenis of strafkamp ... of met verblijf in psychiatrische instellingen.

Vrijheid van woord, van pers, van vergadering en vereniging volstaan niet – zoals de liberalen beweren – om een democratie te vestigen. Maar anderzijds is democratie zonder deze elementen niet mogelijk; en zonder een democratie die ook die elementen insluit, is er geen waarachtig socialisme, want geen voldoende mate van menselijke bevrijding.

Het gebrek aan democratie heeft er in de Sovjet-Unie toe geleid dat de grote massa in ruime mate apolitiek is geworden en een kleine minderheid van intellectuelen in de dissidentie is terechtgekomen.

Komt daarbij dat het kapitalisme in de naoorlogse periode (tot het begin van de jaren ’70) blijk heeft gegeven van een merkwaardig dynamisme, een aanzienlijke expansie bewerkstelligde, en in de hoogontwikkelde landen een consumptiemaatschappij tot stand bracht. De geestelijke weerslag daarvan laat zich gelden in de Sovjet-Unie en de andere “socialistische” landen, zowel bij de apolitieke massa als bij de dissidenten. Beiden worden gebiologeerd door het consumptiemodel van de rijke Westerse landen. Dat verklaart meteen waarom de meeste dissidenten felle reactionairen zijn. De ideologische stroom, die na de Eerste Wereldoorlog van het Oosten naar het Westen liep, heeft zich na de Tweede Wereldoorlog omgekeerd en stroomt vandaag van het Westen naar het Oosten.
Het hoeft amper betoog dat de communistische partijen van het Westen, gedurende zoveel jaren zo innig met de Sovjet-Unie verbonden, de negatieve weerslag daarvan in volle omvang ondergingen.

Als we deze epiloog afsluiten en het geheel van de daarin geschetste situatie overschouwen, moet het wel de indruk wekken dat we met een erg pessimistische noot eindigen. En toch is dat eigenlijk niet zo. Op voorwaarde dat de geschiedenis van de mensheid niet wordt afgebroken – m.a.w. in de veronderstelling dat geen nucleaire oorlog uitbreekt – zijn nog alle, ook de meest hoopvolle ontwikkelingen mogelijk. De klassenstrijd gaat voort. Democratische, progressistische en socialistische krachten zijn nog immer werkzaam in de wereld.

december 1979

_______________
[247] De CHRISTELIJKE ORGANISATIES komen zeer weinig aan bod in dit boek. De reden is dat ze eigenlijk niet tot de arbeidersbeweging behoren. Het betreft inderdaad structuren, die krachten van buiten de arbeidersklasse en in dienst van de bourgeoisie tot stand hebben gebracht met de bedoeling de arbeidersbeweging op te vangen en als autonome beweging te verstikken. Zeker, we zien christelijke leiders bepaalde directe arbeiderseisen verdedigen, maar hun hoofdbekommernis is te vermijden dat de arbeiders zelf hun zaak ter harte zouden nemen. Slechts na de Tweede Wereldoorlog kwam er enige verandering in die toestand.
[248] Twee opmerkingen: 1. Sprekend over “het deel dat de arbeiders verwierven en dat relatief niet toenam” dienen wij natuurlijk in acht te nemen dat het aantal loontrekkers heel ruim is toegenomen. 2. Als we het hedendaagse deel van de arbeiders vergelijken met de TOTALE groei van de productie (de consumptiegoederen + DE INVESTERINGSGOEDEREN) dan is het arbeidersdeel relatief aanzienlijk gedaald.
[249] De aanwezigheid van vreemde arbeiders biedt een enige gelegenheid die, bv. bij Citroën in Frankrijk, niet onbenut bleef. Men plaatste naast elkaar aan de lijn: een Fransman, een Marokkaan, een Griek, een Spanjaard, een Algerijn...
[250] Hetzelfde geldt voor de door de arbeiders bedongen werktijdverkortingen.
[251] Simone Weil (in La condition ouvrièe, p. 169) schrijft over de arbeiders die in 1936 aan de grote staking deelnamen: “C’est que, dans ce mouvement il s’agit de bien autre chose que telle ou telle revendication particulière, si importante soit-elle... Il s’agit, après avoir toujours plié, tout subi, tout encaissé en silence pendant des mois et des années, d’oser enfin se redresser... Se sentir des hommes pendant quelques jours. Indépendammant des revendications, cette grève est en elle-même une joie. Une joie pure. Une joie sans mélange.”
[252] Waarbij ook de reclame een belangrijke rol speelt. Natuurlijk is het de reclame er enkel om te doen wasmiddelen of auto’s te verkopen; maar ze motiveert haar aanbiedingen met beelden van een levensstijl, die een hele maatschappijvisie inhouden en meteen ideologisch inwerken.
[253] Tsjecho-Slowakije en Oost-Duitsland zijn slechts gedeeltelijk een uitzondering op de regel en dat verklaart trouwens aparte aspecten van de evolutie aldaar: de “Praagse lente” en de hogere industriële vlucht van de DDR.
[254] Doen zij dat niet, dan is de kans dat zij terug in de greep van het imperialisme komen, heel groot.

