Georges Politzer -
Beginselen van de filosofie

Geschreven: onbekend
Deze versie: kopie van een boek zonder vermelding van uitgever of datum. Uitgegeven en vertaald in Nederland. Hoogst waarschijnlijk gaat het om cursussen gegeven in de Arbeidershogeschool van de Franse Communistische Partij, en postuum uitgegeven. De inhoudsopgave is gereconstrueerd en gesystematiseerd. Het glossarium in deze versie is weggelaten, de voetnoten zijn overgenomen zoals in het boek. Ook kleine taalaanpassingen.
Transcriptie: Adrien Verlee, augustus 2004
HTML: Maarten Vanheuverswyn, oktober 2004

E-boek (EPUB) door Filip Van Bever

INHOUDSOPGAVE

Inhoudsopgave

Georges Politzer - Beginselen van de filosofie 1 

INHOUDSOPGAVE 2 

Deel 1 – De vraagstukken van de filosofie 5 

Inleiding 5 

1 Waarom moeten wij de filosofie bestuderen? 5 

2 Is de studie van de filosofie moeilijk? 5 

3 Wat is filosofie? 6 

4 Wat is de materialistische filosofie? 6 

5 Wat is het verband tussen het materialisme en het marxisme? 7 

6 Aanvallen van de bourgeoisie op het marxisme 8 

Het grondvraagstuk van de filosofie 10 

1 Hoe te beginnen met de studie van de filosofie? 10 

2 Twee manieren om de wereld te verklaren 10 

3 Stof en geest 10 

4 Wat is stof, wat geest? 11 

5 Het grondvraagstuk van de filosofie 11 

6 Idealisme of materialisme 12 

Het idealisme 14 

1 Het zedelijk en het filosofisch idealisme 14 

Het filosofisch idealisme 14 

2 Waarom moeten wij het idealisme van Berkeley bestuderen? 14 

3 Het idealisme van Berkeley 15 

4 Consequenties van de idealistische denkwijze 17 

5 De idealistische argumenten 17 

1 — De geest schept de stof. 18 

2 — De wereld: bestaat niet buiten ons denken. 18 

3 — Onze gedachten brengen de dingen voort. 18 

Het materialisme 20 

1 Waarom moeten wij het materialisme bestuderen? 20 

2 Hoe is het materialisme ontstaan? 20 

3 Hoe en waarom heeft het materialisme zich ontwikkeld? 21 

4 Wat zijn de grondslagen en de argumenten van de materialisten? 21 

Idealisme of materialisme? 23 

1 Hoe het vraagstuk te stellen? 23 

2 Is het waar dat de wereld slechts in ons denken bestaat? 23 

3 Is het waar dat onze ideeën de dingen scheppen? 24 

4 Is het waar dat de geest de materie schept? 25 

5 De juistheid van het materialistische antwoord op het grondvraagstuk van de filosofie wordt door de wetenschap bevestigd 26 

Het agnosticisme, een derde filosofie? 27 

1 Waarom een derde filosofie? 27 

2 Argumenten van deze derde filosofie 27 

3 Hoe is deze filosofie ontstaan? 28 

4 De consequenties van deze filosofie 29 

5 Hoe deze derde filosofie te weerleggen? 30 

6 Conclusie 31 

Deel 2 — Het materialisme 32 

De materie en de materialisten 32 

1 Wat is materie? 32 

2 De verschillende theorieën over de materie 32 

3 Wat betekent de materie voor de materialisten? 33 

4 Ruimte, tijd, beweging en materie 34 

5 Conclusie 35 

Wat betekent materialist zijn? 36 

1 Eenheid van theorie en praktijk 36 

2 Wat betekent materialist te zijn op het gebied van het denken? 36 

3 Wat betekent materialist zijn in de praktijk? 37 

1) Eerste aspect van het vraagstuk. 37 

2. Tweede aspect van het vraagstuk. 38 

4 Conclusie 39 

De geschiedenis van het materialisme 40 

1 Waarom het noodzakelijk is de geschiedenis van het materialisme te bestuderen 40 

2 Het vóór-marxistische materialisme 41 

1) De Griekse oudheid. 41 

2) Het Engelse materialisme. 43 

3) Het Franse materialisme. 43 

4) Het materialisme van de 18e eeuw. 44 

3 Wat is de oorsprong van het idealisme? 46 

4 Waaruit is de godsdienst ontstaan? 46 

5 De verdiensten van het vóór-marxistische materialisme 48 

6 De gebreken van het voor-marxistische materialisme 49 

Deel 3 — De metafysische denkmethode 52 

Waaruit bestaat de metafysische denkmethode? 52 

1 De kenmerken van deze methode 52 

1) Eerste kenmerk van de metafysische methode: het identiteitsbeginsel. 53 

2) Tweede kenmerk van de metafysische denkmethode: het isoleren van de dingen. 54 

3) Derde kenmerk: eeuwige en onoverbrugbare scheidingen. 55 

4) Vierde kenmerk: de tegenstelling van de tegenstrijdigheden. 56 

2 Samenvatting 56 

3 De metafysische natuurbeschouwing 57 

4 De metafysische maatschappijbeschouwing 58 

5 De metafysische opvatting over het denken 59 

6 Wat verstaat men onder logica? 60 

7 Verklaring van het woord “metafysica” 61 

Deel 4 — De dialectiek 62 

Inleiding tot de studie van de dialectiek 62 

1 Een waarschuwing vooraf 62 

2 Hoe is de dialectische methode ontstaan? 63 

3 Waarom werd de dialectiek lange tijd door de metafysische denkwijze overschaduwd? 64 

4 Waarom was het 18e eeuwse materialisme metafysisch? 65 

5 Hoe het dialectisch materialisme ontstond: Hegel en Marx 66 

De wetten van de dialectiek — Eerste wet: de dialectische verandering 68 

1 Wat verstaat men onder dialectische verandering? 68 

2 Voor de dialectiek is niets definitief, absoluut, of heilig 69 

3 Het proces 70 

Tweede wet: de wisselwerking 72 

1 De aaneenschakeling van de processen 72 

2 De grote ontdekkingen van de 19e eeuw 74 

1) De ontdekking van de levende cel en van zijn ontwikkeling.[42] 74 

2) De ontdekking van de omzetting van de energie. 74 

3) De ontdekking van de evolutie bij mens en dieren. 74 

3 De historische of spiraalsgewijze ontwikkeling 75 

4 Conclusie 76 

Derde wet: de tegenstrijdigheid 78 

1 Leven en dood 78 

2 De dingen slaan in hun tegendeel om 79 

3 Bevestiging, ontkenning en ontkenning van de ontkenning 80 

4 Samenvatting 83 

5 De eenheid van de tegendelen 83 

6 Fouten die vermeden moeten worden 84 

7 De praktische consequenties van de dialectiek 86 

Vierde wet: verandering van kwantiteit in kwaliteit of wet van de sprongsgewijze vooruitgang 88 

1 Hervormingen of revolutie? 88 

Politieke argumentatie 88 

Historische argumentatie 88 

Wetenschappelijke argumentatie 89 

2 Het historisch materialisme 90 

Hoe verklaren we de geschiedenis? 91 

De geschiedenis is het werk van de mensen 91 

Deel 5 – Het historisch materialisme 93 

De beweegkracht van de geschiedenis 93 

1 Een fout die vermeden moet worden 93 

2 Het maatschappelijk zijn en het bewustzijn 94 

3 Idealistische theorieën 94 

4 Het “maatschappelijk zijn” en de levensvoorwaarden 94 

5 De klassenstrijd als motor van de geschiedenis 95 

Hoe ontstaan de klassen en de economische verhoudingen? 98 

1 De eerste grote maatschappelijke verdeling van de arbeid 98 

2 De eerste verdeling van de maatschappij in klassen 99 

3 Tweede grote verdeling van de arbeid 99 

4 Tweede verdeling van de maatschappij in klassen 99 

5 Wat bepaalt de economische verhoudingen? 100 

6 De productiewijzen 101 

7 Opmerkingen 102 

Controlevragen 102 

Eerste hoofdstuk 102 

Tweede hoofdstuk 102 

Deel 6 - Het dialectisch materialisme en de ideologieën 104 

1 Welke betekenis hecht het marxisme aan de ideologieën? 104 

2 Wat is een ideologie? (Ideologische factor en ideologische vormen) 104 

3 De economische structuur en de ideologische structuur 105 

4 Juist bewustzijn en vervalst bewustzijn 106 

5 De werking en de tegenwerking van de ideologische krachten 107 

6 De noodzaak van de ideologische strijd 109 

7 Conclusie 110 

Georges Politzer
Beginselen van de filosofie

Deel 1 – De vraagstukken van de filosofie

Inleiding

1 Waarom moeten wij de filosofie bestuderen?

In dit boek willen wij de eerste beginselen van de materialistische filosofie uiteenzetten en verklaren.

Waarom? Omdat het marxisme onafscheidelijk verbonden is met een wereldbeschouwing en een methode: het dialectisch materialisme. De studie van deze wereldbeschouwing en denkmethode is dus onontbeerlijk om het marxisme goed te kunnen begrijpen, om de argumenten van de burgerlijke theorieën te kunnen weerleggen en een doeltreffende politieke strijd te kunnen voeren.

Lenin heeft dan ook gezegd: “Zonder revolutionaire theorie kan er geen revolutionaire beweging bestaan.”[1] 

Dit betekent in de eerste plaats: men moet de theorie met de praktijk verbinden.

Wat betekent praktijk? De praktijk is het tot werkelijkheid maken: In de industrie en de landbouw, bijvoorbeeld, worden bepaalde theorieën (van de scheikunde, de natuurkunde of de biologie) in de praktijk toegepast, d.w.z. in de werkelijkheid overgebracht, verwerkelijkt.

Wat betekent theorie? Theorie is de kennis van de dingen die wij verwerkelijken willen.

Een mens kan uitsluitend praktisch zijn — maar dan gaat hij slechts volgens de routine te werk. Hij kan uitsluitend theoretisch zijn — maar dan is wat hij uitdenkt vaak niet te verwerkelijken. Tussen theorie en praktijk moet dus steeds verband bestaan. De hele vraag is nu welke theorie als de juiste moet worden beschouwd en hoe deze dan met de praktijk verbonden dient te worden.

Wij menen dat de strijdbare arbeider een juiste methode van onderzoek en denken nodig heeft om een juiste revolutionaire activiteit te kunnen ontplooien. Dat hij een methode nodig heeft, die geen dogma is, dat hem pasklare oplossingen biedt, maar een methode, die rekening houdt met de steeds wisselende feiten en omstandigheden, een methode, die nimmer de theorie van de praktijk, het denken van het leven scheidt. Deze methode nu ligt besloten in het dialectisch materialisme, grondslag van het marxisme, dat wij hier willen uiteenzetten.

2 Is de studie van de filosofie moeilijk?

Over het algemeen meent men dat de studie van de filosofie voor de arbeiders vele moeilijkheden oplevert, omdat zij een bijzondere ontwikkeling zou vereisen. De manier waarop de burgerlijke handboeken over filosofie zijn geschreven, kan deze mening inderdaad slechts versterken en de lezers alleen maar afschrikken.

Wij willen de moeilijkheden bij de studie in het algemeen en bij die van de filosofie in het bijzonder niet ontkennen, maar zij zijn allerminst onoverkomelijk en vloeien vooral voort uit het feit dat het voor veel van onze lezers om iets geheel nieuws gaat.

Allereerst moeten wij met hen de betekenis van bepaalde woorden die in het gewone taalgebruik vervalst zijn, herzien.

3 Wat is filosofie?

Gewoonlijk verstaat men onder een filosoof: hetzij een man die met zijn gedachten in de wolken zweeft, hetzij iemand die de dingen licht opvat, die zich geen kopzorgen maakt. In werkelijkheid is een filosoof echter juist een man die op bepaalde vragen nauwkeurige antwoorden wil geven. Als wij daarbij bedenken dat de filosofie de wereldproblemen tracht te verklaren (wat is de oorsprong en het doel van het leven, de wereld, enz.) dan zien wij dus dat de filosoof zich met veel dingen bezighoudt en dat hij zich, in tegenstelling tot het algemene gezegde, juist veel ‘kopzorgen maakt’.

Ter definitie van het woord filosofie zeggen wij dus dat zij de wereld, de natuur wil verklaren, dat zij de studie van de meest algemene vraagstukken behelst. De minder algemene vraagstukken worden door de verschillende wetenschappen bestudeerd. De filosofie ligt dus in het verlengde van de wetenschappen, in die zin dat zij op de wetenschappen steunt en ervan afhangt.

Wij willen hier onmiddellijk aan toevoegen dat de marxistische filosofie een methode biedt om een oplossing te vinden voor alle vraagstukken en dat deze methode op het materialisme berust.

4 Wat is de materialistische filosofie?

Op dit punt bestaat er eveneens een begripsverwarring, die wij onmiddellijk aan de kaak willen stellen. Gewoonlijk verstaat men onder een materialist iemand die zich vóór alles overgeeft aan de stoffelijke geneugten. Met een woordspeling — materialisme is afgeleid van het woord materie, stof — kon men tot deze volkomen foutieve uitleg komen.

Bij de studie van het materialisme — in de wetenschappelijke zin van het woord — zullen wij aan dit begrip zijn ware betekenis teruggeven; materialist zijn houdt immers niet in — zoals verder blijken zal — dat men geen ideaal zou bezitten en niet zou vechten om het te verwezenlijken.

Wij hebben al vastgesteld dat de filosofie een verklaring wil geven voor de meest algemene vraagstukken van de wereld. In de loop van de geschiedenis van de mensheid is deze verklaring uiteraard niet steeds dezelfde geweest.

De eerste mensen hebben wel getracht de natuur, de wereld te verklaren, maar zij waren daartoe niet in staat. Want de verschillende wetenschappen maakten het pas mogelijk een verklaring te vinden voor de wereld en de ons omringende verschijnselen; en de ontdekkingen die de wetenschappen vooruit hebben gebracht, werden nog niet zo lang geleden gedaan.

De onwetendheid van de eerste mensen was dus een belemmering van hun zoeken naar verklaringen. Zo zien wij dan ook in de loop van de geschiedenis door deze onwetendheid de godsdiensten ontstaan, die eveneens de wereld willen verklaren, maar door middel van bovennatuurlijke krachten. Deze verklaring was dus onwetenschappelijk. Daar in de loop der eeuwen de wetenschap zich langzamerhand gaat ontwikkelen, trachten de mensen de wereld door materiële feiten, op grond van wetenschappelijke waarnemingen te verklaren en uit dit streven ontstaat de materialistische filosofie.

In de volgende hoofdstukken zullen wij het materialisme bestuderen, maar wij kunnen nu al vaststellen dat het materialisme niets anders is dan de wetenschappelijke verklaring van de wereld.

Wanneer wij de geschiedenis van de materialistische filosofie bestuderen, dan ontdekken wij hoe hard en moeilijk de strijd tegen de onwetendheid is geweest. Wij zien trouwens, dat deze strijd in onze dagen nog niet is geëindigd, daar het materialisme en de onwetendheid naast elkaar blijven voortbestaan.

Midden in deze strijd zijn Marx en Engels opgestaan. Zij begrepen het belang van de grote ontdekkingen van de 19de eeuw en maakten daardoor een geweldige vooruitgang van de materialistische filosofie bij de wetenschappelijke verklaring van de wereld mogelijk. Zo ontstond het dialectisch materialisme. Verder hebben zij als eersten ingezien dat de wetten die de wereld beheersen, ook de ontwikkeling van de maatschappij kunnen verklaren. Zo hebben zij de beroemde theorie van het historisch materialisme opgesteld.

In dit boek willen wij eerst het materialisme, daarna het dialectisch materialisme en tenslotte het historisch materialisme bestuderen. Vóór alles willen wij echter het verband tussen het materialisme en het marxisme duidelijk maken.

5 Wat is het verband tussen het materialisme en het marxisme?

Wij kunnen dit als volgt samenvatten:

1. De materialistische filosofie vormt de grondslag van het marxisme.

2. Deze materialistische filosofie, die een wetenschappelijke verklaring van de wereldvraagstukken wil geven, ontwikkelt zich in de loop van de geschiedenis tegelijk met de wetenschap. Het marxisme is dus ontstaan uit de wetenschap, het steunt op en ontwikkelt zich met de wetenschap.

3. Vóór Marx en Engels hebben er al herhaaldelijk allerlei materialistische filosofieën bestaan. Maar toen in de 19de eeuw de natuurwetenschappen een grote sprong voorwaarts maakten, konden Marx en Engels het vroegere materialisme aan de hand van de moderne wetenschap vernieuwen en ons het moderne materialisme schenken, dat het dialectisch materialisme wordt genoemd en de grondslag van het marxisme vormt.

Uit deze enkele uiteenzettingen blijkt al dat de materialistische filosofie, in tegenstelling tot wat algemeen beweerd wordt, een geschiedenis kent. Deze geschiedenis is nauw verbonden met de geschiedenis van de wetenschappen. Het marxisme, met het materialisme als grondslag, is dus niet uit het brein van één man ontsproten. Het is het resultaat, de voortzetting van het oude materialisme dat al ver ontwikkeld was bij Diderot. Het marxisme is het oude materialisme zoals het werd uitgewerkt door de Encyclopedisten van de 18e eeuw, verder ontwikkeld en verrijkt dankzij de wetenschappelijke ontdekkingen van de 19e eeuw. Het marxisme is een levende theorie en om meteen te laten zien op welke wijze het de vraagstukken onder ogen ziet, willen wij een voorbeeld nemen dat iedereen bekend is: het vraagstuk van de klassenstrijd.

Hoe denken de mensen over dit vraagstuk? Sommigen menen dat de verdediging van het dagelijkse brood de politieke strijd overbodig maakt. Anderen denken dat het voldoende is de straat op te gaan en de vuist te tonen en ontkennen de noodzaak van de organisatie. Weer anderen beweren dat alleen de politieke strijd een oplossing in dit vraagstuk kan brengen.

Voor de marxist echter omvat de klassenstrijd:

a. Een economische strijd
b. Een politieke strijd
c. Een ideologische strijd.

Het vraagstuk dient dus gelijktijdig op deze drie gebieden te worden aangepakt.

a. Men kan niet vechten voor zijn brood (economische strijd) zonder voor de vrede op te komen (politieke strijd) en zonder de vrijheid te verdedigen (ideologische strijd).
b. Zo staat het ook met de politieke strijd, die sinds Marx een echte wetenschap is geworden: om een dergelijke strijd te voeren moet men zowel met de economische toestand als met de ideologische stromingen rekening houden.
c. Om de ideologische strijd, die zich in de propaganda uit, doeltreffend te kunnen voeren, moet men met de economische en de politieke toestand rekening houden.

Wij zien dus dat al deze vraagstukken nauw met elkaar verbonden zijn en dat men t.o.v. welk verschijnsel ook in dit grote vraagstuk van de klassenstrijd — bijvoorbeeld bij een staking — geen beslissing kan nemen wanneer men niet aan elk onderdeel van het vraagstuk en aan het vraagstuk in zijn geheel aandacht schenkt.

De beste leider voor de beweging is dus hij die in staat is de strijd op alle fronten aan te binden.

Zo ziet een marxist het vraagstuk van de klassenstrijd. In de ideologische strijd die wij dagelijks hebben te voeren, krijgen wij echter met moeilijke vragen te maken: de onsterfelijkheid van de ziel, het bestaan van God, de oorsprong van de wereld, enz. Het dialectisch materialisme verschaft ons nu juist die methode van denken, die ons in staat stelt op al deze vragen te antwoorden en bovendien alle pogingen om het marxisme te vervalsen, zogenaamd om het aan te vullen of te vernieuwen, te ontmaskeren.

6 Aanvallen van de bourgeoisie op het marxisme

Deze vervalsingspogingen hebben verschillende uitgangspunten. Men tracht tegenover het marxisme de socialistische denkers van de vóór-marxistische periode te plaatsen. Zo worden dan ook vaak de ideeën van de “utopisten” tegen Marx gehanteerd. Sommigen beroepen zich op Proudhon. Anderen ontlenen hun argumenten aan de revisionisten van vóór 1914 (hoewel zij door Lenin reeds meesterlijk zijn weerlegd). Maar vooral moet gewezen worden op de tactiek van het doodzwijgen, die door de bourgeoisie t.a.v. het marxisme wordt toegepast. Zij heeft alles gedaan om te voorkomen dat de materialistische filosofie in haar marxistische gedaante bekend zou worden.

Een treffend voorbeeld hiervan vormt het filosofisch onderwijs, zoals dat bij ons gegeven wordt. Men kan dit gehele onderwijs volgen zonder ooit te horen dat er een materialistische filosofie bestaat, uitgewerkt door Marx en Engels. Wanneer er in filosofische handboeken over het materialisme geschreven wordt (dat moet immers wel), dan worden materialisme en marxisme steeds afzonderlijk behandeld. Over het algemeen wordt het marxisme uitsluitend als een politieke leer voorgesteld en bij de bespreking van het historisch materialisme wordt de filosofie van het materialisme buiten beschouwing gelaten; het dialectisch materialisme wordt tenslotte volledig genegeerd.

Niet alleen op de middelbare scholen bestaat deze toestand, maar ook op de universiteiten. Kenmerkend hiervoor is dat men in ons land een “specialist” in de filosofie kan zijn, met de hoogste universitaire graad, zonder te weten dat het marxisme op een filosofie, het materialisme, berust en dat het traditionele materialisme zijn hedendaagse vorm heeft, te weten het marxisme ofwel het dialectisch materialisme.

In de volgende hoofdstukken zullen wij aantonen, dat het marxisme niet alleen een maatschappijleer, maar ook een wereldbeschouwing omvat. Het is dus zinloos te betreuren dat het marxisme een filosofische grondslag mist en te willen zoeken, zoals door sommige theoretici van de arbeidersbeweging gedaan wordt, naar deze filosofie die aan het marxisme zou ontbreken. Het marxisme heeft immers een wereldbeschouwing, het dialectisch materialisme.

Ondanks deze tactiek van het doodzwijgen, ondanks alle vervalsingen en voorzorgsmaatregelen van de heersende klassen, krijgen het marxisme en zijn filosofie overigens steeds meer bekendheid.

_______________
[1] Lenin: Wat te doen? in Marx-Engels Marxisme blz. 142. Uitgeverij voor Literatuur in Vreemde Talen, Moskou 1968.

Georges Politzer
Beginselen van de filosofie
Deel 1

Het grondvraagstuk van de filosofie

1 Hoe te beginnen met de studie van de filosofie?

In de inleiding hebben wij meermalen betoogd dat de filosofie van het dialectisch materialisme de grondslag van het marxisme vormt.

Deze filosofie te bestuderen is ons doel, maar om dit te bereiken zullen wij stap voor stap te werk gaan.

Wanneer wij spreken over het dialectisch materialisme, dan hebben wij het dus over een bepaalde wereldbeschouwing: het materialisme en wel over een bijzondere vorm van dit materialisme: de dialectische. Wij weten immers dat het materialisme al bestond vóór Marx en Engels, maar dat zij, steunende op de ontdekkingen van de 19e eeuw, dit materialisme hebben gewijzigd en zo het dialectisch materialisme hebben gegrondvest.

Wij zullen later de betekenis van het woord dialectisch, dat de moderne vorm van het materialisme aanduidt, nader bezien.

Maar aangezien er vóór Marx en Engels materialistische filosofieën zijn geweest en er tussen alle materialistische denkers punten van overeenstemming bestaan, willen wij dus de geschiedenis van het materialisme bestuderen alvorens het dialectisch materialisme te behandelen. Het is bovendien nuttig te weten welke opvattingen tegenover het materialisme staan.

2 Twee manieren om de wereld te verklaren

Wij hebben gezien dat de filosofie zich bezighoudt met de “meest algemene vraagstukken” en dat zij zich ten doel stelt de wereld, de natuur, de mens te verklaren.

Wanneer wij een burgerlijk handboek van de filosofie openslaan, dan staan wij versteld van de hoeveelheid filosofische stelsels die wij er in aan treffen. Zij worden aangeduid door een groot aantal min of meer ingewikkelde “ismen”: het kritischisme, het evolutionisme, het intellectualisme enz., en deze veelheid schept verwarring. De bourgeoisie heeft trouwens niets gedaan om de toestand te verhelderen, integendeel. Maar wij zijn nu al in staat deze stelsels te schiften en twee grote stromingen, twee duidelijk tegengestelde opvattingen te onderscheiden:

a) De wetenschappelijke
b) De onwetenschappelijke wereldbeschouwing.

3 Stof en geest

Toen de filosofen de wereld, de natuur, de mens, kortom alles wat ons omringt, wilden gaan verklaren, moesten zij beginnen met onderscheidingen te maken.

Wij stellen zelf vast dat er dingen, stoffelijke voorwerpen bestaan, die wij kunnen zien en aanraken. Dat er ook dingen zijn die wij niet kunnen zien, aanraken, noch meten, zoals onze gedachten.

Wij delen de dingen dus als volgt in: enerzijds de stoffelijke, anderzijds de onstoffelijke dingen die tot het gebied van de geest, het denken, de ideeën behoren.

Zo zagen de filosofen zich dus geplaatst tegenover de begrippen stof en geest.

4 Wat is stof, wat geest?

Wij hebben zojuist gezien hoe men er toe kwam de dingen in te delen naar gelang zij tot de stof of de geest behoren.

Maar wij moeten erop wijzen dat deze indeling op verschillende manieren en in verschillende bewoordingen gemaakt wordt. Zo kunnen wij behalve van de geest evengoed van het denken, van onze ideeën, ons bewustzijn of de ziel spreken, evenals wij het over de stof hebben wanneer wij van de wereld, de natuur, de aarde, het zijn spreken.

Wanneer Engels in zijn boek over Ludwig Feuerbach[2] dus spreekt van het zijn en het denken, dan betekent het zijn: de stof en het denken: de geest.

Ter omschrijving van de begrippen, het denken of de geest en het zijn of de stof, kunnen wij zeggen:

Het denken, dat zijn de voorstellingen die wij ons van de dingen vormen. Sommige van deze voorstellingen worden ons door onze zintuigen gegeven en houden verband met de stoffelijke dingen, andere voorstellingen, zoals die van God, de filosofie, de oneindigheid, van het denken zelf, hebben geen direct verband met de stoffelijke dingen. Het voornaamste wat wij nu onthouden moeten, is dat wij ideeën, voorstellingen en gevoelens hebben omdat wij zien en voelen.

De stof of het zijn is wat onze gewaarwordingen en waarnemingen ons tonen, het is in het algemeen alles wat ons omringt, wat wij de “buitenwereld” noemen.

Voorbeeld: mijn blad papier is wit. Het weten dat het blad papier wit is, is een voorstelling die mij door middel van mijn zintuigen gegeven wordt. De stof is het blad zelf.

Wanneer de filosofen het hebben over de verhouding van het zijn tot het denken, of van de stof tot de geest, of van het bewustzijn tot de hersenen enz., dan gaat het steeds om hetzelfde vraagstuk, nl.: wat is van de twee het belangrijkste, doorslaggevende, wat was er het eerst, de stof of de geest, het zijn of het denken? Dit wordt dan genoemd:

5 Het grondvraagstuk van de filosofie

Ieder van ons heeft zich wel eens afgevraagd wat er van ons wordt na de dood. Waar wij vandaan komen, en hoe de aarde is ontstaan. En wij kunnen moeilijk aannemen dat er altijd iets bestaan heeft. Wij zijn geneigd te denken dat er eens niets was. Het is dan ook eenvoudiger te geloven wat de godsdienst leert:

De geest dwaalde boven de duisternis ... en toen was de stof. Zo vragen wij ons ook af waar zich onze gedachten bevinden en hiermee staan wij weer tegenover het vraagstuk van het verband tussen geest en stof, tussen de hersenen en de gedachte. Deze vraag kan trouwens nog op vele andere manieren gesteld worden. Bijvoorbeeld, wat is de verhouding van de wil tot het kunnen. De wil vertegenwoordigt hier de geest en het kunnen is het mogelijke, het zijn, de stof. Wij ontmoeten ook vaak de vraag over de verhouding van het “maatschappelijk bewustzijn” tot het “maatschappelijk zijn”.

Het komt er dus op aan in deze verscheidenheid van vormen steeds dit éne grondvraagstuk van de filosofie te herkennen: wat is de verhouding van de geest tot de materie, want wij weten dat op deze vraag slechts twee antwoorden mogelijk zijn: een wetenschappelijk en een onwetenschappelijk antwoord.

6 Idealisme of materialisme

De filosofen werden genoodzaakt in dit belangrijke vraagstuk stelling te nemen.

De eerste mensen die volkomen onwetend waren, die geen enkele kennis van de wereld noch van zichzelf bezaten en over geen enkel technisch middel beschikten om invloed op de wereld te oefenen, schreven de verantwoordelijkheid voor alles wat hen verbaasde aan bovennatuurlijke wezens toe. Hun verbeeldingskracht, aangewakkerd door droomverschijningen, waarin zij hun vrienden en zichzelf zagen leven, bracht hen op het denkbeeld dat de mens een dubbel bestaan had. Door deze gedachte van een “dubbel leven” misleid, kwamen zij tot de voorstelling dat

“hun denken en voelen niet de werkzaamheid van hun lichaam was, maar die van een aparte, in dit lichaam wonende en het bij de dood verlatende ziel”.[3] 

Later ontstond de voorstelling van de onsterfelijkheid van de ziel en van de mogelijkheid van het bestaan van de geest buiten de materie.

De machteloosheid en de angst van de primitieve mensen voor de natuurkrachten, voor alle verschijnselen die zij niet begrepen en die zij, gezien de stand van hun techniek, niet konden bedwingen (ontkieming, onweer, overstromingen enz.) deed hen veronderstellen dat er achter deze krachten almachtige wezens stonden: goede of kwade, maar in elk geval grillige geesten of goden.

Zij geloofden dus aan goden, aan wezens die machtiger waren dan de mensen, maar zij stelden zich deze voor in de gedaante van mensen of dieren, als stoffelijke lichamen. Veel later pas werd de ziel en de goden — en tenslotte de enige God die de vele goden verving — als zuivere geesten gedacht.

Dit leidde tot het denkbeeld dat er in de werkelijkheid geesten bestaan met een eigen, van de lichamen volkomen onafhankelijk leven.

In het verdere verloop van de geestelijke ontwikkeling werd dit vraagstuk van de verhouding van de geest tot de materie tenslotte in alle scherpte ten opzichte van de godsdienst gesteld, en wel in de volgende vorm:

“Heeft God de wereld geschapen of bestaat de wereld eeuwig?”

“Al naar gelang deze vraag op deze of gene wijze werd beantwoord, splitsten de filosofen zich in twee grote kampen.”[4] 

Tot het idealistische kamp behoorden zij die de goddelijke schepping van de wereld aannamen, die beweerden dat de geest de materie had voortgebracht en die dus de onwetenschappelijke verklaring aanhingen.

De anderen, die een wetenschappelijke verklaring van de wereld trachtten te geven en de materie als het oorspronkelijke beschouwden, behoorden tot de verschillende scholen van het materialisme.

De twee uitdrukkingen: idealisme en materialisme betekenden oorspronkelijk niets anders dan dit.

Het idealisme en het materialisme geven dus twee tegengestelde en elkaar tegensprekende antwoorden op het grondvraagstuk van de filosofie.

Het idealisme is de onwetenschappelijke, het materialisme de wetenschappelijke wereldverklaring.

Verderop komen wij nog aan het bewijs van deze stelling toe, maar wij kunnen nu al vaststellen dat terwijl de ervaring het bestaan van lichamen zonder denkvermogen, zoals de stenen, de metalen en de aarde, aantoont, het bestaan van een geest zonder lichaam daarentegen nooit is gebleken.

Tot slot nog een duidelijk voorbeeld. Op de vraag: hoe komt het dat de mens denkt? Zijn slechts twee totaal verschillende en tegengestelde antwoorden mogelijk:

1) De mens denkt omdat hij een ziel bezit.
2) De mens denkt omdat hij hersenen heeft.

Al naargelang wij het ene of het andere antwoord geven, zullen wij ook de vraagstukken die uit dit grondvraagstuk voortvloeien, verschillend oplossen.

Ons antwoord hierop doet ons kennen als idealist of als materialist.

_______________
[2] Fr. Engels: Ludwig Feuerbach und der Ausgang der klassischen deutschen Philosophie Diets Verlag, Berlin 1951.
[3] Fr. Engels: Ludwig Feuerbach en het einde van de Duitse klassieke filosofie, blz. 15 Pegasus 1935.
[4] Idem, blz. 15-16. Pegasus, 1935.

Georges Politzer
Beginselen van de filosofie
Deel 1

Het idealisme

1 Het zedelijk en het filosofisch idealisme

Wij hebben al gewezen op de begripsverwarring die in het dagelijkse taalgebruik betreffende het materialisme is ontstaan. Omtrent het idealisme heerst er een zelfde verwarring.

Wij moeten inderdaad een onderscheid maken tussen het idealisme als zedelijk begrip en het idealisme als filosofische term.

Het zedelijk idealisme betekent de toewijding aan een zaak, een ideaal. De geschiedenis van de internationale arbeidersbeweging leert ons dat een onnoemelijk aantal revolutionairen, marxisten, zich hebben gewijd aan een zedelijk ideaal, er zelfs hun leven voor opgeofferd hebben, hoewel zij tegenstanders waren van dat andere idealisme dat men het filosofisch idealisme noemt.

Het filosofisch idealisme

Het filosofisch idealisme is een leer die de wereld verklaart, uitgaande van de geest.

Op het grondvraagstuk van de filosofie antwoordt deze leer: “het denken is het oorspronkelijke, het hoofdbeginsel”. Uitgaande van deze stelling verklaart het idealisme dus dat het denken het zijn voortbrengt, of met andere woorden dat: “de geest de stof voortbrengt”.

Dit is de eerste vorm van het idealisme; het kwam tot volle ontwikkeling in de godsdiensten, die leren dat God — de “zuivere geest” — de stof geschapen heeft.

De godsdienst, die beweerd heeft en nog beweert, buiten de filosofische discussies te staan, is in werkelijkheid juist de directe en logische belichaming van de idealistische filosofie.

Maar in de loop der eeuwen maakte de opkomst van de natuurwetenschappen het noodzakelijk voor de stof, de wereld en de dingen een andere dan een uitsluitend goddelijke verklaring te geven. Vanaf de 16e eeuw begon de wetenschap immers verschijnselen in de natuur te verklaren zonder rekening te houden met God, zonder uit te gaan van de hypothese van de schepping.

Om deze wetenschappelijke, materialistische en atheïstische verklaringen beter te kunnen bestrijden, moest het idealisme nog verder doorgevoerd worden en het bestaan zelf van de materie ontkend worden.

In het begin van de 18e eeuw heeft de Engelse bisschop Berkeley, die men wel de vader van het idealisme heeft genoemd, zich hierop toegelegd.

2 Waarom moeten wij het idealisme van Berkeley bestuderen?

Het doel van zijn filosofische stelsel was dus het materialisme te weerleggen en aan te tonen dat de materie niet bestaat. In het voorwoord van zijn werk Samenspraken tussen Hylas en Phylonous schreef hij:

“Als deze beginselen aanvaard en als juist beschouwd worden, dan volgt hier tegelijkertijd uit dat het atheïsme en het scepticisme weerlegd zijn, dat duistere vraagstukken opgehelderd en bijna onoplosbare moeilijkheden overwonnen zijn en dat de mensen die graag ongerijmdheden verkondigen, weer tot rede gebracht zijn.”

Dat de materie niet bestaat is voor Berkeley de waarheid en het tegendeel te beweren is volgens hem een ongerijmdheid. Wij zullen nu nagaan hoe hij te werk gaat om ons dit aan te tonen. Het lijkt mij nl. nuttig er op te wijzen dat zij die de filosofie willen bestuderen, grote aandacht aan de theorie van Berkeley moeten besteden.

Ik geef toe dat de stellingen van Berkeley sommigen lachwekkend zullen voorkomen, maar wij moeten niet vergeten dat wij in de 20ste eeuw leven en voordeel trekken uit de navorsingen van het verleden. Bij de studie van het materialisme en zijn geschiedenis zullen wij trouwens ervaren dat de vroegere materialistische filosofen ons ook wel eens zullen doen glimlachen.

Diderot, die vóór Marx en Engels de grootste materialistische denker is geweest, heeft aan het stelsel van Berkeley een zekere betekenis toegekend. Hij beschreef het immers als een:

“ ...stelsel, dat tot schande van het menselijk denken en de filosofie, het moeilijkst te bestrijden is, hoewel het ongerijmdst van alle.”[5] 

Ook Lenin heeft vele bladzijden aan Berkeley’s filosofie gewijd en schreef:

“De modernste idealistische filosofen hebben ... geen enkel argument tegen de materialisten te berde gebracht, dat niet bij bisschop Berkeley te vinden is.”[6] 

Tot slot nog de beoordeling van het immaterialisme van Berkeley uit een handboek van de filosofie bij het middelbare onderwijs:

“Een weliswaar nog niet volmaakte, maar niettemin bewonderenswaardige theorie, die bij de filosofisch denkende mensen het geloof in het bestaan van de materie voorgoed vernietigt.”

Hieruit blijkt wel hoe belangrijk dit filosofische stelsel voor allen is, al is het dan ook om uiteenlopende redenen, zoals de aanhalingen laten zien.

3 Het idealisme van Berkeley

Het doel van zijn stelsel is dus aan te tonen dat de stof niet bestaat. Berkeley schreef:

“De materie is niet, zoals wij denken, iets dat buiten onze geest bestaat. Wij geloven aan het bestaan van de dingen omdat wij ze zien en aanraken, omdat zij ons deze gewaarwordingen geven.

Maar onze gewaarwordingen zijn slechts denkbeelden die wij in onze geest vormen. De dingen, die wij door middel van’ onze zintuigen waarnemen, zijn niets anders dan denkbeelden en deze kunnen niet buiten onze geest bestaan.”

Voor Berkeley bestaan de dingen wel, hij ontkent hun aard en bestaan niet, maar hij beweert dat zij slechts in de vorm van onze gewaarwordingen bestaan waardoor wij ze leren kennen en komt zo tot de gevolgtrekking dat onze gewaarwordingen en de dingen één en dezelfde zijn.

De dingen bestaan ongetwijfeld, maar in ons, zegt hij, in onze geest en buiten de geest hebben zij geen zelfstandig bestaan.

Wij nemen de dingen waar door middel van het gezichtsvermogen, wij voelen door middel van onze tastzin, ons reukvermogen leert ons de geur en de smaak kennen, het gehoor de klanken. Deze verschillende gewaarwordingen geven ons voorstellingen die wij met elkaar verbinden en tenslotte met een gemeenschappelijke naam aanduiden en als voorwerpen beschouwen.

“Waar, bijvoorbeeld, een zekere kleur, smaak, reuk, vorm en vastheid steeds samen worden waargenomen, noemen wij dat een bepaald ding, bekend onder de naam ‘appel’. (Andere verbindingen van gewaarwordingen geven ons weer andere verzamelingen van voorstellingen die wij de naam van steen, boom, boek en van andere waarneembare voorwerpen geven.)”[7] 

Het is dus zinsbedrog wanneer wij menen dat de wereld en de dingen buiten ons bestaan en als zodanig door ons gekend worden, aangezien alles uitsluitend in onze geest bestaat.

In zijn Samenspraken tussen Hylas en Phylonous verdedigt Berkeley deze stelling als volgt:

“Is het geen ongerijmdheid te denken dat eenzelfde ding op hetzelfde ogenblik verschillend kan zijn? Bijvoorbeeld, warm en koud tegelijk? Stelt u eens voor dat één van uw handen warm en de ander koud is en dat zij tegelijkertijd in een vat vol lauw water gedompeld worden: lijkt dit water voor de ene hand niet koud en voor de andere warm?”

Aangezien het ondenkbaar is dat een ding op hetzelfde ogenblik verschillend kan zijn, moeten wij daaruit afleiden dat dit ding slechts in onze geest bestaat.

Wat is dus Berkeley’s methode van redeneren en argumenteren? Hij ontdoet de voorwerpen van al hun eigenschappen:

“U beweert dat de dingen bestaan omdat zij een kleur, een geur, een smaak hebben, omdat zij groot of klein, licht of zwaar zijn? Ik zal u aantonen dat deze eigenschappen niet in de dingen aanwezig zijn, maar in onze geest.

Hier is een lap stof: u zegt dat hij rood is. Is dit wel zeker? U meent dat het rood in de stof zelf aanwezig is. Is dit zeker? U weet dat er dieren zijn wier ogen van de onze verschillen en die deze stof dus niet als rood zien. Zo zal ook iemand met geelzucht hem geel zien! Welke kleur heeft de lap dan? Dat hangt ervan af, zegt u? Het rood is dus niet in de stof aanwezig, maar in het oog, in ons.

U noemt deze stof licht? Laat hem eens op een mier vallen, die zal hem zeker zwaar vinden. Wie heeft nu gelijk? U meent dat de stof warm is? Als u koorts had, zou u hem koud vinden! Is hij nu warm of koud?

Kortom, indien dezelfde dingen op hetzelfde ogenblik voor de één rood, zwaar en warm en voor de ander juist het tegendeel zijn, dan betekent dit dat wij ons iets voorgespiegeld hebben en dat de dingen alleen in onze geest bestaan.”

Door de dingen van al hun eigenschappen te ontdoen, komt men ertoe te beweren dat zij slechts in ons denken aanwezig zijn, d.w.z. dat de stof een denkbeeld is.

Al vóór Berkeley hadden de Griekse filosofen vastgesteld — en terecht — dat bepaalde eigenschappen, zoals de smaak en de klank, niet in de dingen zelf waren, maar in ons.

Het nieuwe in Berkeley’s theorie is nu juist dat hij deze opmerking tot alle eigenschappen uitbreidt.

De Griekse filosofen hadden inderdaad het volgende onderscheid tussen de eigenschappen van de dingen gemaakt:

Enerzijds de primaire eigenschappen, d.w.z. de eigenschappen die in de dingen zelf zijn, zoals het gewicht, de omvang, de vastheid enz. Anderzijds de secundaire eigenschappen, d.w.z. de eigenschappen die in ons zijn, zoals de geur, de smaak, de warmte enz.

Berkeley nu past op de primaire eigenschappen dezelfde stelling toe als op de secundaire eigenschappen en verklaart dus dat alle eigenschappen, alle hoedanigheden niet in de dingen zijn, maar in ons.

Als wij naar de ondergaande zon kijken, dan zien wij hem als een rode, platte schijf. De wetenschap leert ons dat wij ons vergissen, dat de zon niet plat is, noch rood. Steunend op de wetenschap, zullen wij dus bepaalde onjuiste eigenschappen die wij de zon toekennen, herzien, zonder daaruit echter de gevolgtrekking te maken dat de zon niet bestaat. Tot deze slotsom is Berkeley echter wel gekomen.

Berkeley heeft ongetwijfeld terecht aangetoond dat het onderscheid, dat de oude Grieken hadden gemaakt, de proef van het wetenschappelijk onderzoek niet kon doorstaan. Maar het is een denkfout, een drogreden om uit deze juiste vaststellingen gevolgtrekkingen te maken die daarin niet besloten liggen. Hij toont immers aan dat de eigenschappen van de dingen niet zijn zoals onze zintuigen ze waarnemen, dat onze zintuigen ons bedriegen en de stoffelijke werkelijkheid vervormen en hieruit trekt hij dan onmiddellijk de conclusie dat die stoffelijke werkelijkheid niet bestaat!

4 Consequenties van de idealistische denkwijze

Uit de stelling: “Alles bestaat slechts in onze geest”, volgt onvermijdelijk dat er geen buitenwereld bestaat.

Indien men deze redenering tot het einde toe doorvoert, moet men tenslotte zeggen: “Ik alleen besta, daar ik de andere mensen slechts in mijn gedachten ken, daar zij evenals de stoffelijke dingen, voor mij slechts een verzameling denkbeelden zijn”. Deze theorie noemt men in de filosofie het solipsisme (wat betekent: ikzelf-alleen).

Berkeley, zegt Lenin in zijn eerder aangehaalde werk, verweert zich instinctief tegen de beschuldiging dat hij een dergelijke theorie zou aanhangen. Het blijkt zelfs dat het solipsisme, de uiterste vorm van het idealisme, door geen enkele filosoof ooit werd verdedigd.

In de discussie met de aanhangers van het idealisme moeten wij dus vooral laten uitkomen dat de logische en consequente doorvoering van de denkwijze die de stof negeert, onvermijdelijk leidt tot dit onzinnige uiterste, het solipsisme.

5 De idealistische argumenten

Wij hebben getracht de theorie van Berkeley zo eenvoudig mogelijk samen te vatten, omdat hij de openhartigste uiteenzetting van het filosofisch idealisme heeft gegeven.

Maar om deze redeneringen, die nieuw voor ons zijn, te kunnen begrijpen, is het noodzakelijk ze ernstig op te vatten en ons enige inspanning te getroosten. Waarom?

Omdat wij verder zullen zien dat alle idealistische stelsels, ook al wordt hun idealistische inhoud in een meer verborgen vorm gehuld en met nieuwe woorden en uitdrukkingen omkleed, tenslotte slechts de argumenten van de “oude Berkeley” (Lenin) overnemen.

Omdat wij zullen zien hoezeer de idealistische filosofie, die in de officiële geschiedenis van de filosofie een overheersende positie heeft ingenomen en nog inneemt, in ons denken heeft weten door te dringen, zelfs bij een volstrekt ongodsdienstige opvoeding.

Daar de grondslag van alle idealistische argumenten terug te vinden is bij de redeneringen van bisschop Berkeley, willen wij dus bij de samenvatting van dit hoofdstuk nog eens trachten duidelijk te maken wat die belangrijkste argumenten zijn en wat zij ons willen aantonen.

1 — De geest schept de stof.

Dit is, zoals wij weten, het idealistische antwoord op het grondvraagstuk van de filosofie. Het is de eerste vorm van het idealisme, weerspiegeld in de verschillende godsdiensten die leren dat de geest de wereld geschapen heeft.

Aan deze stelling kan tweeërlei uitleg gegeven worden:

Ofwel, God heeft de wereld geschapen en deze bestaat dus werkelijk buiten ons. Dit is het gangbare idealisme van de theologie. Ofwel, God heeft de illusie van de wereld geschapen door ons denkbeelden te geven die met niets werkelijks overeenkomen. Dit is het “immaterialistische idealisme” van bisschop Berkeley, die ons wil aantonen dat de geest de enige werkelijkheid is en de materie een voortbrengsel van onze geest. De idealisten verklaren dan ook:

2 — De wereld: bestaat niet buiten ons denken.

Berkeley wil ons dit duidelijk maken met de verklaring dat wij ons vergissen wanneer wij de dingen eigenschappen en hoedanigheden toekennen, die deze dingen eigen zouden zijn, terwijl zij slechts in onze geest bestaan.

Voor de idealisten bestaan de banken en de tafels wel, maar alleen in ons denken en niet daarbuiten, want:

3 — Onze gedachten brengen de dingen voort.

Met andere woorden, de dingen zijn de weerspiegeling van ons denken. Aangezien de geest de illusie van de stof schept en aan ons denken het beeld van de stof voorspiegelt, omdat de gewaarwordingen die wij van de dingen hebben, niet in deze dingen zelf hun oorsprong vinden maar uitsluitend in ons denken, is ons denken dus de oorzaak van het bestaan van de wereld en de dingen. Bijgevolg kan alles wat ons omringt niet buiten onze geest bestaan, maar slechts de weerspiegeling van ons denken zijn. Maar aangezien voor Berkeley onze geest niet in staat zou zijn, uit zichzelf al deze ideeën voort te brengen en hij er bovendien niet mee doen kan wat hij zelf wil, (wat wel het geval zou zijn indien hij die ideeën geheel uit zich zelf schiep) daarom moet men wel aannemen dat een andere, machtiger geest de schepper ervan is. God schept dus onze geest en legt ons alle denkbeelden van de wereld op.

Dit zijn de voornaamste stellingen waarop de idealistische stelsels berusten en de antwoorden die zij geven op het grondvraagstuk van de filosofie. Het wordt nu tijd na te gaan welk antwoord de materialistische filosofie geeft op deze vraag en op de vraagstukken die door de idealistische stellingen zijn opgeworpen.

_______________
[5] Brief over de blinden — aangehaald door Lenin. Zie Materialismus und Empiriokrittizismus blz. 25, Dietz Verlag, Berlin 1958.
[6] Lenin: Materialismus und Empiriokritizismus blz. 27, Dietz Verlag 1958.
[7] Berkeley, aangehaald door Lenin. Zie: Materialismus und Empiriokritizismus blz. 13, Dietz Verlag 1958.

Georges Politzer
Beginselen van de filosofie
Deel 1

Het materialisme

1 Waarom moeten wij het materialisme bestuderen?

Wij hebben al gezien dat er op de vraag: wat is de verhouding van het zijn tot het denken, slechts twee tegengestelde en elkaar tegensprekende antwoorden mogelijk zijn.

In het vorige hoofdstuk hebben wij het idealistische antwoord en de argumenten ter verdediging van de idealistische filosofie bestudeerd.

Wij willen nu het tweede antwoord op dit grondvraagstuk onderzoeken (het vraagstuk dat, wij herhalen het nogmaals, de grondslag van elke filosofie vormt) en nagaan welke argumenten het materialisme tot zijn verdediging aanvoert. Het materialisme is voor ons immers van groot belang, omdat het de filosofie van het marxisme is.

Een grondige kennis van het materialisme is dus onmisbaar. Vooral omdat de stellingen van deze filosofie weinig bekend en vervalst zijn. Omdat wij bovendien allen door onze opvoeding, door het onderwijs dat wij ontvangen hebben — het lagere zowel als het hogere — door onze leefwijze en denkgewoonte onbewust min of meer “doortrokken” zijn van idealistische opvattingen. (In volgende hoofdstukken zullen wij hiervan verschillende voorbeelden geven en nagaan waarom dit zo is).

2 Hoe is het materialisme ontstaan?

Wij hebben de filosofie algemeen omschreven als een poging om de wereld, het heelal te verklaren. Maar wij weten dat deze verklaringen veranderingen ondergingen al naar de stand van de menselijke kennis en dat daarbij in de loop van de geschiedenis steeds twee standpunten tegenover elkaar hebben gestaan. Enerzijds een onwetenschappelijk standpunt, dat zich op één of meer hogere geesten, op bovennatuurlijke krachten beroept, anderzijds een wetenschappelijk standpunt dat steunt op feiten en ervaringen.

Het ene standpunt wordt door de idealisten verdedigd, het andere door de materialisten.

Wij hebben er dan ook in het begin op gewezen dat het materialisme in de eerste plaats als de “wetenschappelijke verklaring van de wereld” beschouwd moet worden.

Terwijl het idealisme zijn oorsprong vindt in de onwetendheid van de mensen, is het materialisme ontstaan in de strijd van de wetenschap tegen de onwetendheid of het obscurantisme. Wij zullen later nog zien hoe de onwetendheid gehandhaafd en gevoed werd in de geschiedenis van de maatschappijen door culturele en politieke krachten, die de idealistische opvattingen aanhingen.

Hierin ligt de reden dat deze filosofie zozeer bestreden is en nog in onze dagen in zijn moderne vorm (het dialectisch materialisme) zo weinig bekend, zo niet onbekend of miskend is, in de officiële universitaire wereld.

3 Hoe en waarom heeft het materialisme zich ontwikkeld?

In tegenstelling tot wat degenen beweren die deze filosofie bestrijden, nl. dat zij zich sinds 20 eeuwen niet meer ontwikkeld zou hebben, laat de geschiedenis van het materialisme ons juist zien dat deze filosofie als het ware levend en in voortdurende beweging is.

In het begin van de geschiedenis van het denken, in de Griekse oudheid, bezaten de mensen nagenoeg geen wetenschappelijke kennis en waren de eerste geleerden tegelijkertijd filosofen. In die tijd vormden de filosofie en de pas opkomende wetenschappen immers nog één geheel, waarin het filosofisch denken een aanvulling van het nog zo beperkte wetenschappelijke onderzoek was.

Toen de wetenschappen nauwkeuriger gegevens ter verklaring van de wereldverschijnselen gingen verschaffen, gegevens die niet meer strookten met de dogma’s van de idealistische filosofen of er zelfs ronduit mee in strijd waren, ontstond er een tweespalt tussen de filosofie en de wetenschap.

Dit conflict met de toen heersende filosofie noopte de wetenschap zich van haar los te maken.

“De wetenschappen bevrijdden zich zo snel mogelijk van alle filosofische omhaal en lieten het uitdenken van grote stelsels aan de filosofen over om zichzelf te kunnen bezig houden met beperkte vraagstukken, die voor een snelle oplossing rijp waren. Zo voltrok zich de scheiding tussen de wetenschap en de filosofie.”[8] 

Maar het materialisme dat met de wetenschappen geboren is, er steeds mee verbonden en ervan afhankelijk blijft, heeft zich met de wetenschappen verder ontwikkeld, totdat het in het moderne materialisme van Marx en Engels, het dialectisch materialisme, er opnieuw in slaagde de wetenschap met de filosofie te verenigen.

Wij willen nu de grondslagen van het materialisme gaan bespreken, grondslagen die eigen zijn aan de verschillende filosofische scholen die zich op het materialisme beroepen.

4 Wat zijn de grondslagen en de argumenten van de materialisten?

Om hierop te kunnen antwoorden, moeten wij terugkeren tot het grondvraagstuk van de filosofie, dus de verhouding van het denken tot het zijn.

In de eerste plaats ontkennen de materialisten niet dat er een bepaald verband bestaat tussen het zijn en het denken, tussen de materie en de geest. Voor hen is het zijn, de materie, het primaire, het oorspronkelijke element en de geest het secundaire, het tweede, van de materie afhankelijke element.

Voor de materialisten heeft dus niet de geest of God de wereld geschapen, maar de wereld de materie, de natuur de geest voortgebracht: “De geest is zelf slechts het hoogste product van de materie.”[9] 

Op de vraag die wij al in het tweede hoofdstuk hebben gesteld: “hoe komt het dat de mens denkt?” antwoorden de materialisten dus dat de mens denkt omdat hij hersenen bezit, dat het denken voortgebracht wordt door de hersenen. Voor hen is er geen denken mogelijk zonder stoffelijkheid, zonder lichaam.

“Ons bewustzijn en ons denken, hoe bovenzinnelijk zij ons ook mogen schijnen, zijn slechts het product van een stoffelijk, lichamelijk orgaan, de hersenen.” [10] 

Voor de materialisten is het zijn, de materie dus iets dat werkelijk, buiten ons denken, bestaat. Dat het denken of de geest niet nodig heeft om te bestaan. Daar bovendien de geest niet zonder de stof kan bestaan, kan er dus ook geen sprake zijn van een onsterfelijke, van het lichaam onafhankelijke ziel.

In tegenstelling tot wat idealisten verklaren, bestaan de ons omringende dingen onafhankelijk van ons: zij geven ons de voorstellingen. En deze voorstellingen zijn slechts de afspiegeling van de dingen in onze hersenen.

Het vraagstuk van de verhouding van het zijn tot het denken heeft echter nog een andere kant:

“Hoe verhouden onze gedachten over de ons omringende wereld zich tot deze wereld zelf? Is ons denken in staat de werkelijke wereld te kennen, kunnen wij in onze voorstellingen en gedachten van de werkelijke wereld tot een juiste afspiegeling van de werkelijkheid komen? Deze vraag wordt in de filosofische taal de vraag van de identiteit van het denken en het zijn genoemd”.[11] 

Hierop antwoorden de materialisten: ja, wij kunnen de wereld kennen en de voorstellingen die wij ons van deze wereld vormen worden hoe langer hoe juister. Door middel van de wetenschappen kunnen wij immers deze wereld onderzoeken en daarbij ervaren wij voortdurend dat de ons omringende dingen een eigen, van ons onafhankelijk bestaan hebben. Het beste bewijs van de juistheid van onze kennis is bovendien het feit dat de mensen al in staat zijn een aantal dingen kunstmatig voort te brengen.

Samenvattend kunnen wij dus zeggen dat de materialisten t.a.v. het grondvraagstuk van de filosofie vaststellen:

1) Dat de materie de geest voortbrengt en dat het bestaan van een onstoffelijke geest nog nooit op wetenschappelijke gronden is aangetoond.
2) Dat de materie een eigen, van de geest onafhankelijk bestaan heeft en dat dus, in tegenstelling tot wat de idealisten beweren, niet onze gedachten de dingen scheppen, maar daarentegen de dingen in ons de gedachten oproepen.
3) Dat wij in staat zijn de wereld te kennen, dat de ideeën die wij ons over de wereld vormen, hoe langer hoe juister worden, daar wij met de hulp van de wetenschappen onze kennis voortdurend kunnen uitbreiden en verdiepen.

_______________
[8] R. Maublanc: La Vie Ouvrière, 25 november 1935.
[9] Fr. Engels: Ludwig Feuerbach, blz. 19, Pegasus 1935.
[10] Idem, blz. 19.
[11] Idem, blz. 16.

Georges Politzer
Beginselen van de filosofie
Deel 1

Idealisme of materialisme?

1 Hoe het vraagstuk te stellen?

Nu wij de stellingen van de idealisten en materialisten kennen, zullen wij trachten uit te maken wie gelijk heeft.

Eerst willen wij nog eens opmerken dat deze stellingen volstrekt tegengesteld zijn en dat het verdedigen van deze of gene theorie leidt tot gevolgtrekkingen van zeer groot belang.

Om te weten te komen wie gelijk heeft, keren wij terug tot de drie punten, waarin wij iedere denkwijze hebben samengevat.

De idealisten zeggen: 1) Dat de geest de materie schept. 2) Dat de materie niet buiten ons denken bestaat, dat hij dus slechts een illusie is. 3) Dat onze ideeën de dingen scheppen.

Voor het gemak willen wij eerst de twee stellingen onderzoeken die voor het gewone gezonde verstand onmiddellijk te beoordelen zijn.

1) Is het waar dat de wereld slechts in ons denken bestaat? 2) Is het waar dat de dingen door onze ideeën geschapen worden?

Deze twee stellingen van het “immaterialisme” van Berkeley leiden, evenals bij alle godsdienstige leerstellingen, tenslotte tot onze derde vraag: 3) Is het waar dat de geest de materie schept?

Door deze vragen, die betrekking hebben op het grondvraagstuk van de filosofie, te bespreken, kunnen wij dus te weten komen welk van de twee filosofische richtingen wij als juist moeten beschouwen. Voor de materialisten zijn deze vragen bovendien van bijzonder belang, omdat de materialistische antwoorden hierop alle materialistische filosofieën, dus ook het dialectisch materialisme, gemeen zijn.

2 Is het waar dat de wereld slechts in ons denken bestaat?

Alvorens wij deze vraag beantwoorden, willen wij de betekenis nagaan van twee filosofische begrippen die wij moeten gebruiken en vaak in de filosofische literatuur zullen tegenkomen.

De subjectieve werkelijkheid: dit is de werkelijkheid, die alleen in ons denken bestaat.

De objectieve werkelijkheid: de werkelijkheid, die buiten ons denken bestaat.

De idealisten zeggen dat de wereld geen objectieve, maar een subjectieve werkelijkheid is.

De materialisten zeggen dat de wereld een objectieve werkelijkheid is.

Om ons aan te tonen dat de wereld en de dingen alleen in ons denken bestaan, ontleedt Berkeley deze in een aantal eigenschappen (kleur, omvang, vastheid, enz.). Hij bewijst ons dat deze eigenschappen, die voor ieder verschillend zijn, niet in de dingen zelf aanwezig zijn, maar in de geest van ieder van ons. Hij leidt hieruit af dat de materie een geheel van niet objectieve, maar subjectieve eigenschappen is, en dat hij dus niet bestaat.

Om tot het voorbeeld van de zon terug te keren: Berkeley toont ons aan, volgens zijn methode van argumenteren over de eigenschappen, dat de zon noch rood, noch plat is. De zon is dus geen objectieve werkelijkheid, want hij bestaat niet uit zichzelf, maar een subjectieve werkelijkheid, een voorstelling die slechts in ons denken aanwezig is.

De materialisten zeggen dat de zon toch bestaat, niet omdat wij hem waarnemen als een rode, platte schijf — want dit is slechts het naïeve realisme van de kinderen en de eerste mensen, die alleen over hun zintuigen beschikten om de werkelijkheid te beoordelen — maar met een beroep op de wetenschap. Deze maakt het ons inderdaad mogelijk de fouten die onze zintuigen begaan, te herstellen.

Evenals Berkeley stellen wij dus vast dat de zon geen rode schijf is, wij aanvaarden echter niet zijn gevolgtrekking: de ontkenning van de objectieve werkelijkheid van de zon.

Wij hebben het niet over de eigenschappen van de dingen, maar over hun bestaan. Wij houden ons nu niet bezig met de vraag of onze zintuigen ons misleiden en de werkelijkheid misvormen, maar met de vraag of deze werkelijkheid onafhankelijk van onze zintuigen bestaat.

De materialisten bevestigen dus het bestaan van deze werkelijkheid buiten ons en leveren daarvoor de bewijzen van de wetenschap zelf.

Wat doen de idealisten om hun gelijk te bewijzen? Zij redetwisten over woorden, houden lange vertogen en schrijven vele bladzijden vol.

Laten wij even aannemen dat de wereld slechts in ons denken bestaat, dan zou hij dus niet bestaan hebben voordat er mensen waren. Wij weten dat dit onjuist is, daar de wetenschap aantoont dat de mens pas na lange tijd op aarde verschenen is. Sommige idealisten zullen dan tegenwerpen dat er vóór de mens al dieren waren en dat de geest in hen aanwezig geweest kan zijn. Maar wij weten dat er vóór de dieren een onbewoonbare aarde bestaan heeft, waarop geen organisch leven mogelijk was. Anderen zullen ons nog antwoorden, dat zelfs toen slechts het zonnestelsel bestond en de mens nog niet op aarde was, het denken, de geest toch in God aanwezig waren. Zo zijn wij tot de uiterste vorm van het idealisme gekomen. Wij moeten kiezen tussen God en de wetenschap. Het idealisme kan zich niet zonder God handhaven en God kan niet zonder het idealisme bestaan.

Het vraagstuk dient dus zo gesteld te worden: Waar moeten wij van uitgaan: van God of van de wetenschap?

God is de zuivere geest die de materie geschapen heeft: een bewering zonder bewijs.

De wetenschap zal ons door de praktijk en de ervaring aantonen, dat de wereld een objectieve werkelijkheid is en ons in staat stellen, een antwoord te geven op de volgende vraag:

3 Is het waar dat onze ideeën de dingen scheppen?

Een voorbeeld: op het ogenblik dat wij de straat willen oversteken in het gezelschap van een idealist, waarmee wij juist discussiëren over de vraag of de dingen een objectieve ofwel een subjectieve werkelijkheid zijn, en of het waar is dat de dingen door onze ideeën worden geschapen, komt er een autobus voorbijrijden. Ongetwijfeld kijken wij dan goed uit om niet overreden te worden. In de praktijk is de idealist wel genoodzaakt het bestaan van de autobus te erkennen. In de praktijk bestaat er voor hem dus geen verschil tussen een objectieve en een subjectieve autobus. Hieruit blijkt dat de idealisten in het gewone leven materialisten zijn.

Men vindt dan ook niemand meer, die evenals Berkeley beweert dat de wereld niet bestaat. De redeneringen zijn heel wat subtieler en bedekter geworden. (Als een voorbeeld van de wijze van argumenteren van de idealisten leze men het hoofdstuk: “De ontdekking der elementen”, zie Lenin, Materialismus und Empiriokritizismus, Dietz Verlag 1958.)

Naar het woord van Lenin, zal dus de “toets van de praktijk” ons in staat stellen de idealisten schaakmat te zetten.

Deze zullen trouwens niet nalaten te verklaren dat de theorie en de praktijk twee totaal verschillende zaken zijn. Dit is onjuist. Alleen door de toets van de praktijk kunnen wij weten of een gedachte juist is of niet.

Het voorbeeld van de autobus bewijst dus dat de ons omringende wereld objectief bestaat en geen door onze geest voortgebrachte illusie is.

Nu hebben wij nog slechts na te gaan of de geest de schepper van de materie is, zoals de conclusie luidt van alle idealistische filosofieën, van de godsdiensten en de theologieën.

4 Is het waar dat de geest de materie schept?

Zoals wij eerder hebben gezien, vindt de geest bij de idealisten zijn hoogste vorm in God. Hij is hun laatste antwoord, het sluitstuk van hun theorie. Om dus te weten wie van de idealist of de materialist gelijk heeft, moeten wij het vraagstuk geest-stof uiteindelijk dus als volgt uitdrukken: “God of de wetenschap”.

De idealisten zeggen dat God eeuwig en onveranderlijk is. Hij is de zuivere geest voor wie tijd en ruimte niet bestaan. Hij is de schepper van de materie.

Om deze bewering van het bestaan van God te staven voeren de idealisten al weer geen enkel argument aan.

Ter verdediging van de schepper van de materie beroepen zij zich op een groot aantal wonderen die voor een wetenschappelijke geest onaanvaardbaar zijn.

Wanneer wij teruggaan tot de oorsprong van de wetenschap en zien hoe de primitieve mensen temidden en uit hoofde van hun onwetendheid, in hun geest de voorstelling van God hebben opgebouwd, dan constateren wij dus dat de idealisten van de 20ste eeuw nog steeds even onbekend zijn als de eerste mensen met alle kennis, die door een geduldige en volhardende arbeid vergaard is. Want God is voor de idealisten tenslotte niet te verklaren en blijft voor hen een geloof waarvoor geen bewijzen zijn.

Wanneer de idealisten ons de noodzaak van een schepper van de wereld willen “aantonen” met het argument dat de materie niet altijd kan bestaan hebben, dat er eens een begin geweest moet zijn, dan beroepen zij zich op God die evenmin een begin heeft gehad. In hoeverre brengt deze verklaring ons verder?

Om hun opvattingen te staven, steunen de materialisten echter op de wetenschap die door de mensen ontwikkeld is, naarmate zij de grenzen van hun onwetendheid verder terugdrongen.

Is nu de gedachte dat de materie door de geest geschapen werd, in overeenstemming te brengen met de wetenschap? Nee.

De idee van een schepping door de geest is ondenkbaar, want wij kennen uit de ervaring niets dergelijks. Om dit mogelijk te maken had de geest vóór de materie aanwezig moeten zijn — zoals de idealisten inderdaad beweren — terwijl de wetenschap juist aantoont dat dit onmogelijk is, dat er nooit een onstoffelijke geest heeft bestaan. Integendeel, de geest is altijd gebonden aan de materie. Wij weten bijvoorbeeld dat de menselijke geest gebonden is aan de hersenen, waar onze gedachten hun oorsprong vinden. Voor de wetenschap is het ondenkbaar dat de ideeën zomaar in de leegte zouden bestaan ... Om te kunnen bestaan zou de geest-God dus ook hersenen moeten bezitten.

Wij kunnen dus zeggen dat God noch de materie, noch de mens heeft geschapen, maar dat de materie in de vorm van het menselijke brein de geest-God-schiep.

Wij zullen verder nog zien of de wetenschap de mogelijkheid open laat om aan een God of aan iets te geloven, waarop de tijd zonder invloed zou zijn en waarvoor ruimte, beweging en verandering niet zouden bestaan.

Maar wij kunnen nu al een conclusie trekken:

5 De juistheid van het materialistische antwoord op het grondvraagstuk van de filosofie wordt door de wetenschap bevestigd

Terecht verklaren de materialisten:

1) In tegenstelling tot het idealisme van Berkeley en de filosofen die zich achter zijn immaterialisme verschuilen: de wereld en de dingen bestaan onafhankelijk van ons denken en zij hebben ons denken niet nodig om te kunnen bestaan. Niet onze ideeën brengen de dingen voort, maar de dingen schenken ons de ideeën.

2) In tegenstelling tot alle idealistische filosofieën, die uitmonden in de stelling dat de materie door de geest geschapen is en die uiteindelijk dus leiden tot de bevestiging van het bestaan van God en daarmee tot de ondersteuning van de theologie, verklaren en bewijzen de materialisten aan de hand van de wetenschap dat de materie de geest voortbrengt, dat zij de “hypothese God” niet nodig hebben om het ontstaan van de materie te verklaren.

Opmerking — Wij willen de aandacht vestigen op de wijze waarop de idealisten de problemen stellen. Zij verklaren dat God de mens geschapen heeft, terwijl wij juist gezien hebben dat de mens God schiep. Zo beweren zij ook dat de geest de materie heeft voortgebracht, terwijl wij zien dat precies het tegenovergestelde waar is. Hier moeten wij dus wijzen op een volledige omkering van het inzicht in de ontwikkeling.

Georges Politzer
Beginselen van de filosofie
Deel 1

Het agnosticisme, een derde filosofie?

1 Waarom een derde filosofie?

Na deze eerste hoofdstukken zouden wij kunnen menen, dat het per slot vrij eenvoudig moet zijn om zijn weg te vinden in alle filosofische redeneringen, daar alle theorieën immers in slechts twee grote stromingen zijn in te delen: het idealisme en het materialisme. Des te eenvoudiger ook omdat de materialistische argumenten absoluut overtuigend zijn.

Het lijkt dus alsof wij na wat zoeken het spoor zullen terugvinden dat leidt naar de filosofie van de rede: het materialisme.

In feite is het echter niet zo eenvoudig. Zoals wij al zeiden, zijn de moderne idealisten niet zo openhartig als bisschop Berkeley. Zij hullen hun ideeën in

“Een heel wat geraffineerder en duistere vorm, door het gebruik van een ‘nieuwe’ terminologie die deze ideeën bij naïevelingen moet laten doorgaan voor de meest moderne filosofie.”[12] 

Wij hebben gezien dat er op het grondvraagstuk van de filosofie twee antwoorden mogelijk zijn, die volstrekt tegengesteld zijn, elkaar tegenspreken en uitsluiten. Deze antwoorden laten aan duidelijkheid niets te wensen over.

Tot in 1710 ongeveer werd het vraagstuk inderdaad zo gesteld. Enerzijds degenen die het bestaan van de materie onafhankelijk van ons denken aanvaardden, de materialisten; anderzijds degenen die met Berkeley het bestaan van de materie ontkenden en beweerden dat deze slechts in ons, in onze geest bestond, de idealisten.

Maar in die jaren, toen de wetenschappen grote vorderingen maakten, verschenen er andere filosofen ten tonele, die de scheiding tussen de idealisten en de materialisten trachtten op te heffen en een filosofische stroming deden ontstaan die verwarring tussen deze twee theorieën bracht. Deze verwarring vond zijn oorsprong in het zoeken naar een derde filosofie.

2 Argumenten van deze derde filosofie

De kern van deze filosofie, die na Berkeley werd ontwikkeld, is deze: het is nutteloos te streven naar kennis van de werkelijke aard van de dingen, daar wij nooit meer dan de verschijningsvormen kunnen kennen.

Deze filosofie wordt het agnosticisme genoemd (van het Grieks a-: niet en gnosis: kennis, agnosticus: niet in staat om te kennen).

Volgens de agnostici kunnen wij niet weten of de wereld eigenlijk geest of natuur is. Wij kunnen van de dingen slechts de verschijningsvorm kennen, maar niet de werkelijkheid.

Keren wij terug tot het voorbeeld van de zon. Wij hebben gezien dat de zon geen platte, rode schijf is, zoals de eerste mensen meenden. Deze schijf was dus slechts illusie, verschijningsvorm (dit is het oppervlakkige beeld dat wij ons van de dingen vormen; het is dus niet hun werkelijkheid).

Terwijl idealisten en materialisten redetwisten over de vraag of de dingen materie of geest zijn, of deze dingen wel of niet onafhankelijk van ons denken bestaan, of het ons wel of niet mogelijk is ze te kennen, beweren de agnostici dat men wel de verschijningsvorm, maar nooit de werkelijkheid kan kennen.

Onze zintuigen maken het ons mogelijk de dingen te zien en te voelen, hun uiterlijke hoedanigheden, hun verschijningsvorm te leren kennen. Deze verschijningsvorm bestaat dus voor ons en wordt in de filosofische terminologie het “ding voor ons” genoemd. Maar het ding in zijn eigen, van ons onafhankelijke werkelijkheid, het “ding op zichzelf” kunnen wij niet kennen.

De idealisten en materialisten, die voortdurend over deze onderwerpen debatteren, zijn te vergelijken met twee mannen die wandelend in de sneeuw, de één met een blauwe, de ander met een rode bril, redetwisten over de werkelijke kleur van de sneeuw. Laten wij veronderstellen dat zij die brillen nooit zouden kunnen afzetten. Zullen zij dan ooit de werkelijke kleur van de sneeuw kennen? ... Nee. Welnu, de idealisten en materialisten die redetwisten om te weten wie van tweeën gelijk heeft, dragen een blauwe en een rode bril. Nooit zullen zij de werkelijkheid kennen. Hun kennis van de sneeuw is slechts een kennis “voor hen”; ieder zal de sneeuw op zijn eigen wijze zien, maar nooit zullen zij de sneeuw “op zichzelf” kennen. Zo redeneren de agnostici.

3 Hoe is deze filosofie ontstaan?

De grondleggers van deze filosofie waren Hume (1711-1776), een Engelsman en Kant (1724-1804), een Duitser. Beiden hebben zij getracht het idealisme en het materialisme met elkaar te verzoenen.

Hier volgt een gedeelte uit het werk van Hume, door Lenin in Materialisme en Empiriocriticisme aangehaald.

“Het is duidelijk dat de mensen door een natuurlijk instinct of door een vooringenomenheid ertoe komen op hun zintuigen te vertrouwen en dat wij zonder enige beredenering altijd het bestaan veronderstellen van een buitenwereld, die onafhankelijk zou zijn van onze gewaarwording en zou blijven bestaan ook indien wij samen met alle met zintuigen behepte wezens van de aarde verdwenen waren ...

Maar deze oorspronkelijke en algemene opvatting wordt al spoedig aan het wankelen gebracht door het meest oppervlakkige wijsgerige denken, dat ons leert dat nooit meer dan het beeld, de waarneming, voor onze geest toegankelijk is, dat de gewaarwordingen slechts de kanalen zijn waarlangs deze beelden overgebracht worden en zij dus uit zichzelf niet in staat zijn een direct verband tussen de geest en de stof te leggen. De tafel die wij zien, lijkt kleiner wanneer wij ons ervan verwijderen, maar de werkelijke tafel die onafhankelijk van ons bestaat, verandert niet, onze geest heeft dus niets anders dan het beeld van de tafel waargenomen. Dit zijn de duidelijke, onontkoombare aanwijzingen van het verstand.”[13] 

Wij zien dus dat Hume eerst aanneemt, wat algemeen aanvaard wordt: “het bestaan van een buitenwereld die niet van ons afhangt”. Doch direct daarop weigert hij aan dit bestaan een objectieve werkelijkheid toe te kennen. Voor hem is dit zijn slechts een beeld en zijn onze zintuigen, die dit zijn, dit beeld waarnemen, niet in staat enig verband te leggen tussen de geest en het object.

Kortom, wij leven temidden van de dingen als in een bioscoop, waarin wij op het doek het beeld van de dingen zien en hun bestaan constateren, terwijl er echter achter deze beelden, dus achter het doek, niets is.

Over de vraag nu hoe onze geest dan de kennis van de dingen opdoet, schrijft hij dat dit te danken kan zijn: “aan de energie van ons denkvermogen zelf of aan de werkzaamheid van een onzichtbare en onbekende geest of aan een nog onbekendere oorzaak.”[14] 

4 De consequenties van deze filosofie

Deze theorie is aantrekkelijk en bovendien erg verbreid. Wij vinden hem in verschillende vormen onder de filosofische theorieën van het verleden terug en in onze dagen bij allen die beweren dat zij een “neutraal standpunt en een wetenschappelijk voorbehoud willen handhaven.”

Wij moeten dus onderzoeken of deze redeneringen juist zijn en tot welke consequenties zij leiden.

Indien het ons helemaal onmogelijk is, de werkelijke aard van de dingen te kennen en onze kennis beperkt blijft tot hun verschijningsvormen, zoals de agnostici beweren, dan kunnen wij het bestaan van een objectieve werkelijkheid niet bevestigen, noch te weten komen of de dingen op zichzelf bestaan. Voor ons, bijvoorbeeld, is de autobus een objectieve werkelijkheid. De agnosticus op zijn beurt vertelt ons dat dit niet zeker is en dat wij niet weten kunnen of deze autobus een denkbeeld ofwel werkelijkheid is. Hij bestrijdt dus onze stelling, dat de dingen in ons denken weerspiegeld worden. Hiermee zijn wij dus midden in de idealistische denkwijze beland, want tussen de bewering dat de dingen niet bestaan en de bewering dat men niet weten kan of de dingen bestaan, is maar weinig verschil.

Wij hebben al gezien dat de agnosticus een onderscheid maakt tussen de “dingen voor ons” en de “dingen op zichzelf”. De studie van de “dingen voor ons” is dus mogelijk. Dit doet de wetenschap, maar de studie van de “dingen op zichzelf” is onmogelijk, want wij kunnen niet kennen wat buiten ons bestaat.

Het resultaat van deze gedachtegang is dat de agnosticus de wetenschap aanvaardt. Hij gelooft erin en wil er een vaste grond aan geven. En omdat men slechts dan wetenschap kan bedrijven wanneer men aan de natuur iedere bovennatuurlijke kracht ontneemt, is de agnosticus tegenover de wetenschap materialist.

Maar hij voegt er haastig aan toe dat de wetenschap ons slechts de verschijningsvormen leert kennen en het dus niet te bewijzen is dat er in de werkelijkheid niet iets anders dan de materie zou bestaan, of zelfs dat de materie wél en God niét zou bestaan. Het menselijke verstand kan hierover niets weten en heeft er zich dus niet mee bezig te houden. Met de vraag of er ook andere middelen zijn om de “dingen op zichzelf” te kennen, zoals het geloof, wil de agnosticus zich evenmin inlaten en hij kent zichzelf het recht niet toe hierover te discussiëren.

De agnosticus in dus t.a.v. de praktijk van het leven en de opbouw van de wetenschap een materialist, maar een materialist die voor zijn materialistische denkwijze niet durft uit te komen en die in de eerste plaats tracht zich geen moeilijkheden met de idealisten op de hals te halen en niet in conflict met de godsdiensten te geraken. Hij is een “materialist die zich schaamt.”[15] 

Het gevolg hiervan is dat deze derde filosofie de hoge waarde van de wetenschap in twijfel trekt en deze slechts als een illusie beschouwt. Zij houdt ons dus voor geen enkel waarheidsgehalte aan de wetenschap toe te kennen en het als nutteloos te beschouwen naar kennis te streven en de vooruitgang te willen bevorderen.

De agnostici zeggen: vroeger zagen de mensen de zon als een platte schijf en meenden dat dit de werkelijkheid was: zij vergisten zich. Nu beweert de wetenschap dat de zon niet is zoals wij hem zien en zij meent nu alles te kunnen verklaren. Wij weten echter dat de wetenschap zich vaak vergist en de ene dag te niet doet wat zij de vorige had opgebouwd. Gisteren dwaling, vandaag waarheid, maar morgen weer dwaling. Wij kunnen niet weten, zeggen de agnostici, het verstand brengt ons geen enkele zekerheid. Zo wij met andere middelen dan het verstand, bijvoorbeeld door godsdienstige overtuiging, absolute zekerheden denken te kunnen verkrijgen, dan kan zelfs de wetenschap ons niet weerhouden hieraan te geloven. Zo bereidt het agnosticisme de terugkeer van de godsdiensten voor, door het vertrouwen in de wetenschap te ondermijnen.

5 Hoe deze derde filosofie te weerleggen?

Wij hebben gezien dat de materialisten, om hun beweringen te staven, zich beroepen niet alleen op de wetenschap maar ook op de ervaring, die het mogelijk maakt de wetenschap te toetsen. Wij kunnen weten en de dingen kennen dankzij de toets van de praktijk.

De agnostici verklaren dat het onmogelijk is het al of niet bestaan van de buitenwereld te bevestigen.

Uit de praktijk weten wij echter dat de wereld en de dingen bestaan. Wij weten dat de voorstellingen die wij ons van de dingen vormen, juist zijn, dat de verbindingen die wij tussen de dingen en ons hebben gelegd, reëel zijn.

“Vanaf het ogenblik dat wij de dingen in gebruik nemen, in overeenstemming met de waargenomen eigenschappen, stellen wij de juistheid of onjuistheid van onze zintuiglijke waarnemingen onfeilbaar op de proef. Indien deze waarnemingen onjuist zijn geweest, dan moet ons oordeel over het gebruik dat wij van zulk een voorwerp kunnen maken, eveneens onjuist zijn en onze poging tot mislukking gedoemd. Maar indien wij er in slagen ons doel te bereiken en bemerken dat het voorwerp overeenstemt met de voorstelling, die wij ons ervan vormden en beantwoordt aan de bestemming die wij het gaven, dan beschikken wij over een zeker bewijs dat tot zo ver onze waarnemingen van het voorwerp en zijn eigenschappen in overeenstemming zijn met een werkelijkheid buiten onszelf, en na iedere mislukking hebben wij over het algemeen maar weinig tijd nodig om de reden hiervan te ontdekken; wij bemerken dan dat de waarneming waarop wij steunden voor ons handelen, ofwel onvolledig en oppervlakkig was, ofwel verbonden met de uitkomsten van andere waarnemingen en wel zo, dat zij niet wat wij een juiste redenering noemen, waarborgden. Zolang wij ervoor zorgen dat wij onze zintuigen behoorlijk oefenen en gebruiken en ons handelen binnen deze grenzen houden van behoorlijk verkregen en toegepaste waarnemingen, bemerken wij dat het resultaat van ons handelen de overeenkomst bewijst van onze waarnemingen met de objectieve aard van de waargenomen dingen. In geen enkel geval zijn wij ooit tot de conclusie moeten komen, dat onze zintuiglijke waarnemingen, door de wetenschap gecondoleerd, in onze geest tot ideeën hebben geleid die wezenlijk in strijd waren met de werkelijkheid of dat er tussen de buitenwereld en onze zintuiglijke waarnemingen van nature geen overeenstemming mogelijk kan zijn.”[16] 

Met Engels kunnen wij dus zeggen “The proof of the pudding is in the eating” (Engels gezegde: De pudding wordt op de proef gesteld door hem op te eten). Als hij niet bestond, of slechts een idee was, dan zou onze eetlust na het eten ervan allerminst gestild zijn.

Wij zijn dus wel degelijk in staat de dingen te kennen en na te gaan, of onze voorstellingen met de werkelijkheid overeenkomen. Wij kunnen de gegevens van de wetenschap controleren in de praktijk en in de industrie, die de theoretische resultaten van de wetenschap in praktische toepassingen omzetten. Het feit dat wij synthetische rubber kunnen maken, bewijst dat de wetenschap de rubber als “ding op zichzelf” kent.

Wij zien dus dat het zeer nuttig is na te gaan wie er gelijk heeft, want al kan de wetenschap theoretische vergissingen begaan, de ondervinding levert ons toch telkens weer het bewijs, dat de wetenschap gelijk heeft.

6 Conclusie

Vanaf de 18e eeuw zien wij bij de verschillende denkers die het agnosticisme min of meer aanhangen, dat deze filosofie nu eens naar het idealisme, dan weer naar het materialisme overhelt. Terwijl zij zich achter nieuwe woorden verschuilen, zoals Lenin zegt, en zelfs voorgeven op de wetenschappen te steunen om hun beweringen te staven, doen zij in feite niets anders dan verwarring scheppen tussen de twee theorieën en sommigen de gelegenheid geven, een handige filosofie aan te hangen, die het hun mogelijk maakt te verklaren dat zij geen idealisten zijn, omdat zij gebruik maken van de wetenschap, maar dat zij evenmin materialisten zijn, omdat zij hun redeneringen niet tot het einde toe doorvoeren, omdat zij niet consequent zijn.