Hoofdstuk 12 / dl.3-B - Beknopte Bibliografie

AANVULLINGEN omtrent de periode behandeld in deel 1 van dit werk:

- Tweede Internationale:
G. HAUPT. La Deuxième Internationale, 1889-1914, étude critique des sources, Parijs-Den Haag, 1964.
J. JOLL, The Second International 1889-1914, 2de uitg., Londen, 1974.

- Duitse sociaaldemocratie
D. GROH, Integration und re volutionärer Attentismus. Die Deutsche Sozialdemokratie am Vorabend des Ersten Weltkrieges, Frankfurt, 1973.

- Belgische Werklieden Partij:
A. MOMMEN. De Belgische Werkliedenpartij, 1880-1914, Uitg. Masereelfonds, 1980.
M. LIEBMAN, Les socialistes belges, 1885-1914, Brussel, 1979.

ALGEMENE GESCHIEDENIS VAN HET SOCIALISME.
C. LANDAUER, European Socialism, 2 dln., Los Angeles, 1959.
Een COLLECTIEF werk onder leiding van J. DROZ, Histoire génerale du socialisme deel III, 1919-1945, Parijs, 1977.

DUITSLAND.

- Algemene geschiedenis:
G. BADIA, Histoire de l’Allemagne contemporaine, 2 dln., Parijs, 1962.
A. ROSENBERG, Geschichte der Deutschen Republik, Karlsbad, 1935.
G. CASTELLAN. L’Allemagne de Weimar, 1918-1933, Parijs, 1969.

- De Duitse arbeidersbeweging wordt in haar geheel behandeld in twee collectieve werken opgesteld door het “Institut für Marxismus-Leninismus” van het CK der SED in de DDR:
Geschichte der Deutschen Arbeiterbewegung, 8 dln., Berlijn, 1966.
Geschichte der Deutschen Arbeiterbewegung. CHRONIK, 2 dln., Berlijn, 1966.

- Heel omvangrijk is de literatuur over de revolutionaire beroeringen in Duitsland in de periode na de Eerste Wereldoorlog:
Illustrierte Geschichte der Deutschen Revolution, door de KPD in 1929 uitgegeven, te Berlijn bij Dietz Verlag herdrukt in 1973.
P. BROUE, La Révolution en Allemagne, 1917-1923, Parijs, 1971.
F.L. CARSTEN, Revolution in Central Europe 1918-1919, Londen, 1972.
G. BADIA, Les Spartakistes, Parijs, 1966.
G. BADIA, Rosa Luxemburg, journaliste, polémiste, révolutionnaire, Parijs, 1975.

- Over de KPD:
O.K. FLECHTHEIM, Die KPD in der Weimarer Republik, Frankfurt, 1969.
H. DUHNKE, Die KPD von 1933 bis 1945, Keulen, 1972.

- Over de SPD:
R.N. HUNT, German Social Democracy, 1918-1933, Londen, 1964.

OOSTENRIJK.

- Algemene geschiedenis:
Een COLLECTIEF werk onder leiding van H. BENEDIKT, Geschichte der Republik Oesterreichs, München, 1955.
F. KREISSLER, De la révolution à l’annexion. L’Autriche de 1918 à 1938, Parijs, 1971.

- Arbeidersbeweging:
J. HANNAK, Im Sturm eines Jahrhunderts. Volkstümliche Geschichte der Sozialistische Partei Oesterreichs, Wenen, 1952.
R. REVENTLOW. Zwischen Alliierten und Bolchewiken. Arbeiterräte in Oesterreich, Wenen, 1969.
L. SPIRA, Die Oesterreichische Arbeiterbewegung von Ersten Weltkrieg bis 1927, Wenen, 1952.
F. WEST, Die Oesterreichische Arbeiterbewegung von Juli 1927 bis zu Feber 1943, Wenen, 1955.