“Wat is het agnosticisme anders dan een ‘beschaamd’ materialisme, zegt Engels? De natuurbeschouwing van de agnostici is volkomen materialistisch. De natuur wordt geheel door wetten geregeerd en sluit iedere inmenging van buitenaf uit. Maar, voegt de agnosticus hieraan toe, wij kunnen op geen enkele wijze het bestaan van een of ander hoger wezen buiten de bekende wereld bevestigen of ontkennen.”[17] 

Deze filosofie speelt het idealisme in de kaart en de agnostici komen dan ook tenslotte bij het idealisme terecht, omdat zij in hun redeneringen inconsequent zijn. “Ontdoe de agnosticus van zijn franje en u houdt een idealist over,” zegt Lenin.

Wij hebben gezien dat wij weten kunnen wie van tweeën gelijk heeft, de materialist of de idealist.

Wij zien nu dat de theorieën die deze twee filosofieën met elkaar willen verzoenen, in feite slechts het idealisme kunnen steunen en geen derde antwoord op het grondvraagstuk van de filosofie geven. Bijgevolg bestaat er geen derde weg in de filosofie.

_______________
[12] Lenin: Materialismus und Empiriokritizismus blz. 17, Dietz Verlag, Berlin 1958.
[13] Idem, blz. 23, Diets Verlag, Berlin 1958.
[14] Idem, blz. 23.
[15] Fr. Engels: Inleiding tot de ontwikkeling van het socialisme van utopie tot wetenschap, Pegasus 1946, blz. 13.
[16] Idem, blz. 14.
[17] Lenin: Materialismus und Empiriokritizismus, blz. 257, Diets Verlag, Berlin 1958.

Georges Politzer
Beginselen van de filosofie

Deel 2 — Het materialisme

De materie en de materialisten

Nadat wij dus eerst de opvattingen, die alle materialisten gemeen hebben, en de argumenten waarmee zij de idealistische filosofie bestrijden, besproken hebben en vervolgens op de onhoudbaarheid van het agnosticisme hebben gewezen, willen wij nu de lessen uit deze inzichten trekken en onze materialistische denkwijze verdiepen door een antwoord te geven op de twee volgende vragen: Wat is materie? Wat betekent materialist zijn?

1 Wat is materie?

De grote betekenis van deze vraag. Wanneer wij een vraagstuk hebben op te lossen, moeten wij steeds de vragen duidelijk stellen. Het is hier inderdaad niet zo eenvoudig een bevredigend antwoord te geven. Om daarin te slagen, moeten wij een hele theorie over de materie ontwikkelen.

In het algemeen denken mensen dat de materie is wat wij kunnen aanraken, wat hard is en weerstand biedt. In de Griekse oudheid gold dit dan ook als de definitie van materie.

Wij weten nu dankzij de wetenschappen, dat dit niet juist is.

2 De verschillende theorieën over de materie

Het is onze bedoeling een zo eenvoudig mogelijk overzicht van de verschillende theorieën over de materie te geven, zonder ons daarbij in natuurwetenschappelijke uiteenzettingen te begeven.

De oude Grieken meenden dat de materie iets hard was, dat niet onbeperkt gedeeld kon worden. Er komt een ogenblik, zeiden zij, dat de deeltjes niet meer te splitsen zijn. Deze deeltjes noemden zij de atomen (wat betekent: ondeelbaar). Een tafel bestaat dus uit een verzameling atomen. Men dacht toen ook dat de deeltjes in vorm van elkaar verschilden: er bestonden gladde en ronde atomen, zoals die van de olie, en andere die ruw en krom waren, zoals die van de azijn!

Deze theorie werd ontwikkeld door Democritus, een materialist uit de Griekse oudheid. Hij heeft als eerste getracht een materialistische verklaring van de wereld te geven. Hij meende, bijvoorbeeld, dat het menselijke lichaam uit grove atomen bestond en de ziel een verzameling fijnere atomen was. En aangezien hij het bestaan van goden aannam en niettemin alles vanuit materialistisch gezichtspunt wilde verklaren, verkondigde hij dat ook de goden uit bijzonder fijne atomen bestonden.

Al in de oudheid hebben de mensen dus getracht de materie te verklaren.

De Middeleeuwen leveren geen bepaald nieuwe bijdragen aan de atoomtheorie van de Grieken. Eerst in de 19e eeuw komt er in deze theorie een grondige wijziging.

Men dacht toen nog steeds, dat de materie tot in atomen te delen was en dat deze deeltjes erg hard waren en elkaar aantrokken. De Griekse opvatting dat de atomen glad of krom waren, had men laten varen, maar men hield nog vast aan de voorstelling dat zij hard en ondeelbaar waren en een aantrekkingskracht op elkaar uitoefenden.

Later heeft de vooruitgang van de wetenschap het mogelijk gemaakt, tot een nauwkeuriger en diepergaande verklaring van de materie te komen. Het staat nu vast dat het atoom uit een kern bestaat waaromheen als het ware een klein stelsel van planeten draait, die kleine elektrische ontladingen te weeg brengen. De kern van het atoom is eveneens samengesteld en van een zeer uiteenlopende structuur. De materie is een agglomeraat van atomen en de weerstand die onze hand ondervindt bij het aanraken van de tafel, wordt dus veroorzaakt door een ontelbaar aantal schokjes, afkomstig van deze kleine stelsels, de atomen.

Uit deze nieuwe moderne theorie ter verklaring van de materie, die door wetenschappelijke proefnemingen bevestigd is, hebben de idealisten geconcludeerd: “Geen vaste materie, dus in het geheel geen materie meer! De materialisten, die hun filosofie op het bestaan van de materie gronden, hebben geen bewijzen meer. De materie is vervlogen!”

Wij moeten toegeven dat zij met deze wijze van redeneren enig succes hebben geoogst, daar zelfs sommige marxisten, materialisten dus, aan hun eigen overtuiging zijn gaan twijfelen. Te verklaren dat de materie niet meer bestaat, wanneer juist een nauwkeuriger omschrijving van de samenstelling ervan wordt gegeven, betekent echter niets anders dan een verdraaiing van het vraagstuk.

Het is nu noodzakelijk na te gaan:

3 Wat betekent de materie voor de materialisten?

Aan dit vraagstuk moeten wij twee kanten onderscheiden: Wat is materie? Waaruit bestaat de materie?

Op de eerste vraag antwoorden de materialisten, dat de materie een werkelijkheid is die buiten en onafhankelijk van de geest bestaat en die de geest niet nodig heeft om te kunnen bestaan. Lenin schreef hierover:

“Het begrip materie duidt slechts de objectieve werkelijkheid aan die ons door de zintuiglijke waarneming gegeven wordt.”[18] 

Ten aanzien van de tweede vraag: waaruit bestaat de materie? Zeggen de materialisten: “hierop te antwoorden is niet onze taak, maar die van de wetenschappen.”

Het eerste antwoord is vanaf de oudheid tot in onze dagen onveranderd gebleven.

Het tweede antwoord heeft zich gewijzigd en moet zich ook wijzigen, omdat het afhangt van de wetenschappen, van de stand van de menselijke kennis. Het is nooit een definitief antwoord.

Wij zien dat het absoluut noodzakelijk is het vraagstuk scherp te stellen en de idealisten niet toe te staan, de twee vragen door elkaar te halen. Wij moeten de twee vragen gescheiden houden en aantonen dat de eerste de voornaamste is en dat ons antwoord daarop altijd hetzelfde blijft.

“Want de enige “eigenschap” van de materie die door het filosofisch materialisme aanvaard wordt als grondslag van zijn wereldbeschouwing, is dat zij een objectieve werkelijkheid is, dat zij buiten ons bewustzijn bestaat.”[19] 

4 Ruimte, tijd, beweging en materie

Uitgaande van onze op de waarneming gegronde stelling dat de materie buiten ons bestaat, stellen wij verder vast:

1) Dat de materie in de ruimte en de tijd bestaat.
2) Dat de materie in beweging is.

De idealisten menen dat ruimte en tijd door onze geest geschapen ideeën zijn. (Kant heeft deze stelling het eerst verdedigd). [Redactie: dit is geen goede weergave van Kant door Politzer.] Voor hen is de ruimte dus een vorm die wij aan de dingen toekennen, een begrip dus dat in het menselijk denken zijn oorsprong vindt. Hetzelfde geldt volgens hen voor het begrip tijd.

De materialisten echter verklaren dat de ruimte niet in ons is, maar dat wij ons in de ruimte bevinden. Zij stellen eveneens vast dat de tijd een onontbeerlijke voorwaarde is voor de ontwikkeling van ons leven; bijgevolg bestaat de van ons denken onafhankelijke werkelijkheid, de materie, in de ruimte en de tijd.

“De grondvormen van al het zijn zijn de ruimte en de tijd en een zijn buiten de tijd is even grote onzin als een zijn buiten de ruimte.”[20] 

Wij menen dus dat er een werkelijkheid is, onafhankelijk van ons bewustzijn. Wij gaan er allen van uit dat de wereld vóór ons bestaan heeft en dat hij na ons zal voortbestaan. Wij weten dat Amsterdam vóór onze geboorte bestond en na onze dood zal blijven voortbestaan — tenzij het volkomen verwoest zou worden. Wij weten met zekerheid dat Amsterdam bestaat, ook al denken wij er niet aan. Evenals er tienduizenden steden zijn die wij nooit bezocht hebben, waarvan wij niet eens de naam kennen, maar die niettemin bestaan. Dit is de algemene overtuiging van de mensen. De wetenschappen hebben het mogelijk gemaakt aan deze denkwijze een nauwkeurigheid en gedegenheid te geven, die alle idealistische kronkelredeneringen te niet doen.

“De natuurwetenschappen stellen met zekerheid vast dat de aarde bestaan heeft in een toestand waarin zij noch door de mens, noch door enig ander levend wezen bewoond werd, noch bewoond kon worden. De organische materie is een laat verschijnsel, het product van een lange ontwikkeling.”[21] 

Terwijl de wetenschappen ons dus het bewijs leveren, dat de materie in de tijd en de ruimte bestaat, leren zij ons tegelijkertijd dat de materie in beweging is. Dit laatste inzicht, dat ons door de moderne wetenschappen verschaft wordt, is bijzonder belangrijk omdat het de oude theorie weerlegt volgens welke de materie de beweging niet zou kennen, roerloos zou zijn.

“De beweging is de bestaanswijze van de materie ... Materie zonder beweging is even ondenkbaar als beweging zonder materie.”[22] 

Wij weten dat de wereld in zijn huidige toestand het resultaat is van een lange ontwikkeling op alle gebied en bijgevolg van een langzame, maar voortdurende beweging. Na het bestaan van de materie aangetoond te hebben, stellen wij dus vast dat:

“Het heelal niets anders is dan in beweging zijnde materie en dat deze in beweging zijnde materie zich slechts in de ruimte en de tijd bewegen kan.”[23] 

5 Conclusie

Uit deze inzichten volgt dat de godsidee, de idee van een “zuivere geest” als schepper van de wereld, onzinnig is, want een god buiten de ruimte en de tijd is onbestaanbaar.

Men moet de idealistische mystiek aanhangen en dus iedere wetenschappelijke toetsing verwerpen om te kunnen geloven aan een god die buiten de tijd bestaat, d.w.z. op geen enkel tijdstip en buiten de ruimte, of wel nergens.

Steunend op de inzichten van de wetenschappen, stellen de materialisten dus vast dat de materie in de ruimte en op een bepaald tijdstip (in de tijd) bestaat. Bijgevolg is de goddelijke schepping een onmogelijkheid, want God had de wereld dan moeten scheppen op een tijdstip dat niet in de tijd bestaan heeft, (immers voor God bestaat er geen tijd) en hij had dit bovendien uit het niets moeten doen.

Om de scheppingsgedachte te kunnen aanvaarden, zouden wij dus moeten aannemen dat er een tijd is geweest waarin de wereld niet bestond en vervolgens dat uit niets iets is ontstaan, wat voor de wetenschap onaanvaardbaar is.

Wij zien dus dat de idealistische opvattingen tegenover de wetenschappen niet te verdedigen zijn, terwijl die van de materialisten niet van de wetenschappen te scheiden zijn. Hiermee wordt nog eens onderstreept hoe nauw het materialisme met de wetenschap verbonden is.

_______________
[18] Idem, blz. 250, 251, Dietz Verlag. Berlin 1958.
[19] Fr. Engels: De Heer Eugen Dührings omwenteling in de wetenschap, blz. 68, Uitgeverij voor literatuur in vreemde talen, Moskou 1957.
[20] Lenin: Materialismus und Empiriokritizismus, blz. 64, Diets Verlag, Berlin 1958.
[21] Fr. Engels: De Heer Eugen Dührings omwenteling in de wetenschap, blz. 78.
[22] Lenin: Materialismus und Empiriokritizismus, blz. 165.
[23] Fr. Engels: L. Feuerbach en het einde van de Duitse klassieke filosofie, blz. 20, Pegasus 1935.

Georges Politzer
Beginselen van de filosofie
Deel 2 — Het materialisme

Wat betekent materialist zijn?

1 Eenheid van theorie en praktijk

De onderhavige studie beoogt een inzicht in het marxisme te geven en te laten zien hoe door verbinding van de materialistische filosofie en de dialectische methode het marxisme is ontstaan. Wij weten al dat één van de grondslagen van deze filosofie de hechte verbondenheid van theorie en praktijk is.

Nu wij de theoretische vragen van het wat en het hoe van de materie hebben beantwoord, is het noodzakelijk ons af te vragen wat het betekent materialist te zijn, met andere woorden hoe de materialist handelt. Dit is de praktische kant van het vraagstuk.

De grondslag van het materialisme is het inzicht dat het zijn het denken voortbrengt. Maar is het voldoende dit steeds te verklaren? Om een waarachtige voorstander van het materialisme te zijn, moeten wij dit zowel in ons denken als in ons handelen zijn.

2 Wat betekent materialist te zijn op het gebied van het denken?

Voorstander van het materialisme op het gebied van het denken zijn betekent, dat men weet hoe de grondgedachte: het zijn brengt het denken voort, in toepassing gebracht moet worden.

Wanneer wij verklaren: het zijn brengt het denken voort, dan formuleren wij een abstracte gedachte, want de begrippen “zijn” en “denken” zijn abstracte begrippen. Met het “zijn” bedoelen wij het zijn in het algemeen en met het “denken” het denken in het algemeen. Deze begrippen zijn subjectieve werkelijkheden (zie Eerste deel, hoofdstuk 4, de uiteenzetting over subjectieve en objectieve werkelijkheid). Zij bestaan niet in de werkelijkheid en dit noemen wij een abstractie.

Bijvoorbeeld: wij kennen in de werkelijkheid de paarden, maar als wij spreken over “het paard”, dan bedoelen wij geen enkel bestaand paard maar “het paard” in het algemeen. Een dergelijk algemeen begrip nu noemt men een abstract begrip.

Wanneer wij in plaats van “het paard”, “de mens” of “het zijn” zeggen, dan zijn dit eveneens abstracte begrippen.

Maar als het paard in het algemeen niet bestaat, wat bestaat er dan wel? Dat zijn de paarden afzonderlijk. Men zou lachen om de veearts die verklaren zou: ik verzorg wel het paard in het algemeen, maar niet het paard in het bijzonder; zo zou het ook de arts vergaan, die hetzelfde t.a.v. de mensen zou beweren.

Het “zijn” in het algemeen bestaat dus niet, maar er bestaan wel afzonderlijke wezens, met hun bijzondere eigenschappen. Hetzelfde geldt voor het “denken”.

Wij zeggen dus dat het “zijn” in het algemeen een abstract begrip is en het afzonderlijke wezen iets concreets. Zo ook t.a.v. het “denken” in het algemeen en de gedachte in het bijzonder.

Een materialist is hij, die steeds in concrete gevallen weet wat tot het zijn en wat tot het denken behoort.

Voorbeeld: de hersenen en onze gedachten.

Wij moeten nu de algemene, abstracte stelling op een concreet geval toepassen. De materialist zal dus de hersenen tot het zijn en de gedachten tot het denken rekenen. Hij redeneert dan als volgt: de hersenen (het zijn) brengen onze gedachten (het denken) voort. Dit is een eenvoudig voorbeeld, maar laten wij nu het ingewikkelde voorbeeld van de menselijke maatschappij nemen en nagaan hoe een materialist daarover denkt.

Het maatschappelijke leven bestaat (in grote lijnen) uit een economisch en een politiek leven. Wat is nu de verhouding tussen deze twee elementen? Wat is de hoofdfactor van de abstracte formule die wij tot een concrete formule willen herleiden?

Voor de materialist is het economische leven de hoofdfactor d.w.z. het zijn, wat het leven van de maatschappij bepaalt. De tweede factor, het denken, dat door het zijn wordt voortgebracht en slechts daardoor kan voortbestaan, is in dit geval het politieke leven.

De materialist zal dus zeggen dat het economische leven het politieke leven verklaart, daar het laatste een product van het eerste is.

Deze stelling, die wij hier zeer beknopt hebben weergegeven, vormt de grondslag van wat men het historisch materialisme noemt en werd het eerst door Marx en Engels geformuleerd.

Aan de hand van de gegeven voorbeelden zien wij bovendien, dat materialist zijn betekent, in staat te zijn de materialistische grondstelling overal en altijd toe te passen. Alleen dan is men een consequente materialist.

3 Wat betekent materialist zijn in de praktijk?

1) Eerste aspect van het vraagstuk.

Wij hebben gezien dat er geen derde filosofie mogelijk is. Een niet consequente toepassing van het materialisme leidt ofwel naar het idealisme, ofwel naar een mengsel van idealisme en materialisme.

De burgerlijke geleerde is in zijn onderzoekingen en proefnemingen altijd een materialist. Dit ligt voor de hand, want om de wetenschap vooruit te brengen, moet men zich met de materie bezighouden. Als de geleerde er werkelijk van uitging, dat de materie slechts in zijn geest bestaat, dan zou het voor hem nutteloos zijn onderzoekingen te doen.

Er bestaan dus verschillende soorten geleerden:

1) De geleerden, die bewuste en consequente marxisten zijn, zoals in de Sovjet-Unie en enkelen in de kapitalistische landen. (Denk aan de Franse geleerde Joliot-Curie).

2) De geleerden, die onbewuste materialisten zijn, d.w.z. bijna allen, want het is onmogelijk de wetenschap te beoefenen, zonder van het bestaan van de materie uit te gaan. Maar in deze groep moeten wij nog onderscheiden:

a) Zij die tot een zekere grens het materialisme aanhangen, maar dan stil blijven staan omdat zij niet voor hun materialistische denkwijze durven uit te komen. Dit zijn de agnostici, die Engels de “beschaamde materialisten” noemt.

b) Tenslotte zij die onbewuste en inconsequente materialisten zijn. Zij zijn materialisten in hun laboratorium, maar daarbuiten zijn zij idealisten, gelovigen.

Dezen hebben in feite geen orde in hun ideeën kunnen of willen scheppen. Zij zijn eeuwig in tegenspraak met zichzelf. Zij maken een scheiding tussen hun werk, dat noodgedwongen materialistisch is, en hun filosofische opvattingen. Zij zijn “geleerden”, en al ontkennen zij niet uitdrukkelijk het bestaan van de materie, toch menen zij dat het zinloos is de werkelijke aard van de dingen te kennen. Wat niet bepaald een wetenschappelijk standpunt is. Zij zijn “geleerden” en toch geloven zij aan onmogelijke dingen, waarvoor geen bewijzen bestaan. (Denk aan Pasteur en Boerhaave, die gelovigen waren, hoewel de geleerde die consequent is, van zijn geloof zou moeten afstappen). Wetenschap en geloof zijn immers volstrekte tegenstellingen.

2. Tweede aspect van het vraagstuk.

Het materialisme en de praktijk: aangezien de werkelijke materialist de grondstelling van deze filosofie steeds moet toepassen, is het wel zaak dat hij dit op een juiste wijze doet.

Zoals wij zojuist gezien hebben moet een materialist consequent zijn, en om consequent te zijn moet hij het materialisme in de daad omzetten.

Materialist in de praktijk zijn, betekent handelen in overeenstemming met de materialistische filosofie en wel door de werkelijkheid als eerste, belangrijkste factor te beschouwen en het denken als tweede.

Wij willen nu eens nagaan, welke houding wordt aangenomen door hen die onbewust het denken voor de eerste factor aanzien en die dus idealisten zijn zonder het zelf te weten.

- Hoe noemen wij een man die leeft alsof hij alleen op de wereld was? Een individualist. Hij leeft teruggetrokken in zichzelf en de buitenwereld is er alleen voor hem. Het belangrijkste voor hem is hijzelf en zijn gedachten. Hij is dus een zuivere idealist ofwel een solipsist. (Zie verklaring van dit woord in eerste deel, hoofdstuk 2).

De individualist is een egoïst en dit is geen materialistische houding. De egoïst beschouwt de wereld als iets dat voor hem alleen bestaat en beperkt de wereld tot zichzelf.

- Wie voor zijn eigen genoegen leert, als een dilettant, neemt snel en gemakkelijk op, maar hij houdt alles voor zichzelf. Hij beschouwt dus zichzelf, zijn denken als het belangrijkste.

De idealist sluit zich af van de buitenwereld, van de werkelijkheid. De materialist staat altijd open voor de werkelijkheid. Daarom moeten zij, die marxistische cursussen volgen en met gemak leren, trachten het geleerde over te dragen.

- Hij, die alle dingen beoordeelt met betrekking tot zichzelf, lijdt eveneens aan een idealistische afwijking.

Hij zal bijvoorbeeld een vergadering, waarin voor hem onaangename dingen zijn gezegd, een “slechte vergadering” noemen. Maar zo mag men het niet bekijken; de vergadering moet beoordeeld worden naar zijn betekenis voor de organisatie, voor het doel en niet met betrekking tot onszelf.

- Het sektarisme is evenmin een materialistisch standpunt. Omdat de sektariër de vraagstukken begrepen heeft en met zichzelf in het reine is, meent hij dat de anderen het eveneens moeten zijn. Dit betekent weer dat men zichzelf of een sekte het belangrijkste vindt.

- De dogmatische materialist die de theorie bestudeerd heeft, daaruit definities heeft gepuurd, is ook nog een idealist. Wanneer hij zich tevreden stelt met het aanhalen van materialistische teksten en zich uitsluitend met deze teksten bezig houdt, verliest hij immers de werkelijkheid uit het oog. Hij herhaalt steeds stellingen zonder ze op de werkelijkheid toe te passen. Hij hecht dus het grootste belang aan de theorie, de ideeën en meestal blijkt de dogmatische materialist dan ook tegelijk een sektariër te zijn.

Het is sektarisch en allerminst materialistisch te menen, dat de revolutie een kwestie van opvoeding is en te verkondigen dat wanneer men “eens en voor al” aan de arbeiders de noodzaak van de revolutie heeft uiteengezet, zij het ook maar begrijpen moeten en dat het, zo zij het niet begrijpen willen, ook niet de moeite loont om de revolutie te maken.

Wij moeten echter nagaan wanneer en waarom de mensen niet begrijpen. Wij moeten rekening houden met de onderdrukking en de propaganda van de burgerlijke kranten, de radio, de film enz. en naar alle middelen zoeken om duidelijk te maken wat wij willen, in manifesten, brochures, kranten, scholen enz.

Geen begrip hebben voor de werkelijkheid, met zijn gedachten in de wolken zweven en in de praktijk plannen maken zonder rekening te houden met de toestand, met de werkelijke verhoudingen, dit is de houding van een idealist die zijn grootse ideeën voor het belangrijkste aanziet en er niet bij stil staat of zij te verwezenlijken zijn of niet. Zij die voortdurend kritiek hebben, maar niets doen om verbetering te brengen, zij die iedere zelfkritiek missen, zijn eveneens inconsequente materialisten.

4 Conclusie

Aan de hand van deze voorbeelden zien wij dat de gebreken die wij allen in meer of mindere mate vertonen, idealistische gebreken zijn. Wij lijden hieraan omdat wij de praktijk van de theorie scheiden en omdat de bourgeoisie die ons beïnvloed heeft, niets liever wil dan dat wij geen aandacht aan de werkelijkheid schenken. Voor de bourgeoisie, die het idealisme verdedigt, zijn de theorie en de praktijk twee totaal verschillende zaken, waartussen geen enkel verband bestaat. Deze gebreken zijn dus schadelijk en moeten door ons bestreden worden, want zij strekken de bourgeoisie tenslotte tot voordeel. Kortom, deze afwijkingen, die in ons van kindsbeen af zijn aangekweekt door de maatschappij, door de theoretische grondslag van onze opvoeding, zijn dus het werk van de bourgeoisie. En wij moeten ons daarvan bevrijden.

Georges Politzer
Beginselen van de filosofie
Deel 2 — Het materialisme

De geschiedenis van het materialisme

Tot nu toe hebben wij bestudeerd wat het materialisme in het algemeen inhoudt en welke gedachten alle materialistische stromingen gemeen hebben. Wij zullen nu zien hoe het materialisme zich vanaf de oudheid tot in onze dagen ontwikkeld heeft. Wij willen dus in vogelvlucht de geschiedenis van het materialisme doornemen.

Wij beweren niet dat wij in een dergelijk kort bestek de 2000-jarige geschiedenis van het materialisme kunnen uiteenzetten. Wij willen alleen algemene richtlijnen aangeven die een leidraad bij de zelfstudie kunnen zijn.

Om deze geschiedenis, ook al is het in het kort, goed te kunnen bestuderen, is het noodzakelijk steeds weer na te gaan waarom het zo gegaan is. Men zou nog beter sommige historische namen ongenoemd kunnen laten dan van deze werkwijze af te zien. Maar al willen wij het geheugen van onze lezers niet overbelasten, lijkt het ons toch noodzakelijk de belangrijkste materialistische filosofen in chronologische volgorde te noemen.

Ter vereenvoudiging zullen wij dus de eerste bladzijden aan de zuiver historische uiteenzetting wijden en vervolgens in het tweede deel van dit hoofdstuk nagaan waarom het materialisme zich op deze wijze moest ontwikkelen.

1 Waarom het noodzakelijk is de geschiedenis van het materialisme te bestuderen

De bourgeoisie is niet gesteld op de geschiedenis van het materialisme. Deze geschiedenis wordt dan ook in de burgerlijke boeken zeer onvolledig en altijd vervalst weergegeven. Er worden daarbij verschillende vervalsingsmethodes toegepast.

1) De grote materialistische denkers die niet verzwegen kunnen worden, worden weliswaar genoemd, maar men vergeet erbij te vertellen dat zij materialisten waren en van hun werk wordt alles, behalve hun materialistische geschriften besproken.

Bij het filosofische onderwijs dat op onze middelbare en hogere scholen gegeven wordt, komen veel van deze “vergeten” gevallen voor. Als voorbeeld daarvan noemen wij Diderot, die de grootste materialistische denker vóór Marx en Engels is geweest.

2) In de loop van de geschiedenis zijn er vele denkers geweest, die onbewuste en inconsequente materialisten waren. In sommige van hun geschriften huldigden zij dus materialistische, in andere idealistische opvattingen: bijvoorbeeld Descartes en Spinoza. De burgerlijke geschiedschrijving laat bij zulke denkers alle bijdragen in het duister, die niet alleen het materialistische denken beïnvloed hebben, maar ook die waaruit een hele stroming in deze filosofie is ontstaan.

3) Als deze twee vervalsingsmethodes tenslotte niet meer voldoende blijken te zijn om sommige denkers weg te moffelen, dan worden zij maar gewoonweg doodgezwegen.

Zo wordt de geschiedenis van de literatuur en de filosofie van de 18e eeuw onderwezen met voorbijgaan van d’Holbach en Helvetius, die in dit tijdperk grote denkers waren.

Waarom? Omdat de geschiedenis van het materialisme bijzonder leerzaam is voor een goed begrip van de grote vraagstukken; omdat bovendien de ontwikkeling van het materialisme een dodelijk gevaar betekent voor de ideologieën die de voorrechten van de heersende klassen in stand houden.

Dit verklaart ook waarom de bourgeoisie het materialisme voorstelt als een leer die sinds twintig eeuwen onveranderd is gebleven en verstard is. Terwijl het materialisme een altijd levende en zich ontwikkelende wereldbeschouwing is geweest.

“Evenals het idealisme heeft ook het materialisme een reeks van ontwikkelingstrappen doorlopen. Bij iedere opzienbarende ontdekking van de natuurwetenschappen moet het zijn vorm veranderen.”[24] 

Wij begrijpen nu beter waarom wij deze geschiedenis van het materialisme moeten bestuderen, ook al is het in een beknopte vorm. In deze historische ontwikkeling willen wij twee periodes onderscheiden:

1) Vanaf de oorsprong (de Griekse oudheid) tot aan Marx en Engels.
2) Vanaf het materialisme van Marx en Engels tot op heden. (Deze tweede periode zullen wij tegelijk met het dialectisch materialisme behandelen.)

De eerste periode noemen wij het “vóór-marxistische materialisme” en het tweede het “marxistische materialisme” of wel het “dialectisch materialisme”.

2 Het vóór-marxistische materialisme

1) De Griekse oudheid.

Wij herinneren er nogmaals aan dat het materialisme een wereldbeschouwing is, die steeds met de wetenschap verbonden is geweest en die zich ontwikkeld heeft en gevorderd is tegelijk met de wetenschap.

Toen in de Griekse oudheid, in de 6e en 5e eeuw vóór Christus, het wetenschappelijk denken zich met de “fysici” begon te ontwikkelen, ontstond er tegelijkertijd een materialistische stroming, die de beste denkers en filosofen van deze tijd verenigde, (Thales, Anaximenes en Heraclitus). Deze eerste filosofen zijn, zoals Engels zegt, “natuurlijkerwijze dialectici”. Zij worden getroffen door het feit dat men overal beweging, verandering aantreft en dat de dingen niet los van elkaar staan, maar nauw met elkaar verbonden zijn.

Heraclitus, die de “vader van de dialectiek” wordt genoemd, zei:

“Niets is onbeweeglijk, alles vloeit, wij baden nooit tweemaal in dezelfde rivier, daar deze nooit op twee opeenvolgende momenten meer dezelfde is: van het ene ogenblik op het andere is hij veranderd, is hij een andere geworden.”

Als eerste tracht Heraclitus de beweging, de verandering te verklaren en in de tegenstellingen de oorzaak van de ontwikkeling van de dingen te zien.

De gedachten van deze eerste filosofen waren juist en toch werden zij losgelaten omdat zij het nadeel hadden a priori geformuleerd te zijn, d.w.z. dat de stand van de wetenschappen in die tijd hen nog niet in staat stelde bewijzen te leveren voor wat zij naar voren brachten. Bovendien waren de noodzakelijke maatschappelijke voorwaarden voor een ontplooiing van de dialectiek (wij zullen later zien welke voorwaarden daarvoor nodig zijn) nog niet aanwezig.

Eerst vele eeuwen later, in de 19e eeuw, zullen de voorwaarden (maatschappelijk en intellectueel) aanwezig zijn, die het de wetenschap mogelijk maken de juistheid van de dialectiek te bewijzen.

Nog andere Griekse denkers hebben een materialistische denkwijze gehuldigd: Leucippus (5e eeuw voor Chr.), die de leermeester van Democritus was, had reeds het vraagstuk van de atomen onderzocht, waarop Democritus, zoals wij zagen, zijn theorie opbouwde.

Epicurus (341-270 voor Chr.), een volgeling van Democritus, werd door de burgerlijke geschiedschrijving in een volkomen vals daglicht gesteld en voorgesteld als een “wijsgerig zwijn”. Epicurist zijn betekent volgens deze officiële geschiedschrijving een genotzuchtig mens zijn, terwijl Epicurus daarentegen als een asceet geleefd heeft. Deze slechte naam heeft hij uitsluitend te danken aan het feit dat hij een materialist was.

Lucretius (eerste eeuw voor Chr.), Latijns volgeling van Epicurus, heeft een lang gedicht over de natuur geschreven. Hierin schrijft hij, dat de mensheid ongelukkig is omdat godsdienst de mensen geleerd heeft dat de ziel na de dood voortleeft en eeuwig kan blijven lijden. Deze angst verhindert de mens gelukkig te zijn op aarde. Zij moeten van dit schrikbeeld bevrijdt worden en de enige leer die daartoe in staat is, is het epicuristisch materialisme.

Deze filosofen waren er zich van bewust, dat de materialistische filosofie nauw verbonden is met het lot van de mensheid. Alleen hierin kan men al een tegenstelling tussen hun denken en de heersende theorie zien: de tegenstelling tussen idealisme en materialisme.

Een overheersende plaats in de Griekse oudheid neemt echter de grote denker Aristoteles in, die overwegend een idealist was. Zijn invloed was aanzienlijk. Daarom moeten wij hem in het bijzonder noemen. Hij heeft de inventaris van de menselijke kennis van die tijd opgemaakt en de leemten aangevuld die de nog jonge wetenschappen hadden laten bestaan. Hij was een alzijdige denker en schreef talrijke boeken over allerlei onderwerpen. Door de alzijdigheid van zijn kennis, waarvan men slechts de idealistische strekking onthouden en de materialistische en wetenschappelijke zijden verwaarloosd heeft, heeft hij tot aan het einde van de Middeleeuwen, d.w.z. gedurende 20 eeuwen, een bijzonder grote invloed op het filosofisch denken gehad.

Gedurende deze hele periode heeft men dus de oude Griekse traditie gevolgd en het filosofische denken uitsluitend op Aristoteles gebaseerd. Iedere afwijkende denkrichting werd streng onderdrukt. Desondanks ontstond er tegen het einde van de Middeleeuwen een strijd tussen de idealisten die het bestaan van de materie ontkenden en degenen die meenden dat er wel een materiële werkelijkheid bestond.

In de 11e en 12e eeuw werd deze strijd niet alleen in Frankrijk, maar vooral ook in Engeland uitgevochten. Aanvankelijk komt het materialisme voornamelijk in dit land tot ontwikkeling. Marx heeft dan ook gezegd: “Het materialisme is de eigen zoon van Groot-Brittannië.”[25] 

Enige tijd later komt het materialisme in Frankrijk tot ontplooiing. In de 15e en 16e eeuw zien wij dus twee stromingen naar voren treden: het Engelse materialisme enerzijds en het Franse materialisme anderzijds. De vereniging van deze twee stromingen zal tenslotte leiden tot de grote bloei van het materialisme in de 18e eeuw.

2) Het Engelse materialisme.

“De ware stamvader van het Engelse materialisme en van alle moderne experimentele wetenschap is Bacon. Voor hem was de natuurwetenschap de ware wetenschap en de zinnelijke fysica het voornaamste deel van de natuurwetenschap.”[26] 

Bacon staat bekend als de grondlegger van de experimentele methode bij het natuurwetenschappelijk onderzoek. Belangrijk was voor hem de studie van de wetenschap “in het grote boek van de natuur”. Deze opvatting was van bijzonder belang in een tijd dat de wetenschap slechts geput werd uit de boeken, die Aristoteles eeuwen geleden had nagelaten.

Om bijvoorbeeld de natuurkunde te bestuderen, ging men als volgt te werk: over een bepaald onderwerp zocht men op wat Aristoteles had geschreven. Vervolgens werden de boeken van Thomas van Aquino, die een grote theoloog was, geraadpleegd en gelezen wat hij over het betreffende hoofdstuk van Aristoteles had geschreven. De leraar gaf geen enkele commentaar, zei evenmin wat hij er zelf van dacht, maar haalde tenslotte nog een derde werk aan, dat Aristoteles en Thomas van Aquino herhaalde. Deze middeleeuwse wetenschapsbeoefening wordt de scholastiek genoemd. Het was boekengeleerdheid, daar de wetenschappen uitsluitend aan de hand van oude geschriften bestudeerd werden.

Tegen deze scholastische, verstarde werkwijze keert Bacon zich wanneer hij aandringt op de studie “in het grote boek van de natuur”.

In deze tijd ging men zich ook afvragen: waar komen onze ideeën, onze kennis vandaan? Ieder van ons heeft ideeën, kent begrippen, bijvoorbeeld het begrip huis. Wij kennen dit begrip omdat er huizen bestaan, zeggen de materialisten. De idealisten menen dat God ons het idee van een huis geeft. Bacon zei al dat het idee slechts bestond omdat wij de dingen zien en aanraken, maar hij kon dit nog niet staven.

Locke (1632-1704) zette voor het eerst uiteen hoe de ideeën uit de ervaring ontstaan. Hij toonde aan dat alle ideeën in de ervaring hun oorsprong vinden en dat alleen de ervaring ons de ideeën kan geven. De gedachte van de eerste tafel is bij de mens opgekomen voordat er een tafel bestond, omdat hij in de praktijk al een boomstam of steen als tafel had gebruikt.

Met de ideeën van Locke wordt het Engelse materialisme in de eerste helft van de 18e eeuw in Frankrijk overgenomen. Terwijl deze filosofie zich in Engeland in een bijzondere richting ontwikkelde, was er in Frankrijk een materialistische stroming ontstaan.

3) Het Franse materialisme.

Vanaf Descartes (1596-1650) kan men spreken van het ontstaan van een duidelijk materialistische stroming in Frankrijk. Descartes heeft een grote invloed op het materialistische denken gehad, maar over het algemeen verzwijgt men dit feit!

In een tijd waarin de feodale ideologie hoogtij vierde, zelfs bij de beoefening van de wetenschap, die, zoals al gezien, op scholastische wijze plaatsvond, komt Descartes hiertegen in verzet.

De feodale ideologie komt het eenvoudigst tot uitdrukking in de opvatting dat er twee soorten van mensen bestaan: de edelen en zij die dit niet zijn. De edelen hebben alle rechten, de anderen geen enkel. Ook met betrekking tot de wetenschap werd deze gedachtegang gevolgd: alleen zij die door hun geboorte tot de bevoorrechten behoorden, hadden het recht om zich met de wetenschap bezig te houden. Alleen zij waren in staat de vraagstukken te begrijpen!

Descartes heeft deze denkwijze bestreden en verklaard: “Onder de mensen is het gezonde verstand het eerlijkst verdeeld.” Ten opzichte van de wetenschap hebben dus allen dezelfde rechten. Hij levert dan ook bijvoorbeeld een juiste kritiek op de geneeskunde van zijn tijd (in “De ingebeelde zieke” van Molière vindt men de weerklank van deze kritiek terug) omdat hij een waarachtige wetenschap wil bevorderen, gegrond op de studie van de natuur. Hij verwerpt dus de wetenschap zoals die in zijn tijd werd bedreven en waarbij Aristoteles en Thomas van Aquino als de enige “argumenten” golden.

Descartes leefde in het begin van de 17e eeuw; in de volgende eeuw zou de Franse Revolutie plaatsvinden. Men kan dus zeggen dat hij de overgang van een ondergaande wereld naar een zich ontwikkelende nieuwe wereld doormaakte. Deze situatie heeft hem tot een verzoener gemaakt. Hij wil een materialistische wetenschap grondvesten, maar tegelijkertijd blijft hij een idealist, daar hij de godsdienst wil behouden.

Op de vraag: waarom bestaan er levende dieren? werd er in zijn tijd, volgens de pasklare theologische denkwijze geantwoord: omdat er een goddelijk beginsel is dat hun het leven geschonken heeft. Descartes echter beweerde, dat dieren leven omdat zij materie zijn. Hij geloofde dat de dieren niets anders zijn dan machines van vlees en spieren, zoals er machines zijn van hout en ijzer. Hij meende zelfs dat dieren geen gevoel hadden. Hierin was Descartes dus een materialist. Maar met de mens is het anders gesteld, want die bezit een ziel, verklaarde de idealist in Descartes.

Uit de stellingen die door Descartes ontwikkeld en verdedigd werden, ontstonden enerzijds een uitgesproken materialistische en anderzijds een idealistische stroming.

Onder hen die de materialistische cartesiaanse denkrichting voortzetten, moeten wij de naam van La Mettrie onthouden (1709-1751). Uitgaande van de stelling dat het dier een machine is, past hij deze stelling ook op de mens toe. Waarom zou deze niet eveneens een machine zijn? Zelfs de menselijke ziel beschouwt hij als een mechaniek waarin de gedachten niets anders dan mechanische beweging zouden zijn.

In deze periode dringen in Frankrijk het Engelse materialisme en de ideeën van Locke door. Uit de vereniging van deze twee stromingen zal dan een hoger ontwikkeld materialisme ontstaan.

4) Het materialisme van de 18e eeuw.

Dit materialisme werd door filosofen verdedigd die bovendien nog bewonderenswaardige strijders en schrijvers waren. Daar zij voortdurend kritiek op maatschappelijke instellingen en op de godsdienst brachten, de theorie op de praktijk toepasten en steeds in opstand waren tegen het gezag, belandden zij wel eens in de Bastille.

Zij brachten hun geschriften samen in de grote “Encyclopedie” waarin zij de nieuwe richting van het materialisme vastlegden. Zij oefenden trouwens een grote invloed uit omdat hun filosofie beantwoordde, zoals Engels zei, aan “de overtuiging van de hele beschaafde jonge generatie”.

Het was zelfs in de geschiedenis van de filosofie in Frankrijk de enige periode, waarin een Franse filosofische school werkelijk populair werd.

Diderot (1713-1784) neemt een overheersende positie in deze beweging in. Voor alles moet gezegd worden — wat door de burgerlijke geschiedschrijving verzwegen wordt — dat hij vóór Marx en Engels de grootste materialistische denker is geweest. Diderot, schreef Lenin, is bijna tot de conclusies van het moderne materialisme (het dialectisch materialisme) gekomen. Hij was bovendien een echte strijder, daar hij voortdurend tegen de kerk en het maatschappelijke regime streed, kwam hij verschillende malen in de gevangenis terecht. De door de hedendaagse bourgeoisie geschreven geschiedenis heeft hem zoveel mogelijk weggemoffeld. Van de andere materialisten uit deze tijd noemen wij nog: d’Alembert, d’Holbach, Helvetius en in zekere mate Montesquieu, Voltaire en Rousseau.

In de eerste helft van de e eeuw constateren wij een teruggang van het materialistische denken, die zijn oorzaak vindt in de historische gebeurtenissen. De bourgeoisie van alle landen maakte grote propaganda voor het idealisme en de godsdienst, omdat zij niet alleen de verbreiding van de vooruitstrevende (materialistische) gedachten wilde verhinderen, maar ook omdat het noodzakelijk was de denkers en de massa’s in slaap te sussen om haar macht te kunnen handhaven.

In deze tijd zien wij in Duitsland, temidden van alle idealistische filosofen, Feuerbach zijn materialistische opvattingen verkondigen:

“Zonder omwegen verhief hij het materialisme weer op de troon”.[27] 

Hij heeft weliswaar niets nieuws aan het materialisme toegevoegd, maar hij vatte op een gezonde en doeltreffende wijze de grondslagen van het materialisme, die men vergeten had, weer op, en beïnvloedde daardoor de filosofen van zijn tijd.

Daarop volgt dan die periode in de 19e eeuw die een grote vooruitgang in de wetenschappen te zien geeft, welke vooral te danken was aan drie grote ontdekkingen: de levende cel, de omzetting van de energie, de evolutieleer (Darwin).[28] 

Deze ontdekkingen zullen het Engels en Marx, al door Feuerbach beïnvloed, mogelijk maken het materialistische denken verder te ontwikkelen en ons het moderne materialisme, ofwel het dialectisch materialisme te schenken.

Wij hebben nu in zeer beknopte vorm de geschiedenis van het materialisme voor Marx en Engels doorgenomen. Wij weten dat dezen, hoewel zij het met de vroegere materialisten op vele punten eens waren, toch van mening waren dat het werk van deze materialisten veel onvolkomenheden en gebreken vertoonde.

Om de wijzigingen, die Marx en Engels het oude materialisme hebben doen ondergaan, te kunnen begrijpen, is het dus noodzakelijk na te gaan welke deze gebreken en fouten waren en waarom het zo was.

Met andere woorden, onze studie van de geschiedenis van het materialisme zou onvolledig zijn wanneer wij niet na het noemen van de verschillende denkers die tot de ontwikkeling van het materialisme hebben bijgedragen, trachtten te begrijpen hoe en in welke richting deze vooruitgang heeft plaats gevonden en waarom hij deze of gene ontwikkelingsvorm heeft doorgemaakt.

Wij zullen ons voornamelijk bezighouden met het materialisme van de 18e eeuw, omdat hierin de verschillende stromingen van deze filosofie zijn uitgemond.

Wij gaan dus onderzoeken welke de fouten en gebreken van dit materialisme waren. Maar omdat wij nooit de zaken eenzijdig, doch in hun gehele samenhang moeten beoordelen, zullen wij ook de verdiensten ervan onderstrepen.

Het materialisme dat in oorsprong dialectisch was, heeft zich op deze grondslag niet verder kunnen ontwikkelen. De dialectische denkmethode moest verlaten worden, omdat de wetenschappelijke kennis nog ontoereikend was. Allereerst moesten de wetenschappen gegrondvest en tot ontwikkeling gebracht worden.

“Men moest eerst weten wat een willekeurig ding was, voordat de processen konden worden onderzocht.”[29] 

De hechte verbinding tussen het materialisme en de wetenschap zal het deze filosofie dus mogelijk maken om opnieuw, en nu op een steviger, wetenschappelijker basis een dialectisch materialisme te worden, dat van Marx en Engels.

De bakermat van het materialisme treffen wij dus aan naast die van de wetenschap. Maar als wij steeds de oorsprong van het materialisme kunnen terugvinden, moeten wij ook nagaan waaruit het idealisme voortkomt.

3 Wat is de oorsprong van het idealisme?

Dat het idealisme steeds naast de godsdienst heeft kunnen bestaan en geduld en goedgekeurd is, is te verklaren uit het feit dat het idealisme in werkelijkheid uit de godsdienst is voortgekomen.

Lenin heeft hierover een uitspraak gedaan die wij moeten bestuderen. “Het idealisme is niets anders dan een uiterst verfijnde vorm van de godsdienst”. Wat betekent dit? Dat het idealisme zijn stellingen in een veel soepeler vorm weet te gieten dan de godsdienst. Wanneer de godsdienst beweert, dat de wereld door een geest geschapen zou zijn die boven de duisternis dwaalde, dat God onstoffelijk is en daar bot bovenop dat Hij spreekt (door middel van het Woord) dat Hij een zoon heeft (Jezus), is er inderdaad sprake van een ruwweg gestelde gedachtegang. Het idealisme, dat verklaart dat de wereld slechts in ons denken, in onze geest bestaat, treedt in een meer verhulde vorm op. In feite komt het, wat de inhoud betreft, op hetzelfde neer, de formulering is echter minder ruw, verfijnder. Het idealisme is dus een uiterst verfijnde vorm van de godsdienst. Het is bovendien een geraffineerde denkwijze, omdat de idealistische filosofen in de discussie de kunst verstaan om de tegenwerpingen te voorzien en strikvragen te stellen, zoals Philonous aan de arme Hylas in de Samenspraken van Berkeley doet.

Verklaren dat het idealisme uit de godsdienst is voortgekomen, betekent echter niets anders dan het vraagstuk verleggen. Wij moeten ons nu dus direct gaan afvragen:

4 Waaruit is de godsdienst ontstaan?

Engels heeft ons hierop een zeer duidelijk antwoord gegeven: “De godsdienst ontstaat uit de beperktheid van het menselijk denken.”

Bij de eerste mensen bestond er een dubbele onwetendheid: onwetendheid over de natuur en onwetendheid over de mens zelf. Wanneer wij de geschiedenis van de primitieve mensen bestuderen, moeten wij steeds met deze dubbele onwetendheid rekening houden. In de Griekse oudheid, die wij toch al een hoge trap van beschaving toekennen, komt deze onwetendheid ons zelfs kinderlijk voor. Aristoteles bijvoorbeeld meende dat de aarde stilstond en het middelpunt van het heelal vormde, waaromheen de planeten draaiden. (Deze planeten, waarvan er volgens hem 46 bestonden, waren als spijkers aan een plafond bevestigd, dat in zijn geheel om de aarde wentelde.)

De Grieken meenden ook dat er vier elementen bestonden: het water, de aarde, de lucht en het vuur, en dat het niet mogelijk was deze verder te ontbinden. Wij weten nu dat dit allemaal onjuist is, daar wij nu het water, de aarde en de lucht ontbinden en wij het vuur niet als een verschijnsel van dezelfde orde beschouwen.

Over de mens zelf waren de Grieken ook nog zeer onwetend. Zij kenden de functie van onze organen immers niet en beschouwden het hart bijvoorbeeld als de zetel van de moed.

Wanneer de onwetendheid van de Griekse geleerden zo groot was, terwijl wij hen een zeer hoge trap van beschaving toekennen, hoe groot moet dan niet de onwetendheid van de mensen geweest zijn die duizenden jaren voor hen leefden? De gedachten die de primitieve mensen over de natuur en zichzelf hadden, waren begrensd door hun onwetendheid. Maar desondanks trachtten deze mensen de dingen te verklaren. Alle gegevens die wij over de primitieve mensen bezitten, tonen aan dat zij zeer beziggehouden werden door hun dromen. Wij hebben in het eerste hoofdstuk (hoofdstuk 1, paragraaf 6) gezien hoe zij dit vraagstuk van de dromen hadden opgelost door het geloof in een dubbelganger van de mens. Eerst kennen zij deze dubbelganger een doorzichtig licht lichaam toe, dat dus nog een stoffelijke vastheid bezat. Pas veel later ontstaat er in hun denken de voorstelling, dat de mens in zich een onstoffelijk, geestelijk beginsel bergt, dat na zijn dood voortleeft (waarbij het woord geest, of spiritus in het Latijn, oorspronkelijk adem betekende: de laatste adem, die bij het sterven wordt uitgeblazen en die dus als dubbelganger voortleeft). Dat was dan de ziel die het denken en dromen verklaart.

In de Middeleeuwen had men vreemde opvattingen over de ziel. Men dacht dat in een dik lichaam een kleine ziel huisde en in, een mager lichaam een grote ziel. Daarom legden de asceten in deze tijd zich langdurige en veelvuldige vasten op om zodoende een grote ziel te verkrijgen en een ruime zetel voor deze ziel te bereiden.

Nadat de primitieve mensen dus eerst in de vorm van een doorzichtig lichaam en later in de vorm van een ziel, een geestelijk beginsel, het voortbestaan van de mens na zijn dood hadden aangenomen, schiepen zij de goden.

Terwijl zij aanvankelijk geloofd hadden aan wezens die machtiger waren dan de mensen, maar waaraan zij nog een stoffelijke gedaante toedichtten, gingen zij langzamerhand over tot het geloof in goden die in de vorm van een ziel bestonden, die verhevener was dan die van de mens. En zo kwamen de mensen na eerst een groot aantal goden te hebben geschapen met elk zijn bepaalde functie, tot de voorstelling van een enkele god. Zo ontstond de monotheïstische godsdienst die wij nu nog kennen.

Wij zien dus duidelijk dat de godsdienst, ook in zijn huidige vorm, in de onwetendheid zijn oorsprong heeft gevonden. Zo is ook het idealisme uit de beperktheid van het menselijk denken, uit zijn onwetendheid ontstaan, terwijl daarentegen het materialisme zijn oorsprong vond in de opheffing van deze beperkingen.

De geschiedenis van de filosofie toont ons een voortdurende strijd tussen het idealisme en het materialisme. Het materialisme tracht de perken van de onwetendheid steeds verder te verschuiven en dit is één van zijn grote verdiensten. Het idealisme en de godsdienst waarop het voortbouwt, spannen echter alle krachten in om de onwetendheid te handhaven en voordeel te trekken uit de onwetendheid van de massa’s om deze de onderdrukking en de economische en maatschappelijke uitbuiting te doen aanvaarden.

5 De verdiensten van het vóór-marxistische materialisme

Wij hebben het materialisme van de Grieken bij de eerste kiemen van wetenschap zien ontstaan. Overeenstemmend met de regel dat het materialisme zich ontwikkelt wanneer de wetenschap zich ontwikkelt, zien wij in de loop van de geschiedenis:

1) In de Middeleeuwen een zwakke vooruitgang van de wetenschap en een stilstand van het materialistisch denken.
2) In de 17e en 18e eeuw een zeer grote vooruitgang van de wetenschappen, die gepaard gaat met een opbloei van het materialisme. Het Franse materialisme van de 18e eeuw is het directe gevolg van de ontwikkeling van de wetenschappen.
3) In de 19e eeuw worden er vele belangrijke ontdekkingen gedaan en tegelijkertijd ondergaat het materialisme met Marx en Engels een grote verandering.
4) In onze dagen geven zowel de wetenschappen als het materialisme een geweldige vooruitgang te zien. De beste geleerden passen bij hun werk het dialectisch materialisme toe.

Het idealisme en het materialisme hebben dus een volkomen tegengestelde oorsprong en wij zien tussen deze twee denkrichtingen in de loop van de eeuwen een strijd, die nog in onze dagen voortduurt en die niet alleen op het academische vlak werd uitgevochten.

Deze strijd, die door de hele geschiedenis van de mensheid heen loopt, is de worsteling tussen de wetenschap en de onwetendheid, tussen twee stromingen. De een trekt de mensheid naar de onwetendheid en houdt haar daarin, de ander streeft naar de bevrijding van de mensen door in de plaats van de onwetendheid de wetenschappelijke kennis te stellen.

Deze strijd heeft soms zeer ernstige vormen aangenomen, zoals ten tijde van de Inquisitie, waarin wij o.a. het voorbeeld van Galilei kunnen aanhalen. Deze verklaarde dat de aarde draait. Dit was een nieuw inzicht dat in strijd was met wat de Bijbel en Aristoteles leerden: indien de aarde draait, dan volgt daaruit dat de aarde niet het middelpunt van het heelal is, maar eenvoudig een punt daarin. En dit noodzaakt de mens zijn wereldbeeld te verruimen. Maar wat deed men toen t.a.v. deze ontdekking van Galilei?

Om de mensheid in onwetendheid te houden, wordt er een kerkelijk gerecht ingesteld, dat Galilei tot de pijnbank en tot de openlijke erkenning van zijn ongelijk veroordeelt. Zie hier een voorbeeld van de strijd van de onwetendheid tegen de wetenschap.

Wij moeten dus de filosofen en de geleerden uit deze tijd beoordelen naar de houding, die zij in deze worsteling tussen wetenschap en onwetendheid hebben aangenomen en wij constateren dan dat zij, door op te komen voor de wetenschap, onbewust het materialisme verdedigden. Zo heeft ook Descartes door zijn beschouwingen ideeën naar voren gebracht, die een vooruitgang van het materialistische denken betekenden.

Wij moeten bovendien goed bedenken dat deze strijd in de loop van de geschiedenis niet een uitsluitend theoretische, maar een maatschappelijke en politieke strijd was. In deze worsteling staan de heersende klassen steeds aan de zijde van de onwetendheid. De wetenschap is revolutionair en draagt bij tot de bevrijding van de mensheid.

De rol die de bourgeoisie heeft gespeeld is typerend. In de 18e eeuw wordt de bourgeoisie door de klasse van de feodale heren overheerst. In deze periode komt zij dan ook op voor de wetenschap. Zij leidt de strijd tegen de onwetendheid en schenkt ons de Encyclopedie. In de 20ste eeuw is de bourgeoisie de heersende klasse en in de strijd tussen de wetenschap en de onwetendheid verdedigt zij de onwetendheid met een ongeëvenaarde heftigheid (denk aan het Hitler-fascisme).

Wij zien dus dat het voor-marxistische materialisme een belangrijke rol heeft gespeeld en een zeer grote historische betekenis heeft gehad. In de strijd tussen onwetendheid en wetenschap heeft het een wereldbeeld weten op te bouwen dat tegenover de godsdienst, en dus tegenover de onwetendheid, gesteld kon worden. Dankzij deze ontwikkeling van het materialisme, dankzij die opeenvolging van materialistische werken, werden ook de voorwaarden geschapen die onmisbaar waren voor de opkomst van het dialectisch materialisme.

6 De gebreken van het voor-marxistische materialisme

Om de ontwikkeling van het materialisme te kunnen begrijpen en een juist inzicht in de gebreken en tekortkomingen ervan te verkrijgen, mag men nooit uit het oog verliezen dat wetenschap en materialisme steeds nauw met elkaar verbonden zijn.

In het begin was het materialisme op de wetenschap vooruitgelopen en dit was dan ook de reden waarom deze filosofie geen erkenning vond. De wetenschappen moesten eerst van de grond af opgebouwd en ontwikkeld worden, voordat men de juistheid van het dialectisch materialisme kon bewijzen. Hiervoor waren echter twintig eeuwen nodig. Gedurende deze lange periode heeft het materialisme de invloed van de wetenschappen, in het bijzonder van de geest van de wetenschappen, ondergaan en wel van die takken van wetenschap, die in een bepaalde tijd het verst gevorderd waren.

“Het materialisme van de vorige eeuw (d.w.z. van de 18e eeuw) was voornamelijk mechanisch, omdat toen van alle natuurwetenschappen slechts de mechanica, en wel slechts die van de vaste lichamen — van de hemel en de aarde — kortom de mechanica van de zwaarte, een bepaald eindpunt had bereikt. De chemie stond nog slechts in de kinderschoenen en bevond zich in het flogistisch stadium. De biologie lag nog in de windselen. Het planten- en dierenorganisme was slechts in grote lijnen onderzocht, en werd uit zuiver mechanische oorzaken verklaard. Voor de materialisten van de 18e eeuw was de mens een machine, evenals voor Descartes het dier.”[30] 

Dit was dus het materialisme zoals het was ontstaan uit de lange en langzame ontwikkeling van de wetenschappen na de “winterslaap van de christelijke Middeleeuwen”.

De fout in deze periode was, dat men de wereld als een grote machine beschouwde en op alles de wetten van de wetenschap, die men de mechanica noemt, toepaste. Daar men de ontwikkeling als een eenvoudige mechanische beweging opvatte, meende men dat dezelfde verschijnselen zich steeds weer moesten herhalen. Men zag slechts het mechanische aspect in de dingen, maar niet hun levende aspect. Daarom heeft men dit materialisme het mechanisch materialisme genoemd.

Laten wij een voorbeeld nemen. Hoe verklaarden deze materialisten het denken? Zij zeiden: “de hersenen scheiden de gedachten af, zoals de lever de gal” Een wel wat simplistische zienswijze! Het marxistische materialisme echter geeft een hele reeks nauwkeurige verklaringen. Onze gedachten worden niet uitsluitend door onze hersenen bepaald. Wij moeten nagaan waarom wij bepaalde gedachten en opvattingen hebben en niet andere en dan bemerkt men dat de maatschappij, het milieu enz. onze gedachten selecteren. Het mechanische materialisme beschouwt het denken als een eenvoudig mechanisch verschijnsel. Het is echter veel meer dan dat.

“Dit uitsluitend aanleggen van de maatstaf van de mechanica op verschijnselen van chemische en organische aard, waarbij de mechanische wetten weliswaar ook gelden, maar door andere hogere wetten op de achtergrond worden gedrongen, vormt een specifieke, maar voor zijn tijd onvermijdelijke beperktheid van het klassieke Franse materialisme.”[31] 

Dit was de eerste grote tekortkoming van het materialisme van de 18e eeuw.

Het had tot gevolg dat dit materialisme de geschiedenis in het algemeen niet begreep, d.w.z. dat het de ontwikkeling niet vanuit een historisch standpunt, als een proces zag. Volgens dit materialisme maakt de wereld niet een voortdurende ontwikkeling door, maar keren na regelmatige tussenpozen dezelfde toestanden terug. Het begreep evenmin de evolutie van de mens en de dieren.

“De tweede specifieke beperktheid van dit materialisme lag in het feit, dat het niet in staat was de wereld op te vatten als een proces, als een stof die zich historisch verder ontwikkelt. Dat kwam overeen met de toenmalige stand van de natuurwetenschap en de daarmee samenhangende metafysische, d.w.z. anti-dialectische wijze van filosoferen. De natuur, dat wist men, was in eeuwige beweging. Maar deze beweging draaide volgens de toenmalige voorstelling evenzeer eeuwig in een cirkel rond en kwam daarom nooit van haar plaats, zij verwekte steeds weer dezelfde resultaten.” [32] 

Dit was de tweede tekortkoming van dit materialisme.

De derde fout ervan was dat het te beschouwend was. Het had niet voldoende begrip voor de actieve rol van de mens in de wereld en de maatschappij. Het marxistisch materialisme leert ons dat wij de wereld niet alleen moeten verklaren, maar ook veranderen. De mens is in de geschiedenis een handelend element, dat veranderingen in de wereld kan aanbrengen.

De daden van de Russische communisten zijn een levend voorbeeld van een handelen, dat in staat is niet alleen om de revolutie voor te bereiden, te maken en te doen slagen, maar, sinds

1918 ook om het socialisme temidden van ontzaglijke moeilijkheden te vestigen.

Het vóór-marxistische materialisme was zich deze actieve rol van de mens nog niet bewust. Men meende toen dat de mens een product van zijn omgeving is, terwijl Marx ons leert dat de omgeving een product van de mens en de mens dus een product van zichzelf is. Terwijl de mens enerzijds de invloed van het milieu ondergaat, kan hij anderzijds het milieu, de maatschappij veranderen. Hij is dus in staat zichzelf te veranderen.

Het materialisme van de 18e eeuw was dus te beschouwend, omdat het de historische ontwikkeling van al het bestaande niet begreep en dit was toen onvermijdelijk, omdat de wetenschappelijke kennis nog niet ver genoeg gevorderd was om de wereld en de dingen anders dan volgens de oude “metafysische” denkmethode te beschouwen.

_______________
[24] K. Marx: Die heilige Familie, aangehaald door Engels in zijn inleiding tot De ontwikkeling van het socialisme van utopie tot wetenschap, Pegasus 1946, blz. 10.
[25] Idem, blz. 10.
[26] Fr. Engels: Feuerbach, blz. 13.
[27] Fr. Engels: Feuerbach, blz. 36.
[28] Fr. Engels: Feuerbach, blz. 35.
[29] Fr. Engels, Feuerbach, blz. 20.
[30] Fr. Engels: Feuerbach, blz. 20.
[31] Idem, blz. 20-21.
[32] Fr. Engels: Feuerbach, blz. 35.

Georges Politzer
Beginselen van de filosofie

Deel 3 — De metafysische denkmethode

Waaruit bestaat de metafysische denkmethode?

Wij weten nu dat de fouten van de 18e eeuwse materialisten voortkwamen uit hun wijze van denken, uit die speciale methode van onderzoek die wij de metafysische methode hebben genoemd. Het onderscheid dat wij maken tussen het vóór-marxistisch materialisme en het marxistisch materialisme kunnen wij dus eveneens aanduiden als de tegenstelling tussen het metafysische materialisme en het dialectisch materialisme.

Wij willen nu dan ook eerst nagaan wat de metafysische methode inhoudt om vervolgens de dialectiek te bestuderen.

1 De kenmerken van deze methode

Wat wij nu gaan bestuderen, is de “oude methode van onderzoek, die Hegel de metafysische noemt.”[33] 

Laten wij beginnen met een eenvoudige opmerking. Wat komt de mensen als het meest natuurlijke voor: beweging of stilstand? Wat is in hun ogen de normale toestand van de dingen: rust of beweging?

Over het algemeen denkt men dat stilstand aan de beweging voorafging en dat een voorwerp, voordat het in beweging kon komen, eerst een rusttoestand heeft gekend.

Ook in de Bijbel wordt ons verteld dat er voor het bestaan van de wereld, door God geschapen, de bewegingloze eeuwigheid, d.w.z. de rust was.

Dit zijn woorden die wij nog vaak zullen gebruiken: rust, stilstand en beweging, verandering. De twee laatste begrippen dekken elkaar echter niet. Beweging betekent in de letterlijke zin van het woord: verplaatsing. Bijvoorbeeld, een steen die valt, een trein die rijdt, zijn in beweging. Verandering betekent letterlijk de overgang van de ene verschijningsvorm in een andere. Bijvoorbeeld, de boom die zijn bladeren verloren heeft, heeft een andere uiterlijke vorm gekregen. Maar verandering kan ook de overgang van de ene toestand in een andere betekenen. Bijvoorbeeld, het water is verdampt, dit is een verandering van toestand.

Beweging betekent dus verandering van plaats en verandering betekent verandering van vorm of toestand. Wij zullen trachten dit onderscheid te eerbiedigen om verwarring te voorkomen (wanneer wij de dialectiek bestuderen, zullen wij trouwens genoodzaakt zijn de betekenis van deze woorden nog te herzien).

Wij hebben zojuist besproken, dat de beweging en de verandering gewoonlijk als minder normaal worden opgevat dan de rust en wij er dus een zekere voorkeur aan geven de dingen als stilstaand en onveranderlijk te beschouwen.

Voorbeeld: wij hebben een paar bruine schoenen gekocht, die wij na verloop van tijd vele malen hebben laten verzolen en verstellen. Niettemin zeggen wij nog: “ik ga mijn bruine schoenen aantrekken”, zonder er ons rekenschap van te geven dat zij niet meer dezelfde zijn. In onze ogen zijn het nog steeds de schoenen die wij bij een bepaalde gelegenheid hebben gekocht en waarvoor wij een zekere prijs hebben betaald. Wij letten niet op de verandering die onze schoenen ondergaan hebben. Zij zijn nog steeds dezelfde, zij zijn identiek. Wij veronachtzamen de verandering en denken slechts aan de identiteit, alsof er niets belangrijks was voorgevallen. Dit is het:

1) Eerste kenmerk van de metafysische methode: het identiteitsbeginsel.

Het bestaat hierin dat men in de verschijnselen liever de stilstand dan de beweging en liever de identiteit dan de verandering ziet. Uit deze voorkeur vloeit een gehele wereldbeschouwing voort. Men beschouwt de wereld als verstard, kon Engels zeggen. Hetzelfde geldt t.a.v. de natuur, de maatschappij en de mens. Zo hoort men vaak beweren: “Er is niets nieuws onder de zon.” Met andere woorden, er heeft nooit enige verandering plaats gevonden, de wereld is onbeweeglijk en identiek. Vaak verstaat men ook hieronder dat dezelfde gebeurtenissen zich met geregelde tussenpozen herhalen. God heeft de wereld geschapen en de vissen, de vogels en de zoogdieren in het leven geroepen en sindsdien is er niets meer veranderd, de wereld is stil blijven staan. Men zegt ook: “De mensen zijn steeds dezelfden”, alsof de mensen van oudsher niet veranderd waren.

Deze veel gebruikte uitspraken zijn een afspiegeling van die foutieve denkwijze, die in onze geest diep geworteld is. En de bourgeoisie weet daarvan grondig gebruik te maken.

Bij de kritiek op het socialisme wordt, als één van de meest geliefde argumenten, verkondigd dat de mens van natuur een egoïst is en dat er een macht nodig is om hem in bedwang te houden, daar er anders wanorde zou heersen. Deze opvatting komt voort uit de metafysische denkwijze die de mens een vaste, onveranderlijke natuur toeschrijft.

Indien wij plotseling de gelegenheid kregen om in een communistische maatschappij te leven, waarin de producten dus onmiddellijk naar de behoeften in plaats van naar de prestatie verdeeld zouden worden, dan zou er ongetwijfeld een stormloop ontstaan ter bevrediging van alle bevliegingen en zo’n maatschappij zou niet kunnen standhouden. En toch is dit de grondslag van de communistische maatschappij en juist dit is redelijk. Het komt alleen door onze ingekankerde metafysische denkwijze dat wij veronderstellen dat de toekomstige mens dezelfde eigenschappen zou vertonen als die van onze dagen.

Wie beweert dat een communistische of socialistische maatschappij niet levensvatbaar zou zijn omdat de mens een egoïst is, ziet dus over het hoofd dat de mens in een veranderde maatschappij ook zelf veranderen zal.

Dagelijks kunnen wij ons overtuigen van het onbegrip van de mensen die kritiek uiten op de Sovjet-Unie. En wel omdat zij de wereld metafysisch beschouwen.

Onder de vele voorbeelden die wij hiervan zouden kunnen aanhalen, willen wij het volgende noemen. Men zegt ons: “Een arbeider in de Sovjet-Unie ontvangt een loon dat niet overeenkomt met de totale waarde van wat hij produceert, er is dus een meerwaarde, d.w.z. er wordt hem een deel van zijn verdienste onthouden. Hij wordt dus bestolen. Bij ons gebeurt hetzelfde, de arbeiders worden uitgebuit; er is dus geen verschil tussen een Sovjetarbeider en een Nederlandse arbeider.”

Waarin bestaat hier de metafysische denkwijze? Daarin dat men buiten beschouwing laat dat het hier om twee fundamenteel verschillende maatschappelijke stelsels gaat, dat men de meerwaarde hier en ginds gelijk stelt, zonder de veranderingen in aanmerking te nemen die in de Sovjet-Unie hebben plaats gevonden, waar mens en machine niet meer dezelfde rol vervullen als in ons land. Bij ons is de machine er immers om te produceren in dienst van de baas en de mens om uitgebuit te worden. In de Sovjet-Unie is de machine er om te produceren in dienst van de mens en de mens om de vruchten van zijn arbeid te plukken. In ons land gaat de meerwaarde naar de baas. In de socialistische maatschappij echter heeft de indeling: noodzakelijke arbeid (loon) en meerarbeid (meerwaarde) haar betekenis verloren, omdat er geen uitbuiting meer plaatsvindt. In de socialistische staat geldt de indeling: arbeid voor zichzelf (het loon) en arbeid voor de maatschappij, d.w.z. het klassenloze collectief. De dingen zijn dus wel degelijk veranderd!

Bij dit voorbeeld zien wij dus dat de fouten in de beoordeling bij de oprechte mensen voortkomen uit hun metafysische wijze van denken. Om nauwkeurig te zijn, door het eerste fundamentele kenmerk van deze denkwijze: de onderschatting van de verandering en de voorkeur voor het bestendige of met andere woorden: de neiging om ondanks de verandering aan de identiteit vast te houden.

Wat zijn nu de praktische gevolgen van dit eerste kenmerk van het metafysisch denken?

Daar wij liever de identiteit in de dingen, d.w.z. de dingen als zichzelf gelijkblijvend willen zien, zeggen wij bijvoorbeeld: “Leven is leven en dood is dood.” Wij verklaren dat het leven het leven blijft, dat de dood de dood blijft, en verder niets.

Door onze gewoonte om de dingen in hun identiteit te beschouwen, maken wij ze los van elkaar. Zeggen: “een stoel is een stoel” is een vanzelfsprekende vaststelling, maar men legt hierbij de nadruk op de identiteit en zegt daarmee dus tegelijkertijd “wat geen stoel is, is iets anders.”

Het is zo gewoon om dit te zeggen, dat het kinderachtig lijkt hieraan aandacht te besteden. Op dezelfde wijze zeggen wij “Een paard is een paard en wat geen paard is, is iets anders.” Wij maken dus een duidelijk onderscheid tussen een stoel enerzijds en een paard anderzijds, en zo met alle dingen. Wij maken dus onderscheidingen door de dingen volkomen van elkaar los te maken en zo worden wij ertoe gebracht om de wereld te veranderen in een verzameling losstaande dingen. Dit vormt dan het:

2) Tweede kenmerk van de metafysische denkmethode: het isoleren van de dingen.

Wat wij zojuist besproken hebben, lijkt zo vanzelfsprekend dat men zich zou kunnen afvragen: wat voor nut heeft dit? Wij zullen zien dat het toch noodzakelijk was, omdat deze wijze van redeneren ons ertoe brengt de dingen vanuit een bepaalde gezichtshoek te beschouwen.

Wij willen het tweede kenmerk van de metafysische methode weer aan de hand van zijn praktische gevolgen beoordelen.

Wanneer wij ons in het dagelijkse leven met de dieren bezighouden en hen in onze redenering als van elkaar losstaande wezens beschouwen, dan verliezen wij de gemeenschappelijke kenmerken van deze verschillende diersoorten en geslachten uit het oog. Een paard is een paard, een koe is een koe. Er is geen enkel verband tussen.

Dit was het gezichtspunt van de vroegere dierkunde die de dieren indeelde door strenge scheidingen tussen hen aan te leggen, en het onderlinge verband buiten beschouwing liet. Hierin herkennen wij dus één van de gevolgen van het metafysische denken.

Als tweede voorbeeld zouden wij op de burgerlijke opvatting willen wijzen, dat de wetenschap zich tot de wetenschap moet bepalen, de filosofie zich met haar eigen vraagstukken heeft bezig te houden en ook de politiek zich tot haar eigen gebied moet beperken. Volgens de bourgeoisie bestaat er tussen deze drie geen enkel verband en hebben zij niets gemeen.

Wanneer iemand te goeder trouw zo redeneert, dan kunnen wij zeggen dat hij metafysisch denkt. De Engelse schrijver Wells is eens in de Sovjet-Unie geweest en heeft daar de grote schrijver Maxim Gorki ontmoet. Hij stelde deze laatste voor, een literaire club op te richten waarin men zich niet met de politiek zou bezighouden, want volgens hem waren literatuur en politiek twee verschillende zaken. Gorki en zijn vrienden hebben blijkbaar hierom gelachen en Wells voelde zich gekrenkt. Wells beschouwde immers de schrijver als een individu dat buiten de maatschappij staat, terwijl Gorki en zijn vrienden wel wisten dat dit in de werkelijkheid niet het geval is, daar in het leven alles met elkaar verband houdt, of men wil of niet.

In de dagelijkse praktijk trachten wij steeds de dingen te rangschikken, te isoleren, ze te beschouwen en te bestuderen als op zichzelf staande dingen. Zij die niet marxistisch denken, beschouwen de staat bijvoorbeeld als een apparaat dat los staat van de maatschappij en onafhankelijk is van de structuur van die maatschappij. Volgens dezelfde foutieve denkwijze isoleert men de mens van de andere mensen, van zijn omgeving, van de maatschappij. Door op dezelfde wijze de machine op zichzelf te beschouwen, los van de maatschappij waarin hij gebruikt wordt, begaat men dus dezelfde fout in de redenering: “Machine hier, machine in Moskou”. “Meerwaarde hier en daar, er bestaat geen verschil, het is overal hetzelfde”.

En toch treffen wij deze wijze van redeneren steeds in kranten en tijdschriften aan en zij die het lezen, aanvaarden het, omdat het isoleren en uit hun verband halen van de dingen de algemene, gebruikelijke methode van denken is, typerende gewoonte van de metafysische methode.

3) Derde kenmerk: eeuwige en onoverbrugbare scheidingen.

Nadat wij eerst, bij voorkeur, de dingen als onbeweeglijk en onveranderlijk hebben beschouwd, zijn wij ze gaan rangschikken en indelen. Waarbij wij scheidingen hebben aangelegd, die ons de overeenkomsten die ertussen zouden kunnen bestaan, doen vergeten.

Deze wijze van benaderen en beoordelen brengt ons ertoe te geloven dat deze scheidingen eens en voor al bestaan, (een paard is en blijft een paard) dat zij absoluut, onoverbrugbaar en eeuwig zijn. Dit vormt dan het derde kenmerk van de metafysische methode.

Bij de beoordeling van deze methode moeten wij echter voorzichtig zijn. Want wanneer wij, als marxisten, zeggen dat er in de kapitalistische maatschappij twee klassen bestaan, de bourgeoisie en het proletariaat, dan leggen wij dus een scheiding aan die aan de metafysische denkwijze verwant zou kunnen schijnen. Men denkt echter niet metafysisch alleen omdat men onderscheidingen maakt, maar wel door de wijze waarop men bij de onderscheiding de onderlinge verschillen en betrekkingen beoordeelt.

Terwijl wij dus zeggen dat er in onze maatschappij twee klassen zijn, denkt de bourgeoisie onmiddellijk dat er rijken en armen zijn. En natuurlijk beweert zij dan ook dat “er altijd rijken en armen zijn geweest”. “Er zijn altijd geweest” en “er zullen altijd bestaan”, is een metafysische wijze van redeneren. Men deelt voor altijd de dingen in, zodat zij onafhankelijk van elkaar bestaan, en men trekt er hoge scheidsmuren tussen op.

Men onderscheidt in de maatschappij dus armen en rijken, in plaats van het bestaan van de bourgeoisie en het proletariaat te erkennen. Maar zelfs wanneer men deze laatste indeling aanvaardt, dan laat men nog hun onderlinge verhouding, nl. die van de klassenstrijd, buiten beschouwing.

Wat zijn nu de praktische gevolgen van dit derde kenmerk, dat onherroepelijke scheidingen tussen de dingen aanlegt? Dat er bijvoorbeeld tussen een koe en een paard geen enkele verwantschap kan bestaan. Hetzelfde geldt voor alle wetenschappen en voor alles wat ons omringt. Wij zullen verder zien of dit al of niet juist is, maar wij moeten eerst nagaan wat de consequenties van deze drie verschillende kenmerken zijn, die wij juist beschreven hebben. Dit wordt dan het:

4) Vierde kenmerk: de tegenstelling van de tegenstrijdigheden.

Uit alles wat wij besproken hebben volgt dat wanneer wij zeggen: leven is leven, dood is dood, wij daarmee verklaren dat er geen enkel verband tussen het leven en de dood bestaat. Wij scheiden ze duidelijk van elkaar af en beschouwen het leven en de dood elk op zichzelf, zonder aandacht te schenken aan de betrekkingen die ertussen zouden kunnen bestaan. Volgens deze gedachtegang is het dus onmogelijk dat een wezen tegelijkertijd levend en dood zou zijn. Want leven en dood sluiten elkaar uit.

Door de dingen als losstaand en definitief verschillend van elkaar te beschouwen, komt men er dus toe ze tegenover elkaar te stellen.

Ziehier, het vierde kenmerk van de metafysische methode: men plaatst de tegendelen tegenover elkaar en houdt vol dat twee tegengestelde dingen niet tegelijkertijd kunnen bestaan.

Bij het voorbeeld van leven en dood is er inderdaad geen derde mogelijkheid. Wij moeten wel een keus maken tussen de twee mogelijkheden die wij onderscheiden hebben. Een derde mogelijkheid zou een tegenstrijdigheid inhouden en een tegenstrijdigheid zou een ongerijmdheid en dus een onmogelijkheid zijn.

Het vierde kenmerk van de metafysische methode is dus de afkeer van de tegenstrijdigheid.

Het praktische gevolg van deze denkwijze is dat in het vraagstuk democratie en dictatuur bijvoorbeeld het metafysisch standpunt een keuze tussen twee maatschappelijke stelsels verlangt. Want democratie is en blijft democratie, en dictatuur is dictatuur. De democratie is geen dictatuur en de dictatuur geen democratie. Wij moeten dus kiezen, anders zouden wij tegenover een tegenstrijdigheid, een ongerijmdheid, een onmogelijkheid komen te staan.

Het marxistische standpunt is geheel anders.

Het is onze overtuiging namelijk dat de dictatuur van het proletariaat bijvoorbeeld tegelijkertijd de dictatuur van de massa en de democratie voor de massa van de uitgebuiten is.

Wij menen dat het leven van levende wezens alleen mogelijk is, omdat er een voortdurende strijd tussen de cellen wordt geleverd en er onophoudelijk cellen afsterven en door andere vervangen worden. Zo draagt dus het leven steeds de dood in zich. Wij zijn van oordeel dat de dood niet zo volstrekt van het leven gescheiden is, als de metafysische methode leert.

2 Samenvatting

Wij zien dus dat de verschillende kenmerken van de metafysische denkwijze ons dwingen de dingen vanuit een bepaalde gezichtshoek te beschouwen, en ons ertoe brengen op een bepaalde wijze te redeneren. Wij constateren dat deze wijze van redeneren een zekere logica bevat, die wij later zullen bestuderen. Dat zij bovendien veel overeenkomst vertoont met de algemeen gangbare wijze van zien, denken, onderzoeken en ontleden.

Samenvattend kunnen wij dus zeggen dat men bij de metafysische methode als volgt te werk gaat:

1) De dingen worden als onveranderlijk en identiek (gelijkblijvend) beschouwd.
2) Zij worden van elkaar gescheiden en uit hun onderlinge verband losgemaakt.
3) Deze onderscheidingen worden als eeuwig en onoverbrugbaar gezien.
4) De tegendelen worden tegenover elkaar geplaatst, zodat twee tegengestelde dingen niet tegelijkertijd kunnen bestaan.

Bij het onderzoeken van de praktische consequenties van deze kenmerken hebben wij gezien dat geen enkel ervan aan de werkelijkheid beantwoordde.

Is de wereld in overeenstemming met deze zienswijze? Zijn de dingen in de natuur onbeweeglijk en onveranderlijk? Nee. Wij ervaren immers dat alles aan verandering onderhevig is en wij zien de beweging. De metafysische denkwijze is dus niet in overeenstemming met de dingen zelf.

In het begin hebben wij vastgesteld dat de filosofie zich tot doel stelt de wereld, de mens, de natuur enz. te verklaren. Terwijl de verschillende takken van wetenschap de bijzondere vraagstukken bestuderen, beoogt de filosofie immers de studie van de meest algemene problemen. Zij sluit dus bij de wetenschappen aan en ligt in het verlengde ervan.

Het begrip metafysica [Redactie: de invulling van het begrip metafysica door Politzer is geheel afwijkend aan het hedendaagse begrip ervan in de filosofie] nu duidt niet alleen deze oude methode van denken aan, die op alle vraagstukken wordt toegepast, maar ook een wereldbeschouwing, die de wereld, de mens en de natuur op een zeer speciale wijze wil verklaren.

“Voor de metafysisch denkende mens zijn de dingen en hun afbeeldingen in het denken, de begrippen, op zichzelf staande, vaste, starre, eens en voor al gegeven voorwerpen van onderzoek, die één voor één en apart bekeken moeten worden. Hij denkt in louter absolute tegenstellingen. Zijn gedachtegang is: ja, ja, nee, nee. Wat daar bovenuit gaat is uit den boze. Voor hem bestaat een ding of het bestaat niet. Een ding kan evenmin tegelijk zichzelf zijn en een ander. Positief en negatief sluiten elkaar absoluut uit. Oorzaak en gevolg staan eveneens in starre tegenstelling tot elkaar.”[34] 

De metafysica beschouwt de wereld dus “als een verzameling verstarde dingen”. Om deze denkwijze goed te kunnen begrijpen, willen wij nu onderzoeken welke opvattingen zij heeft over de natuur, de maatschappij en het denken.

3 De metafysische natuurbeschouwing

De metafysica beschouwt de natuur als een geheel van eens en vooral vaststaande dingen.

Maar deze beschouwingswijze is nog voor tweeërlei uitleg vatbaar.

Volgens de ene opvatting beschouwt men de wereld als absoluut onbeweeglijk en noemt men de beweging een illusie van onze zintuigen. Buiten deze schijn bestaat er in de wereld dus geen beweging.

Deze theorie werd door een Griekse filosofische school verdedigd, de school der Eleaten. Deze al te simpele gedachtegang is zozeer in strijd met de werkelijkheid, dat hij in onze dagen dan ook niet meer wordt aangehangen.

De tweede wijze om de wereld als een geheel van verstarde dingen te beschouwen, is veel spitsvondiger. De natuur wordt niet als onbeweeglijk beschouwd, de beweging wordt wel erkend, maar zij wordt slechts als een mechanische beweging gezien. De eerste denkwijze wordt dus verlaten. De beweging wordt niet meer ontkend en het ziet er dus naar uit alsof er hier niet meer sprake was van een metafysische denkwijze. Deze beschouwingswijze wordt de “mechanische” genoemd.