HONGARIJE.

- Een algemene geschiedenis met een uitgebreid hoofdstuk (IX) over de revoluties van 1918-1919, een COLLECTIEF werk onder redactie van E. PAMLENYI, Histoire de la Hongrie des origines à nos jours, Boedapest, 1974.

- Een COLLECTIEF werk gewijd aan de revolutie van 1918 onder redactie van A.C. JANOS & W.B. SLOTTMAN, Revolution in Perspective. Essays on the Hungarian Soviet Republic, Londen, 1971.

ITALIE.

- Algemene geschiedenis:
S. BERSTEIN & P. MILZA, L’Italie contemporaine, 1871-1971, Parijs, 1972.

- Over het fascisme:
R. PARIS, Histoire de fascisme en Italie, tI: des origines à la prise du pouvoir, Parijs, 1962.
M. GALLO, L’Italie de Mussolini, vingt ans d’ère fasciste, Parijs, 1964.

- Over de socialistische partij:
G. ORFE, Storia del socialismo italiano, Turijn, 1965.

- Over de communistische partij:
P. SPRIANO, Storia del partita communista italiano, 5 dln., Turijn, 1967 en volgende.

- Omtrent Gramsci:
P. SPRIANO, Gramsci, 1891-1937, Turijn, 1976 (Nederlandse vertaling uitgegeven door SUN, Nijmegen.)
A. POZZOLINI, Antonia Gramsci, an introduction to his thought, Londen, 1970.
D. GRISONI & R. MAGGIORE, Lire Gramsci, Parijs, 1973.

FRANKRIJK.

- Algemene geschiedenis:
F. GOGUEL, La politique des partis sous la IIIde Republique, Parijs, 1958.
A. COBBAN, A History of Modern France, deel III: 1871-1962, Penguin Book, 1967.
J. MADAULE, Histoire de la France, deel III, Parijs, 1966.
J.P. AZEMA & M. WINOCK, La IIIe République, 1870-1940, Parijs, 1970.

- Over de socialistische beweging:
P. LOUIS, Histoire de socialisme en France, 1789-1945, Parijs, 1946.
F. LEFRANC, Le mouvement socialiste sous la Troisième République, 1875-1940, Parijs, 1963.
COLLECTIEF werk, Histoire du réformisme en France depuis 1920, Parijs, 2 dln., 1976.

- Over de communistische partij:
COLLECTIEF werk (officiële publicatie van PCF), Manuel d’Histoire du Parti Communiste Français, 1920-1964, Parijs, 1964.
J. FAUVET, Histoire du PCF, I, de la guerre à la guerre, 1917-1939, Parijs, 1964.
N. RACINE & L. BODIN, Le parti communiste français pendant l’entre-deux-guerres, Parijs, 1972.
R. TIERSKY, Le mouvement communiste en France, 1920-1972, Parijs, 1973.

- Over de figuur van Maurice Thorez:
M. THOREZ, Fils du Peuple (autobiografie), Parijs, 1949.
Ph. ROBRIEUX, Maurice Thorez, vie secrète et vie publique, Parijs, 1975.

- Syndicale geschiedenis:
G. LEFRANC, Le mouvement syndical sous la Troisième République, Parijs, 1967.

- Over het Volksfront:
L. BODIN & J. TOUCHARD, Front Populaire, 1936, Parijs, 1961.
G. LEFRANC. Histoire de Front Populaire, Parijs, 1965.
In “Le Mouvement social”, revue trimestrielle de l’Institut français d’Histoire sociale, nummer 54, jan.-maart 1966, een reeks studies gewijd aan het Front Populaire (Kriegel, Asselin, Bourdet, Bouvier, Broué, Labrousse, Lefranc, Prost, Racine).
INSTITUT M. THOREZ et CERM: een reeks studies (van Willard, Chambaz, Bruhat, Cogniot, Gindin) onder de titel Le Front Populaire, la France de 1934 à 1939, Parijs, 1972.
In “Belgisch Tijdschrift voor Filologie en Geschiedenis”, 1976, 2, een recensie van werken over het “Volksfront in Frankrijk” door A. PLETINCKX.

GROOT-BRITTANNIE.

- Algemene geschiedenis:
A.J.P. TAYLOR, English History, 1914-1945, Oxford, 1965.
D. THOMSON, England in the Twentieth Century, 1914-1963, Penguin Book, vijfde uitgave, 1969.
E.E. REYNOLDS & N.H. BRASHER, Britain in the Twentieth Century, 1900-1964, Cambridge, 1966.