Het is een foutieve denkwijze, die veel voorkomt en die wij terugvinden bij de materialisten van de 17e en 18e eeuw. Wij hebben immers gezien dat zij de natuur als in beweging beschouwden. Maar voor hen was deze beweging eenvoudigweg een mechanische beweging, een verplaatsing.

Zij erkennen bijvoorbeeld het gehele zonnestelsel (de aarde draait om de zon), doch zij menen dat deze beweging zuiver mechanisch is, d.w.z. alleen een verandering van plaats betekent. En uitsluitend in deze zin begrijpen zij de beweging.

De werkelijkheid is echter niet zo eenvoudig. Het draaien van de aarde is inderdaad een mechanische beweging, maar al draaiende kan de aarde invloeden ondergaan, zij kan bijvoorbeeld afkoelen. Er is dus niet alleen sprake van een verplaatsing, er vinden ook nog andere veranderingen plaats.

Kenmerkend voor de mechanische denkwijze is dus dat alleen de mechanische beweging in aanmerking wordt genomen.

Indien de aarde voortdurend draait zonder dat er verder iets met haar gebeurt, dan verandert de aarde van plaats, maar zelf verandert zij niet. Zij blijft identiek aan zichzelf. Wij zien dus dat het aanvaarden van de beweging als een louter mechanische beweging een metafysische denkwijze is. Deze beweging heeft immers geen geschiedenis.

Een klok die uit onverslijtbaar materiaal zou zijn gemaakt, en volmaakt zou functioneren, zou ook eeuwig kunnen lopen zonder ooit te veranderen. Een dergelijke klok zou dus ook geen geschiedenis hebben. Een dergelijke opvatting over de wereld ontmoet men herhaaldelijk bij Descartes. Hij tracht alle natuurkundige en fysiologische wetten terug te brengen tot de mechanica. Hij heeft geen enkel begrip van de scheikunde (vergelijk zijn verklaring van de bloedsomloop) en zijn mechanische verklaring der dingen zal nog die van de18e eeuwse materialisten zijn.

Kenmerkend voor de materialisten van de 18e eeuw is, dat zij de natuur met het mechanisme van een klok vergelijken. Indien dit zo was, dan zouden de dingen op hetzelfde punt terugkomen, zonder een spoor achter te laten. De natuur zou identiek aan zichzelf blijven. Hierin vinden wij het eerste kenmerk van de metafysische denkwijze terug.

4 De metafysische maatschappijbeschouwing

Volgens de metafysische denkwijze is de maatschappij onveranderlijk. Maar algemeen wordt dit niet zo openlijk verklaard. Men erkent dat er veranderingen plaats vinden. Zoals in de productie, waar van de grondstoffen afgewerkte producten worden vervaardigd. In de politiek, waar de regeringen elkaar opvolgen. Men erkent dit allemaal, maar beschouwt het kapitalistische stelsel niettemin als iets blijvends, eeuwig en vergelijkt het soms zelfs met een machinerie.

Zo spreekt men van de economische machinerie, die soms defect raakt, doch weer hersteld en in stand gehouden kan worden. Deze economische machinerie moet immers als een deugdelijke automaat kunnen voortgaan met het uitdelen van de dividenden aan de enen en de armoede aan de anderen.

Men spreekt ook over de politieke machinerie, waarmee dan het burgerlijk parlementaire stelsel wordt bedoeld, en men verlangt daarvan slechts één ding: dat het blijft draaien. Nu eens naar links, dan weer naar rechts neigend, zodat de kapitalisten hun voorrechten behouden.

Deze opvatting over de maatschappij getuigt van een zuiver mechanische, metafysische denkwijze.

Indien het mogelijk was dat deze maatschappij, met haar gehele raderwerk, zo eeuwig kon blijven doordraaien, dan zou zij in de geschiedenis geen spoor achterlaten en dus ook geen gevolgen hebben.

Er bestaat nog een andere, zeer belangrijke mechanische opvatting, die betrekking heeft op het hele wereldbeeld, maar die in het bijzonder op de samenleving wordt toegepast. Het denkbeeld van een regelmatige gang en geregelde herhaling van dezelfde gebeurtenissen. Dit komt tot uitdrukking in het gezegde: “De geschiedenis herhaalt zich voortdurend.”

Wij moeten vaststellen dat deze opvattingen wijd verbreid zijn. De beweging en de verandering die wij in de maatschappij waarnemen, worden niet werkelijk ontkend, maar deze beweging wordt onvolledig begrepen en tot een zuiver mechanisme teruggebracht.

5 De metafysische opvatting over het denken

Welke opvattingen ontmoeten wij om ons heen over het denken? Wij menen over het algemeen dat het menselijk denken te allen tijde bestaan heeft en zal blijven bestaan. Wij geloven dat, terwijl de dingen veranderd zijn, onze denkwijze dezelfde is gebleven als die van de mensen die bijvoorbeeld een eeuw geleden leefden. Wij menen dat ook onze gevoelens dezelfde zijn als die van de Grieken, dat liefde en goedheid altijd bestaan hebben. Zo hebben wij het bijvoorbeeld over de “eeuwige liefde”. Het is een algemeen aanvaarde gedachte dat de menselijke gevoelens niet veranderd zijn.

Daarom bijvoorbeeld zegt en schrijft men dat een maatschappij alleen bestaan kan op de grondslag van de individuele en egoïstische verrijking. Daarom hoort men ook vaak verklaren dat de “verlangens van de mensen altijd dezelfde zijn”.

Zo redeneren wij maar al te vaak. In onze opvatting over de ontwikkeling van het denken, evenals op alle andere gebieden, laten wij dus de metafysische denkmethode doordringen. Deze methode is immers de grondslag van onze opvoeding.

“Deze denkwijze lijkt ons op het eerste gezicht hoogst aannemelijk, omdat zij die van het zogenaamd gezonde verstand is.”[35] 

Hieruit volgt dat de metafysica niet alleen een bepaalde wereldbeschouwing is, maar ook tot een algemeen verbreide wijze van redeneren is geworden.

Terwijl het betrekkelijk eenvoudig is om de metafysische opvattingen te verwerpen, is het heel wat moeilijker om zich van de metafysische wijze van denken te bevrijden. Hierbij moeten wij nog een nadere uitleg geven. Onze algemene kijk op het heelal noemen wij een wereldbeschouwing en de wijze waarop wij de verklaringen trachten te vinden, een denkmethode.

Voorbeeld: a) De veranderingen die wij in de wereld waarnemen, zijn slechts schijn, zij zijn een herhaling van wat al geweest is. Dit is een wereldbeschouwing. b) Wanneer men in de geschiedenis van de maatschappij opzoekt wat reeds gebeurd is en dan zegt: “Er is niets nieuws onder de zon”, dan is dit een denkmethode.

Wij ervaren dat de wereldbeschouwing de methode ingeeft en bepaalt. Natuurlijk beïnvloedt de methode op haar beurt deze wereldbeschouwing, waaraan zij leiding en richting geeft.

Wij hebben nu gezien wat de metafysische wereldbeschouwing inhoudt. Wij willen nu nagaan wat haar methode van onderzoek is. Deze methode heet de logica.

6 Wat verstaat men onder logica?

De logica wordt de kunst van het zuivere denken genoemd. Om in overeenstemming met de waarheid te denken, moet men volgens de regels van de logica denken.

Wat zijn deze regels? Er bestaan drie hoofdregels.

1) Het beginsel van de identiteit. Dit is, zoals wij al gezien hebben, de regel die bepaalt dat iets aan zichzelf identiek blijft, niet verandert (het paard is en blijft het paard).
2) Het beginsel van de onverenigbaarheid der tegenstellingen. Iets kan niet tegelijk zichzelf en zijn tegendeel zijn. Er moet een keuze gemaakt worden (leven kan niet tegelijk leven en dood zijn).
3) Het beginsel van de uitsluiting van de derde mogelijkheid, ofwel uitsluiting van het derde geval. Dit betekent dat er tussen tegengestelde mogelijkheden geen plaats is voor een derde mogelijkheid. Men moet kiezen tussen leven en dood, er bestaat geen derde mogelijkheid.

Wij herkennen hier beginselen, die wij al bestudeerd hebben en die voortvloeien uit de metafysische wereldbeschouwing.

Logica en metafysica zijn dus nauw met elkaar verbonden. De logica is een instrument, een denkmethode, die alle dingen op een zeer bepaalde wijze rangschikt. Een methode die de dingen ziet als steeds zichzelf blijvend, die ons vervolgens dwingt om te kiezen, ja of nee te zeggen en die tot slot een derde mogelijkheid tussen twee gevallen uitsluit.

Wanneer wij zeggen:

“Alle mensen zijn sterfelijk, deze kameraad is een mens, dus is deze kameraad sterfelijk”, dan noemen wij deze redenering een syllogisme (het type van een logische redenering). Door deze redenering hebben wij de plaats van de kameraad bepaald, wij hebben hem ingedeeld.

Wanneer wij een ding of een mens tegenkomen, zijn wij onmiddellijk geneigd ons af te vragen: waarbij moet ik ze indelen? Ons denken stelt zich slechts deze vraag. Wij zien de dingen als cirkels (of dozen) van verschillende grootte en wij proberen aanhoudend deze cirkels (of dozen) in elkaar te passen, volgens een bepaalde rangorde. In het aangehaalde voorbeeld trekken wij eerst een grote cirkel waarin alle sterfelijke wezens passen, vervolgens een kleinere cirkel voor alle mensen en tenslotte één voor die ene kameraad. Om tot een rangschikking te komen, laten wij daarop alle cirkels volgens een bepaalde “logica” in elkaar passen.

De metafysische wereldbeschouwing wordt dus opgebouwd met behulp van de logica en het syllogisme. Een syllogisme bestaat uit drie delen. De eerste twee worden de premissen genoemd, wat betekent vooropgesteld en het derde deel is de conclusie.

Een ander voorbeeld. In de Sovjet-Unie heerst de dictatuur van het proletariaat. Dictatuur is dictatuur. In de Sovjet-Unie heerst dus de dictatuur. Er bestaat dus geen verschil tussen de Sovjet-Unie, het Italië van Mussolini en het Duitsland van Hitler, beide dictatoriale staten.

Men gaat dus niet na voor wie en over wie de dictatuur bestaat, evenmin als men bij de verdediging van de burgerlijke democratie vraagt wie deze democratie tot voordeel strekt.

Dit zijn weliswaar theoretische kwesties, maar zij bepalen niettemin onze wijze van handelen in de praktijk. Zo kunnen wij het treurige voorbeeld van Duitsland 1919 noemen, waar de sociaaldemocratie, terwille van het behoud van de democratie, de dictatuur van het proletariaat vermoordde, waardoor zij het kapitalisme liet bestaan en het fascisme zijn kans gaf.

De zoölogie en de biologie beschouwden en bestudeerden de dingen afzonderlijk, totdat men daar ook tot het inzicht kwam dat er bij de dieren en de planten een evolutie bestond. Voor die tijd werd alles ingedeeld in de veronderstelling dat alle organismen van oudsher dezelfde waren gebleven.

“En inderdaad was de natuurwetenschap tot het eind van de laatste eeuw overwegend een verzamelende wetenschap, een wetenschap van voltooide dingen...”[36] 

7 Verklaring van het woord “metafysica”

Een belangrijk deel van de filosofie wordt metafysica genoemd. Maar zij is slechts een belangrijk deel van de burgerlijke filosofie, daar zij zich bezighoudt met God en de ziel. Alles is daarbij eeuwig. God is eeuwig, daar hij niet verandert en identiek blijft. De ziel eveneens. Hetzelfde geldt voor goed, kwaad enz. Daar het allemaal duidelijk omschreven, voorgoed vastgelegde en eeuwige begrippen zijn. In dit deel van de filosofie, dat men de metafysica noemt, ziet men de wereld dus als een star geheel en men redeneert aan de hand van tegenstellingen: geest wordt tegenover stof geplaatst, goed tegenover kwaad enz. Men redeneert dus door de tegengestelde begrippen tegenover elkaar te stellen.

Deze wijze van redeneren en denken, deze wereldbeschouwing heet metafysica, omdat zij zich dus bezighoudt met dingen en begrippen buiten de natuurwetenschappen, zoals God, goedheid, ziel, kwaad enz. Het woord metafysica wordt afgeleid van het Grieks “meta”, dat verder dan, achter, betekent en van “physis”, dat natuur betekent. De metafysica houdt zich dus bezig met wat zich buiten, achter de stoffelijke wereld bevindt.

Deze filosofische richting heeft haar naam ook nog aan een historisch voorval te danken. Aristoteles, de schrijver van de eerste verhandeling over de logica (die nog steeds gebruikt wordt), heeft vele geschriften nagelaten. Na zijn dood hebben zijn leerlingen zijn werk geordend; zij maakten een lijst op en na een geschrift over de fysica vonden zij een werk zonder titel, dat handelde over de dingen van de geest. Zij schreven dit werk toen in onder de naam: “Na de fysica”, in het Grieks “metafysica”.

Tot slot willen wij nog eens de nadruk leggen op het verband dat er bestaat tussen de drie termen die wij bestudeerd nebben: de metafysica, het mechanisme en de logica. Deze drie denkvormen komen steeds gezamenlijk voor en vullen elkaar aan. Zij vormen een systeem en kunnen slechts in hun samenhang begrepen worden.

_______________
[33] Fr. Engels: Anti-Dühring, blz. 29.
[34] Fr. Engels: Anti-Dühring, blz. 29.
[35] Fr. Engels: Feuerbach, blz. 35.
[36] Fr. Engels: Anti-Dühring, blz. 28.

Georges Politzer
Beginselen van de filosofie

Deel 4 — De dialectiek

Inleiding tot de studie van de dialectiek

1 Een waarschuwing vooraf

De dialectiek wordt nog al eens als iets ingewikkelds en geheimzinnigs voorgesteld. Bovendien worden er de vreemdste uitleggingen aan gegeven. Dit is allemaal te betreuren en leidt tot onjuistheden die vermeden moeten worden.

In de letterlijke zin van het woord betekent dialectiek: de kunst van het discussiëren. Zo hoort men vaak zeggen van iemand die breedvoerig discussieert en zelfs van iemand die goed spreekt: hij is een dialecticus!

Maar niet in deze betekenis willen wij de dialectiek bestuderen. In de filosofie heeft de dialectiek een zeer speciale betekenis gekregen.

En in tegenstelling tot de algemene opvatting is de dialectiek in de filosofische zin van het woord voor ieder toegankelijk. Het is immers een bij uitstek heldere denkmethode, zonder geheimen.

Maar al is de dialectiek dus voor ieder te begrijpen, zij levert niettemin moeilijkheden op die wij als volgt moeten zien.

Bij de handenarbeid zijn er eenvoudige en ingewikkelde werkzaamheden. Pakkisten in elkaar timmeren is bijvoorbeeld een eenvoudig karwei. Een radioapparaat monteren is daarentegen een arbeid, die veel bedrevenheid en nauwkeurigheid vergt. Onze handen en vingers zijn hierbij onze werktuigen. Maar ook het denken is een werktuig. Zomin als onze handen altijd nauwkeurig werk verrichten, doen onze hersenen dit.

Aan het begin van de historische ontwikkeling van de menselijke arbeid, kon de mens nog niet anders dan ruwe arbeid verrichten. Door de vooruitgang van de wetenschappen werd fijnere arbeid mogelijk gemaakt.

De geschiedenis van het denken geeft precies dezelfde ontwikkeling te zien. De metafysica is de denkmethode, die evenals onze handen, slechts tot ruwe bewegingen in staat is (zoals kisten timmeren of de eenvoudige regels van de metafysica toepassen). De dialectiek nu verschilt van deze methode doordat zij een grotere nauwkeurigheid mogelijk maakt. De dialectiek is dus niets anders dan een zeer nauwkeurige denkmethode.

Het denken heeft dezelfde ontwikkeling doorgemaakt als de handenarbeid. Het is dezelfde geschiedenis, waarin geen geheim schuilt, maar waarin alles duidelijk is.

De moeilijkheden waarmee wij te kampen hebben, worden veroorzaakt door het feit dat wij tot ons vijfentwintigste jaar kisten timmeren en dan plotseling voor het monteren van een radiotoestel worden geplaatst. Ongetwijfeld hebben wij dan veel moeite, zijn wij onhandig, onze vingers onbedreven. Slechts langzamerhand worden wij behendiger en lukt het ons het werk te verrichten. Wat aanvankelijk heel moeilijk leek, schijnt later veel eenvoudiger.

Met de dialectiek gaat het net zo toe. Wij hebben er eerst moeite mee, wij worden belemmerd door de oude metafysische denkwijze en moeten ons de lenigheid en de nauwkeurigheid van de dialectische methode eigen maken. Maar wij bemerken dat daarin niets geheimzinnigs, noch bepaald ingewikkelds schuilt.

2 Hoe is de dialectische methode ontstaan?

Wij weten nu dat de metafysica de wereld als een geheel van starre dingen beschouwt, terwijl wij echter zien dat alles in de natuur in beweging is en aan verandering onderhevig. Bij het denken constateren wij hetzelfde. Hieruit blijkt dus dat de metafysica niet in overeenstemming met de werkelijkheid is.

Ter omschrijving van de kern van deze twee denkmethodes kunnen wij dus zeggen dat metafysica betekent: stilstand, verstarring, en dialectiek: beweging.

De beweging en de verandering, waaraan de ons omringende dingen onderhevig zijn, vormen de grondslag van de dialectiek.

“Wanneer wij de natuur of de geschiedenis van de mens of de werkzaamheid van onze eigen geest tot voorwerp van ons denken maken, dan doet zich allereerst aan ons het beeld voor van een oneindige vervlechting van samenhang en wisselwerkingen, waarin niets blijft wat, waar en hoe het was, maar alles beweegt, verandert, wordt en vergaat”[37] 

Uit deze heldere beschrijving van Engels blijkt, dat volgens de dialectische zienswijze alles verandert, niets op dezelfde plaats, noch in dezelfde toestand blijft en dat deze zienswijze dus overeenkomt met de werkelijkheid. Niets blijft op dezelfde plaats, daar ook wat onbeweeglijk schijnt, zich immers verplaatst met het draaien van de aarde om haar eigen as en om de zon.

Bij de metafysische denkwijze vereist het beginsel van de identiteit, dat een ding zichzelf blijft, hoewel wij ervaren dat niets blijft wat het was. Wij hebben de indruk alsof wijzelf steeds dezelfden zijn en toch, zegt Engels, “zijn dezelfden verschillend”. Terwijl wij denken dat wij onszelf zijn gebleven, zijn wij reeds veranderd. Van kinderen zijn wij volwassenen geworden: de mens blijft lichamelijk nooit dezelfde, hij wordt iedere dag ouder.

Niet de beweging is dus zinsbedrog, zoals de Eleaten beweerden, maar de stilstand.

Ook de geschiedenis laat ons zien dat alles verandert. In de maatschappij is er geen ogenblik stilstand. In de oudheid bestond er een slavenmaatschappij, daarop volgden de feodale en tenslotte de kapitalistische maatschappij. De studie van de maatschappelijke stelsels toont ons aan, dat zich daarin steeds de elementen ontwikkelden die het ontstaan van een nieuw stelsel mogelijk maakten. Zo verandert ook iedere dag de kapitalistische maatschappij en is daaruit in de Sovjet-Unie bijvoorbeeld een geheel nieuwe maatschappijvorm ontstaan. En omdat geen enkel maatschappelijk stelsel blijvend is, zal ook het socialisme dat in de Sovjet-Unie gevestigd is, eens verdwijnen. Het ondergaat al zichtbare veranderingen en dat is dan ook de reden waarom metafysisch denkende mensen niets begrijpen van wat er daar gebeurt. Zij blijven een volledig gewijzigde maatschappij beoordelen met de gevoelens van mensen, die de kapitalistische onderdrukking ondergaan.

Ook onze gevoelens veranderen, iets waarvan wij ons nauwelijks rekenschap geven. Toch zien wij sympathie tot liefde uitgroeien en tenslotte soms tot haat ontaarden.

Overal in de natuur, de geschiedenis, het denken, nemen wij dus de beweging, de verandering waar. Bij deze vaststelling nu begint de dialectiek.

De Griekse filosofen werden al getroffen door dit feit. Wij hebben gezien dat Heraclitus, die de vader van de dialectiek wordt genoemd, ons als eerste een dialectische wereldbeschouwing heeft gegeven, d.w.z. dat hij de wereld als een bewegend en niet als een star geheel heeft beschreven. Heraclitus zienswijze kan tot een methode ontwikkeld worden.

Maar deze dialectische methode kon pas veel later tot zijn recht komen en wij willen nu nagaan waarom.

3 Waarom werd de dialectiek lange tijd door de metafysische denkwijze overschaduwd?

Wij hebben gezien dat de dialectiek zeer vroeg in de geschiedenis ontstaan is, maar dat de beperktheid van de menselijke kennis daarna leidde tot de ontwikkeling van het metafysische denken en tot de verdringing van de dialectiek.

Wij kunnen hierbij een parallel trekken tussen het idealisme, dat zijn oorsprong vindt in de algemene onwetendheid van de mensen, en de metafysische denkwijze, die haar ontwikkeling dankt aan het feit dat het eerste dialectische denken nog op onvoldoende kennis steunde.

Waarom en hoe vond die ontwikkeling plaats?

Toen de mensen met het onderzoeken van de natuur begonnen, bevonden zij zich in een volstrekte onwetendheid. Om verschijnselen, die zij waarnemen, te bestuderen gaan ze ordenen. Maar uit deze wijze van rangschikken ontstaat een bepaalde denkgewoonte. Het indelen in groepen en soorten en het maken van scheidingen hiertussen wordt tot een algemeen gebruikte denkmethode. Hierin herkennen wij dan ook de twee eerste kenmerken van het metafysische denken. De metafysica spruit dus wel degelijk voort uit de beperktheid van de wetenschappelijke kennis. Nog geen twee eeuwen geleden werden de wetenschappen los van elkaar beoefend. De scheikunde, de natuurkunde en de plant- en dierkunde werden bijvoorbeeld afzonderlijk bestudeerd en tussen deze takken van wetenschap werd geen enkel verband gezien. Deze werkwijze werd ook nog binnen de verschillende wetenschappen toegepast: de natuurkunde bestudeerde het geluid, de warmte, het magnetisme, de elektriciteit en behandelde deze verschijnselen als gescheiden onderdelen, in de overtuiging dat daartussen geen samenhang bestond.

Hierin vinden wij in alle duidelijkheid het tweede kenmerk van de metafysica terug, dat de betrekking en de samenhang tussen de dingen miskent.

Zo is het ook gemakkelijker de dingen in een rusttoestand dan in hun beweging te begrijpen. Laten wij als voorbeeld de fotografie nemen: eerst heeft men getracht de dingen in hun stilstand vast te leggen — dit was de foto — en later pas in hun beweging — en dit was de film. Zo kunnen wij de geschiedenis van de wetenschappen en het menselijk denken vergelijken met de ontwikkeling die van de foto- tot de filmkunst heeft geleid.

Wij onderzoeken de dingen in hun stilstand alvorens ze in hun beweging te bestuderen.

Waarom? Omdat men van de dingen nog niets afwist. Om ze te leren kennen, heeft men dus het eenvoudigste gezichtspunt gekozen; stilstaande voorwerpen zijn immers veel makkelijker te vatten en te onderzoeken. In de ontwikkeling van het dialectische denken is het onderzoek van de stilstaande dingen ongetwijfeld een noodzakelijk moment — maar ook niet meer dan een moment, ontoereikend en beperkt, dat dan ook in de studie van de dingen in hun ontwikkeling moet worden opgenomen.

Wij vinden deze denkwijze terug bij biologie en de plant en dierkunde. Om de dieren te leren kennen, heeft men ze eerst in geslachten en soorten ingedeeld, uitgaande van de veronderstelling dat daartussen geen verwantschap bestond en dat het altijd zo was geweest. (Derde kenmerk van de metafysica). Hieruit ontstond de theorie van het “fixisme”, dat in tegenstelling tot de evolutietheorie verklaart dat de diersoorten altijd bestaan hebben zoals wij ze nu kennen, dat zij zich dus niet ontwikkeld hebben. Het is dus een metafysische theorie, die voortvloeit uit de beperktheid van de menselijke kennis.

4 Waarom was het 18e eeuwse materialisme metafysisch?

Wij weten dat de mechanica van grote betekenis is geweest voor het materialisme van de 18e eeuw. Dit materialisme wordt dan ook vaak het mechanische materialisme genoemd. Hoe komt dat? Omdat het materialisme met de ontwikkeling van de wetenschap verbonden is en omdat onder de verschillende takken van wetenschap de mechanica het eerst tot ontwikkeling kwam. In de spreektaal betekent mechanica de kennis van de machines, in de wetenschappelijke zin van het woord is het de leer van de beweging, in de zin van verplaatsing. En de mechanica kwam juist het eerst tot ontwikkeling omdat de mechanische beweging, de verplaatsing, de eenvoudigste vorm van de beweging is. Het is veel eenvoudiger om de beweging te bestuderen van de appel die aan de boom hangt en door de wind bewogen wordt, dan de veranderingen te onderzoeken die plaats vinden bij het groeien en rijpen van de appel. Het is makkelijker de werking van de wind op de appel te onderzoeken, dan het rijpingsproces te bestuderen. Maar dit eerste onderzoek heeft slechts betrekking op een onderdeel van de ontwikkeling en zet dus de deur open voor de metafysische denkwijze.

Wij weten dat het materialisme op de wetenschappen steunt en dat de wetenschappen in de 18e eeuw beheerst werden door de metafysische denkwijze. Immers van alle takken van wetenschap was de mechanica het verst gevorderd.

“Daarom,” schreef Engels, “was het onvermijdelijk dat het materialisme van de 18e eeuw metafysisch en mechanisch was, omdat ook de wetenschappen dit waren.”

Wij kunnen dus zeggen dat dit metafysische en mechanische materialisme een materialisme was, omdat het op de fundamentele vraag van de filosofie antwoordde dat de materie het oorspronkelijke element is, maar dat het een metafysisch materialisme was, omdat het de wereld als een geheel van starre dingen beschouwde, en mechanisch omdat het de beweging uitsluitend volgens de wetten van de mechanica begreep.

Maar op een dag komt men door de opeenhoping van onderzoekingen toch tot de ontdekking dat de wetenschappen niet stil zijn blijven staan, dat daarin veranderingen hebben plaats gevonden. Terwijl men eerst de scheikunde van de biologie en de natuurkunde had gescheiden, ervaart men nu dat het onmogelijk wordt de ene of andere tak van wetenschap te beoefenen zonder de hulp van de andere takken van wetenschap in te roepen. Het bestuderen van de spijsvertering bijvoorbeeld, dat tot het gebied van de biologie hoort, wordt onmogelijk zonder de hulp van de scheikunde. Rond de 19e eeuw bemerkte men dus dat de wetenschappen met elkaar samenhangen. Nu men een diepgaande kennis van de natuur heeft verworven, wordt de metafysische denkwijze in de wetenschappen verlaten.

Voordien waren de natuurkundige verschijnselen afzonderlijk onderzocht; maar nu moet men erkennen dat deze verschijnselen met elkaar samenhangen. Zo worden bijvoorbeeld de elektriciteit en het magnetisme, die vroeger apart bestudeerd werden, in één enkele wetenschap verenigd: het elektromagnetisme.

Ook bij het onderzoeken van het geluid en de warmte kwam men tot de ontdekking, dat beide door verschijnselen van dezelfde aard worden veroorzaakt. Als wij met een hamer slaan, brengen wij zowel geluid als warmte voort. De warmte wordt dus door de beweging teweeg gebracht. En wij weten dat het geluid trillingen van de lucht zijn; deze trillingen zijn eveneens beweging. Wij hebben hier dus te maken met twee verschijnselen van dezelfde aard.

In de biologie is men bij het steeds zorgvuldiger indelen tenslotte op soorten gestuit, die noch tot de planten noch tot de dieren gerekend konden worden. Er bleek dus geen scherpe scheidingslijn tussen de dieren en de planten te bestaan. Steeds verdergaande onderzoekingen hebben tenslotte tot de conclusie geleid, dat de dieren niet altijd zo geweest zijn als wij ze nu kennen. De feiten zelf maakten dus een einde aan het “fixisme” en aan het metafysische denken.

Deze ontwikkeling in de wetenschappen vond in de 19e eeuw plaats en maakte het voor het materialisme mogelijk om dialectisch te worden. De dialectiek is dus de denkmethode van de wetenschappen, die in hun verdere ontwikkeling het metafysische denken overwonnen hadden. Het materialisme kon zich wijzigen, omdat er in de wetenschappen veranderingen hadden plaats gevonden. Terwijl dus het metafysisch materialisme samenhangt met de metafysische wetenschappen, sluit het nieuwe, dialectische materialisme zich aan bij de moderne wetenschappen.

5 Hoe het dialectisch materialisme ontstond: Hegel en Marx

Op de vraag hoe zich deze overgang van het metafysisch materialisme naar het dialectisch materialisme voltrokken heeft, antwoordt men meestal:

1) In de 18e eeuw was er het metafysische materialisme.
2) De wetenschappen ontwikkelden zich.
3) Toen traden Marx en Engels op. Zij splitsten het metafysische materialisme in tweeën. Terwijl zij de metafysica lieten vallen, behielden zij het materialisme en knoopten daar de dialectiek aan vast.

Indien wij de neiging hebben de zaken zo voor te stellen, dan komt dit voort uit onze metafysische denkwijze, waardoor wij alles tot vereenvoudigde schema’s herleiden. Maar wij moeten ons ervan bewust zijn dat feiten uit de werkelijkheid nooit in een schema passen. De feiten zijn altijd ingewikkelder dan zij schijnen en dan wij denken. Zo was de verandering van het metafysische materialisme in een dialectisch materialisme evenmin een eenvoudige zaak.

De dialectiek werd in feite ontwikkeld door de Duitse idealistische filosoof Hegel (1770-1831), die de veranderingen die in de wetenschappen hadden plaats gevonden, had weten te herkennen. Voortbouwend op het oude idee van Heraclitus en steunend op de vooruitgang van de wetenschappen, stelde hij vast dat de wereld één en al beweging en verandering is, dat niets op zichzelf staat, maar alles met elkaar samenhangt. Zo schiep hij de dialectische denkmethode. Ons hedendaags inzicht in de dialectische beweging in de wereld hebben wij aan Hegel te danken. In de eerste plaats werd Hegel getroffen door de beweging van het denken, en deze noemde hij vanzelfsprekend dialectiek, omdat het de vooruitgang van het denken betreft dat zich door de botsing van de ideeën, door de discussie voltrekt. Maar Hegel is een idealist, d.w.z. dat hij aan de geest een primaire betekenis toekent, zodat hij zich van de beweging en de verandering ook een bepaalde voorstelling maakt. Hij meent dat de veranderingen van de materie veroorzaakt worden door de veranderingen van de geest. Voor Hegel is de materie stofgeworden idee en vóór de wereld is er de geest die de wereld ontdekt. Kortom, hij constateert dat de geest en de wereld zich in een voortdurende ontwikkeling bevinden, maar hieruit trekt hij de conclusie dat de veranderingen van de geest de veranderingen van de materie bepalen.

Bijvoorbeeld: de uitvinder heeft een idee dat hij tot werkelijkheid maakt en zo is deze verwerkelijkte idee de oorzaak van de veranderingen in de materie.

Hegel is dus een dialecticus, maar hij maakt de dialectiek ondergeschikt aan het idealisme.

Marx (1818-1883) en Engels, die aanhangers van Hegel, maar tegelijk materialisten waren, die dus aan de stof primaire betekenis toekenden, waren dan ook van mening dat zijn dialectiek juiste, maar op hun kop gezette stellingen bevatte. Engels zegt hierover: met Hegel stond de dialectiek op zijn kop, het gaat er nu om hem weer op zijn voeten te zetten. Marx en Engels bepaalden dus, dat de stoffelijke werkelijkheid de oorspronkelijke oorzaak van de door Hegel omschreven beweging is en zij behielden daarbij vanzelfsprekend de term dialectiek.

Zij menen dat Hegel terecht vaststelt dat denken en wereld in voortdurende beweging zijn. Maar zij verklaren dat hij zich vergist, als hij beweert dat de veranderingen in de gedachten de veranderingen van de dingen bepalen. Het zijn integendeel de dingen die in ons de ideeën oproepen en deze ideeën wijzigen zich omdat de dingen zich wijzigen.

Vroeger reisde men per postkoets. Nu per trein. Het is niet omdat wij het idee hebben per trein te willen reizen dat dit vervoermiddel bestaat. Onze denkwijze is veranderd omdat de dingen veranderd zijn.

Wij moeten dus niet zeggen: Marx en Engels beschikten enerzijds over het materialisme, ontwikkeld door de Franse materialisten van de 18e eeuw, anderzijds over de dialectiek van Hegel. Zij hadden dus niets anders te doen dan deze twee te verbinden.

Dit is een simpele, schematische gedachtegang, die de werkelijkheid geweld aandoet. Het is een metafysische denkwijze.

Marx en Engels ontleenden inderdaad de dialectiek aan Hegel, maar niet zonder hierin wijzigingen aan te brengen. Hetzelfde deden zij met het materialisme, zodat zij ons het dialectisch materialisme schonken.

_______________
[37] Fr. Engels: Feuerbach, blz. 8.

Georges Politzer
Beginselen van de filosofie
Deel 4 — De dialectiek

De wetten van de dialectiek — Eerste wet: de dialectische verandering

1 Wat verstaat men onder dialectische verandering?

De eerste wet van de dialectiek begint met de vaststelling dat “niets blijft waar, noch wat het was”. Wie dialectiek zegt, zegt beweging, verandering. De dingen vanuit dialectisch standpunt beschouwen en bestuderen, betekent ze in hun beweging en verandering bestuderen.

Nemen wij een appel. Wij kunnen deze appel op twee manieren bestuderen: vanuit metafysisch en vanuit dialectisch standpunt. In het eerste geval geven wij een beschrijving van de vrucht, van haar vorm en kleur. Wij sommen haar eigenschappen op, bespreken haar smaak enz. Vervolgens vergelijken wij de appel bijvoorbeeld met de peer, stellen hun overeenkomsten en verschillen vast, om dan tot de slotsom te komen dat de appel een appel is en de peer een peer. Zo werden vroeger de dingen onderzocht, vele boeken getuigen hiervan.

Wanneer wij de appel volgens de dialectische zienswijze willen bestuderen, dan stellen wij ons op het standpunt van de beweging. Niet de beweging van de appel, die rolt en zich verplaatst, maar de beweging van zijn ontwikkeling. Wij zien dan dat de appel niet altijd geweest is wat hij nu is. Voordien was hij groen. Voordat hij bloesem was, een knop. Zo gaan wij terug tot in de lente. De appel is dus niet altijd een appel geweest, hij heeft een voorgeschiedenis. Evenmin zal hij blijven wat hij op dit ogenblik is. De afgevallen appel verrot, vergaat, de pitten komen vrij en als alles normaal verloopt, groeit daaruit een nieuwe loot en tenslotte een boom. De appel was dus niet altijd wat hij is en zal dit ook niet blijven.

Dit is nu wat men noemt de dingen onderzoeken vanuit het standpunt van de beweging. Het is een methode van onderzoek, die zich zowel op het verleden als op de toekomst richt. Bij deze methode wordt de appel in zijn huidige gedaante nog slechts gezien als een overgangstoestand tussen wat was, het verleden en wat worden zal, de toekomst.

Ter verduidelijking willen wij nog twee voorbeelden bespreken. De aarde en de maatschappij.

Vanuit het metafysische gezichtspunt zullen wij van de aarde een uitvoerige beschrijving geven. Wij stellen vast dat het aardoppervlak uit zeeën, landen en bergen bestaat; wij onderzoeken de samenstelling van de aardkorst. Vervolgens kunnen wij de aarde met de andere planeten vergelijken of met de maan, om dan tot de conclusie te komen: de aarde is en blijft de aarde.

Wanneer wij echter de geschiedenis van de aarde bestuderen vanuit het gezichtspunt van de dialectiek, dan bemerken wij dat zij niet altijd zo was als nu. Dat zij veranderingen ondergaat en dat zij in de toekomst zal blijven veranderen. Wij moeten de huidige toestand van de aarde dus slechts beschouwen als een overgang tussen de vroegere en de toekomstige veranderingen. Een overgang waarin de veranderingen zich onmerkbaar voltrekken, hoewel zij op een veel grotere schaal plaats vinden dan in het rijpingsproces van de appel.

Laten wij nu het voorbeeld van de maatschappij bekijken, dat voor de marxist van bijzonder belang is.

Wij passen nogmaals de twee denkmethodes toe. Volgens de metafysische zienswijze zal men zeggen dat er altijd rijken en armen zijn geweest. Men stelt vast dat er grote banken en reusachtige fabrieken bestaan. Men geeft een uitgebreide beschrijving van de kapitalistische maatschappij, die dan vergeleken wordt met de vroegere maatschappelijke stelsels (feodale en slavenmaatschappij). De overeenkomsten en verschillen worden opgespoord. En tenslotte krijgt men dan te horen: de kapitalistische maatschappij is en blijft wat zij is.

De dialectiek leert ons dat de kapitalistische maatschappij niet altijd geweest is wat zij nu is. Uit het feit, dat in het verleden verschillende maatschappijvormen elkaar hebben opgevolgd, leiden wij onmiddellijk af dat het kapitalisme, evenmin als alle vroegere stelsels, blijvend is, noch op een onwankelbare grondslag berust. Maar dat het voor ons echter slechts een tijdelijke werkelijkheid is, een overgangsvorm tussen verleden en toekomst.

Deze enkele voorbeelden laten ons zien dat de dialectische zienswijze ieder verschijnsel als iets tijdelijk beschouwt, als een schakel in de ontwikkeling tussen het verleden en de toekomst, als iets dat wordt en vergaat.

2 Voor de dialectiek is niets definitief, absoluut, of heilig

“Er bestaat voor de dialectiek niets definitiefs, absoluut, heiligs; van alles en bij alles legt zij de vergankelijkheid bloot en er bestaat voor haar niets dan het ononderbroken proces van worden en vergaan...”[38] 

Deze uitspraak van Engels onderstreept wat wij zojuist uiteengezet hebben en wat wij nu nog nader willen bezien.

“Voor de dialectiek bestaat er niets definitiefs.” Dit betekent dat volgens de dialectiek elk verschijnsel een voorgeschiedenis en een ontwikkeling in de toekomst heeft, dat het dus niet eens en vooral bestaat en zijn huidige gedaante niet blijvend is (zie de voorbeelden van de appel, de aarde en de maatschappij).

Voor de dialectiek bestaat er geen enkele macht in de wereld, noch daarbuiten, die de dingen in een definitieve vorm kan vastleggen. Niets is dus absoluut (absoluut betekent onvoorwaardelijk, allesomvattend, eeuwig, volmaakt.)

“Niets is heilig”, dat wil niet zeggen dat de dialectiek alles veracht. Nee! Heilig is iets dat als onveranderlijk beschouwd moet worden, dat niet beroerd, noch bediscussieerd mag worden, maar alleen geëerbiedigd. De kapitalistische maatschappij zou zo iets “heiligs” zijn. Maar de dialectiek verklaart dat niets aan de beweging, de verandering, aan de omvorming van de geschiedenis ontkomt.

Voor de dialectiek is alles “vergankelijk”, tot ondergaan gedoemd. Wat jong is wordt oud. Wat vandaag leeft, zal morgen sterven en er bestaat dus niets anders dan “het ononderbroken proces van worden en vergaan”.

Dialectisch gezien is dus niets eeuwig, behalve dan de beweging. Geen enkel afzonderlijk ding kan eeuwig zijn, alleen het proces van worden en vergaan gaat eeuwig voort.

Maar wat is dit wordingsproces, waarover Engels in zijn definitie spreekt?

Wij hebben gezien dat de appel een geschiedenis heeft. Laten wij nu als voorbeeld een potlood nemen, dat eveneens een geschiedenis heeft.

Dit potlood, dat nu versleten is, is eens nieuw geweest. Het hout waarvan het vervaardigd is, is afkomstig van een plank en de plank van een boom. Wij erkennen dus dat de appel en het potlood beide een geschiedenis hebben, dat zij niet altijd zijn geweest wat zij nu zijn. Niettemin bestaat er een verschil tussen deze twee ontwikkelingsgeschiedenissen.

De groene appel is rijp geworden. Kon de appel, onder normale omstandigheden, dus wanneer geen ingrepen van buitenaf plaatsvinden, anders dan van groen, rijp worden? Nee, hij moest rijp worden, evenals hij op de grond vallen, verrotten en vergaan moest en zijn pitten vrijmaken.

Terwijl de boom waaruit het potlood vervaardigd werd, geen plank en de plank geen potlood hoefde te worden. Het potlood had ook ongebruikt en ongeslepen kunnen blijven.

Wij zien dus een verschil tussen deze twee ontwikkelingen. Bij de appel is er sprake van een noodzakelijke, onvermijdelijke ontwikkeling (indien deze niet door invloeden van buiten — wind, insecten, larven, enz. — wordt tegengehouden).

Bij het potlood echter is er geen sprake van een noodzakelijke ontwikkeling, het ene stadium hoefde niet op het andere te volgen. Dat het potlood al die ontwikkelingstrappen doormaakt, is alleen te danken aan het ingrijpen van buitenaf, van de mens.

In de geschiedenis van de appel vloeien de verschillende ontwikkelingstrappen uit elkaar voort. Dit is het wordingsproces waarover Engels spreekt, een natuurlijk proces dus.

3 Het proces

(Afgeleid van het Latijnse werkwoord procedere, dat vooruitgaan betekent).

Waarom wordt de groene appel rijp? Door een aaneenschakeling van innerlijke factoren die tot de rijpwording drijven. Omdat hij al een appel was ook voordat hij rijp was, kon hij niet anders dan rijp worden.

Bij de ontwikkeling van bloem tot vrucht en van groene tot rijpe appel, zien wij dat deze aaneenschakeling van veranderingen die tot de rijping leiden, door innerlijke krachten veroorzaakt wordt. Dit noemt men het autodynamisme, wat betekent: drijfkracht die uit het wezen zelf voortkomt.

Om van een plank een potlood te maken, was het ingrijpen van de mens nodig, uit zichzelf zou de plank immers nooit in een potlood kunnen veranderen. Hier is dus geen sprake van innerlijke drijfkrachten, van autodynamisme, noch van een wordingsproces.

Wij zien dus dat de dialectische beweging het wordingsproces, het autodynamisme inhoudt. Want iedere beweging of verandering is nog geen dialectische beweging. Nemen wij als voorbeeld een vlo: vanuit dialectisch gezichtspunt zeggen wij dat de vlo niet was, noch blijven zal wat hij is. Als wij hem dooddrukken, dan betekent dit zeker een verandering, maar is dit dan ook een dialectische verandering? Nee, zonder ons toedoen was hij niet dood gegaan. Dit is dus geen dialectische maar een mechanische verandering.

Wij moeten dus wel degelijk uitkijken wanneer wij het begrip dialectische beweging willen hanteren. Wij zijn bijvoorbeeld van mening dat, zo de aarde blijft bestaan, de kapitalistische maatschappij zal plaatsmaken voor de socialistische en vervolgens voor de communistische maatschappij. Dit zal een dialectische verandering zijn. Maar als de aarde zou vergaan, dan zou de kapitalistische maatschappij eveneens verdwijnen, maar niet door een dialectische, doch door een mechanische verandering.

Op een ander vlak spreken wij bijvoorbeeld over een mechanische discipline, wanneer deze onnatuurlijk is, en van een innerlijke discipline, wanneer deze vrijwillig aanvaard wordt, d.w.z. wanneer deze voortkomt uit het eigen natuurlijke milieu.

Een mechanische discipline wordt van buitenaf opgelegd door leiders, die niet verbonden zijn met degenen die zij aanvoeren. (Wij beseffen zo terdege dat een niet-mechanische, een vrijwillige discipline, niet voor iedere organisatie is weggelegd.)

Wij moeten dus vermijden de dialectiek op mechanische wijze toe te passen. Onze neiging daartoe spruit weer voort uit onze metafysische denkgewoonte. Wij moeten niet als papegaaien herhalen dat de dingen veranderen. Wanneer een dialecticus dit verklaart, dan moet hij in de feiten nagaan hoe de dingen vroeger waren. Immers te verklaren dat de dingen veranderd zijn, kan nooit het einde van een redenering zijn, maar moet juist het begin van een nauwkeurig onderzoek naar de vroegere toestand betekenen.

Marx, Engels en Lenin hebben lang en nauwkeurig onderzocht hoe de kapitalistische maatschappij was voor hun tijd. Zij hebben de kleinste details onder de loep genomen om die dialectische veranderingen te kunnen vastleggen. Om de ontwikkeling van de kapitalistische maatschappij te beschrijven en aan kritiek te onderwerpen, om het imperialisme te analyseren, heeft Lenin zeer nauwkeurige studies gemaakt en vele statistieken geraadpleegd.

Het begrip van de innerlijke drijfkracht in de beweging, van het autodynamisme dus, moeten wij niet als een mooi klinkende frase hanteren, maar het steeds met kennis van zaken gebruiken en alleen tegenover mensen, die het volkomen begrijpen kunnen.

Nadat wij onderzocht hebben welke dialectische veranderingen een verschijnsel heeft ondergaan, moeten wij ook nog nagaan waarom dit een innerlijk noodwendige, autodynamische ontwikkeling is.

Wij zien dat dialectiek en wetenschappelijk onderzoek nauw verband houden met elkaar.

De dialectiek is geen middel om de dingen te verklaren en te kennen zonder ze te onderzoeken, maar een methode om ze op de juiste wijze te bestuderen en te onderzoeken, door na te gaan wat het begin en het einde van de dingen is, waar zij vandaan komen en waar zij heen gaan.

_______________
[38] Fr. Engels: Feuerbach, blz. 35.

Georges Politzer
Beginselen van de filosofie
Deel 4 — De dialectiek

Tweede wet: de wisselwerking

1 De aaneenschakeling van de processen

Aan de hand van de ontwikkelingsgeschiedenis van de appel hebben wij gezien wat een proces is. Wij willen op dit zelfde voorbeeld nog eens dieper ingaan. Wij hebben onderzocht waaruit de appel is ontstaan en daarbij tot de boom moeten teruggaan. Maar ten aanzien van de boom kan weer dezelfde vraag gesteld worden. Het bestuderen van de appel brengt ons tot het onderzoeken van de oorsprong en de bestemming van de boom. Waaruit is de boom ontstaan? Uit de appel. Uit de gevallen appel die in de grond is vergaan en waaruit een nieuwe loot is gegroeid. En dit brengt ons weer tot het bestuderen van de grond, de voorwaarden waaronder de pitten van de appel tot een loot zijn uitgegroeid, de invloeden van de lucht, van de zon enz. Terwijl wij dus begonnen waren met het bestuderen van de appel, zijn wij via de ontwikkelingsprocessen van de appel en de boom voortgegaan met het onderzoeken van de bodem. Wij hebben hier dus te maken met een aaneenschakeling van processen. Dit zal ons in staat stellen de tweede wet van de dialectiek te formuleren en te bestuderen, nl. de wet van de wisselwerking.

Als tweede voorbeeld van een aaneenschakeling van proces willen wij nog de geschiedenis van de Arbeidershogeschool nemen. Uitgaande van de dialectische zienswijze, zullen wij ons in de eerste plaats afvragen waaruit deze Arbeidershogeschool ontstaan is. Het eerste antwoord hierop is: in de herfst van het jaar 1932 werd door een aantal kameraden op een bijeenkomst besloten te Parijs een arbeidershogeschool te stichten voor de studie van het marxisme.

Maar hoe kon dit comité op het idee komen om de studie van het marxisme te bevorderen? Omdat het marxisme bestaat uiteraard. Maar waar komt dan het marxisme vandaan?

Wij zien dus da: het onderzoeken van de aaneenschakeling van processen tot een indringende en volledige studie leidt. Als wij nog verder gaan en ons afvragen waar het marxisme vandaan komt, dan moeten wij tenslotte vaststellen dat deze theorie het bewustzijn zelf van de arbeidersklasse is. Wij zien tegelijk dat de arbeidersklasse dus bestaat (of men er nu voor of tegen is). En dan moeten wij weer de volgende vraag stellen: waar komt het proletariaat vandaan? Wij weten dat het voortkomt uit een economisch stelsel, het kapitalisme. Wij weten ook dat de verdeling van de maatschappij in klassen, dat klassenstrijd niet, zoals onze tegenstanders beweren, een uitvinding van het marxisme is, maar dat het marxisme de klassenstrijd slechts constateert en dat het zijn kracht juist put uit het bestaande proletariaat.

Van proces tot proces zijn wij bij ons onderzoek dan beland bij de studie van de levensomstandigheden onder het kapitalisme. Wij hebben hier dus een aaneenschakeling van processen, die laat zien hoe alles met elkaar samenhangt en op elkaar inwerkt. Dit is de wet van de wisselwerking.

Tot slot willen wij aan de hand van dezelfde twee voorbeelden van de appel en de Arbeidershogeschool te Parijs nog eens nagaan hoe een metafysicus te werk zou zijn gegaan.

Ten aanzien van het vraagstuk van de appel zou hij slechts de vraag gesteld hebben: waar komt de appel vandaan? En hij zou genoegen genomen hebben met het antwoord: de appel komt van de boom. Verder zou hij dus niet gezocht hebben.

Ten aanzien van de Arbeidershogeschool zou hij zich tevreden hebben gesteld met de verklaring dat deze school is opgericht door een groep mensen, die “het Franse volk in het verderf willen storten” of soortgelijke praatjes.

De dialecticus echter ziet de gehele aaneenschakeling van processen die tot het bestaan van de appel en van de Arbeidershogeschool hebben geleid. Hij verbindt het bijzondere feit, het onderdeel, met het geheel.

Hij verbindt de appel met de boom en gaat dan nog verder terug tot aan de natuur in zijn geheel. De appel is niet alleen de vrucht van de boom, maar van de gehele natuur.

De Arbeidershogeschool is niet alleen de “vrucht” van het proletariaat, maar ook van de kapitalistische maatschappij.

In tegenstelling tot de metafysica, die de wereld als een geheel van stil- en van elkaar losstaande dingen beschouwt, ziet de dialectiek de wereld dus als een geheel van processen. En zoals dit dialectische standpunt voor de natuur waar blijkt te zijn, zo geldt het ook voor de maatschappij.

“De oude methode van onderzoek en van denken, die Hegel de “metafysische” noemt, die zich bij voorkeur bezig hield met het onderzoek van de dingen als gegeven, vaste feiten ... was in haar tijd zeer zeker historisch gegrond.”[39] 

In deze tijd bestudeerde men de dingen, en ook de maatschappij, als een geheel van vaststaande, gegeven dingen. Die niet alleen niet veranderden, maar bovendien — en dit geldt vooral voor de maatschappij — niet gedoemd waren te verdwijnen.

Engels wijst op de grote betekenis van de dialectiek, deze:

“ ...grote, fundamentele gedachte, dat de wereld niet als een complex van geheel voltooide dingen moet worden opgevat, maar als een complex van processen, waarin de schijnbaar stabiele dingen niet minder dan hun gedachtenafbeeldingen in ons hoofd, de begrippen, aan een ononderbroken verandering van worden en vergaan zijn onderworpen, waarin zich bij alle schijnbare toevalligheid en ondanks alle tijdelijke achteruitgang tenslotte een voorwaartsgaande ontwikkeling doorzet.”[40] 

De kapitalistische maatschappij moet dus evenmin als een geheel van voltooide dingen beschouwd worden, maar integendeel als een geheel van processen.

De metafysici zijn er zich wel van bewust, dat de kapitalistische maatschappij niet altijd bestaan heeft en dat hij een voorgeschiedenis heeft, maar zij menen dat met het kapitalisme, de ontwikkeling van de maatschappij heeft opgehouden en alles voortaan zal blijven zoals het is. Zij beschouwen al het bestaande dus als voltooid en niet als het begin van een nieuw ontwikkelingsproces. De geschiedenis van de schepping van de wereld door God is een verklaring van de wereld als een geheel van voltooide dingen. God heeft op iedere scheppingsdag een afgeronde taak verricht. Hij heeft de planten, de dieren en de mensen eens en voor al geschapen, hieruit ontstond de theorie van het “fixisme”.

De dialectische denkwijze staat hier lijnrecht tegenover. Zij beschouwt de dingen niet als vaststaand, maar als in beweging. Voor de dialectiek is geen ding voltooid, maar altijd weer het begin van een nieuw proces, altijd weer bezig zich te’ wijzigen en zich te ontwikkelen. Daarom zijn wij ook zo zeker van de verandering van de kapitalistische maatschappij in een socialistische. Daar niets ooit voorgoed voltooid is, is ook de kapitalistische maatschappij slechts het einde van een ontwikkelingsproces, waaruit de socialistische en vervolgens de communistische maatschappij zal ontstaan. Er is en er zal altijd een voortdurende ontwikkeling zijn.

Maar wij moeten oppassen dat wij de dialectische ontwikkeling niet als een voorbeschikking gaan beschouwen, zodat men ons de vraag zou kunnen stellen: “als jullie zo zeker zijn van de verlangde omwenteling, waarom dan nog te strijden?” Marx heeft immers gezegd: “Bij de geboorte van het socialisme moet er een verloskundige zijn.” Vandaar de noodzaak van de revolutie en de strijd.

De dingen zijn immers niet zo eenvoudig. Wij mogen niet de rol van de mensen vergeten die de ontwikkeling kunnen vertragen of bespoedigen (deze kwestie zullen wij nog bespreken in het vijfde hoofdstuk, over het historisch materialisme).

Hier willen wij alleen vaststellen dat er op alle gebieden een aaneenschakeling van processen voorkomt, die door de innerlijke wetmatigheid van de dingen plaatsvinden. Voor de dialectiek is niets voltooid. In de ontwikkeling is er dus nooit een slotscène. In het schouwspel van de wereld vormt het laatste bedrijf van een stuk steeds het eerste bedrijf van een volgend stuk.

2 De grote ontdekkingen van de 19e eeuw

Wij hebben al besproken dat het de wetenschappelijke ontdekkingen van de 19e eeuw waren die de geleerden, en met hen Marx en Engels, ertoe brachten de metafysische denkwijze te verlaten en de dingen in hun dialectische beweging te zien. Tot deze vooruitgang van de dialectiek droegen in de eerste plaats de drie ontdekkingen bij waarop Engels heeft gewezen in zijn werk Ludwig Feuerbach en het einde van de Duitse klassieke filosofie[41] 

1) De ontdekking van de levende cel en van zijn ontwikkeling.[42]

Voor deze ontdekking was men bij het wetenschappelijk onderzoek van het “fixisme” uitgegaan. De soorten werden beschouwd als volkomen vreemd aan elkaar. Bovendien maakte men een streng onderscheid tussen het plantenrijk en het dierenrijk.

Daarop volgt dan de ontdekking van de levende cel, die een wetenschappelijk nauwkeurige inhoud geeft aan de evolutiegedachte, waarvoor al door de 18e eeuwse geleerden en denkers het klimaat was geschapen. Men kwam tot het inzicht dat het leven bestaat uit een opeenvolging van worden en vergaan en dat elk wezen uit een vereniging van cellen is opgebouwd. Dit inzicht heft elk onderscheid tussen het planten- en dierenrijk op en verdrijft zodoende de metafysische denkwijze.

2) De ontdekking van de omzetting van de energie.

Vroeger ging men bij de natuurkunde van de mening uit dat bijvoorbeeld geluid, warmte en licht verschijnselen waren, die volstrekt vreemd aan elkaar waren. Maar in de 19e eeuw komen de natuurkundigen tot de ontdekking dat deze verschijnselen in elkaar over kunnen gaan, dat dus de anorganische natuur, evenals de levende natuur, uit een aaneenschakeling van processen bestaat. Dit nieuwe inzicht betekende eveneens een dodelijke slag voor de metafysica.

3) De ontdekking van de evolutie bij mens en dieren.

Darwin bewijst ons, zo schrijft Engels, dat alle organische natuurproducten, de mens daarbij inbegrepen, het resultaat zijn van een lang ontwikkelingsproces uit enkele oorspronkelijke, eencellige kiemen: alle leven in de natuur berust op een lang ontwikkelingsproces van de cel.

En Engels concludeert dat wij, dankzij deze drie grote ontdekkingen, het verband kunnen zien tussen de processen in de natuur, niet alleen binnen de verschillende gebieden maar ook daartussen.

De wetenschap heeft dus de formulering van de wet van de wisselwerking mogelijk gemaakt.

Tussen delfstoffen-, planten- en dierenrijk dus geen scherpe scheidingen, maar slechts een keten van processen. Dit geldt ook voor de maatschappij. De verschillende maatschappelijke stelsels die de geschiedenis van de mensheid gekend heeft, moeten dus beschouwd worden als een reeks van processen, waarin het ene stelsel noodzakelijk uit het vorige tot ontwikkeling moest komen.

Wij moeten dus onthouden dat de wetenschap, de natuur en de maatschappij gezien moeten worden als een samenhangende reeks van processen en dat de motor in de ontwikkeling de innerlijke wetmatigheid of het autodynamisme is.

3 De historische of spiraalsgewijze ontwikkeling

Wanneer wij het ontwikkelingsproces, dat ons nu duidelijk begint te worden, nog eens nader bezien, dan constateren wij dat de appel bijvoorbeeld het product is van een aaneenschakeling van processen. Waar komt de appel vandaan? De appel wordt voortgebracht door de boom. Waaruit ontstaat de boom? Uit de appel. Wij zouden dus kunnen denken dat wij hier te maken hebben met een vicieuze cirkel, waarin wij ronddraaien om steeds weer op hetzelfde punt terug te keren. Boom, appel. Appel, boom. Hetzelfde geldt voor het voorbeeld van het ei en de kip. Waar komt het ei vandaan? Uit de kip. Waaruit ontstaat de kip? Uit het ei.

Volgens deze redenering zouden wij niet met een ontwikkelingsproces te doen hebben, maar met een kringloop en op grond van deze schijn is men dan ook op de gedachte van een “eeuwige kringloop” gekomen. Volgens deze gedachtegang zouden wij steeds op hetzelfde punt, op ons uitgangspunt terugkeren.

Maar laten wij het vraagstuk nog eens nauwkeurig onderzoeken.

1) Wij hebben een appel.
2) Na ontbinding groeien er uit deze appel één of meer bomen.
3) Elke boom zal niet één maar meer appels voortbrengen.

Wij keren dus niet tot hetzelfde punt terug; wij komen weliswaar weer bij de appel terecht, maar nu op een ander plan. Ook als we uitgaan van de boom.

1) Eén boom brengt
2) Appels voort en uit deze appels groeien
3) Appelbomen.

In dit geval komen wij eveneens terug bij de boom, maar op een ander plan. Het gezichtspunt is verruimd.

Wij hebben dus niet te maken met een kringloop, dit was slechts schijn, maar met een ontwikkelingsproces dat wij een historische ontwikkeling zullen noemen. De geschiedenis toont aan dat de tijd wel degelijk zijn sporen nalaat. De tijd verstrijkt, maar de dingen keren in hun ontwikkeling nooit op hetzelfde punt terug. De wereld, de natuur en de maatschappij geven dus een historische ontwikkeling te zien, een ontwikkeling die in de filosofie ook wel beschreven wordt als een ontwikkeling in de vorm van een spiraal.

Dit beeld wordt gebruikt ter verduidelijking van het begrip; met deze vergelijking wil men laten zien dat de dingen zich ontwikkelen volgens een cirkelvormig proces, zonder dat zij daarbij op hetzelfde punt terugkeren. Zij keren steeds op een iets hoger, op een ander plan terug en zo tekent zich dus een klimmende spiraal af.

De wereld, de natuur en de maatschappij hebben dus een historische ontwikkeling (in de vorm van een spiraal) en de bewegende kracht hierin is zoals wij weten het autodynamisme.

4 Conclusie

In deze eerste hoofdstukken over de dialectiek hebben wij de twee eerste wetten bestudeerd: die van de verandering en die van de onderlinge samenhang en wisselwerking. De kennis van deze twee wetten was noodzakelijk voor de bestudering van de wet van de tegenstrijdigheid, die ons in staat zal stellen de beweegkracht van de “dialectische ontwikkeling” te begrijpen, het autodynamisme.

In het eerste hoofdstuk over de dialectiek hebben wij gezien waarom deze theorie lange tijd door de metafysische denkwijze overschaduwd is en waarom het materialisme van de e eeuw metafysisch was.

Nu wij de drie grote ontdekkingen besproken hebben die het mogelijk maakten dat het materialisme zich verder ontwikkelde en dialectisch werd, kunnen wij ook beter begrijpen waarom de geschiedenis van deze filosofie de drie bekende periodes moest doormaken: 1) het materialisme van de Oudheid (theorie van de atomen) 2) het materialisme van de 18e eeuw (mechanisch en metafysisch) 3) het dialectisch materialisme.

Wij hebben vastgesteld dat het materialisme uit de wetenschap is ontstaan en er steeds mee verbonden blijft. Na de laatste drie hoofdstukken beseffen wij hoe waar dit is. Bij de bestudering van de dialectische beweging en verandering en vervolgens van de wet van de onderlinge samenhang en wisselwerking, hebben wij immers geconstateerd dat al onze bewijsvoeringen op de wetenschappen berusten.

In onze dagen zijn de wetenschappelijke onderzoekingen uiterst gespecialiseerd en de geleerden (die over het algemeen onbekend zijn met het dialectisch materialisme) vaak niet in staat de betekenis van hun speciale ontdekkingen in het raam van het geheel van de wetenschap te overzien. De filosofie, die immers de verklaring van de wereld en de meest algemene vraagstukken beoogt, en in het bijzonder het dialectisch materialisme, heeft tot taak om het verband te leggen tussen de bijzondere ontdekkingen van de verschillende takken van wetenschap en daarvan een samenvattend beeld te geven. En zodoende een theorie te ontwikkelen die ons in staat stelt om, zoals Descartes zei, hoe langer hoe meer “heer en meester” van de natuur te worden.

_______________
[39] Idem, blz. 35.
[40] Fr. Engels: Feuerbach, blz. 36.
[41] Door hun ontdekking van de organische cel als “de eenheid, waaruit zich door vermenigvuldiging en differentiatie het gehele planten- en dierenlichaam ontwikkelt” toonden Schwann en Schietden de continuïteit van de twee grote rijken van de levende natuur aan.
[42] “Zolang wij de dingen als rustend en levenloos, ieder voor zich naast en na elkaar beschouwen, stoten wij zeer zeker niet op tegenstrijdigheden bij hen. Wij vinden dan bepaalde eigenschappen, die gedeeltelijk gemeenschappelijk, gedeeltelijk verschillend, ja onderling tegenstrijdig, maar in dat geval over verschillende dingen verdeeld zijn en dus geen tegenstrijdigheid in zichzelf hebben. Voorzover dit gebied van de beschouwing toereikend is, hebben wij ook aan de gewone, metafysische denkwijze genoeg. Maar heel andere ziet het eruit zodra wij de dingen in hun beweging, hun verandering, hun leven, in hun wederkerige inwerking op elkaar gaan beschouwen. Dan verzeilen we terstond in tegenstrijdigheden”. (Fr. Engels: Anti-Dühring, blz. 156-157)

Georges Politzer
Beginselen van de filosofie
Deel 4 — De dialectiek

Derde wet: de tegenstrijdigheid

Wij hebben gezien dat de dialectiek de dingen in een voortdurende verandering en ontwikkeling ziet. Alle dingen zijn onderworpen aan de dialectische beweging (eerste wet).

Deze dialectische beweging is mogelijk omdat elk ding, elk verschijnsel op het moment dat wij het bestuderen, slechts het resultaat is van een aaneenschakeling van processen, d.w.z. van een reeks ontwikkelingstrappen die uit elkaar voortvloeien. Na een grondige analyse hebben wij geconstateerd dat deze aaneenschakeling van processen zich noodzakelijkerwijs en onvermijdelijk in de tijd voltrekt en wel in een voortgaande lijn, ondanks de tijdelijke teruggangen.

De ontwikkeling hebben wij een “historische ontwikkeling” of wel een “spiraalsgewijze” ontwikkeling genoemd. Wij weten ook dat de ontwikkeling uit zichzelf, uit een innerlijke kracht of wetmatigheid, het autodynamisme voortkomt.

Wat zijn nu de wetten van deze innerlijke noodwendige beweging, van dit autodynamisme? Welke wetten maken het mogelijk dat de verschillende ontwikkelingstrappen uit elkaar voortkomen? Met andere woorden, wat zijn de “wetten van de dialectische beweging"?

De dialectiek leert ons dat de dingen niet eeuwig zijn. Zij hebben een begin, een tijd van rijpheid, van ouderdom en tenslotte een einde, de dood.

Alle dingen maken deze ontwikkelingstrappen door: geboorte, rijpheid, ouderdom en dood. Waarom? Waarom zijn de dingen niet eeuwig?

Dit is een oude vraag die de mensen altijd heeft beziggehouden. Waarom moeten wij sterven? De mensen kunnen deze noodzaak niet vatten en zij hebben in de loop van de geschiedenis van het eeuwige leven gedroomd en op middelen gezonnen om deze toestand te veranderen, in de Middeleeuwen bijvoorbeeld door te zoeken naar een magische drank (het levenselixer).

Waarom moet dus alles wat ontstaat weer afsterven? Om deze grote wet van de dialectiek goed te kunnen begrijpen willen wij haar vergelijken met de metafysische denkwijze.

1 Leven en dood

Volgens de metafysische zienswijze beschouwt men de dingen als geïsoleerd en opzichzelfstaand en dientengevolge bekijkt men de dingen op een eenzijdige wijze, d.w.z. slechts van één kant. Een metafysicus bekijkt het verschijnsel dat men het leven noemt dus, zonder het in verband te brengen met een ander verschijnsel. Hij ziet het leven voor- en op zichzelf, op een eenzijdige wijze, slechts van één kant. Ten aanzien van de dood doet hij hetzelfde; hij past zijn eenzijdige zienswijze toe en concludeert: leven is leven, dood is dood. Daartussen bestaat geen verband, men kan niet tegelijkertijd levend en dood zijn, daar deze twee hoedanigheden tegengesteld en volstrekt tegenstrijdig zijn.

Dit is een oppervlakkige denkwijze. Bij nader onderzoek bemerkt men immers dat leven en dood niet tegenover elkaar geplaatst en zelfs niet zo scherp gescheiden kunnen worden. De ervaring, de werkelijkheid tonen immers aan dat de dood de voortzetting van het leven is, dat de dood uit het leven voortkomt.

En omgekeerd, kan uit de dood ook het leven ontstaan? Ja. Uit het ontbindingsproces van een dode plant ontstaat immers nieuw leven; zij dient bijvoorbeeld als mest en maakt de aarde vruchtbaarder. In vele gevallen helpt de dood het leven, maakt het ontstaan van nieuw leven mogelijk. Ook in de levende lichamen is het leven slechts mogelijk omdat er een voortdurende vervanging van de cellen plaats vindt, waarbij er oude afsterven en nieuwe ontstaan.[43] 

Leven en dood gaan dus voortdurend in elkaar over. In alle dingen constateren wij dus deze belangrijke wet: alle dingen slaan steeds in hun tegendeel om.

2 De dingen slaan in hun tegendeel om

De metafysici plaatsen de tegengestelde dingen tegenover elkaar, maar de werkelijkheid laat ons zien dat de tegendelen steeds in elkaar overgaan. Dat de dingen niet zichzelf blijven, maar in hun tegendeel omslaan.

Waarheid en dwaling hebben, menen wij, niets met elkaar gemeen. De waarheid is de waarheid en een dwaling een dwaling. Dit is een eenzijdige zienswijze, die de tegendelen scherp tegenover elkaar plaatst, zoals men leven en dood tegenover elkaar zou willen plaatsen.

Als wij zeggen: “Kijk het regent”, dan kan het gebeuren dat het heeft opgehouden te regenen voordat wij onze zin hebben uitgesproken. Onze opmerking was juist toen wij hem begonnen, maar werd niettemin een onwaarheid. (De oude Grieken wisten dit al en hadden het spreekwoord: wie zich niet vergissen wil, zwijge!).

Laten wij het voorbeeld van de appel nog eens nemen. Wij zien op de grond een rijpe appel liggen en zeggen: hier is een rijpe appel. Maar de appel lag misschien al enige tijd op de grond en is al begonnen te verrotten, zodat de waarheid die wij meenden te verkondigen, een onjuistheid blijkt te zijn geworden.

Ook de wetenschappen leveren ons talrijke voorbeelden van wetten, die lange tijd als waarheden zijn beschouwd, maar die op een bepaald tijdstip door de vorderingen van de wetenschap, dwalingen bleken te zijn.

Wij zien dus dat een waarheid in een dwaling kan omslaan. Maar kan een dwaling eveneens in een waarheid veranderen?

In de begintijd van de beschaving, vooral in Egypte, stelden de mensen zich het opkomen en ondergaan van de zon als een gevecht tussen de goden voor; dit is onjuist voorzover men meent dat de goden de zon voortduwen of wegtrekken om hem te laten op- of ondergaan. Maar de wetenschap bevestigt voor een deel deze redenering door de verklaring dat de zon inderdaad door (overigens zuiver natuurkundige) krachten bewogen wordt. Wij zien dus dat dwaling en waarheid niet zo absoluut tegengesteld zijn.

Hoe is het mogelijk dat de dingen in hun tegendeel omslaan? Hoe kan het leven in de dood overgaan?

Als het leven voor 100% leven was en de dood voor 100% dood, dan zouden zij onmogelijk in elkaar over kunnen gaan. Maar de dood is al in het leven aanwezig en het leven dus in de dood aanwezig.

Bij nader onderzoek blijkt dat de cellen waaruit elk levend organisme is opgebouwd, steeds vernieuwd worden, dat er op dezelfde plaats cellen verdwijnen en nieuwe verschijnen. Voortdurend zijn er levende en dode cellen in een levend wezen. Leven en dood zijn dus tegelijk aanwezig.

In de medische wetenschap heeft men een speciale methode gevonden om het bloed van een dode te bewaren en te gebruiken voor bloedtransfusies; zo draagt het bloed van een dode dus bij tot het herstel van een levende. Wij kunnen- bijgevolg zeggen dat er in de dood nog leven aanwezig is.

“Het leven is dus eveneens een in de dingen en gebeurtenissen zelf aanwezige, steeds zichzelf stellende en oplossende tegenstrijdigheid; en zodra de tegenstrijdigheid ophoudt, houdt ook het leven op, treedt de dood in.”[44] 

Niet alleen gaan de dingen steeds in elkaar over, maar bovendien is elk ding niet alleen zichzelf, maar ook nog iets anders en wel zijn tegendeel, want elk ding bevat zijn tegendeel. Elk ding of verschijnsel is tegelijk zichzelf en zijn tegendeel. In elk ding zijn dus tegengestelde krachten tegelijk aanwezig.

Wat gebeurt er nu met deze krachten? Zij zijn in strijd met elkaar. Een ding wordt dus niet slechts door één kracht die in één enkele richting werkt, maar in werkelijkheid door twee tegengestelde krachten in tegengestelde richtingen gedreven. Het wordt gedreven in positieve (bevestigende) en in negatieve (ontkennende) richting, in de richting van het leven en in die van de dood. Wat betekent dit?

In het leven zijn er krachten die het leven in stand houden, die dus naar de bevestiging van het leven streven. Maar in het levende organisme zijn er ook krachten aanwezig, die naar de vernietiging, de ontkenning van het leven streven. In alle dingen zijn er dus krachten werkzaam, die naar de bevestiging en andere die naar de ontkenning drijven en tussen deze bevestigende en ontkennende krachten ligt de tegenstelling.

De dialectiek stelt dus vast dat de dingen veranderen. Maar waarom veranderen zij? Omdat de dingen met zichzelf in strijd zijn, omdat zij innerlijk tegenstrijdige krachten bevatten die met elkaar strijden, omdat elk ding een tegenstrijdigheid inhoudt. Dit is dan de derde wet van de dialectiek: de dingen veranderen omdat zij de tegenstrijdigheid in zich dragen.

Zo wij soms genoodzaakt zijn om min of meer ingewikkelde woorden te gebruiken (zoals dialectiek en autodynamisme), ofwel begrippen die in strijd schijnen met de gebruikelijke logica en dus ook moeilijk te begrijpen zijn, dan doen wij dit niet omdat wij zo graag de dingen ingewikkeld willen voorstellen en de bourgeoisie daarin willen navolgen. Nee, maar deze handleiding, hoe eenvoudig ook, moet niettemin zo volledig mogelijk zijn en het de lezers mogelijk maken om de werken van Marx, Engels en Lenin, die deze termen gebruiken, te bestuderen. In ieder geval willen wij in dit werk trachten de ongebruikelijke woorden die wij hanteren moeten, voor allen duidelijk te maken.

3 Bevestiging, ontkenning en ontkenning van de ontkenning

Met de tegenstelling binnen de kapitalistische maatschappij bedoelen wij dat er in die maatschappij krachten aanwezig zijn die met elkaar in strijd zijn. Enerzijds de kracht die naar zelfbevestiging streeft, de bourgeoisie die zich wil handhaven. Anderzijds de maatschappelijke kracht die naar de ontkenning van de bourgeoisie streeft: het proletariaat. Deze tegenstrijdigheid ligt dus in de feiten besloten, daar de bourgeoisie niet kan bestaan zonder haar tegendeel, het proletariaat, in het leven te roepen. Of, zoals Marx zegt: “De bourgeoisie brengt haar eigen doodgravers voort.”[45] 

Om hieraan te ontkomen zou de bourgeoisie van haar eigen bestaan moeten afzien, wat ondenkbaar is. Door zichzelf te bevestigen, schept zij tegelijk haar eigen ontkenning.

Laten wij het voorbeeld van het ei bekijken, dat gelegd en uitgebroed wordt door de kip. Wij weten dat zich in het ei de kiem bevindt, die onder bepaalde omstandigheden en bij een bepaalde temperatuur tot ontwikkeling komt. Uit deze kiem groeit het kuiken. Zo was de kiem dus de ontkenning (de negatie) van het ei. In het ei herkennen wij twee krachten, de één streeft naar de bestendiging van het ei, de ander naar het ontstaan van het kuiken. Het ei is dus in strijd met zichzelf, en zo zijn alle dingen in strijd met zichzelf.

Deze redenering is misschien moeilijk te volgen, omdat wij aan de metafysische denkwijze gewend zijn. Daarom moeten wij ons inspannen om de dingen te leren zien zoals zij in werkelijkheid zijn.

Elk ding is te beschouwen als een bevestiging, die voortkomt uit een ontkenning. Het kuiken is een bevestiging, die is ontstaan uit de ontkenning van het ei. Het kuiken is dus een stadium uit het ontwikkelingsproces. Maar uit het kuiken zal weer een kip groeien en binnen dit groeiproces bestaat er dus een tegenstelling tussen de krachten die er naar streven dat het kuiken tot kip wordt en de krachten die het kuiken een kuiken willen laten blijven. De kip is dus de ontkenning (negatie) van het kuiken, dat op zijn beurt de ontkenning (negatie) van het ei was.

De kip is bijgevolg de negatie van de negatie. Op deze wijze volstrekt zich de dialectische ontwikkeling.

1) Bevestiging ofwel these (stelling).
2) Negatie ofwel antithese (tegenstelling).
3) Negatie van de negatie ofwel synthese.

In deze drie begrippen vat men de dialectische ontwikkeling samen. Zij worden gebruikt om de aaneenschakeling van ontwikkelingstrappen aan te duiden en aan te tonen dat iedere trap de vernietiging van de vorige trap betekent. Vernietiging is ontkenning (negatie). Het kuiken is de negatie van het ei, daar het bij zijn geboorte het ei vernietigt.

De korenaar is eveneens de negatie van de graankorrel. De korrel ontkiemt in de grond, deze ontkieming is de negatie van de graankorrel. Uit de kiem groeit de plant, die op haar beurt bloeit en een aar voortbrengt. De aar is de negatie van de plant ofwel de negatie van de negatie.

Het begrip negatie, dat door de dialectiek gebruikt wordt, is dus een samenvattend woord voor de omschrijving van de vernietiging. De negatie vindt plaats daar waar iets verdwijnt, vernietigd wordt.

1) Het leenstelsel is de negatie van het slavendom.
2) Het kapitalisme is de negatie van het leenstelsel.
3) Het socialisme is de negatie van het kapitalisme.

Wij moeten dus een onderscheid maken tussen het begrip ontkenning, dat betekent: nee zeggen, en het dialectische begrip negatie, dat vernietiging betekent.

Maar onder negatie wordt weer niet iedere vorm van vernietiging verstaan, alleen de dialectische vernietiging. Wanneer wij een vlo doden, dan gaat deze niet te gronde door een innerlijk vernietigingsproces, door een dialectische negatie. De vernietiging van de vlo is dus niet het gevolg van een innerlijke ontwikkeling, maar van een zuiver mechanische ingreep.

De vernietiging is alleen dan een negatie, wanneer zij het product van de bevestiging is, wanneer zij daaruit voortkomt. Bijvoorbeeld: terwijl het ei, waarop de kip broedt, de bevestiging betekent van wat het ei is, brengt het tegelijk zijn negatie voort: het wordt kuiken en dit kuiken betekent dus de vernietiging, de negatie van het ei doordat het de schaal openbreekt.

In het kuiken zijn eveneens twee tegengestelde krachten aanwezig: “kuiken” en “kip”. Het kuiken wordt kip: negatie van de negatie. Deze kip gaat op haar beurt eieren leggen en uitbroeden en een nieuwe reeks processen begint.

Bij het voorbeeld van het graan zagen wij eveneens de bevestiging, vervolgens de negatie en dan de negatie van de negatie.

Als derde voorbeeld willen wij de geschiedenis van het materialisme nemen.

Eerst vinden wij het primitieve, spontane materialisme, dat door zijn gebrek aan kennis zijn eigen negatie voortbrengt: het idealisme. Maar het idealisme dat het oude materialisme “negeert”, wordt op zijn beurt “genegeerd” door het moderne, dialectische materialisme, daar de filosofie in haar verdere ontwikkeling, samen met de wetenschappen, de vernietiging van het idealisme te weeg brengt. Dus ook hier bevestiging, negatie en negatie van de negatie.

In de ontwikkeling van de maatschappij kunnen wij dezelfde cyclus waarnemen. De geschiedenis begint met een primitieve communistische samenleving, een klassenloze maatschappij, gebaseerd op het gemeenschappelijke bezit van de grond. Deze bezitsvorm wordt echter een belemmering voor de verdere ontwikkeling van de productie en brengt dientengevolge zijn eigen negatie voort: de klassenmaatschappij, gegrond op de particuliere eigendom en de uitbuiting van de ene mens door de andere. Maar deze maatschappijvorm draagt eveneens zijn eigen negatie in zich. Omdat een hogere ontwikkeling van productiemiddelen de noodzaak met zich meebrengt van de ontkenning van de verdeling van de maatschappij in klassen en van de particuliere eigendom. En zo komen wij weer op ons uitgangspunt terug. De noodzaak van de communistische maatschappij, maar nu op een hoger plan. In het begin was er gebrek aan producten, nu beschikken wij over een zeer hoge productiecapaciteit.

Wij merken hierbij dus op, dat wij bij alle voorbeelden die wij besproken hebben, wel steeds op ons uitgangspunt terugkeren, maar op een ander, een hoger plan (ontwikkeling in de vorm van een spiraal).

Wij zien dus dat de tegenstrijdigheid een belangrijke wet van de dialectiek is. Dat de ontwikkeling een strijd is tussen tegengestelde krachten. Dat de dingen niet alleen in elkaar overgaan, maar dat zij bovendien in hun tegendeel omslaan. Dat de dingen met zichzelf in strijd zijn, omdat er in de dingen een strijd tussen tegengestelde krachten plaatsvindt, omdat zij een innerlijke tegenstrijdigheid bevatten.

Opmerking. Wij moeten goed beseffen dat de bevestiging, de negatie, en de negatie van de negatie, slechts samenvattende begrippen zijn voor de momenten van de dialectische ontwikkeling en dat wij dus niet in de wereld op zoek moeten gaan naar deze drie stadia. Wij zullen deze immers niet altijd kunnen terugvinden; maar soms alleen het eerste of tweede, daar de ontwikkeling niet voltooid is. Wij moeten dus niet op een mechanische wijze deze ontwikkelingsvormen als zodanig willen zien. Voor alles moeten wij onthouden dat de tegenstrijdigheid de grote wet van de dialectiek is. Dit is het voornaamste.

4 Samenvatting

Wij weten dat de dialectiek een methode van denken, van redeneren en onderzoeken is, die het mogelijk maakt juiste waarnemingen en onderzoekingen te doen, daar hij ons dwingt de oorsprong van alle dingen op te sporen en hun ontwikkelingsgeschiedenis te volgen.

Ongetwijfeld heeft de oude denkmethode voor zijn tijd zijn bestaansrecht gehad. Maar volgens de dialectische methode te werk gaan, is inzien dat alle schijnbaar onbeweeglijke dingen niets anders zijn dan een schakel in het ontwikkelingsproces, waarin alles wordt en vergaat, waarin

“ ...zich bij alle schijnbare toevalligheid en ondanks alle tijdelijke achteruitgang tenslotte een voorwaartsgaande ontwikkeling doorzet.”[46] 

Alleen de dialectiek stelt ons in staat de ontwikkeling, de evolutie van de dingen te doorgronden. Alleen de dialectiek maakt het ons mogelijk de vernietiging van het oude en het ontstaan van het nieuwe te begrijpen. Alleen de dialectiek laat ons elke ontwikkelingstrap als een uit tegendelen bestaand geheel zien. Volgens de dialectische opvatting bestaat de natuurlijke ontwikkeling immers uit een voortdurende strijd tussen tegengestelde krachten en beginselen.

Terwijl de eerste wet van de dialectiek de vaststelling van de beweging en de verandering is: “Niets blijft zoals het was, noch waar het was.” (Engels), weten wij nu ook dat de verklaring van deze wet te vinden is in het feit dat de dingen niet alleen een aaneenschakeling van ontwikkelingsprocessen doormaken, waarin de verschillende trappen uit elkaar voortvloeien, maar ook in hun tegendeel omslaan. De tegenstrijdigheid is dus de belangrijkste wet van de dialectiek.

Wij hebben nu dus uiteengezet wat de tegenstrijdigheid van uit dialectisch standpunt betekent, maar wij moeten dit vraagstuk nog nader onderzoeken, niet alleen terwille van de nauwkeurigheid, maar ook om op zekere misvattingen te wijzen, die moeten vermeden worden.

Ongetwijfeld moeten wij eerst nog wennen aan de uitspraak dat de dingen in hun tegendeel omslaan. Dit lijkt ons vreemd, onbegrijpelijk, omdat wij gewoon zijn volgens de oude metafysische methode te redeneren. Maar wij hebben deze wet aan de hand van voorbeelden uitvoerig besproken en zijn toen tot de ontdekking gekomen dat het in de werkelijkheid inderdaad zo toegaat, ook hebben wij daarbij gezien waarom.

Wij kunnen dan ook vaststellen dat de dingen veranderen en zich ontwikkelen, omdat zij de tegenstrijdigheid in zich dragen, omdat zij een eenheid van tegendelen bevatten.