- Over de Labour Party:
G.D.H. COLE, A History of the Labour Party from 1914, Londen, 1948.
R. MILIBAND, Parliamentary Socialism, 2de uitg., Londen, 1972.
R. McKIBBIN, The Evolution of the Labour Party, 1910-1924, Londen, 1975.
COLLECTIEF werk onder redactie van Al. BRIGGS & J. SAVILLE, Essays in Labour History, 1918-1939, Londen, 1977.

- Over de communistische partij:
W. KENDALL, The Revolutionary Movement in Britain, 1900-1921, Londen, 1969.
H. PELLING, The British Communist Party, Londen, 1958.
H. DEWAR, Communist Politics in Britain: the CPGB from its Origins to the Second World War, Londen, 1976.

- Over het syndicalisme:
H. PELLING, A Historv of British Trade Unionism, Londen, 1963.

- Over de grote staking van 1926:
G. NOEL, The Great Lock-Out of 1926, Londen, 1976.
D.F. CALHOUN, The UNITED FRONT, the TUC and the Russians, 1923-1928, Londen, 1976.

SPANJE.

HET KAPITALE WERK dat al de rest in de schaduw stelt:
Georges SORIA, Guerre et révolution en Espagne, 1936-1939, 5 dln., Parijs, Livre du Club Diderot, 1975-1977.
Belangrijk zijn ook:
P. BROUE & E. TEMINE, La révolution et le guerre d’Espagne. Parijs, 1961.
G. BRENAN, Le labyrinthe espagnol (vertaling uit het Engels), Parijs, 1962.
R. CARR, Spain, 1808-1939, Oxford, 1966.
R. CARR, The Republic and the Civil War in Spain, Londen, 1971.
G. THOMAS, Histoire de la guerre d’Espagne (Vertaling uit het Engels), 2 dln., Parijs, 1971.
M. GALLO, Histoire de l’Espagne franquiste, 2 dln., Parijs, 1969.

- Omtrent de Belgische bijdrage tot de “Internationale Brigades”:
W. ADRIAENS, Vrijwilligers voor de Vrijheid, Leuven, 1978.

NEDERLAND.

- Algemene geschiedenis:
Na het COLLECTIEF werk Algemene Geschiedenis der Nederlanden, (12 delen, deel XII begint met 1914) Utrecht-Antwerpen, 1914-1958, werd in 1979 een nieuw COLLECTIEF werk aangevat, eveneens genoemd Algemene Geschiedenis der Nederlanden, (15 delen, deel 14 beslaat de periode 1914-1940) Haarlem, Fibula-Van Dieshoek.
L. de JONG. Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, I, Voorspel, Den Haag, 1969.

- Economische en sociale geschiedenis:
I.J. BRUGMANS. Paardenkracht en mensenkracht. Sociaal-economische geschiedenis van Nederland, 1795-1940, Den Haag, 1961.
F.A.G. KEESING. De conjuncturele ontwikkeling van Nederland en de evolutie van de economische overheidspolitiek, 1918-1939, Utrecht, 1947.
Onder redactie van P.W. KLEIN & G.J. BORGER, De jaren dertig. Aspecten van crisis en werkloosheid, Amsterdam, 1979.
Belangrijk tijdschrift (voor Nederland en België):
Tijdschrift vuur sociale geschiedenis, vanaf 1975, o.a. in nummer 10 maart 1978: H. BAKKER & E. NIJHOG, Het “Jordaen-oproer”, Verzet tegen de steunverlaging in juli 1934.

- Geschiedenis van de sociaaldemocratie:
H. VAN HULST, A. PLEYSIER, A. SCHEFFER, Het Roode Vaandel volgen wij. Geschiedenis van de SDAP, 1880-1940, Den Haag, 1969.
H. DE VOS, Geschiedenis van het socialisme in Nederland in het kader van zijn tijd, 2 dln. Baarn, 1976.

- Geschiedenis van de communistische partij:
A.A. DE JONGE, Het communisme in Nederland. De geschiedenis van een politieke partij, Den Haag, 1972.
P. DE GROOT. De dertiger jaren, herinneringen en overdenkingen, 2 dln., Amsterdam 1965.
Tot de strijd ons geschaard. Beeldverhaal over het communisme in Nederland, Amsterdam, 1979.

- Vakbondsgeschiedenis:
G. HARMSEN & B. REINALDA, Voor de bevrijding van de arbeid. Beknopte geschiedenis van de Nederlandse vakbeweging, Nijmegen, 1975.

BELGIE.

-Algemene geschiedenis:
De beide reeds vermelde reeksen Algemene Geschiedenis der Nederlanden betreffen ook België. Cfr. deel XII en deel XIV.
Th. LUYCKX, Politieke geschiedenis van België, 4de uitg., Brussel, 1979.
J. BARTIER, F. BAUDHUIN, H. HAAG, e.a., Histoire de la Belgique contemporaine, 1914-1970, Brussel, 1974.
F. BAUDHUIN, Histoire économique de la Belgique, 2 dln., Brussel, 1946.

- Bibliografie:
D. DE WEERDT & A. VAN LYSEBETTEN, Socialisme en Socialistische Arbeidersbeweging in België, Brussel, 1979. (Een 1200 titels, een overzicht van wat er tussen 1944 en 1978 over het onderwerp verscheen.)
De werken, geciteerd in deel I, van J. D’HONDT, S.H. SCHOLL, P. JOYE & R. LEWIN en B.S. CHLEPNER slaan ook op de periode tussen de beide wereldoorlogen.

- Algemene geschiedenis van de arbeidersbeweging:
COLLECTIEF werk. Wat zoudt ge zonder ’t Werkvolk zijn? Anderhalve eeuw arbeidersstrijd in België, Leuven, 1977.

- Over de BWP
M. CLAEYS-VAN HAEGENDOREN, 25 jaar Belgisch socialisme, 1914-1940, Antwerpen, 1967 (nog steeds het belangrijkste werk).
E. VANDERVELDE, Le cinquantenaire du POB, 1885-1935, Brussel, 1936. – Over de KPB
R. VAN DOORSLAER, De kommunistische partij van België en het Sovjet-Duits niet-aanvalspact, Brussel, 1975.
COLLECTIEF werk (M. Liebman, R. van Doorslaer, J. Gotovitch, J. Turf, B. Dandois). Een geschiedenis van het communisme in België, 1921-1945, Gent, F. Masereelfonds, 1980 (VMT cahier, 2).

- Syndicalisme
C. MERTENS. Le mouvement syndical en Belgique, Amsterdam, 1925.
L. DELSINNE, Le mouvement syndical en Belgique, Brussel, 1936.
J. BONDAS, Un demi-siècle d’action syndicale, 1898-1948. Brussel, 1949.

- Coöperaties
R. MIRY. Essai sur la société anonyme ouvrière, Gent, 1930.

- Omtrent Vandervelde en zijn theoretisch werk:
A. WAUTERS. Vandervelde et la doctrine socialiste, Brussel, 1928.
R. ABS. Emile Vandervelde, Brussel, 1973.
E. VANDERVELDE, Le socialisme contre l’Etat, Parijs, 1918.
E. VANDERVELDE, Faut-il changer notre programme? Brussel, 1923.
E. VANDERVELDE. Etudes marxistes, Brussel, 1930.
E. VANDERVELDE, L’alternative: capitalisme d’Etat ou socialisme démocratique, Brussel, 1933.

- Omtrent H. de Man:
M. CLAEYS-VAN HAEGENDOREN, Hendrik de Man, een biografie, Antwerpen, 1972.
Onder de titel Hendrik de Man, persoon en ideeën werden de voornaamste geschriften van H.d.M. uitgegeven in 6 delen, Antwerpen, 1974-1976, deel 1. Autobiografie (samengesteld door M. Claeys-Van Haegendoren, met een algemene inleiding van Henk Brugmans).
deel 2. Psychologie van het Socialisme en Opbouwend Socialisme (ingeleid door L. Magits).
deel 3. De socialistische Idee (ingeleid door L. Hancké).
deel 4. Het Planisme (samengesteld en ingeleid door P. Frantzen).
deel 5. Verspreide geschriften (samengesteld en ingeleid door H. Balthazar).
deel 6. Massificatie en cultuurverval (ingeleid door W. de Brock).

- Geschriften en memoires:
E. VANDERVELDE, Carnets, 1934-1938, Parijs, 1966.
Ach. DELATTRE, Souvenirs, Cuesmes, 1957.
STICHTING CAMILLE HUYSMANS, Antwerpen, een lopende reeks Huysmans-documenten.
P.H. SPAAK, Combats inachevés. De l’indépendance à l’alliance, Brussel, 1969.
J. JACQUEMOTTE, Articles et interpellations parlementaires, Brussel, 1969.
ISABELLE BLUME, Entretiens recueillis et présentés par José Gotovitch, Brussel, 1976.