5 De eenheid van de tegendelen

Elk ding is een eenheid van tegendelen. Deze bewering lijkt op het eerste gezicht een ongerijmdheid. “Tussen een ding en zijn tegendeel bestaat geen overeenkomst”, zo redeneert men over het algemeen. Maar voor de dialectiek is elk ding tegelijk zichzelf en zijn tegendeel, is elk ding een eenheid van tegendelen. Dit willen wij nu trachten duidelijk te maken.

De eenheid van de tegendelen is voor de metafysica een onmogelijkheid. Voor haar bestaan de dingen uit één stuk, zij zijn met zichzelf in overeenstemming. En nu willen wij het tegendeel beweren, nl. dat de dingen uit twee stukken bestaan — zichzelf en hun tegendeel — dat er in de dingen twee tegenstrijdige krachten aanwezig zijn en wel omdat de dingen niet met zichzelf in overeenstemming zijn, maar in tegenspraak met zichzelf.

Nemen wij het voorbeeld van de wetenschap, de kennis en de onwetendheid. Volgens de metafysische denkwijze zijn dit twee volstrekte tegengestelde en tegenstrijdige dingen. Iemand die onwetend is, is geen geleerde en een geleerde is niet onwetend.

Toch laten de feiten ons zien dat er geen sprake is van een dergelijke scherpe tegenstelling. Wij weten dat er eerst onwetendheid heeft geheerst en dat vervolgens de wetenschap tot ontwikkeling kwam. Hierin wordt dus de dialectische stelling bewaarheid, dat de dingen in hun tegendeel omslaan: de onwetendheid is in wetenschap veranderd.

Er bestaat geen totale onwetendheid; de onwetendheid bevat nog altijd een spoor van kennis. In de onwetendheid ligt al een kiem van wetenschap besloten: de stelling dat elk ding zijn tegendeel bevat is dus juist.

Nu de wetenschap. Bestaat er een totale wetenschap? Nee. Het is onmogelijk alles te weten. Lenin zei: “Het terrein van het wetenschappelijk onderzoek is onuitputtelijk”. Met andere woorden: er is altijd nieuwe kennis te vergaren. Er bestaat dus geen totale wetenschap. Alle kennis, alle wetenschap bevat een deel onwetendheid.[47] 

Er bestaan in feite een relatieve onwetendheid en een relatieve wetenschap; een mengeling van onwetendheid en wetenschap. Bij dit voorbeeld constateren wij dus niet een omslaan van de dingen in hun tegendeel, maar de aanwezigheid van de tegendelen in één en hetzelfde ding, ofwel de eenheid van de tegendelen.

Bij de al eerder aangehaalde voorbeelden van leven en dood, waarheid en dwaling, zouden wij eveneens kunnen constateren dat daarin de eenheid van de tegendelen bestaat, d.w.z. dat elk verschijnsel zowel zichzelf als zijn tegendeel bevat. Engels kon dan ook zeggen:

“Gaat men echter bij het onderzoek steeds van dit gezichtspunt uit, dan valt de eis van definitieve oplossingen en van eeuwige waarheden voorgoed weg; men is zich steeds bewust van de noodzakelijke beperktheid van alle gewonnen kennis, van het feit dat zij bepaald wordt door de omstandigheden, waaronder zij werd gewonnen; maar men laat zich ook niet meer imponeren door de voor de nog steeds gangbare oude metafysica onoverwinnelijke tegenstellingen tussen juist en onjuist, goed en slecht, identiek en verschillend, noodzakelijk en toevallig; men weet dat deze tegenstellingen slechts relatieve geldigheid hebben, dat het nu als juist erkende evengoed zijn verborgen, later te voorschijn komende onjuiste kant heeft, als het nu als onjuist erkende zijn juiste kant, krachtens welke het vroeger als juist kon gelden”, enz.[48] 

Deze tekst van Engels laat ons duidelijk zien hoe wij de dialectiek moeten begrijpen en wat de werkelijke betekenis van de eenheid van de tegendelen is.

6 Fouten die vermeden moeten worden

Om geen misverstand te doen ontstaan, is het nodig die grote wet van de dialectiek over de tegenstrijdigheid degelijk uiteen te zetten.

In de eerste plaats moet men zich ervoor hoeden deze wet niet mechanisch toe te passen. Men moet bijvoorbeeld niet denken dat iedere kennis een deel waarheid plus een deel dwaling bevat.

Indien wij deze wet zo toepassen, dan zouden wij diegenen gelijk geven, die beweren dat in elke opvatting een deel waarheid en een deel onwaarheid schuilt, en dat “wanneer wij de onwaarheid weglaten, wij de waarheid overhouden”. Deze mening wordt gehuldigd in sommige kringen, waar men zich voor marxisten uitgeeft en verklaart dat het marxisme terecht aantoont dat het economische leven in de kapitalistische maatschappij beheerst wordt door de grote ondernemingen, de trusts en de banken en dat dit economische leven dan ook slecht functioneert. Maar, voegt men er aan toe, de marxistische theorie van de klassenstrijd is onjuist: als men deze theorie laat vallen, houdt men dus een goede maatschappijleer over. Er wordt ook wel beweerd dat het marxisme in zijn ontleding van de maatschappij juist en waar is, “maar waarom de dialectiek hieraan verbinden?” Dit is de onjuiste zijde van het marxisme, zeggen zij, laten wij die dialectiek overboord gooien en de rest van het marxisme als de ware theorie behouden.

Dit zijn voorbeelden van de mechanische toepassing van de wet over de eenheid van de tegendelen.

Een ander voorbeeld. Toen Proudhon de theorie over de eenheid van de tegendelen gelezen had, dacht hij dat alle dingen dus een goede en een kwade zijde bevatten. Daar hij zag dat de maatschappij uit twee klassen bestond, de bourgeoisie en het proletariaat, zei hij: “laten wij het slechte deel, het proletariaat, verwijderen”. Zo werkte hij dan zijn kredietstelsel uit, dat de verdeling van het bezit moest mogelijk maken, d.w.z. de proletariërs de gelegenheid geven om bezitters te worden. Zo zouden er dus alleen nog maar bourgeois bestaan en de maatschappij eindelijk goed ingericht zijn.

Maar wij weten dat er geen proletariaat zonder bourgeoisie kan bestaan. Dat de bourgeoisie haar bestaan aan het proletariaat dankt. De twee tegendelen zijn niet van elkaar te scheiden. Deze eenheid van de tegendelen is een werkelijke, innerlijke eenheid, een ondeelbare eenheid. Om de tegenstrijdigheid op te heffen, is het dus niet voldoende om de tegendelen van elkaar te scheiden. In een maatschappij die berust op de uitbuiting van de ene mens door de andere, bestaan er onvermijdelijk twee tegengestelde klassen: meester en slaven in de Oudheid, heren en horigen in de Middeleeuwen, bourgeoisie en proletariaat in onze tijd.

Om de kapitalistische maatschappij op te heffen ‘en een klassenloze maatschappij te vestigen, moeten de bourgeoisie en het proletariaat beide opgeheven worden. Dit zal het de bevrijde mensen mogelijk maken een materieel en geestelijk hoger ontwikkelde maatschappij te stichten en naar het communisme in zijn hoogste vorm te streven — en niet, zoals onze tegenstanders beweren, naar een communisme dat berust op een “gelijke verdeling van de armoede”.

Wij moeten dus omzichtig te werk gaan wanneer wij de wet van de eenheid van de tegendelen op een voorbeeld of studieonderwerp willen toepassen. Wij moeten bijvoorbeeld niet overal en altijd de negatie van de negatie of de eenheid van de tegendelen willen terugvinden of van toepassing brengen, want over het algemeen is onze kennis zeer beperkt, zodat wij in onze redenering zouden kunnen vastlopen.

Van belang is het volgende beginsel: de dialectiek en haar wetten dwingen ons om de dingen te onderzoeken, om de ontwikkeling ervan na te gaan en de krachten en tegenstrijdigheden die de ontwikkeling bepalen, op te sporen. Wij moeten dus de eenheid van de tegendelen in de dingen bestuderen. En deze eenheid van de tegendelen betekent in feite niets anders dan dat een bevestiging nooit een absolute bevestiging kan zijn, omdat zij tegelijk een zekere negatie bevat. En dit is dan het belangrijkste beginsel: de dingen veranderen, omdat zij hun eigen negatie in zich dragen. De negatie is het “oplosmiddel” (het ontbindende element); zonder dit zou er geen ontwikkeling plaats vinden. Daar de dingen wel veranderen, moeten zij dus een ontbindend element bevatten. Wij kunnen bij voorbaat vaststellen dat dit element aanwezig is, daar wij de verandering in de dingen waarnemen, maar wij kunnen het slechts ontdekken door een nauwgezet onderzoek van de zaak zelf, want het toont niet overal hetzelfde aspect.

7 De praktische consequenties van de dialectiek

In de praktijk dwingt de dialectiek ons dus in de dingen niet één, maar twee kanten te beschouwen.

De grote fout van de metafysica is juist dat zij in de dingen slechts een kant ziet, ze op eenzijdige manier beoordeelt. En de vele fouten die wij nog maken, worden dan ook bepaald door de mate waarin wij eenzijdig oordelen en redeneren.

Terwijl de idealistische filosofie verklaart dat de wereld alleen in de ideeën van de mensen bestaat, erkennen wij dat er inderdaad dingen zijn, die alleen in ons denken bestaan. Dit is dus juist. Maar het idealisme is eenzijdig, het ziet alleen dit aspect. Het ziet alleen de mens die dingen uitdenkt, die niet in de werkelijkheid bestaan en het concludeert daaruit dat er geen werkelijkheid buiten ons denken bestaat. Het idealisme schenkt terecht aandacht aan het denkvermogen van de mens, maar door het criterium van de praktijk niet toe te passen, ziet het niets anders dan dit.

Het metafysische materialisme dwaalt eveneens, omdat het de vraagstukken slechts van één kant benadert. Het beschouwt de wereld als een mechanisme. Bestaat er een mechanische beweging? Ja. Speelt de mechanica dus een belangrijke rol? Inderdaad. Het is dus juist dat het metafysische materialisme hierop wijst, maar het is onjuist om uitsluitend de mechanische beweging in aanmerking te nemen.

Wij zijn geneigd de dingen en de mensen slechts van een kant te bezien. Bij het beoordelen van een kameraad zien wij vaak alleen zijn goede of zijn slechte zijde. Wij moeten beide zien, anders zou het niet mogelijk zijn kaders voor de organisaties te vormen. In de politiek leidt de eenzijdige denkwijze tot sektarisme. Wanneer wij een tegenstander ontmoeten die tot een reactionaire partij behoort, dan beoordelen wij hem naar de politiek van zijn leiders. En toch is hij misschien slechts een kleine, ontevreden, verbitterde ambtenaar en moeten wij dus niet over hem oordelen als over een grote fascistische ondernemer. Dezelfde redenering kan ook worden toegepast t.a.v. de ondernemers en zo moeten wij inzien, dat zij in onze ogen slecht zijn omdat zij zelf gedreven worden door het maatschappelijke stelsel en dat zij dus onder andere sociale omstandigheden misschien anders zouden zijn.

Wanneer wij steeds uitgaan van de eenheid van de tegendelen, dan zullen wij in staat zijn de dingen in hun veelzijdigheid te beschouwen. Wij zullen dan begrijpen dat deze ambtenaar een reactionair is, maar anderzijds toch ook een werker en dat er in hem dus een tegenstrijdigheid bestaat Wij moeten dan nagaan waarom hij tot deze reactionaire partij is toegetreden en tegelijkertijd waarom hij daartoe niet had moeten toetreden. Zo zullen wij op een minder sektarische wijze oordelen en discussiëren.

Volgens de dialectische denkwijze moeten wij de dingen dus vanuit alle gezichtshoeken beschouwen, die wij onderscheiden kunnen.

Tot slot nog een theoretische samenvatting. De dingen veranderen omdat zij een innerlijke tegenstrijdigheid inhouden (zij zijn zichzelf en hun tegendeel). De tegendelen komen met elkaar in botsing en uit deze conflicten ontstaan de veranderingen. De verandering is dus de oplossing van het conflict.

In het kapitalisme bijvoorbeeld ligt een dergelijke tegenstrijdigheid besloten: de tegenstelling tussen de bourgeoisie en het proletariaat. Dit conflict is de oorzaak van de verandering en de overgang van de kapitalistische maatschappij in een socialistische maatschappij betekent de opheffing van het conflict.

Waar tegenstrijdigheid is, is verandering, beweging. De tegenstrijdigheid is de negatie van de bevestiging en wanneer het derde stadium, de negatie van de negatie bereikt is, dan is ook de oplossing bereikt, want op dat moment is de oorzaak van de tegenstrijdigheid opgeheven, overwonnen.

Terwijl dus de wetenschappen: scheikunde, natuurkunde, biologie enz. de ontwikkelingswetten op hun speciale gebied onderzoeken, bestudeert de dialectiek de meest algemene bewegingswetten.

“De dialectiek is niets anders dan de wetenschap van de algemene bewegings- en ontwikkelingswetten van de natuur, van de menselijke samenleving en van het denken.”[49] 

_______________
[43] Fr. Engels: Anti-Dühring, blz. 158.
[44] K. Marx en Fr. Engels: Het Communistisch Manifest, blz. 56. Pegasus 1956.
[45] Fr. Engels: Feuerbach, blz. 35.
[46] De geschiedenis van de wetenschap is de geschiedenis van de voortgaande uitbanning van de dwaling, d.w.z. van zijn vervanging door een nieuwe naar steeds minder ongerijmde dwaling.” (Engels).
[47] Fr. Engels: Feuerbach, blz. 35.
[48] Fr. Engels: Anti-Dühring, blz. 184.
[49] Fr. Engels: Anti-Dühring, blz. 168.

Georges Politzer
Beginselen van de filosofie
Deel 4 — De dialectiek

Vierde wet: verandering van kwantiteit in kwaliteit of wet van de sprongsgewijze vooruitgang

Er rest ons nog één wet van de dialectiek te bestuderen, voordat wij ons gaan bezighouden met de toepassing van de dialectiek op de geschiedenis.

Dit zal ons des te gemakkelijker vallen, nu wij in de vorige hoofdstukken al uiteengezet hebben wat negatie van de negatie betekent en wat men onder de eenheid van de tegendelen verstaat. Zoals steeds willen wij met voorbeelden werken.

1 Hervormingen of revolutie?

Een punt van discussie is de vraag of men de verandering van de kapitalistische in een socialistische maatschappij bereiken zal langs de weg van opeenvolgende hervormingen, ofwel door een plotselinge omwenteling, door een revolutie.

Laten wij ons even voor de geest halen wat wij al bestudeerd hebben. Elke verandering is het gevolg van de strijd tussen tegengestelde krachten. Iets ontwikkelt zich omdat het zijn eigen tegendeel in zich draagt, omdat het een eenheid van tegendelen vormt. Hoe voltrekt zich deze verandering nu? Dit is het nieuwe vraagstuk.

Men zou kunnen veronderstellen dat deze verandering zich langzamerhand voltrekt, door een reeks van kleine wijzigingen. Dat de groene appel tot een rijpe appel uitgroeit in een reeks van kleine, geleidelijke overgangen.

Zo denken velen dat de maatschappij langzamerhand verandert en dat het gevolg van een reeks van deze wijzigingen verandering van de kapitalistische in de socialistische maatschappij zal zijn. De kleine veranderingen zijn de hervormingen en de som van al deze kleine, geleidelijke wijzigingen moet dan een nieuwe maatschappijvorm opleveren.

Deze theorie noemt men het reformisme. De aanhangers van deze theorie worden reformisten genoemd. Niet omdat zij hervormingen voorstaan, maar omdat zij menen dat deze hervormingen voldoende zijn, dat zij door hun opeenhoping een geleidelijke maatschappelijke omwenteling teweeg zullen brengen.

Laten wij onderzoeken of dit waar is.

Politieke argumentatie

Wanneer wij de feiten nagaan, met name wat er in andere landen gebeurd is, zien wij dat er van het reformisme niets terecht gekomen is, daar waar men het geprobeerd heeft. De verandering van de kapitalistische maatschappij, haar vernietiging, is bijvoorbeeld wel in de Sovjet-Unie gelukt en niet door een reeks hervormingen, maar door een revolutie.

Historische argumentatie

Is het in het algemeen juist dat dingen zich ontwikkelen langs de weg van kleine wijzigingen, van hervormingen?

Laten wij nogmaals de feiten nagaan. Wanneer wij de historische veranderingen onderzoeken, bemerken wij dat deze zich niet onafgebroken en eindeloos voortzetten. Op een gegeven ogenblik treedt er in de plaats van een reeks van kleine wijzigingen, een plotselinge, sprongsgewijze verandering in.

In de geschiedenis van de maatschappij blijken de belangrijke gebeurtenissen steeds plotselinge omwentelingen, revoluties te zijn.

Zelfs wie de dialectiek niet kent weet in onze dagen dat er grote omwentelingen in de geschiedenis hebben plaats gevonden. En toch dacht men in de 17e eeuw dat “de natuur geen sprongen maakt”, men wilde toen nog niet inzien dat er in het onafgebroken ontwikkelingsproces ook plotselinge omwentelingen plaats vinden. Maar de wetenschap greep in deze gedachtegang in en toonde met feiten aan dat er plotselinge veranderingen optreden. De Franse Revolutie van 1789 opende nog beter de ogen. Zij was zelf een sprekend voorbeeld van een scherpe breuk met het verleden. En men kwam toen tot de ontdekking dat alle beslissende momenten in de geschiedenis belangrijke en plotselinge omwentelingen waren geweest. Bijvoorbeeld, de betrekkingen tussen staten die vriendschappelijk waren, worden koeler, gespannen, vervolgens vijandig en tenslotte breekt de oorlog uit als een plotselinge breuk in de loop der gebeurtenissen. Een ander voorbeeld, na de Eerste Wereldoorlog vond er in Duitsland een geleidelijke opkomst van het fascisme plaats, totdat op een zekere dag Hitler de macht in handen nam: Duitsland ging toen een nieuw historisch tijdperk in.

In onze dagen worden deze plotselinge omwentelingen weliswaar niet meer ontkend, maar vaak als toevalligheden beschouwd, als gebeurtenissen dus die niet hadden hoeven plaats vinden. Zo zegt men van de revoluties die de geschiedenis van de maatschappij heeft doorgemaakt: “dit zijn toevallige gebeurtenissen geweest.”

Wat de geschiedenis van Frankrijk betreft, zoekt men de verklaring van de val van het koningschap en van de revolutie in het feit dat Lodewijk XVI een zwakke en slappe man was: “Als hij een krachtige figuur was geweest, had de revolutie niet plaats gevonden.”

Sommige geschiedschrijvers gaan zelfs zover met betogen dat indien de koning te Varennes zijn diner bekort had, hij niet gevangen genomen zou zijn en de geschiedenis dus een ander verloop had gehad. De Franse Revolutie vond dus plaats door een toevallige samenloop van omstandigheden.

De dialectiek echter erkent dat de revoluties noodzakelijke vormen van ontwikkeling zijn. Er voltrekken zich weliswaar ook geleidelijk elkaar opvolgende veranderingen, maar door hun opeenhoping veroorzaken zij tenslotte plotselinge omwentelingen.

Wetenschappelijke argumentatie

Laten wij als voorbeeld water nemen. Te beginnen bij 1° laten wij de temperatuur van het water stijgen tot 98°, er vindt een onafgebroken verandering plaats. Maar kunnen wij hier onbeperkt mee doorgaan? Wij gaan verder met verwarmen tot 99°, maar bij 100° voltrekt zich een plotselinge verandering, het water wordt damp. Wanneer wij omgekeerd de temperatuur laten dalen van 99° tot 1°, dan hebben wij opnieuw een geleidelijke verandering. Maar zo kunnen wij evenmin onbeperkt doorgaan, want bij 0° verandert het water in ijs.

Van 1° tot 99° blijft het water nog steeds water, alleen zijn temperatuur verandert. Dit noemt men een kwantitatieve verandering, een verandering van kwantiteit ofwel hoeveelheid, in dit geval van de hoeveelheid warmte in het water. Wanneer het water in damp of ijs verandert, hebben wij dus een kwalitatieve verandering, een verandering van kwaliteit ofwel hoedanigheid: het is geen water meer, maar damp of ijs geworden.

Als het ding niet van hoedanigheid verandert, dan hebben wij dus met een kwantitatieve verandering te maken (in het voorbeeld van het water is er sprake van een verandering van de hoeveelheid toegevoegde warmte, maar niet van de hoedanigheid van het water). Als iets van hoedanigheid verandert, als het dus iets anders wordt, dan hebben wij te maken met een kwalitatieve verandering.

Wij zien dus dat de ontwikkeling van de dingen niet onbeperkt een kwantitatieve is. In hun ontwikkeling ondergaan de dingen tenslotte een kwalitatieve verandering. De kwantiteit slaat om in kwaliteit. Dit is een algemene wet. Maar zoals altijd moeten wij ons niet tot de abstracte formulering beperken.

In het werk van Engels, De Heer Eugen Dührings omwenteling in de wetenschap kan men in het hoofdstuk over “Dialectiek, kwantiteit en kwaliteit” een groot aantal voorbeelden vinden, die de juistheid van deze wet niet alleen in de natuur, de wetenschap, maar ook op alle andere gebieden bevestigen. De wet die dus bepaalt dat

“ ...louter kwantitatieve veranderingen op een bepaald punt in kwalitatieve verschillen omslaan.”[50] 

Hier volgt nog een ander voorbeeld (door H. Wallon aangehaald in de Encyclopédie Française, deel 8, waarin hij naar Engels verwijst). Een zekere opgehoopte zenuwspanning brengt bij het kind het lachen te weeg, maar bij een verhoging van deze spanning slaat het lachen in huilen om, wanneer kinderen zich sterk opwinden en hevig lachen, eindigt het met tranen.

Tot slot willen wij nog een voorbeeld geven: de man, die zich bij de een of andere verkiezing kandidaat stelt. Indien er bijvoorbeeld 4.500 stemmen nodig zijn om de meerderheid te verkrijgen, wordt de man met 4.499 stemmen dus niet gekozen. Hij blijft wat hij was: een kandidaat. Met één stem meer wordt de kwantitatieve verandering een kwalitatieve verandering: van kandidaat wordt hij gekozene.

Deze wet geeft ons ook de oplossing voor het vraagstuk: hervormingen of revolutie?

Reformisten zeggen ons: “jullie wilt onbereikbare dingen, die slechts bij toeval gebeuren. Jullie zijn utopisten.” Maar steunend op deze wet, kunnen wij nu doorzien wie degenen zijn die van onmogelijke dingen dromen! Het onderzoek van de natuurverschijnselen laat ons immers zien dat de veranderingen niet eindeloos elkaar opvolgen, maar dat deze opeenvolging op een zeker moment voor een plotselinge omslag plaats maakt. Niet wij hebben deze wet zo maar uitgevonden, maar de wetenschap, de natuur, de werkelijkheid geven hem te zien.

Nu kan men zich afvragen: welke rol vervullen wij in deze plotselinge omwentelingen?

Wij willen op deze vraag antwoord geven en dit vraagstuk verder verdiepen door de toepassing van de dialectiek op de geschiedenis. Wij hebben hiermee een beroemd deel van het dialectisch materialisme bereikt: het historisch materialisme.

2 Het historisch materialisme

Wat is het historisch materialisme? Het is niets anders dan de toepassing van de ons nu bekende dialectische methode op de geschiedenis van de menselijke samenleving.

Voor een goed begrip hiervan moeten wij de term geschiedenis nauwkeurig omschrijven. Wie geschiedenis zegt, zegt verandering en wel verandering in de maatschappij. De maatschappij heeft een geschiedenis, waarin voortdurend veranderingen en grote gebeurtenissen plaats vinden. Nu rijst de vraag: wat veroorzaakt de veranderingen, die wij de maatschappij, in de loop van de geschiedenis, zien ondergaan?

Hoe verklaren we de geschiedenis?

Zo vraagt men zich af: “Waarom breken er steeds weer oorlogen uit? De mens moet toch eens in vrede kunnen leven!” Op deze vragen willen wij materialistische antwoorden geven.

Volgens de denkwijze van een kardinaal is de oorlog een straf van God. Dit is een idealistisch antwoord, dat de verklaring van de gebeurtenissen bij God zoekt. Door de geest zou de geschiedenis dus geschapen en gedreven worden.

De Voorzienigheid erbij inroepen is eveneens een idealistische zienswijze. In Mein Kampf verklaarde Hitler, dat de geschiedenis het werk van de voorzienigheid is en hij dankt de voorzienigheid ervoor dat zijn geboorteplaats op de grens van Oostenrijk lag. God of de voorzienigheid verantwoordelijk stellen voor de geschiedenis is een makkelijke theorie. De mensen zijn machteloos en kunnen dus niets tegen de oorlog doen, zij moeten alles maar op zijn beloop laten!

Kunnen wij vanuit wetenschappelijk gezichtspunt een dergelijke theorie verdedigen? Kunnen wij de rechtvaardiging hiervan in de feiten terugvinden? Nee.

De eerste materialistische stelling in dit vraagstuk is, dat de geschiedenis niet het werk van God, maar van mensen is. De mensen kunnen de geschiedenis beïnvloeden en dus ook de oorlog tegengaan.

De geschiedenis is het werk van de mensen

“De mensen maken hun geschiedenis, hoe die ook moge uitvallen, doordat ieder zijn eigen, bewust gewilde doeleinden nastreeft en de resultante van deze veelvoudige, in verschillende richtingen werkende wilsuitingen en hun verschillende uitwerking op de buitenwereld is juist de geschiedenis. Het komt er dus op aan wat de vele afzonderlijke personen willen. De wil wordt bepaald door hartstocht of overleg. Maar de drijfveren, die weer de hartstocht of het overleg rechtstreeks bepalen, zijn van zeer verschillende aard ... Anderzijds vraagt men zich af, welke drijfkrachten er weer achter deze motieven staan, welke historische oorzaken het zijn, die in de hoofden van de handelende personen tot zulke motieven worden.”[51] 

Engels zegt hier dus dat de mensen geschiedenis maken door volgens hun wil te handelen, maar dat hun wil niet altijd in dezelfde richting gaat. Wat bepaalt dan het handelen der mensen? Waarom richt hun wil zich niet op dezelfde doeleinden?

Sommige idealisten zullen wel geneigd zijn te erkennen, dat de geschiedenis door de handelingen der mensen gemaakt wordt en dat dit handelen uit hun wil voortspruit. De wil bepaalt ons handelen, en onze gevoelens en gedachten bepalen weer onze wil. Wij krijgen het volgende proces: gedachte, wil, handeling en om de handeling te verklaren volgen wij hetzelfde proces in omgekeerde richting en eindigen bij de gedachte als de beslissende oorzaak.

Wij willen hierbij direct vaststellen, dat de invloed van grote mensen en theorieën niet te negeren valt, maar dat deze nog een verklaring behoeft. Het proces: idee — wil — handeling, geeft hiervan geen verklaring. Zo betogen sommigen dat Diderot en de Encyclopedisten in de 18e eeuw, door het verbreiden van de theorie over de rechten van de mens, de mensen voor deze ideeën gewonnen hebben en dat dezen daarom de revolutie gemaakt hebben. Zo zouden ook in de Sovjet-Unie de ideeën van Lenin de mensen gegrepen hebben, zodat zij in overeenstemming daarmee gehandeld hebben. Zo geraakt men tot de opvatting dat de ideeën van de grote leiders de drijfkrachten van de geschiedenis zijn, dat deze leiders de geschiedenis maken.

Wat is nu het materialistische standpunt in dit vraagstuk?

Wij hebben gezien dat er tussen het materialisme van de 18e eeuw en het moderne materialisme vele punten van overeenstemming waren, maar dat het oude materialisme over de geschiedenis een idealistische opvatting huldigde.

De idealistische theorie die wij hierboven besproken hebben — of deze nu ronduit idealistisch is ofwel verborgen achter een inconsequent materialisme — wil een verklaring geven, maar verklaart in feite niets.

“Het oude materialisme ... beoordeelt alles naar de motieven van de handeling, deelt de historisch handelende personen in edele en onedele in, en ontdekt dan in de regel dat de edelen de bedrogenen en de onedelen de overwinnaars zijn, waaruit dan voor het oude materialisme volgt dat er bij de studie van de geschiedenis niet veel stichtelijks aan de dag komt, en voor ons dat het oude materialisme zichzelf op historisch gebied ontrouw wordt, omdat het de daar werkende ideële drijfkrachten als laatste oorzaak aanneemt, in plaats van te onderzoeken, wat er dan achter hen staat, wat de drijfkrachten van deze drijfkrachten zijn.”[52] 

Wat bepaalt de handeling? De wil, de ideeën, beweren deze idealisten. Maar waarom hebben de filosofen van de 18e eeuw juist die ideeën gehad? Als zij toen getracht hadden het marxisme te verbreiden, was er niet naar hen geluisterd, want in die tijd hadden de mensen dit niet begrepen.

Het gaat er niet alleen om ideeën naar voren te brengen, maar deze ideeën moeten ook nog weerklank vinden. De tijd moet rijp zijn, wil een bepaalde gedachte niet alleen aanvaard maar ook ontwikkeld kunnen worden.

Wij hebben altijd verklaard dat de ideeën van groot belang zijn, maar wij moeten ook nagaan waar zij vandaan komen.

Wij moeten dus onderzoeken wat de oorzaken zijn die ons op bepaalde ideeën brengen, wat in laatste instantie de stuwende krachten van de geschiedenis zijn.

_______________
[50] Fr. Engels: Feuerbach, blz. 38-39.
[51] Fr. Engels: Feuerbach, blz. 38-39.
[52] Fr. Engels: Feuerbach, blz. 40.

Georges Politzer
Beginselen van de filosofie

Deel 5 – Het historisch materialisme

De beweegkracht van de geschiedenis

Om een antwoord te kunnen geven op de vraag waar onze ideeën vandaan komen, moeten wij dus verder gaan met ons onderzoek. Indien wij redeneren zoals de materialisten van de 18e eeuw, die meenden dat “de hersenen de gedachten afscheiden zoals de lever de gal”, zouden wij op deze vraag antwoorden dat de levende natuur de geest voortbrengt, dat onze ideeën bijgevolg een product van de natuur, d.w.z. van onze hersenen zijn.

De loop van de geschiedenis zou dus bepaald worden door het handelen van de mensen, die daartoe gedreven worden door hun wil en deze wil zou op zijn beurt de uitdrukking van hun ideeën zijn die door hun hersenen worden voortgebracht. Maar let op!

1 Een fout die vermeden moet worden

De Franse Revolutie uit te leggen als het gevolg van de toepassing van de ideeën, die aan de hoofden van de filosofen ontsproten zijn, betekent een bekrompen, onvolledige verklaring geven en het materialisme op een onjuiste wijze hanteren.

Wij moeten immers nagaan waarom de ideeën, die door de denkers van die tijd verbreid zijn, door de massa’s zijn overgenomen. Waarom stond Diderot niet alleen met zijn opvattingen en hoe komt het dat de meerderheid van de denkers vanaf de 16e eeuw dezelfde ideeën ontwikkelden? Omdat de hersenen van deze mensen opeens hetzelfde gewicht hadden en dezelfde kronkels vertoonden? Nee. De ideeën zijn wel veranderd, maar de structuur van de hersenpan is dezelfde gebleven. Deze verklaring van de ideeën door middel van de hersenen is slechts in schijn een materialistische. Wanneer men spreekt over de hersenen van Diderot, heeft men het in feite over de ideeëninhoud van de hersenen van Diderot. Dit is dus een valse, bedrieglijke materialistische opvatting, waarin wij met de ideeën de idealistische zienswijze weer zien opduiken.

Keren wij terug tot het proces: geschiedenis, handeling, wil, idee. De ideeën hebben een bepaalde strekking, inhoud: de arbeidersklasse strijdt bijvoorbeeld voor de omverwerping van het kapitalisme. Dit is de gedachte van de arbeiders die in de strijd staan. Zij denken inderdaad omdat zij hersenen hebben, de hersenen zijn een noodzakelijke voorwaarde voor het denken, maar niet een alles verklarende voorwaarde. De hersenen verklaren het stoffelijke feit dat men gedachten heeft, maar niet waarom men deze of gene gedachte heeft.

“Alles wat de mensen in beweging zet, moet door hun hoofd gaan. Maar welke vormen het in het hoofd aanneemt, hangt sterk van de omstandigheden af.”[53] 

Hoe kunnen wij dus de inhoud van ons denken verklaren? Hoe komen wij bijvoorbeeld op het idee om het kapitalisme te willen omverwerpen?

2 Het maatschappelijk zijn en het bewustzijn

Wij weten dat onze ideeën een afspiegeling van de dingen zijn. Ook de doelstellingen, die in onze ideeën besloten liggen, zijn een afspiegeling van de werkelijkheid. Maar van welke werkelijkheid? Om deze vraag te kunnen beantwoorden, moeten wij nagaan waar en onder welke omstandigheden de mensen leven en denken.

Wij stellen vast dat de mensen in een kapitalistische maatschappij leven en dat zij uitgaande van deze maatschappij ideeën ontwikkelen in en uitgaande van deze maatschappij.

“Niet het bewustzijn van de mensen bepaalt dus hun zijn, maar omgekeerd, hun maatschappelijk zijn bepaalt hun bewustzijn”[54] 

In deze definitie verstaat Marx onder het “zijn” de mensen en wat zij zijn en onder “bewustzijn” wat zij denken en willen.

Wij streven naar een ideaal dat diep in ons verankerd is, zegt men gewoonlijk, en hieruit zou dan volgen dat ons zijn door ons bewustzijn wordt bepaald. Wij handelen omdat wij zo denken en willen.

Dit is een volkomen foutieve gedachtegang, want in feite bepaalt ons maatschappelijk zijn ons bewustzijn. Een arbeider denkt als een arbeider en een bourgeois als een bourgeois (wij zullen verder nog zien waarom dit niet altijd klopt). Maar algemeen “denkt men in een paleis anders dan in een hut”.[55] 

3 Idealistische theorieën

De idealisten beweren dat een arbeider een arbeider is, omdat hij denkt als een arbeider en dat een bourgeois een bourgeois is, omdat hij denkt als een bourgeois. Wij zeggen dat zij denken als een arbeider of een bourgeois, omdat zij het zijn. Een arbeider heeft een proletarisch klassenbewustzijn, omdat hij een arbeider is.

Wij moeten vooral bedenken tot welke praktische consequentie de idealistische theorie leidt. Een bourgeois is wat hij is omdat hij burgerlijk denkt, zegt men dus. Om hem te veranderen is het voldoende om zijn denkwijze te veranderen, en om een einde te maken aan de uitbuiting door de bourgeoisie, is het voldoende om de ondernemers van de noodzaak hiervan te overtuigen.

Deze theorie wordt door de gelovige socialisten verdedigd. Het was de theorie van de grondleggers van het utopisch socialisme. Als de ondernemers eenmaal begrepen hebben dat zij de arbeiders uitbuiten, zullen zij ermee ophouden. Dit is een door en door idealistische en zeer gevaarlijke theorie.

4 Het “maatschappelijk zijn” en de levensvoorwaarden

Marx spreekt van het “maatschappelijk zijn”. Wat verstaat hij daaronder?

Het maatschappelijk zijn wordt bepaald door de materiële levensvoorwaarden waaronder de mensen in de maatschappij leven. Niet het bewustzijn van de mensen bepaalt hun materiële levensvoorwaarden, maar de materiële voorwaarden bepalen hun bewustzijn.

Wat verstaat men onder de materiële levensvoorwaarden? In de maatschappij zijn er armen en rijken en hun wijze van denken is verschillend, hun opvattingen over een zelfde onderwerp lopen uiteen. Met de tram gaan is voor een arm man, een werkloze, een luxe, maar voor een rijk man die een eigen wagen bezeten heeft, is het een bewijs van verval.

De opvatting van de arme over de tram komt dus voort uit het feit dat hij arm is. Deze armoede nu is zijn “maatschappelijk zijn”, zijn materiële levensvoorwaarde.

Om de levensvoorwaarden van de mensen te kunnen verklaren, moeten wij dus onderzoeken waarom er armen en rijken zijn.

Een groep mensen, die in het economische productieproces een min of meer gelijke plaats innemen (die dus in het huidige kapitalistische stelsel ofwel bezitters van de productiemiddelen zijn, ofwel werken met productiemiddelen, die niet hun eigendom zijn) en die dus in zekere mate dezelfde materiële levensvoorwaarden hebben, vormt een klasse. Het begrip klasse is echter niet beperkt tot dat van rijkdom of armoede. Een arbeider kan soms meer verdienen dan een bourgeois, maar hij is daarom niet minder een arbeider, omdat hij afhankelijk is van een baas en dus geen verzekerd, noch zelfstandig bestaan heeft. De materiële voorwaarden worden dus niet alleen bepaald door het verdiende geld, maar ook door de maatschappelijke functie.

Wij krijgen nu de volgende redenering:

De mensen maken hun geschiedenis door hun handelen. Daartoe worden zij gedreven door hun wil, die op zijn beurt de uitdrukking van hun gedachten is. Deze ideeën worden bepaald door de materiële levensvoorwaarden van de mensen, d.w.z. door de klasse waartoe zij behoren.

5 De klassenstrijd als motor van de geschiedenis

De mensen handelen omdat zij bepaalde ideeën hebben. Deze ideeën danken zij aan hun materiële levensvoorwaarden, aan het feit dat zij tot de een of andere klasse behoren. Dit betekent niet dat er maar twee klassen zouden bestaan. Er zijn verscheidene klassen, maar voornamelijk twee daarvan zijn met elkaar in strijd: de bourgeoisie en het proletariaat.

Achter de ideeën staan dus de klassen.

De maatschappij is verdeeld in klassen die met elkaar strijden. Onderzoekt men de ideeën van de mensen, dan blijken deze met elkaar in strijd te zijn en achter deze ideeën ontdekt men de klassen, die eveneens met elkaar in conflict zijn.

De klassenstrijd is dus de beweegkracht van de geschiedenis, d.w.z. zij verklaart de ontwikkeling van de geschiedenis.

Nemen wij als voorbeeld het voortdurende tekort op de begroting. Wij zien dat hiervoor twee oplossingen zijn: de ene is de voortzetting van het traditionele financiële beleid: besparingen, leningen, nieuwe belastingen enz. De andere oplossing zou zijn dat men het geld haalt, waar het is, nl. bij de rijken.

Rond deze opvattingen wordt een politieke strijd gevoerd en algemeen “betreurt” men het dat er geen eensgezindheid over dit onderwerp mogelijk is. Maar de marxist wil begrijpen en zoekt wat er achter deze politieke strijd schuil gaat. Hij ontdekt dan de sociale worsteling, d.w.z. de klassenstrijd. De strijd tussen de voorstanders van de eerste oplossing (de kapitalisten) en zij die de oplossing voorstaan dat de rijken moeten betalen (het proletariaat en de middenstand).

“Aldus is tenminste in de moderne geschiedenis bewezen dat iedere politieke strijd klassenstrijd is en dat het in iedere emancipatiestrijd van klassen, ondanks zijn noodzakelijke politieke vorm — want iedere klassenstrijd is een politieke strijd — tenslotte om economische emancipatie gaat.”[56] 

Wij moeten dus een schakel toevoegen aan de al bekende reeks die de ontwikkeling van de geschiedenis verklaart. Wij hadden handeling, wil, ideeën, waarachter de klassen staan, terwijl achter de klassen weer de economie staat. De geschiedenis wordt dus wel door de klassenstrijd verklaard, maar de klassenstrijd wordt op zijn beurt door de economie bepaald.

Wanneer wij een historisch feit willen verklaren, moeten wij allereerst nagaan welke ideeën met elkaar in botsing zijn, vervolgens de klassen achter deze standpunten opsporen en tenslotte bepalen door welke economische verhoudingen deze klassen gekenmerkt worden.

Men kan zich verder nog afvragen waaruit de klassen en de economische verhoudingen ontstaan (dialectici schrikken er niet voor terug om deze opeenvolgende vragen te stellen, want zij weten dat men de oorsprong van alles moet opsporen). In het volgende hoofdstuk zullen wij deze vraagstukken uitvoerig bestuderen, maar wij kunnen nu al vaststellen:

Om te weten hoe de klassen ontstaan zijn, moeten wij de geschiedenis van de maatschappij bestuderen en dan bemerken wij dat niet steeds dezelfde klassen tegenover elkaar gestaan hebben. In het oude Griekenland: slaven en meesters, in de Middeleeuwen: horigen en heren en — in grote lijnen gezien — de bourgeoisie en het proletariaat. Aan de hand van dit overzicht zien wij dat de klassen veranderen en als wij onderzoeken waarom, bemerken wij dat de klassen veranderen omdat de economische verhoudingen veranderd zijn (onder economische verhoudingen verstaan wij de vorm waarin de productie, de omloop, de verdeling en het verbruik van de rijkdommen plaatsvinden en als laatste voorwaarde voor al het andere, de wijze van produceren, de techniek.)

Hierover schrijft Engels:

“Bourgeoisie en proletariaat waren beide ontstaan als gevolg van een verandering in de economische verhoudingen, nauwkeuriger gezegd in de productiewijze. De overgang eerst van het gilden handwerk naar de manufactuur, dan van de manufactuur naar de grote industrie met stoom- en machinebedrijf, had deze beide klassen ontwikkeld.”[57] 

Tot slot zien wij dus dat wij de beweegkrachten van de geschiedenis door de volgende redenering kunnen opsporen:

a) De geschiedenis is het werk van de mensen.
b) De handelingen van deze mensen, die de geschiedenis maken, worden door hun wil bepaald.
c) Deze wil is de uitdrukking van hun ideeën.
d) Deze ideeën zijn de afspiegeling van de maatschappelijke verhoudingen waaronder zij leven.
e) Deze maatschappelijke verhoudingen worden bepaald door de klassen en hun onderlinge strijd.
f) Deze klassen worden tenslotte bepaald door de economische verhoudingen.