- Belangrijk tijdschrift:
BELGISCH TIJDSCHRIFT VOOR DE NIEUWSTE GESCHIEDENIS (BTNG). In de hoofdstukken over België werd verwezen naar volgende studies:
L. WILS, Bormsverkiezing en “Compromis des Belges”, (BTNG, 1973, 3-4, 343-330)
M. NAUWELAERTS, De socialistische syndikale beweging na de eerste wereldoorlog, 1919-1921, (BTNG, 3-4, 343-376)
M. SERTIJN, Avondstemmming bij de jonge avant-garde in Vlaanderen na 1918: inspiratiebron voor purito-flaminganten en marginale wereldverbeteraars, (BTNG, 1974, 3-4, 547-580)
L. VOS, Ideologie en idealisme. De Vlaamse studentenbeweging te Leuven tussen de twee wereldoorlogen, (BTNG, 1975, 3-4, 263-328)
H. SCHOETERS, Les interventions de crise et les collusions politico-financières en Belgique entre 1930 et 1940, (BTNG, 1976, 3-4, 426-443)
D. WALLEF, Les collusions devant l’opinion, (BTNG, 1976, 3-4, 444-472)
A. PLETINCKX, Le Parti Ouvrier Belge dans la première phase de la crise économique, 1930-1933. (BTNG, 1976, 3-4, 273-327 en in BTNG, 1977, 1-2, 137-289)
E. DEFOORT, Le courant réactionnaire dans le catholicisme francophone belge, 1918-1926, (BTNG, 1977, 1-2, 81-153)
L. VOS, De ideologische oriëntering van de katholieke studerende jeugd in Vlaanderen, 1936-1940, (BTNG, 1977, 1-2, 207-233)
G. VANTHEMSCHE, De val van de regering Poullet-Vandervelde: een “samenzwering der bankiers”? (BTNG, 1978, 1-2, 165-214)
P. SCHOLLIERS, Koopkracht en indexkoppeling: de Brusselse levensstandaard tijdens en na de Eerste Wereldoorlog, 1914-1925, (BTNG, 1978, 3-4, 333-382)

DE INTERNATIONALES.

Opmerking: de meeste werken over de Internationales bevatten veel gegevens over de arbeidersbewegingen in de verschillende landen; ook het omgekeerde is waar.
Het enige belangrijke boek dat de geschiedenis van de Tweede en Derde Internationales als geheel behandelt:
J. BRAUNTHAL, Geschichte der Internationale, deel II. Hanover, 1963. Braunthal behoorde tot het secretariaat van de SAI en behandelt de KI in functie van zijn functie.
Omtrent de SAI zijn geen aparte overzichtswerken verschenen; des te meer vindt men er over de KI.
Een officiële geschiedenis van de Komintern, een “korte historische schets” genoemd, maar toch 718 blz. tellend, werd opgesteld door het Moskouse INSTITUUT VOOR MARXISME-LENINISME. In Duitse vertaling: Die Kommunistische Internationale. Kurzer historischer Abriss, Berlijn, 1970.
Praktisch alle andere schrijvers staan, zoals Braunthal, kritisch om niet te zeggen vijandig tegenover de Komintern. Dat geldt o.m. voor:
D. DESANTI, L’Internationale Communiste, Parijs, 1969.
F. CLAUDIN, La crise du mouvement communiste. Du komintern au kominform, Parijs, 1972.
Vele gegevens vindt men ook in:
I. DEUTSCHER, Trotsky, 3 dln., Londen, 1954-1963.
L. TROTSKY, The first five Years of the Communist International, 2 dln., New York, 1945-1953.
De volgende twee boeken bevatten ook zeer belangrijke documenten en studies voer episodes uit de Kominterngeschiedenis:
Samengesteld door J. FREYMOND, Contributions à l’histoire du Comintern, Genève, 1965.
Samengesteld door H. GRUBER, International Communism in the Era of Lenin, New York, 1967.
Omtrent het IVV zijn een paar overzichten opgesteld door secretarissen van deze organisatie:
J. SASSENBACH, Twenty-Five Years of International Trade Unionism, Amsterdam, 1926.
W. SCHEVENELS, Quarante cinq années de Fédération Syndicale Internationale, Brussel, 1955.

www.marxists.org/nederlands/ 