Ter verduidelijking, van de vormen en de voorwaarden waaronder dit proces zich voltrekt, stellen wij vast:

1) De ideeën komen tot uitdrukking op het politieke vlak.
2) De klassenstrijd, die de achtergrond van de ideeënstrijd vormt, speelt zich af op het maatschappelijk vlak.
3) De economische verhoudingen (die bepaald worden door de stand van de techniek) treden naar voren op het economische vlak.

_______________
[53] Marx: Voorwoord bij Zur Kritik der politischen ökonomie, Marx-Engels, Ausgewählte Schriften”, blz. 338. Diets Verlag 1959.
[54] Fr. Engels: Feuerbach, blz. 28.
[55] Fr. Engels: Feuerbach, blz. 41.
[56] Fr. Engels: Feuerbach, blz. 41.
[57] Fr. Engels: De oorsprong van het gezin, van de particuliere eigendom en van de staat, blz. 214-215, Uitg. voor Literatuur in Vreemde Talen, Moskou 1956.

Georges Politzer
Beginselen van de filosofie
Deel 5

Hoe ontstaan de klassen en de economische verhoudingen?

Wij hebben gezien dat de beweegkrachten in de geschiedenis in laatste instantie de klassen en hun strijd zijn, die door de economische verhoudingen bepaald worden.

Tot deze conclusie zijn wij gekomen langs de volgende redenering: de mensen hebben ideeën die hen tot handelen drijven. Deze ideeën ontstaan op grond van de materiële voorwaarden waaronder zij leven. Deze materiële levensvoorwaarden worden bepaald door de plaats die de mensen in de maatschappij innemen, d.w.z. door de klasse waartoe zij behoren en deze klassen worden op hun beurt bepaald door economische verhoudingen, waaronder de maatschappelijke ontwikkeling plaats vindt.

Wij moeten dus nagaan wat deze economische verhoudingen, en de klassen die daaruit ontstaan, bepaalt. Dit willen wij nu onderzoeken.

1 De eerste grote maatschappelijke verdeling van de arbeid

Bij de bestudering van de maatschappelijke ontwikkeling, op grond van de feiten uit het verleden, zien wij dat de verdeling van de maatschappij in een aantal klassen niet altijd bestaan heeft. De dialectiek verlangt dat wij de oorsprong van de dingen opsporen, en nu constateren wij dat er in een zeer ver verleden geen klassen waren.

In zijn boek De oorsprong van het gezin, van de particuliere eigendom en van de staat schrijft Engels:

“Op alle vroegere trappen van ontwikkeling van de maatschappij was de productie in wezen gemeenschappelijk, evenzo had ook de consumptie plaats onder rechtstreekse verdeling van de producten binnen grotere of kleinere communistische gemeenschappen.” [58] 

Allen nemen aan de productie deel. Ieder is eigenaar van de zelfvervaardigde werktuigen, maar de gezamenlijk vervaardigde en gebruikte werktuigen zijn het eigendom van de gemeenschap. De verdeling van de arbeid bestaat op deze lage trap van ontwikkeling slechts tussen beide geslachten. De man jaagt en vist, de vrouw zorgt voor het huis. Het persoonlijk eigen belang speelt hier nog geen rol.

Maar de mensen zijn niet op deze ontwikkelingstrap blijven staan en de eerste grote verandering in het leven van de mensen zal de maatschappelijke verdeling van de arbeid zijn.

“In dit productieproces dringt de verdeling van de arbeid langzaam binnen.” [59] 

Het eerst vindt deze verdeling plaats daar waar de mensen

“ ...dieren aantroffen, die zich lieten temmen en die men getemd kon fokken ... Een aantal van de meest ontwikkelde stammen maakten eerst het temmen, later alleen nog het fokken en hoeden van vee tot hun voornaamste bedrijfstak. Herdersstammen scheidden zich af van de overige massa van de barbaren; dit was de eerste grote maatschappelijke verdeling van de arbeid.” [60] 

De eerste productiewijze bestaat dus uit de jacht en de visserij; vervolgens ontwikkelt zich de veeteelt die tot de vorming van herdersstammen leidt. Op grond van deze eerste arbeidsdeling ontstaat:

2 De eerste verdeling van de maatschappij in klassen

“De verhoging van de productie in alle takken — veeteelt, akkerbouw, huisarbeid — stelde de menselijke arbeidskracht in staat meer te produceren dan voor haar onderhoud nodig was. Zij verhoogde tegelijk de dagelijkse hoeveelheid arbeid die ieder lid van de gens, van de huisgemeenschap of van het individuele gezin ten deel viel. Het inschakelen van nieuwe arbeidskrachten werd wenselijk. De oorlog leverde ze: de krijgsgevangenen werden tot slaven gemaakt. De eerste grote maatschappelijke verdeling van de arbeid had met haar verhoging van de productiviteit van de arbeid, dus van de rijkdom, en met haar uitbreiding van het gebied van de productie, onder de gegeven algemene historische verhoudingen noodzakelijkerwijs de slavernij tengevolge. Uit de eerste grote maatschappelijke verdeling van de arbeid ontstond de eerste grote splitsing van de maatschappij in twee klassen: heren en slaven, uitbuiters en uitgebuiten.” [61] 

“Daarmee zijn wij op de drempel van de beschaving gekomen. ... Op de onderste trap produceerden de mensen alleen rechtstreeks voor eigen gebruik. Slechts af en toe had er ruil plaats en deze betrof een toevallig aanwezig overschot. Op de middeltrap van de barbaarsheid vinden wij bij de herdersvolken in het vee al een bezit dat bij een zekere omvang van de kudde geregeld een overschot oplevert boven de eigen behoefte ... en daarmee de voorwaarden voor een regelmatige ruil.” [62] 

Op deze trap van de ontwikkeling zien wij dus twee klassen in de maatschappij: meesters en slaven. Maar de maatschappij ontwikkelt zich verder en een nieuwe klasse ontstaat en groeit.

3 Tweede grote verdeling van de arbeid

“De rijkdom nam snel toe, maar als rijkdom van enkelen. De weverij, de metaalbewerking en de andere zich meer en meer van elkaar afzonderende handwerken voerden tot toenemende verscheidenheid van de productie en tot grotere kunstvaardigheid. De landbouw leverde naast koren, peulvruchten en fruit nu ook olie en wijn, die men had leren toebereiden. Zo uiteenlopende bezigheden konden niet meer door een en dezelfde persoon worden verricht. De tweede grote verdeling van de arbeid had plaats: het handwerk scheidde zich af van de landbouw. De voortdurende toename van de productie en daarmee van de productiviteit van de arbeid, verhoogde de waarde van de menselijke arbeidskracht. De slavernij ... wordt nu tot een belangrijk bestanddeel van het maatschappelijk stelsel. De slaven houden op eenvoudige helpers te zijn, bij tientallen worden zij gedreven naar de arbeid op het veld en in de werkplaats. Met de splitsing van de productie in de twee grote hoofdtakken, landbouw en handwerk, ontstaat de productie rechtstreeks voor de ruil, de warenproductie en met deze de handel...” [63] 

4 Tweede verdeling van de maatschappij in klassen

De eerste grote verdeling van de arbeid vergroot dus de waarde van de arbeid en doet de rijkdommen toenemen, wat opnieuw tot een verhoging van de waarde van de arbeid en tot de noodzaak van een tweede verdeling van de arbeid leidt: tussen het handwerk en de landbouw. De voortdurende verhoging van de productie en tegelijk van de waarde van de menselijke arbeidskracht maakt niet alleen de slaven “onmisbaar”, maar leidt bovendien tot de warenproductie en daarmee tot het ontstaan van een nieuwe klasse: de klasse van kooplieden.

In dit stadium van maatschappelijke ontwikkeling is de arbeid in drie takken en de maatschappij in drie klassen verdeeld: landbouwers, handwerkslieden en kooplieden. Voor het eerst zien wij dus een klasse ontstaan, de klasse van kooplieden, die niet aan de productie deelneemt en die de twee andere klassen zal overheersen.

“De hoogste trap van de barbaarsheid levert ons de verdere verdeling van de arbeid tussen landbouw en handwerk, daarmee de aanmaak van een steeds groter deel van de arbeidsproducten rechtstreeks voor de ruil en daarmee de verheffing van de ruil ... tot een noodzakelijkheid in het leven van de maatschappij. De beschaving verdiept en vergroot alle aanwezige arbeidsdeling vooral door de verscherping van de tegenstelling tussen stad en land ... en voegt daarbij een derde soort arbeidsdeling, die karakteristiek en van beslissend belang voor haar is. Zij brengt een klasse voort die zich niet meer met de productie bezighoudt, maar alleen met de ruil van de producten: de kooplieden ...

Deze klasse maakt zich tot onvermijdelijke bemiddelaar tussen twee producenten... Onder voorwendsel ... de nuttigste klasse van de maatschappij te worden... verwerft zij snel geweldige rijkdommen en overeenkomstige maatschappelijke invloed ... en is zij tot steeds grotere beheersing van de productie geroepen, tot zij eindelijk zelf ook een eigen product ter wereld brengt — de periodieke handelscrisissen.” [64] 

Wij overzien nu het ontwikkelingsproces, dat van het primitieve communisme tot het kapitalisme heeft geleid.

1) Primitief communisme.
2) Splitsing tussen wilde stammen en hoger ontwikkelde herdersstammen (eerste verdeling van de arbeid).
3) Splitsing tussen landbouwers en handwerkslieden (tweede verdeling van de arbeid).
4) Ontstaan van de klasse van de kooplieden, (derde verdeling van de arbeid).
5) die de periodieke handelscrisissen veroorzaken (kapitalisme).

Wij weten nu hoe de klassen zijn ontstaan. Rest ons nu nog te onderzoeken:

5 Wat bepaalt de economische verhoudingen?

Eerst willen wij kort de verschillende maatschappijvormen nagaan die aan het kapitalisme vooraf zijn gegaan.

Voor een uitvoerige studie van de maatschappijvormen die aan de Oudheid voorafgingen ontbreken ons de documenten, maar wij weten bijvoorbeeld wel dat er bij de Grieken meesters en slaven bestonden en dat de klasse van de kooplieden zich begon te ontwikkelen. Later, tijdens de Middeleeuwen, maakt de feodale maatschappij het kooplieden mogelijk om een steeds belangrijker plaats in te nemen. Zij vestigden zich rondom burchten (vandaar de naam burger). Anderzijds bestond er in deze tijd — voor de kapitalistische productie — slechts een productie op kleine schaal, die berustte op het particuliere bezit van werktuigen. De productiemiddelen waren eigendom van de producent en dus aangepast aan het individuele gebruik. Deze middelen waren dan ook armzalig, klein en beperkt. Deze te concentreren en te verruimen, ze te veranderen in de machtige hefbomen van de moderne kapitalistische productiewijze, dat was de rol van het kapitalisme en de bourgeoisie.

“Sinds de 15e eeuw heeft de bourgeoisie dit in de drie stadia van de eenvoudige coöperatie, de manufactuur en de grote industrie, historisch tot stand gebracht ... Maar de bourgeoisie kon die beperkte productiemiddelen niet tot geweldige productiekrachten maken, zonder deze van productiemiddelen van den enkeling tot maatschappelijke productiemiddelen te maken, die slechts door een samenwerkend geheel van mensen te gebruiken zijn.” [65] 

Wij zien dus dat de voorwaarden waaronder de productie, de omloop en de verdeling van de rijkdommen plaatsvonden, kortom dat de economische verhoudingen zich niet alleen ontwikkelen tegelijk met de klassen, maar dat zij bovendien de ontwikkeling in de wijze van produceren op de voet volgen.

6 De productiewijzen

Het is dus de productiewijze, d.w.z. de aard van de werktuigen en gereedschappen, hun toepassing en de methode van werken, in één woord, de stand van de techniek die de economische verhoudingen bepaalt.

Terwijl vroeger de krachten van een enkeling of hoogstens van één gezin voldoende waren geweest om met de oude, verspreide productiemiddelen te werken, was nu een heel leger van arbeiders nodig om deze geconcentreerde productiemiddelen in beweging te brengen. De stoom en de machine voltooiden deze omwenteling...

“In plaats van de individuele werkplaats komt de fabriek, die de samenwerking van honderden en duizenden voorschrijft. En evenals de productiemiddelen veranderde ook de productie zelf van een reeks afzonderlijke werkzaamheden in een reeks maatschappelijke daden.” [66] 

Wij zien hier dat de ontwikkeling van de productiewijze tot een totale verandering van de productiekrachten heeft geleid. Maar terwijl de arbeidsmiddelen collectief zijn geworden, is het bezit ervan en de toeëigeningswijze individueel gebleven. De machines, die slechts door een collectief in werking kunnen worden gebracht, zijn het eigendom van de enkeling gebleven.

“Anderzijds gaat van deze productiekrachten zelf met toenemende mate de drang uit ... naar de erkenning in feite van hun karakter als maatschappelijke productiekrachten ... zij drijven naar die vorm van de vermaatschappelijking van grote massa’s van productiemiddelen, zoals wij die in verschillende soorten van maatschappijen op aandelen ontmoeten. Op een bepaalde trap van ontwikkeling voldoet ook deze vorm niet meer ... tenslotte moet de staat de leiding van de productie overnemen... De bourgeoisie blijkt een overbodige klasse te zijn. Al haar maatschappelijke functies worden nu door bezoldigde ambtenaren vervuld.” [67] 

Hierin herkennen wij de tegenstrijdigheden van het kapitalistische stelsel:

“Aan de ene kant vervolmaking van de machinerie, die door de concurrentie voor elke individuele fabrikant tot een dwingend gebod wordt gemaakt en hetzelfde betekent als steeds toenemende buitendienststelling van arbeiders ... Anderzijds grenzeloze uitbreiding van de productie, eveneens als dwingende wet van de concurrentie voor elke fabrikant. Van beide zijden een ongehoorde ontwikkeling van de productiekrachten, het aanbod overtreft de vraag, overproductie, crisissen, overvloed hier van productiemiddelen — overvloed daar van arbeiders zonder bezigheid en zonder bestaansmiddelen.” [68] 

Er bestaat dus een tegenstrijdigheid tussen de arbeid, die maatschappelijk, collectief is geworden en de toe-eigening, die individueel is gebleven. Met Marx kunnen wij dus zeggen:

“Van ontwikkelingsvormen van de productiekrachten worden deze verhoudingen tot ketenen daarvan. Er treedt dan een tijdperk van sociale revolutie in.” [69] 

7 Opmerkingen

Tot slot van dit hoofdstuk is het nuttig er nog eens in kort op te wijzen dat wij in deze historische analyse alle zojuist besproken kenmerken en wetten van de dialectiek kunnen terugvinden.

Wij hebben in vogelvlucht de geschiedenis van de maatschappelijke stelsels, van de klassen en de productiewijzen doorgenomen. Wij hebben gezien hoezeer alle onderdelen daarvan van elkaar afhangen. Wij stellen vast dat het wezenlijke kenmerk van deze geschiedenis de beweging is en dat de veranderingen, die in elk stadium van de ontwikkeling van de maatschappij plaatsvinden, teweeg gebracht worden door een inwendige strijd, een strijd tussen de krachten van het behoud en de krachten van de vooruitgang, die uitmondt in de vernietiging van elk bestaand maatschappelijk stelsel en het ontstaan van een nieuw. Elke nieuwe maatschappijvorm vertoont een duidelijk verschil in aard en structuur met het voorafgaande de stelsel. Deze radicale omwentelingen voltrekken zich na een opeenhoping van feiten die op zichzelf onbetekenend schijnen, maar die op een bepaald moment, door hun opeenhoping, een situatie scheppen, die een gewelddadige revolutionaire verandering noodzakelijk maakt.

Wij vinden hierin dus de kenmerken en de grote algemene wetten van de dialectiek terug, te weten:

De onderlinge samenhang van de dingen en feiten.

De dialectische beweging en verandering.

Het autodynamisme.

De tegenstrijdigheid.

De onderlinge wisselwerking.

De sprongsgewijze ontwikkeling (het omslaan van de kwantiteit in kwaliteit).

Controlevragen

Eerste hoofdstuk

1. Welke uitleg geven de idealisten ons van de geschiedenis? 2. Wat verstaat men onder het historisch materialisme? 3. Welk standpunt nemen de materialisten van de 18e eeuw ten opzichte van de verklaring van de geschiedenis in? Waarom is deze verklaring onvoldoende?

Tweede hoofdstuk

1. Hoe zijn de klassen ontstaan? 2. Wat zijn de beweegkrachten van de geschiedenis? 3. Hoe past het marxisme (het historisch materialisme) de dialectiek op de geschiedenis toe?

_______________
[58] Idem blz. 215.
[59] Idem blz. 195.
[60] Fr. Engels: De oorsprong van het gezin, van de particuliere eigendom en van de staat blz. 197-198.
[61] Idem, blz. 202-203.
[62] Fr. Engels: De oorsprong van het gezin, van de particuliere eigendom en van de staat, blz. 200.
[63] Fr. Engels: De oorsprong van het gezin... blz. 203-204.
[64] Fr. Engels: De ontwikkeling van het socialisme van utopie tot wetenschap, blz. 50. Pegasus 1946
[65] Fr. Engels: De ontwikkeling van het socialisme van utopie tot wetenschap”, blz. 50-51, Pegasus 1946.
[66] Idem, blz. 58-59, 66.
[67] Idem, blz. 66.
[68] Marx: Voorwoord bij Zur Kritik der politischen ökonomie. Marx-Engels: “Ausgewählte Schriften”, blz. 338. Diets Verlag 1959.
[69] Marx: Voorwoord bij Zur Kritik der politischen ökonomie, Ausgewählte Schriften, blz. 337-338. Dietz Verlag 1959.

Georges Politzer
Beginselen van de filosofie

Deel 6 - Het dialectisch materialisme en de ideologieën

1 Welke betekenis hecht het marxisme aan de ideologieën?

Vaak horen wij zeggen dat het marxisme een materialistische wereldbeschouwing is, die de rol van de ideeën, van de ideologische factor ontkent en slechts de economische invloeden in aanmerking wil nemen.

Dit is niet waar. Het marxisme ontkent allerminst de rol die de geest, de kunst, de ideeën in het leven vervullen. Integendeel, het hecht een bijzondere waarde aan deze ideologische vormen en wij willen deze studie van de eerste beginselen van het marxisme dan ook besluiten met de behandeling van de vraag, hoe de methode van het dialectisch materialisme op de ideologieën moet worden toegepast. Wij willen dus nagaan welke rol de ideologie in de geschiedenis vervult, wat de werking van de ideologische factor is en wat de ideologische vorm inhoudt.

Het onderwerp, dat wij nu gaan bestuderen, is het minst bekende deel van de marxistische filosofie. Dit is te verklaren uit het feit, dat men lange tijd vooral dat deel van het marxisme heeft behandeld en verbreid, dat betrekking heeft op de politieke economie. Hierdoor werd deze stof niet alleen willekeurig van het grote geheel van het marxisme losgemaakt, maar bovendien van haar grondslag beroofd. Immers dankzij het historisch materialisme, d.w.z. dankzij de toepassing van het dialectisch materialisme op de geschiedenis, kon de politieke economie pas een echte wetenschap worden.

Wij merken terzijde op dat deze werkwijze weer voortspruit uit de bekende metafysische denkmethode, waarvan wij ons zo moeilijk bevrijden. Waar wij de dingen uit hun verband losmaken en ze op eenzijdige wijze benaderen, komen wij tot onjuiste opvattingen.

De onjuiste uitleggingen van het marxisme vloeien dus voort uit het feit, dat men onvoldoende de nadruk heeft gelegd op de rol van de ideologieën in de geschiedenis en in het leven. Men heeft de ideologie van het marxisme gescheiden en zodoende het marxisme van het dialectisch materialisme, d.w.z. van zijn grondslag losgemaakt!

2 Wat is een ideologie? (Ideologische factor en ideologische vormen)

Wij willen dit hoofdstuk, dat gewijd is aan de rol van de ideologieën, met enkele definities beginnen.

Wat verstaan wij onder ideologie? In de term ideologie herkennen wij in de eerste plaats het woord idee. Ideologie betekent dan ook een samenhangend geheel van ideeën, een theorie, een ideeënstelsel of soms ook alleen een geestesgesteldheid.

Het marxisme is een ideologie, die een geheel vormt en een methode ter oplossing van vele vraagstukken biedt. Een republikeinse ideologie is het geheel van ideeën, dat wij in de geest van een republikein aantreffen.

Maar een ideologie is niet zonder meer een geheel van zuivere ideeën, die men vrij van elk gevoelselement zou kunnen denken (dit zou een metafysische opvatting zijn). Een ideologie omvat noodzakelijkerwijs ook gevoelens, sympathieën, verwachtingen, vrees enz. In de proletarische ideologie vinden wij de ideeën van de klassenstrijd, maar ook de gevoelens van solidariteit met de uitgebuiten van het kapitalistische stelsel, van opstandigheid, van geestdrift enz. Al deze elementen vormen tezamen een ideologie.

Bekijken wij nu, wat men onder de ideologische factor verstaat. Het is de ideologie, gezien als oorzaak of kracht die werkt, die invloed oefent. Men spreekt dan ook van de werking van de ideologische factor. De godsdiensten bijvoorbeeld zijn een ideologische factor, waarmee wij rekening dienen te houden. Zij bezitten een morele kracht, waar nog een belangrijke invloed van uitgaat.

Wat verstaat men onder ideologische vorm? Daarmee duidt men een geheel van ideeën aan, die op een bepaald gebied een ideologie vormen. De godsdienst, de moraal zijn ideologische vormen, evenals de wetenschap, de filosofie, de letterkunde, de beeldende kunsten en de dichtkunst.

Bij het bestuderen van de rol van de geschiedenis van de ideologie in het algemeen en van al haar vormen in het bijzonder, mogen wij de ideologie dus niet los van de geschiedenis, d.w.z. van het maatschappelijke leven zien, maar haar in het raam van dit maatschappelijke leven plaatsen en vanuit haar maatschappelijke grondslag beoordelen.

3 De economische structuur en de ideologische structuur

Bij de bestudering van het historisch materialisme hebben wij gezien dat de geschiedenis van de maatschappelijke stelsels verklaard wordt door de volgende redenering: de mensen maken de geschiedenis door hun handelingen, die de uitdrukking van hun wil zijn. Deze wordt weer bepaald door hun ideeën. Wij hebben ook gezien dat de ideeën van de mensen, d.w.z. hun ideologie, verklaard worden door het maatschappelijke milieu waarin de klassen zich openbaren, die op hun beurt bepaald worden door de economische verhoudingen, d.w.z. in laatste instantie door de productiewijze.

Wij hebben ook gezien dat zich tussen de ideologische factor en de maatschappelijke factor, de politieke factor bevindt, die in de ideologische strijd de uitdrukking van de maatschappelijke strijd vormt.

Wanneer wij dus de maatschappij beschouwen in het licht van het historisch materialisme, dan zien wij dat de economische verhoudingen daarin de basis vormen, waarboven zich achtereenvolgens de maatschappelijke, de politieke en tenslotte de ideologische structuur verheffen.

Voor de materialisten vormt de ideologische structuur dus de sluitsteen ofwel de top van het maatschappelijke gebouw, terwijl zij voor de idealisten het fundament ervan is.

“Bij de maatschappelijke voortbrenging van hun bestaan, gaan de mensen, bepaalde, noodzakelijke en van hun wil onafhankelijke verhoudingen aan, de productieverhoudingen die beantwoorden aan de gegeven ontwikkelingstrap van hun productiekrachten. Het geheel van deze productieverhoudingen vormt de economische structuur van de maatschappij, haar werkelijke grondslag, waarboven zich de juridische en politieke bovenbouw verheft en waaraan bepaalde maatschappelijke bewustzijnsvormen (d.w.z. ideologische vormen) beantwoorden. De productiewijze van het materiële leven bepaalt in het algemeen het maatschappelijk, politiek en geestelijk levensproces.”[70] 

De economie vormt dus de grondslag van de maatschappij. Zij wordt dan ook wel de onderbouw genoemd. De ideologie met al haar vormen: moraal, godsdienst, wetenschap, letterkunde, kunst enz., vormt dan de bovenbouw.

Op grond van het inzicht dat de materialistische theorie ons verschaft, nl. dat de ideeën de afspiegeling van de dingen zijn en het maatschappelijk zijn het bewustzijn bepaalt, zeggen wij dus dat de bovenbouw de afspiegeling van de onderbouw is.

Hier volgt een voorbeeld van Engels dat hiervan een duidelijk bewijs levert:

“Calvijns dogma paste de stoutmoedigsten van de toenmalige burgers. Zijn voorbeschikkingsleer was de religieuze uitdrukking van het feit, dat in de handelswereld van de concurrentie succes of bankroet niet afhankelijk zijn van de ijver of de bekwaamheid van de enkeling, maar van omstandigheden waarop hij geen invloed kan uitoefenen. Niet van iemands willen of werken is het al afhankelijk, maar van de genade van onbekende, grotere economische machten — en dit was in het bijzonder waar in een tijdperk van economische revolutie, toen alle oude handelswegen en centra verdrongen werden door nieuwe, toen India en Amerika voor de wereld ontsloten werden en zelfs de heiligste economische geloofsartikelen — de waarde van het goud en het zilver — begonnen te wankelen en ineen te storten.”[71] 

Hoe vergaat het de kooplieden in het economische leven? Zij bevinden zich in de concurrentiestrijd. De kooplieden, de bourgeoisie hebben de concurrentie, waarin er overwinnaars en overwonnenen zijn, aan den lijve ondervonden. Menigmaal worden de handigste, de slimste nog verslagen door de concurrentie, door een plotseling uitbrekende crisis. Zij kunnen de crisis niet voorzien, zij komt hun voor als een noodlot. Dit inzicht, dat soms de minst slimmen op onverklaarbare wijze de crisis overleven, is in het protestantse geloof overgebracht. De ervaring, dat sommigen door louter toeval “slagen”, is de grondslag van de voorbeschikkingsleer, volgens welke de mensen het lot moeten dragen, dat door God eens en voor al voor hen bestemd is.

Bij dit voorbeeld zien wij hoe de onderbouw (de economische verhoudingen) zijn weerspiegeling vindt in de bovenbouw (de godsdienst).

Een ander voorbeeld. Nemen wij de mentaliteit van twee ongeorganiseerde, d.w.z. politiek onontwikkelde arbeiders, de één werkt in een zeer groot bedrijf waarin de arbeid gerationaliseerd is, de ander in een kleine werkplaats. Ongetwijfeld zullen zij een zeer verschillende mening over de baas hebben. Voor de eerste is de baas de hardvochtige uitbuiter die kenmerkend voor het kapitalisme is, de ander ziet zijn baas als een werker, weliswaar in goeden doen, maar toch een werker en geen tiran. Hun arbeidsvoorwaarden bepalen dus hun denkwijze t.a.v. de ondernemer.

Naar aanleiding van dit laatste, belangrijke voorbeeld willen wij nog terwille van de nauwkeurigheid enkele opmerkingen maken.

4 Juist bewustzijn en vervalst bewustzijn

Wij hebben zojuist verklaard, dat de ideologieën de afspiegeling van de materiële verhoudingen in de maatschappij zijn, dat het maatschappelijk zijn het maatschappelijk bewustzijn bepaalt. Hieruit zou men kunnen afleiden, dat een arbeider automatisch een proletarische ideologie moet bezitten. Maar dit blijkt niet in overeenstemming met de werkelijkheid te zijn. Er zijn immers arbeiders die geen klassenbewustzijn hebben.

Wij moeten dus rekening houden met het feit, dat het bewustzijn van de mensen niet altijd in overeenstemming is met de werkelijke maatschappelijke verhoudingen waaronder zij leven. Dit noemt Engels een vervalst bewustzijn bezitten.

Bijvoorbeeld. Sommige arbeiders zijn beïnvloed door de theorie van het corporatieve stelsel dat de terugkeer naar de middeleeuwse verhoudingen, naar de staat van de handwerksman idealiseert, maar in werkelijkheid de vestiging van een bepaalde vorm van de fascistische dictatuur beoogt (de corporatieve staat van Mussolini en Salazar zijn er voorbeelden van.) In dit geval is de arbeider zich wel bewust van de ellendige levensomstandigheden van zijn klasse, maar dit bewustzijn is niet zuiver, niet in overeenstemming met de werkelijkheid. De ideologie vormt hier wel een weerspiegeling van de maatschappelijke levensvoorwaarden, maar deze is geen trouwe, geen juiste weerspiegeling.

Vaak blijkt het bewustzijn van de mensen een omgekeerde weerspiegeling te zijn. Het bestaan van ellende waarnemen is weliswaar een weerspiegeling van maatschappelijke verhoudingen, maar het wordt een valse weerspiegeling wanneer men denkt dat een terugkeer naar de middeleeuwse staat van de handwerksman een oplossing van het vraagstuk zou zijn. Het bewustzijn is hier dus juist en onjuist.

De koningsgezinde arbeider houdt er eveneens een juist en onjuist bewustzijn op na. Juist omdat hij de ellende, die hij waarneemt, wil opheffen. Onjuist omdat hij meent dat dit onder een koninklijk bewind mogelijk zou zijn. En alleen omdat hij verkeerd geredeneerd heeft en een onjuiste ideologie heeft gekozen, kan deze arbeider voor ons een klassenvijand worden, hoewel hij tot de arbeidersklasse behoort.

Een vals bewustzijn hebben, is dus zich vergissen of misleid zijn over zijn eigen bestaansvoorwaarden.

Wij kunnen zeggen dat de ideologie de afspiegeling van de levensverhoudingen is, maar dat dit geen automatische afspiegeling is.

Wij moeten trouwens vaststellen dat alles in het werk wordt gesteld om ons een vervalst bewustzijn te geven en de invloed van de ideologie van de heersende klassen op de onderdrukte klassen te versterken. Al de eerste beginselen van een levensopvatting die ons bij de opvoeding en opleiding worden bijgebracht vervalsen ons bewustzijn. Onze banden in het leven, een boerenachtergrond bij sommigen en verder de propaganda door pers en radio, dragen allemaal bij tot een zekere vertroebeling van ons bewustzijn.

Het ideologische werk heeft voor ons marxisten dus een zeer grote betekenis. Het valse bewustzijn moet teniet gedaan worden om plaats te maken voor het ware bewustzijn en zonder het ideologische werk is dit niet te verwezenlijken.

Zij, die het marxisme beschouwen en beschrijven als een fatalistische leer, hebben dus ongelijk, omdat wij juist van mening zijn dat ideologieën een belangrijke rol in de maatschappij spelen en wij de filosofie van het marxisme moeten bestuderen en onderwijzen, opdat het de rol van een doeltreffend werktuig en wapen kan vervullen.

5 De werking en de tegenwerking van de ideologische krachten

Aan de hand van de voorbeelden van een juist en vals bewustzijn hebben wij gezien dat wij de verklaring van de ideeën niet altijd in de economische verhoudingen moeten willen zoeken en aan de ideeën dus een eigen werkzaamheid ontzeggen. Dit zou een onjuiste toepassing van het marxisme zijn.

De ideeën worden ongetwijfeld in laatste instantie door de economische verhoudingen verklaard, maar zij bezitten ook een eigen werkzaamheid.

“ ... Volgens de materialistische geschiedenisopvatting is de productie en reproductie van het werkelijke leven in laatste instantie de beslissende factor in de geschiedenis. Meer hebben Marx noch ik ooit beweerd. Wanneer iemand deze uitspraak nu verdraait in die zin dat de economie de enige beslissende factor zou zijn, dan maakt hij van deze stelling een holle, abstracte en onzinnige frase. De economische situatie vormt de basis, maar de verschillende onderdelen van de bovenbouw ... oefenen eveneens hun invloed op het verloop van de historische worstelingen uit en bepalen in vele gevallen hoofdzakelijk hun vorm. Er vindt een wisselwerking plaats tussen al deze factoren, waar tenslotte dwars door de oneindige massa toevalligheden, de economische beweging als iets noodwendig doorwerkt.”[72] 

Wij zien dus dat wij het geheel moeten onderzoeken, voordat wij ons tot de economische verhoudingen bepalen. De economie is immers in laatste instantie wel steeds de oorzaak maar zij is niet de enig werkende kracht. De ideologieën zijn de weerspiegeling en de uitdrukking van economische verhoudingen, maar de onderlinge betrekkingen zijn niet enkelvoudig, want er bestaat een wisselwerking. De ideologieën oefenen op hun beurt hun invloed uit op de onderbouw.

Wanneer wij de massabeweging willen bestuderen die zich in Frankrijk heeft ontwikkeld na 6 februari 1934, dan moeten wij op zijn minst twee aspecten hiervan onderzoeken, willen wij een bewijs leveren voor wat wij zojuist uiteengezet hebben.

1. Ter verklaring van deze beweging geven sommigen als oorzaak de economische crisis aan. Dit is een materialistische verklaring, maar een eenzijdige. Hij houdt slechts rekening met één factor: de economische, in dit geval de crisis.

2. Deze redenering is dus wel juist, mits er als tweede verklarende factor aan toegevoegd wordt wat de mensen dachten: hun ideologie. In deze massabeweging waren de mensen antifascistisch en het antifascistische karakter van deze beweging was te danken aan de propaganda die tot het ontstaan van het Volksfront leidde. Maar deze propaganda kon slechts doeltreffend zijn omdat daarvoor een gunstige bodem aanwezig was. Wat dus in 1936 verwezenlijkt werd, zou in 1932 niet mogelijk geweest zijn. Tenslotte weten wij hoe deze massabeweging met haar ideologie op haar beurt de economische verhoudingen heeft beïnvloed door de maatschappelijke strijd die daaruit ontstaan is.

In dit voorbeeld zien wij dat de ideologie, die de weerspiegeling van de maatschappelijke verhoudingen vormt, op haar beurt tot een oorzaak van de gebeurtenissen wordt.

“De ontwikkeling van de politiek, de rechtspraak, de filosofie, de godsdienst, de literatuur, de kunst enz. berust op de ontwikkeling van de economie. Maar zij beïnvloeden elkaar evenals zij de economische basis beïnvloeden. Het is niet zo, dat de economische situatie oorzaak is, alleen daadwerkelijke invloed uitoefent, terwijl al het andere slechts lijdelijk reageert. Er bestaat echter een wisselwerking op de grondslag van de uiteindelijk steeds doorwerkende economische noodzaak.”

Zo is bijvoorbeeld:

“De grondslag van het erfrecht, vooropgesteld dat een zelfde ontwikkelingstrap van de familie bereikt is, een economische grondslag. Nochtans is het moeilijk aan te tonen dat de absolute vrijheid bij het opmaken van een testament in Engeland bijvoorbeeld en de strenge beperkingen die daarvoor in Frankrijk bestaan, slechts economische oorzaken hebben. Maar voor een zeer belangrijk deel werken beide vormen op de economie terug, doordat zij de vermogensverdeling beïnvloeden.”[73] 

Nog een actueler voorbeeld, de belastingen. Wij hebben allen een mening over belastingen. De rijken, die zoveel mogelijk van belastingen ontheven willen worden, zijn voorstanders van indirecte belastingen. De werkers en de middenstanders willen echter een belastingbeleid, gebaseerd op directe en evenredige belastingen. Zo heeft dus onze opvatting over de belastingen, die een deel vormt van onze ideologie, haar oorsprong in de economische situatie die de onze is en die door het kapitalisme geschapen en opgedrongen wordt. De rijken willen hun voorrechten behouden en strijden voor de handhaving van het huidige belastingstelsel en voor de versterking van de wetgeving in deze zin. Deze wetten nu, die tot het ideologische gebied behoren, oefenen hun invloed uit op de economie, want zij leiden tot de ondergang van de kleine winkeliers en handwerkers en versnellen de kapitalistische concentratie.

Wij zien dus dat de economische verhoudingen de ideeën te voorschijn roepen, maar dat de ideeën op hun beurt weer wijzigingen in de economische verhoudingen teweeg brengen. Rekening houdend met deze wisselwerking, moeten wij aandacht schenken aan de ideologieën, aan alle vormen van de ideologie, in laatste instantie slechts, en aan de basis zien wij de noodzakelijke economische ontwikkeling zich een weg banen.

6 De noodzaak van de ideologische strijd

Wij hebben nu een beter inzicht gekregen in het dialectisch materialisme, de hedendaagse vorm van het materialisme, waarvan Marx en Engels de grondleggers zijn geweest en dat door Lenin verder ontwikkeld is. Wij hebben in dit werk vooral gebruik gemaakt van teksten van Marx en Engels, maar wij mogen deze studie niet beëindigen zonder op het zeer belangrijke filosofische werk van Lenin te wijzen. In onze dagen spreekt men dan ook van het marxisme-leninisme.

Marxisme-leninisme en dialectisch materialisme zijn onverbrekelijk met elkaar verbonden en alleen de kennis van het dialectisch materialisme maakt het mogelijk om de gehele draagwijdte en de rijkdom van het marxisme-leninisme te overzien. Hieruit volgt dat een strijdbare communist slechts dan ideologisch gewapend is, wanneer hij deze leer in haar geheel kent.

De bourgeoisie, die dit wel degelijk beseft, laat geen middel onbeproefd om het bewustzijn van de arbeiders van haar eigen ideologie te doordringen Wetende dat van alle aspecten van het marxisme-leninisme het dialectisch materialisme het slechtst bekend is, organiseert de bourgeoisie daartegen de campagne van het doodzwijgen. Het is treurig te bedenken dat het officiële onderwijs deze methode veronachtzaamt en negeert en dat men op de scholen en universiteiten dezelfde methode blijft volgen als honderd jaren geleden.

Zoals wij weten, was de onwetendheid van de mensen de oorzaak van de verdringing van de dialectiek door de metafysische denkmethode. Nu heeft de wetenschap ons de middelen verschaft die bewijzen dat de dialectische methode de methode is, die bij het wetenschappelijk onderzoek gevolgd moet worden en het is een schande dat men voortgaat onze kinderen te leren denken en studeren volgens een methode, die uit de onwetendheid is voortgekomen.

Terwijl de geleerden bij hun onderzoekingen op hun speciale vakgebied wel gedwongen zijn, rekening te houden met de onderlinge samenhang tussen de verschillende takken van wetenschap en daarmee dus onbewust een deel van de dialectiek in toepassing brengen, leggen zij anderzijds maar al te vaak de geestelijke vorming aan de dag die hun is meegegeven en die op de metafysische denkwijze berust. Welke vorderingen zouden de geleerden, die reeds zoveel groots aan de mensheid geschonken hebben — denk aan Pasteur en Branly, die idealisten, gelovigen waren — gemaakt of mogelijk gemaakt hebben, indien zij een dialectische vorming hadden gehad!

Maar er bestaat een methode om het marxisme-leninisme te bestrijden, die nog gevaarlijker is dan deze campagne van het doodzwijgen. Het zijn de vervalsingen die de bourgeoisie binnen de arbeidersbeweging tracht in te voeren. Zo zien wij bij tijden talrijke theoretici naar voren treden, die zich als marxisten aandienen, maar dit marxisme wensen te “vernieuwen”, te “verjongen”. Als steunpunten worden bij dergelijke campagnes vaak die aspecten van het marxisme gekozen, die het minst bekend zijn en wel in het bijzonder de materialistische filosofie.

Zo zijn er bv. mensen die verklaren het marxisme wel te aanvaarden als theorie van de revolutionaire strijd, maar niet als algemene wereldbeschouwing. Zij beweren dat men best marxist kan zijn, zonder de materialistische filosofie aan te hangen. Lieden, die zich nog steeds marxisten noemen, willen in het marxisme opvattingen invoeren die onverenigbaar zijn met de grondslag van het marxisme, d.w.z. met de materialistische filosofie. Dergelijke pogingen heeft men ook in het verleden gekend. Om deze te bestrijden heeft Lenin zijn werk:“Materialisme en Empiriocriticisme” geschreven.

In deze tijd van een ruime verbreiding van het marxisme, kunnen wij een veelvuldige herhaling van deze pogingen waarnemen. Hoe kunnen wij die aanvallen, die juist gericht zijn op het filosofische aspect van het marxisme, herkennen en ontmaskeren wanneer wij de ware grondslag van het marxisme niet kennen?

7 Conclusie

Ongetwijfeld bestaat er vooral bij de arbeidersklasse een groeiende belangstelling voor het marxisme in zijn geheel. De werkers ervaren immers dagelijks hoe noodzakelijk het is de praktijk met de theorie te verbinden en de theoretische kennis steeds verder te verdiepen. Wij moeten inderdaad studeren. De actieve communisten moeten naast de praktische strijd in buurt en bedrijf ook de ideologische strijd voeren. Het is hun plicht onze ideologie te verdedigen tegen alle aanvallen en tegelijk het tegenoffensief te ontketenen om de burgerlijke ideologie in het bewustzijn van de medearbeiders te verdrijven. Maar om tot deze strijd, met al zijn aspecten, in staat te zijn, moet men gewapend zijn, en alleen met de kennis van het dialectisch materialisme zijn wij werkelijk gewapend.

Zolang wij de klassenloze maatschappij nog niet hebben gegrondvest, waarin niets meer de ontplooiing van de wetenschappen in de weg zal staan, is dit een belangrijk en noodzakelijk onderdeel van onze taak.

_______________
[70] Fr. Engels: Inleiding tot de ontwikkeling van het socialisme van utopie tot wetenschap, blz. 18, Pegasus 1946.
[71] Engels an Joseph Bloch (Brief 21/22 Sept. 1890) Marx-Engels: Ausgewählte Schriften II, blz. 458. Diets Verlag 1958.
[72] Engels an Heinz Starkenburg (Brief 25 januar 1894), uit Marx-Engels Ausgewählte Schriften II, blz. 474. Diets Verleg 1958.
[73] Engels an Conrad Schmidt (Brief 27 Oktober 1890) uit Marx-Engels Ausgewählte Schriften II, blz. 464-465, Diets Verlag 1958.

www.marxists.org/nederlands 